# دغم — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%BA%D9%85/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%BA%D9%85/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دغم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%BA%D9%85.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: دغم

غ د م
غمد ، دغم ، مغد ، دمغ : مستعملة .
غمد : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ما أَحَدٌ يدخلُ الجنَّة بعَمَلِه ، قالوا : وَلا أَنْتَ يا رسولَ الله ، قالَ : وَلا أَنا إِلاَّ أنْ يَتَغَمَّدَنيَ اللَّهُ برحمتِه ) .
قالَ أبو عبيد : قولُه : إلاَّ أنْ يَتَغَمَّدَنيَ أي : إلاَّ أن يُلْبِسَني ويَتَغشَّانِي .
وقال العجاج :
يغمِّد الأعداءَ جَوناً مِردَسا
قال : يعني أنه يلقي نفسه عليهم ويركبهمْ ويُغشِّيهمْ ، قال : ولا أحسبُ هذا مأخوذاً إلا من غمد السيفِ لأنك إذاأغمدته فقد ألبسته إياه وغشيته به .
وقال أبو عبيد في باب فعلت وأفعلتُ : غَمَدْت السيفَ وأغمدته بمعنى واحدٍ .
وقال ابن الكلبي : غامِدٌ : بطن من اليمن ، سمي غامداً لأنه تغمَّد أمراً فسماه ملكهم غامداً ؛ وقال :
تغمَّدتُ أمراً كان بين عشيرتي
فسماني القَيل الخَضُوري غامدا
وقال الأصمعيُّ : ليس اشتقاق غامدٍ ممّا قال ابن الكلبي ، إنما هو من قولهم : غَمَدتِ الرَّكيَّةُ غمداً : إذا كثر ماؤها .
وقال أبو عبيدة : غمدتِ البئر إذا قلَّ ماؤها .
وقال ابن الأعرابيِّ : القبيلة غامدة بالهاءِ . وأنشد :
أَلاَ هل أتاهَا عَلى نأيها
بما فَضَحت قومها غامدهْ
دغم : في ( نوادر العرب ) : دَغَمَ الغيثُ الأرض يَدْغمها وأدْغمَها واغتَمَطها واغتمصها : إذا غشيها وقهرها .
وقال الليث : الدَّغمُ : كسرُ الأنف إلى باطنه هَشْماً .
أبو عبيد عن أبي زيد : دَغَمَهُمُ الحرُّ يدغَمُهم دغْماً : إذا غَشِيَهُمْ ، وكذلك البرد . قال : فقد سمعتُ دَغمَهُمْ .
وقال اللحياني : يقال : أرْغَمَهُ الله وأدغَمَهُ وقال رغْماً له ودغماً شِنَّغْماً ، وفعلت ذلك على رغمهِ ودغمهِ وشِنَّغْمهِ .
وقال غيره : الإِدغامُ : إدخالُ اللِّجام في أفواه الدوابِّ .
وقال ساعدة بن جُؤَيَّة :
بِمُقرباتٍ بأيديهم أَعِنَّتُها
خُوصٍ إذا فزعُوا أُدْغِمْنَ باللُّجم
قلت : وإدغامُ الحرف في الحرفِ مأخوذٌ من هذا .
وقال الليث : هو إدخال حرفٍ في حرفٍ قال : والأدغمُ : الأسودُ الأنفِ ، وجمعه الدُّغم والدُّغمانُ .
