# دفأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%81%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دفأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دفأ

الدفء بالكسر وروي بالفتح أيضا عن ابن القطاع ويحرك فيكون مصدر دفئ دفأ مثل ظمئ ظمأ، وهو السخونة نقيض حدة البرد كالدفاءة صرح الجوهري والصاغاني أنه مصدر للمكسور كالكراهة، من كره، وصرح اليزيدي بأنه مصدر المضموم، كالوضاءة، من وضؤ، والاسم الدفء بالكسر، وهو الشيء الذي يدفئك ج أدفاء، تقول: ما عليه دفء، لأنه اسم، ولا تقل: ما عليه دفاءة، لأنها مصدر، قال ثعلبة بن عبيد العدوي:
  فلما انقضى صر الشتاء وأيأسـت                      من الصيف السخونة في الأرض
  دفئ الرجل كفرح دفأ، محركة، ودفاءة ككراهة ودفؤ مثل كرم دفاءة، مثل وضؤ وضاءة وتدفأ الرجل بالثوب واستدفأ به وادفأ به، أصله اتدفأ، فأبدل وأدغم وقد أدفأه أي ألبسه الدفاء بالكسر ممدودا اسم لما يدفئه من نحو صوف وغيره، وقد ادفيت واستدفيت، أي لبست ما يدفئني، وحكى اللحياني أنه سمع أبا الدينار يحدث عن أعرابية أنها قالت: الصلاء والدفاء، نصبت على الإغراء أو الأمر والدفآن: المستدفئ كالدفئ على وزن فعل وهي دفأى كسكرى، والجمع دفاء، ووجدت في بعض المجاميع ما نصه: الدفآن وأنثاه خاص بالإنسان، وككريم خاص بغيره من زمان أو مكان، وككتف مشترك بينهما، وفي اللسان: ما كان الرجل دفآن ولقد دفئ، وأنشد ابن الأعرابي:
  يبيت أبو ليلى دفـيئا وضـيفـه                      من القر يضحي مستخفا خصائله وحكى ابن الأعرابي: أرض دفئة مقصورا، وحكى غيره دفيئة كخطيئة، ودفؤت ليلتنا، ويوم دفئ، على فعيل، وليلة دفيئة، وكذلك الثوب والبيت، كذا في العباب ويقال: أرض مدفأة أي ذات دفء، والجمع مدافئ، قال ساعدة يصف غزالا:
  يقرو أبارقه ويدنو تارة                      بمدافئ منه بهن الحلب وفي شروح الفصيح: دفؤ يومنا ودفؤت ليلتنا، فهو دفآن، وهي دفأى، بالقصر، ورجل دفئ ككتف، وامرأة دفئة، ومثله في الأساس. ومن المجاز إبل مدفأة ومدفئة ومدفأة ومدفئة بالضم في الكل: كثيرة الأوبار والشحوم يدفئها أوبارها، وزاد في اللسان مدفاة بالضم غير مهموز أي كثيرة يدفئ بعضها بعضا بأنفاسها، كذا في الصحاح، وفي العباب: والمدفئة: الإبل الكثيرة لأن بعضها يدفئ بعضا بأنفاسها، وقد تشدد، والمدفأة: الإبل الكثيرة الأوبار والشحوم، عن الأصمعي، وأنشد للشماخ:
  أعائش ما لأهلـك لا أراهـم                      يضيعون الهجان مع المضيع
  وكيف يضيع صاحب مدفآت                      على أثباجهن من الصقـيع
  والدفئي كعربي هو الدثئي قاله الأصمعي، وهو المطر يأتي بعد اشتداد الحر، وقال ثعلب: وقته إذا قاءت الأرض الكمأة، وفي الصحاح والعباب: الدفئي: المطر الذي يكون بعد الربيع قبل الصيف حين تذهب الكمأة فلا يبقى في الأرض منها شيء وقال أبو زيد: الدفئية بهاء مثال العجمية: الميرة تحمل قبل الصيف وهي الميرة الثالثة، لأن أول الميرة الربعية ثم الصيفية، وكذلك النتاج، قال: وأول الدفئي وقوع الجبهة، وآخره الصرفة. وفي التنزيل العزيز  لكم فيها دفء ومنافع  قال الفراء: الدفء بالكسر هكذا كتب في المصاحف بالدال والفاء وإن كتب بالواو في الرفع، والياء في الخفض، والألف في النصب كان صوابا، وذلك على ترك الهمز ونقل إعراب الهمز إلى الحرف الذي قبلها، هو نتاج الإبل وأوبارها وألبانها والانتفاع بها وعبارة الصحاح والعباب: وما ينتفع به منها، وروى عن ابن عباس في تفسير الآية قال: نسل كل دابة، وفي حديث وفد همدان  ولنا من دفئهم وصرامهم ما سلموا بالميثاق والأمانة  أي إبلهم وغنمهم، سمى نتاج الإبل وما ينتفع بها دفأ لأنه من أوبارها وأصوافها ما يستدفأ به. والدفء: العطية، والدفء من الحائط: كنه يقال: اقعد في دفء هذا الحائط أي كنه، والدفء ما أدفأ من الأصواف والأوبار من الإبل والغنم، وقال المؤرج: أدفأه أي الرجل إدفاء إذا أعطاه عطاء كثيرا وهو مجاز. وأدفأ القوم: اجتمعوا. والدفأ محركة: الحنأ بالحاء المهملة والنون، يقال: فلان فيه دفأ، أي انحناء، وفي حديث الدجال:  فيه دفأ  حكاه الهروي مهموزا ومقصورا. وهو أدفأ بغير همز، أي فيه انحناء وهي دفأى بالقصر، وسيأتي في المعتل إن شاء الله تعالى. ومما يستدرك عليه: الإدفاء: هو القتل، في لغة بعض العرب، وفي الحديث: أتي بأسير يرعد، فقال لقوم:  اذهبوا به فادفوه  . فذهبوا به فقتلوه، فوداه رسول الله صلى الله عليه وسلم، أراد الإدفاء، من الدفء وأن يدفأ بثوب، فحسبوه بمعنى القتل في لغة أهل اليمن، وأراد أدفئوه بالهمز، فخففه شذوذا، وتخفيفه القياسي أن تجعل الهمزة بين بين، لا أن تحذف، لأن الهمز ليس من لغة قريش، فأما القتل فيقال فيه أدفأت الجريح ودافأته ودفوته ودافيته، إذا أجهزت عليه، كذا في اللسان، قلت: ويأتي في المعتل إن شاء الله تعالى. وأدفاء، جمع دفء: موضع، كذا في المعجم.

