# دغص — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%BA%D8%B5/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%BA%D8%B5/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دغص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%BA%D8%B5.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: دغص

(باب الدال والغين وما يثلثهما)
  (دغل)  الدال والغين واللام أصلٌ يدلُّ على التباسٍ والتواءٍ من شيئين يتدَاخلان. من ذلك الدَّغَلُ، وهو الشَّجَر الملتفّ. ومنه الدَّغَل في الشَّيء، وهو الفساد. ويقولون أَدْغَلَ في الأمر، إذا أدْخَلَ فيه ما يخالِفُه.
  (دغم)  الدال والغين والميم أصلان: أحدُهما من باب الألوان، والآخر دخولُ شيءٍ في مَدْخَلٍ ما.
  فالأوَّل الدُّغمة في الخيل: أن يخالِف لونُ الوجه لونَ سائر الجسَد. ولا يكون إلا سَواداً. ومن أمثال العرب: "الذِّئْبُ أدْغَمُ". تفسير ذلك أنَّه أدغَمُ ولَغَ أو لم يَلَغْ. فالدُّغْمة لازمةٌ له، فربَّما قيل قد وَلَغَ وهو جائع. يضرب هذا مثلاً لَمنْ يُغْبَط بما لم ينَلْه. ومن هذا الباب دَغمَهم الحرُّ، إذا غشِيَهم؛ لأنّه يغيِّر الألوان.
  والأصل الآخر: قولُهم أدغَمْتُ اللِّجام في فم الفرس، إذا أدخَلْتَه فيه. ومنه الإدغام في الحُروف. والدَّغْم: كَسْرُ الأنف [إلى([1])] باطنِه هَشْماً.
  (دغر)  الدال والغين والراء أصلٌ واحد، وهو الدَّفْع والتَّقَحُّمُ في الشَّيء، قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم للنِّساء: "لا تُعذِّبْنَ أولادَكُنَّ بالدَّغْرِ". فالدَّغْر: غَمْزُ الحَلْق من العُذْرة([2])، والعُذْرة: داءٌ يَهِيج في الحَلْق من الدَّم، ويقال هُوَ مَعْذُور. قال جرير:
غَمَزَ ابنُ مُرَّة يا فَرزْدَقُ كَيْنَها *** غَمَزَ الطّبيبِ نغَانِغَ المَعذُورِ([3])  ودَغَرْت القومَ، إذا دخَلْتَ عليهم. وكلامٌ لهم، يقولون: "دَغْراً لاَصَفَّاً([4])"،  يقول: ادْغُروا عليهم، لا تُصَافُّوهُم. والدَّغرة: الخَلْسَة؛ لأنَّ المختلِس يدفع نفْسَه على الشيء. وفي الحديث: "لا قَطْعَ في الدَّغْرة".
  (دغص)  الدال والغين والصاد، كلمةٌ تقال للَّحْمة التي تموج فوقَ رُكبة البَعير: الدّاغصة.
  (دغش)  الدال والغين والشين ليس بشيء. وهم يَحْكُون: دَغَشَ عليهم([5]).
  (دغف)  الدال والغين والفاء ليس بشيء، إلاّ أنّ ابنَ دُريد([6]) زعم أنّ الدَّغْف الإكثارُ من أخْذ الشّيء.
-------------------------------------------------ـ
([1]) التكملة من المجمل واللسان.
([2]) فسر الحديث في اللسان بهذا التفسير وبتفسير آخر فانظره.
([3]) ديوان جرير 194 واللسان (عذر، كين)، وسيعيده في (عذر، كين، نغ).
([4]) يقال أيضاً "دغرى لاصفى"، كلاهما بوزن دعوى.
([5]) ذكر في اللسان أنها لغة يمانية. وقد خالف ابن فارس نهجه في إيراد هذه المادة بعد سابقتها وقد جرى على هذه المخالفة في المجمل أيضاً.
([6]) في الجمهرة (2: 286).
  ـ