وفي ( النوادر ) : الدُّغام والشُّوال : وجَعٌ يأخذُ في الحلْقِ .
مغد : قال الليث : المَغْدُ : اللُّفَّاحُ .
وقال ابن الأعرابي ، فيما روى أبو العباس عنه : المَغْدُ والحدَقُ : الباذنجان .
وقال أبو سعيد : المغدُ : صمغٌ يسيلُ من السِّدرِ ، وأنشد :
وأنتُمْ كَمَغْدُ السِّدرِ يُنظر نحوه
ولا يُجْتَنى إلا بفأسٍ ومِحْجَنِ
قال : ومَغْدٌ آخر يُشبه الخيار يؤكلُ وهو طيِّب .
وقال ابن الأعرابي : المغْدُ : النَّتْفُ ، وأنشد :
تُبارِي قُرحةً مِثل ال
وَتِيرةِ لم تكن مَغْدا
قال : مَغَدَ : نَتَفَ ، ومَغَدَ : امتلأ شباباً .
قال أبو حاتم : يقول لم تنتف فتَبْيَضّ ولكنها خلقة .
وقال الليث : الفصيلُ يَمْغَدُ الضَّرع مغْداً وهو تناولهُ ، وبعير مَغْدُ الجسم : تارٌّ لَحِيمٌ .
سلمة عن الفراء : مَغَدَ فلانٌ في عيشٍ ناعمٍ يَمْغَدُ مغداً .
وقال أبو عمرو : شباب مغدٌ وعيشٌ مغدٌ : ناعمٌ ، وأنشد :
وكان قد شَبَّ شباباً مَغْدا
وقال النضر : مَغَدَهُ الشباب وذلك حين استقام فيه الشباب ولم يَتَنَاهَ شبابُه كله ، وإنه لَفِي مَغْد الشباب ، وأنشد :
أراهُ في مَغْدِ الشباب العُسْلُجِ
وقال غيره : مَغَدَ الرَّجل جاريته يَمْغَدها إذا نكحها .
أبو عبيد عن أبي عمرٍ و : أمْغَدَ الرَّجل إمغاداً : إذا أكثر من الشراب .
وقال أبو زيد : مَغَدَ الرجلَ عيشٌ ناعمٌ إذا غذاهُ عيشٌ ناعمٌ .
وقال أبو مالك : مَغَدَ الرجل والنَّباتُ وكل شيء إذا طال .
دمغ : قال الليث : الدَّمْغُ : كسرُ الصَّاقُورة عن الدِّماغ ، قال : والقهرُ ، والأخذ من فوق دَمْغٌ كما يدمَغُ الحقُّ الباطل ، قال : والدَّامغةُ طلعةٌ بين شَظِيَّات قُلبها طويلةٌ صُلبةٌ إن تُركت أفسدت النخلةَ ، فإذا علم بها امْتُصِخَتْ .
أبو عبيد عن الأصمعي : يقال للحديدة التي فوق مُؤخرة الرَّحْلِ الغاشيةُ .
وقال بعضهم : هي الدامغة .
وقال ذو الرُّمَّة :
فرُحنا وقمنا والدَّوامِغُ تَلْتَظِي
عَلَى العين من شمسٍ بطيءٍ زوالُها
وقال ابن شميل : الدَّوامِغُ على حاقِّ رُؤُوس الأحناء من فوقها ، واحدتها دامغةٌ ، وربما كانت من خشب وتُؤْسَرُ بالقِدِّ أسراً شديداً وهي الخذاريفُ واحدها خُذروفٌ وقد دَمَغَتْ المرأة حويَّتهاتدمَغُ دمغاً .
قلت : إذا كانت الدَّامغةُ من حديد عُرِّضت فوق طرفي الْحِنْوَيْن وسُمِّرت بمسمارين والخذاريفُ تُشَدُّ على رُؤوس العوارض
لئلا تنفكَّ .
أبو العباس عن عمرو عن أبيه ، يقال : أحوَجْتهُ إلى كذا وأحرجتهُ وأدغمتهُ وأدمغتهُ وأجلدتهُ وأزأَمْته بمعنى واحد .