### Türkçe

**الدِّفْءُ** kesre ile (okunur); İbnü’l-Kattâ‘dan fetha ile de rivayet edilmiştir; harekelenir de, böylece **دَفِئَ**’in masdarı olur: **دَفَأَ**; tıpkı **ظَمِئَ**’in **ظَمَأَ** gibi. Ve o, sıcaklıktır; şiddetli soğuğun zıddıdır; **الدَّفَاءَةُ** gibi. el-Cevherî ve es-Sâgânî, onun kesreli olanın masdarı olduğunu, **الكَرَاهَةُ** gibi, **كَرِهَ**’den, açıkça belirtmiştir. el-Yezîdî de onun dammeli olanın masdarı olduğunu, **الوَضَاءَةُ** gibi, **وَضُؤَ**’den, açıkça belirtmiştir. İsim ise **الدِّفْءُ** kesre iledir; ve o, seni ısıtan şeydir; çoğulu **أَدْفَاءٌ**. Dersin ki: “Üzerinde **دِفْءٌ** yok”; çünkü o isimdir. “Üzerinde **دَفَاءَةٌ** yok” demezsin; çünkü o masdardır. Sa‘lebe b. ‘Ubeyd el-‘Adevî dedi ki:
  Kışın şiddeti sona erince ve ben ümitsiz kalınca                      yazdan, yeryüzünde sıcaklıktan

**دَفِئَ** adam, **فَرِحَ** gibi: **دَفَأَ**; harekeli; ve **دَفَاءَةٌ** **كَرَاهَةٌ** gibi. Ve **دَفُؤَ** **كَرُمَ** gibi: **دَفَاءَةٌ**; **وَضُؤَ**’ün **وَضَاءَةٌ**’si gibi. Adam elbiseyle **تَدَفَّأَ** etti; onunla **اسْتَدْفَأَ** etti; ve onunla **ادْفَأَ** etti. Aslı **اتْدَفَأَ**’dır; sonra بدل yapıldı ve idğam edildi. Ve “onu **أَدْفَأَهُ** etti” yani ona **الدِّفَاءُ**’yı (kesre ile) giydirdi; medli olarak, onu ısıttığı şeyin ismi: yün ve başkası gibi. Ve “**ادْفَيْتُ**” ve “**اسْتَدْفَيْتُ**” (dedin); yani beni ısıtan şeyi giydim. el-Lihyânî, Ebü’d-Dînâr’ı bir bedevî kadından rivayet ederken işittiğini nakletti; onun şöyle dediğini: “**الصِّلَاءُ** ve **الدِّفَاءُ**”; iğrâ (teşvik) üzere veya emir üzere nasb etti. Ve **الدَّفْآنُ**: ısınan kimse; **الدَّفْءُ** gibi, **فَعْل** vezninde; ve o (dişisi) **دَفْأَى**’dır, **سَكْرَى** gibi; çoğulu **دِفَاءٌ**. Bazı mecmualarda lafzı şu olanı buldum: **الدَّفْآنُ** ve onun dişisi, insana mahsustur; ve **كَكَرِيمٍ** başkasına, zaman veya mekân gibi, mahsustur; ve **كَكَتِفٍ** ikisi arasında müşterektir. Ve Lisân’da: “Adam **دَفْآن** olmadı; ve gerçekten **دَفِئَ** etti.” İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
  Ebû Leylâ geceyi **دَفِيئًا** geçirir ve misafiri                      soğuktan kuşluk vakti hafifler; hasletleri