### Türkçe

(باب **الدال** و**الغين** وما يثلثهما)
  (**دغل**)  **الدال** ve**الغين** ve**اللام**; iki şeyin birbirine dâhil olduğu (iç içe geçtiği) bir karışıklık ve bükülmeye delâlet eden bir asıldır. Bundan: **الدَّغَلُ**; o, birbirine dolanmış ağaçtır. Ondan: bir şeyde **الدَّغَل**; o, bozulmadır. Ve derler: **أَدْغَلَ** işte, onda kendisine aykırı olanı içine soktuğu zaman.
  (**دغم**)  **الدال** ve**الغين** ve**الميم** iki asıldır: ikisinden biri renkler babındandır, diğeri bir şeyin bir girişe girmesidir.
  Birincisi: atlarda **الدُّغمة**: yüzün renginin bedenin geri kalanının rengine aykırı olmasıdır. Ve ancak siyahlık olur. Arapların darbımesellerindendir: "**الذِّئْبُ** **أدْغَمُ**". Bunun tefsiri: o, **أدغَمُ**dur; yaladı yahut yalamadı. Şu hâlde **الدُّغْمة** ona lâzımdır; bu yüzden bazen “yalamıştır” denir, hâlbuki o açtır. Bu, elde etmediği şeyle gıpta edilen kimse için mesel olarak vurulur. Ve bu babdandır: **دَغمَهم** **الحرُّ**, onları bürüdüğü zaman; çünkü o renkleri değiştirir.
  Diğer asıl: onların sözü: **أدغَمْتُ** **اللِّجام**ı atın ağzına, onu içine soktuğum zaman. Ondan: harflerde **الإدغام**. Ve **الدَّغْم**: burnun iç tarafına doğru kırılması, ezilme ile.
  (**دغر**)  **الدال** ve**الغين** ve**الراء** tek bir asıldır; o da bir şeyi itme ve ona dalıp girme (kendini atma)dır. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم kadınlara dedi: "**لا تُعذِّبْنَ** **أولادَكُنَّ** **بالدَّغْرِ**". Şu hâlde **الدَّغْر**: **العُذْرة**den dolayı boğazı sıkıp yoklamaktır; ve **العُذْرة**: boğazda kandan coşup kabaran bir hastalıktır; ve “o **مَعْذُور**dur” denir. Cerîr dedi:
غَمَزَ ابنُ مُرَّة يا فَرزْدَقُ كَيْنَها *** غَمَزَ الطّبيبِ نغَانِغَ المَعذُورِ  Ve **دَغَرْت** kavmi, onların üzerine girdiğin zaman. Ve onlara ait bir söz: "**دَغْراً لاَصَفَّاً**"، der: onların üzerine **ادْغُروا**; onlarla saf tutmayın. Ve **الدَّغرة**: kapıp kaçırmadır; çünkü kapıp kaçıran, kendini şeyin üzerine iter. Ve hadiste: "**لا قَطْعَ** **في الدَّغْرة**".
  (**دغص**)  **الدال** ve**الغين** ve**الصاد**: deve dizinin üstünde dalgalanan et parçası için söylenen bir kelime: **الدّاغصة**.
  (**دغش**)  **الدال** ve**الغين** ve**الشين** bir şey değildir. Ve onlar naklederler: **دَغَشَ** عليهم.
  (**دغف**)  **الدال** ve**الغين** ve**الفاء** bir şey değildir; ancak İbn Düreyd, **الدَّغْف**in bir şeyi almada çoğaltma olduğunu iddia etti.
-------------------------------------------------ـ
([1]) Tekmile, el-Mücmel ve el-Lisân’dan.
([2]) Hadisi Lisân’da bu tefsirle ve başka bir tefsirle açıklamıştır; ona bak.
([3]) Cerîr Dîvânı 194 ve Lisân (**عذر**، **كين**); ve onu (**عذر**، **كين**، **نغ**)de yeniden getirecektir.
([4]) Ayrıca "**دغرى لاصفى**" da denir; ikisi de **دعوى** veznindedir.
([5]) Lisân’da bunun Yemenî bir lehçe olduğu zikredilmiştir. İbn Fâris, bu maddeyi bir öncekinin ardından getirmede kendi yöntemine aykırı davranmıştır; ve bu aykırılık üzere el-Mücmel’de de yürümüştür.
([6]) el-Cumhara’da (2: 286).
  ـ