### Türkçe

غ د م
**غمد** ، **دغم** ، **مغد** ، **دمغ** : kullanımdadır.

**غمد** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki şöyle dedi: “Hiç kimse ameliyle cennete girmez.” Dediler ki: “Sen de mi, ey Allah’ın Resûlü?” Dedi ki: “Ben de değil; ancak Allah beni rahmetiyle **يَتَغَمَّدَنيَ** (bürüyüp kuşatırsa).”

Ebû Ubeyd dedi: Onun sözü: “**يَتَغَمَّدَنيَ**” yani: “Bana giydirsin ve beni bürüsün/örtüp kuşatsın.”

A‘câc dedi:
“Düşmanları koyu renkli, sert bir (şey) ile **يغمِّد**”

Dedi: Yani onların üzerine kendini atar, onlara biner ve onları bürür/örter. Dedi: Bunu, kılıcın **غمد**’undan (kınına sokmaktan) başka bir şeyden alınmış sanmıyorum; çünkü onu kınına soktuğun zaman onu ona giydirmiş ve onunla onu bürümüş olursun.

Ebû Ubeyd “**فعلت** ve **أفعلتُ**” babında dedi: **غَمَدْت** kılıcı ve **أغمدته** (kınına soktum) tek bir mânâdadır.

İbnü’l-Kelbî dedi: **غامِدٌ**: Yemen’den bir batın (kabile kolu); ona **غامِدٌ** adı verildi; çünkü bir işi **تغمَّد** etti (üstlendi/üzerine aldı), bunun üzerine kralları onu **غامِدًا** diye adlandırdı. Ve dedi:
“**تغمَّدتُ** bir işi ki aşiretim arasında idi,
Bunun üzerine el-Hadûrî kayl (reis) beni **غامدا** diye adlandırdı.”

Asma‘î dedi: **غامد**’in iştikakı İbnü’l-Kelbî’nin dediğinden değildir; ancak onların sözü olan: “**غَمَدتِ الرَّكيَّةُ غمداً**”dandır: suyu çoğaldığı zaman.

Ebû Ubeyde dedi: Kuyunun suyu azaldığı zaman “**غمدتِ البئر**” denir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Kabile **غامدة** (ه ile)dir. Ve şu beyti okudu:
“Dikkat et, uzaklığına rağmen ona ulaştı mı,
Kavmini rezil eden şeyle, **غامدهْ**?”

**دغم** : ( **نوادر العرب** )’da: “**دَغَمَ** yağmur yeri **يَدْغمها** ve **أدْغمَها** ve **اغتَمَطها** ve **اغتمصها**: onu bürüdüğü ve ona galip geldiği zaman.”

Leys dedi: **الدَّغمُ**: burnu iç tarafına doğru kırmak; parçalayarak.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Sıcak onları **دَغَمَهُمُ**; **يدغَمُهم دغْماً**: onları bürüdüğü zaman; soğuk da böyledir.” Dedi: “Nitekim ‘**دَغمَهُمْ**’ sözünü işittim.”

Lahyânî dedi: Denir ki: “Allah onu **أرْغَمَهُ** ve **أدغَمَهُ**.” Ve “Ona **رغْماً** ve **دغماً شِنَّغْماً** (olsun)” denir. Ve “Bunu onun **رغمهِ** ve **دغمهِ** ve **شِنَّغْمهِ** üzerine yaptım.”

Bir başkası dedi: **الإِدغامُ**: yuların ( **اللِّجام** ) hayvanların ağızlarına sokulmasıdır.

Sâ‘ide b. Cü’eyye dedi:
“Ellerinde dizginleri olan yaklaştırılmış (binitler) ile,
Kargı (gibi ince) (ağaçtan) ki korktuklarında yularlarla **أُدْغِمْنَ** (ağızlarına sokulurlar).”

Dedim: Harfin harfe **إدغام**’ı bundan alınmıştır.

Leys dedi: O, bir harfi bir harfe sokmaktır. Dedi: **الأدغمُ**: burnu siyah olan; çoğulu **الدُّغم** ve **الدُّغمانُ**’dır.

( **النوادر** )’de: **الدُّغام** ve **الشُّوال**: boğazda meydana gelen bir ağrıdır.

**مغد** : Leys dedi: **المَغْدُ**: **اللُّفَّاحُ**.

İbnü’l-A‘râbî dedi; Ebû’l-‘Abbâs’ın ondan rivayet ettiğine göre: **المَغْدُ** ve **الحدَقُ**: patlıcandır.

Ebû Sa‘îd dedi: **المغدُ**: sidrden akan bir zamktır. Ve şu beyti okudu:
“Ve siz, sidrin **كَمَغْدُ**’u gibisiniz; ona doğru bakılır,
Fakat ancak balta ve kanca ile toplanır.”

Dedi: Bir başka **مَغْدٌ** da vardır; hıyara benzer, yenir ve hoştur.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **المغْدُ**: yolma/koparma ( **النَّتْفُ** )dır. Ve şu beyti okudu:
“Bir çıbanla yarışır; tıpkı
Bir **وَتِيرةِ** gibi; **مَغْدا** olmamıştı.”

Dedi: **مَغَدَ**: yoldu/kopardı. Ve **مَغَدَ**: gençlikle doldu.

Ebû Hâtim dedi: “Yani yolunup beyazlamadı; fakat o yaratılıştır.”

Leys dedi: Süt emen yavru, memeyi **يَمْغَدُ**; **مغْداً**: onu alıp tutmasıdır. Ve “**مَغْدُ الجسم**” deve: dolgun, etli ( **تارٌّ لَحِيمٌ** ).

Seleme, Ferrâ’dan: “Falan, yumuşak bir yaşayış içinde **مَغَدَ**; **يَمْغَدُ مغداً**.”

Ebû ‘Amr dedi: **شباب مغدٌ** ve **عيشٌ مغدٌ**: yumuşak/naimdir. Ve şu beyti okudu:
“Ve gerçekten **شباباً مَغْدا** bir gençlik ile büyümüştü.”

Nadr dedi: “Gençlik onu **مَغَدَهُ**; bu, gençliğin onda doğrulup yerleştiği, fakat gençliğinin tamamının henüz nihayete ermediği zamandır. Ve o, gençliğin **مَغْد**’undadır.” Ve şu beyti okudu:
“Onu, esnek/düzgün gençliğin **مَغْد**’unda görüyorum.”

Bir başkası dedi: Adam, cariyesini **مَغَدَ**; **يَمْغَدها**: onunla cima ettiği zaman.

Ebû Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: Adam **أمْغَدَ**; **إمغاداً**: içkiden çok içtiği zaman.

Ebû Zeyd dedi: Adamı yumuşak bir yaşayış **مَغَدَ**: yumuşak bir yaşayış onu beslediği zaman.

Ebû Mâlik dedi: Adam ve bitki ve her şey **مَغَدَ**: uzadığı zaman.

**دمغ** : Leys dedi: **الدَّمْغُ**: **الصَّاقُورة**’yi **الدِّماغ** üzerinden kırmaktır. Dedi: Ve kahretmektir. Ve yukarıdan alma **دَمْغٌ**’dur; tıpkı hakkın bâtılı **يَدمَغُ** etmesi gibi. Dedi: **الدَّامغةُ**: **شَظِيَّات** arasında bir tomurcuktur; kalbi uzun, serttir; bırakılırsa hurma ağacını bozar; bilindiği zaman **امْتُصِخَتْ**.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Semerin arka tarafının üstündeki demire **الغاشيةُ** denir.

Bazıları dedi: O, **الدامغة**’dır.

Zü’r-Rumme dedi:
“Gittik ve kalktık; **الدَّوامِغُ** alevlenip duruyordu,
Göz üzerinde; yavaş zeval bulan bir güneşten.”

İbn Şümeyl dedi: **الدَّوامِغُ** eğri ağaçların başlarının üst tarafında olur; tekili **دامغةٌ**’dır. Bazen ağaçtan olur; kayışla sıkı bir bağ ile bağlanır; bunlar **الخذاريفُ**’tir; tekili **خُذروفٌ**’tur. Kadın, **حويَّتهاتدمَغُ**; **دمغاً**.

Dedim: **الدَّامغةُ** demirden olursa, iki **الْحِنْوَيْن** ucunun üstüne enlemesine konur ve iki çivi ile çivilenir; **الخذاريفُ** ise, çözülmesin diye **العوارض** başlarına bağlanır.

Ebû’l-‘Abbâs, ‘Amr’dan, babasından: Denir ki: “Onu şuna muhtaç kıldım: **أحوَجْتهُ**; ve onu sıkıştırdım: **أحرجتهُ**; ve onu **أدغمتهُ**; ve onu **أدمغتهُ**; ve onu **أجلدتهُ**; ve onu **أزأَمْته**” mânâca birdir.