İbnü’l-A‘râbî nakletti: “**أَرْضٌ دَفِئَةٌ**” kısaltılmış olarak. Başkası da **دَفِيئَةٌ**’yi, **خَطِيئَةٌ** gibi, nakletti. Ve “Gecemiz **دَفُؤَتْ** etti”; ve “**يَوْمٌ دَفِئٌ**”, **فَعِيل** üzere; ve “**لَيْلَةٌ دَفِيئَةٌ**”; elbise ve ev de böyledir; ‘Abbâb’da böyle. Ve denir: “**أَرْضٌ مُدْفَأَةٌ**” yani **دِفْءٌ** sahibi; çoğulu **مَدَافِئُ**. Sâ‘ide bir ceylanı vasfederek dedi ki:
  Şimşeklerini gözetir ve bazen yaklaşır                      ondan **بِمَدَافِئَ**’e; onların içinde sağım vardır

**الفَصِيح** şerhlerinde: “Günümüz **دَفُؤَ** etti” ve “Gecemiz **دَفُؤَتْ** etti”; o hâlde o **دَفْآن**’dır; o (kadın) **دَفْأَى**’dır; kısaltma ile. Ve “**رَجُلٌ دَفِئٌ**” **كَكَتِفٍ** gibi; ve “**امْرَأَةٌ دَفِيئَةٌ**”; bunun benzeri **الأساس**’ta da vardır. Mecazdan: **إِبِلٌ مُدْفَأَةٌ** ve **مُدْفِئَةٌ** ve **مُدْفَأَةٌ** ve **مُدْفِئَةٌ** (hepsinde damme ile): yünleri ve yağları çok; yünleri onları ısıtır. Lisân’da buna **مُدْفَاةٌ** (dammeyle), hemzesiz, yani çok; bazısı bazısını nefesleriyle ısıtır, diye ziyade etti; Sahâh’ta böyle. ‘Abbâb’da: ve **المُدْفِئَةُ**: çok develer; çünkü bazısı bazısını nefesleriyle ısıtır; ve şeddeli de gelebilir. Ve **المُدْفَأَةُ**: yünleri ve yağları çok develer; el-Asma‘î’den. Ve eş-Şemmâh’a ait şu beyit okundu:
  Ey ‘Âyiş, ehline ne oluyor; onları görmüyorum                      zayi ediyorlar hecîn develeri, zayi edenle birlikte
  Ve nasıl zayi olur **مُدْفَآتٍ** sahibi                      onların sırtları üzerinde, kırağıdan

**الدَّفْئِيُّ** **عَرَبِيٌّ** gibi, o **الدَّثْئِيُّ**’dir; el-Asma‘î söyledi. Ve o, sıcağın şiddetlenmesinden sonra gelen yağmurdur. Sa‘leb dedi ki: vakti, yerin **الكَمْأَةُ**’yi kusmasıdır. Sahâh ve ‘Abbâb’da: **الدَّفْئِيُّ**: bahardan sonra, yazdan önce olan yağmur; **الكَمْأَةُ** gidince, yeryüzünde ondan hiçbir şey kalmadığı vakit. Ebû Zeyd dedi ki: **الدَّفْئِيَّةُ** (ه ile), **العَجَمِيَّةُ** misali: yazdan önce taşınan azıktır; ve o üçüncü azıktır; çünkü azığın ilki baharlık, sonra yazlıktır; doğumlar da böyledir. Dedi ki: **الدَّفْئِيُّ**’nin ilki **الجَبْهَةُ**’nin doğuşudur; sonu **الصَّرْفَةُ**’dir. Aziz tenzilde: “Sizin için onda **دِفْءٌ** ve menfaatler vardır.” el-Ferrâ’ dedi ki: **الدِّفْءُ** kesre ile; mushaflarda **الدال** ve **الفاء** ile böyle yazıldı; her ne kadar ref‘te **الواو** ile, cerde **الياء** ile, nasbda **الألف** ile yazılsa doğru olurdu; bu, hemzeyi terk etmek ve hemzenin i‘râbını ondan önceki harfe nakletmek üzeredir. O, develerin yavruları, yünleri ve sütleri ve onlardan faydalanmadır. Sahâh ve ‘Abbâb’ın ibaresi: “ve ondan faydalanılan şey.” İbn ‘Abbâs’tan âyetin tefsirinde rivayet edildi; dedi ki: “Her bir hayvanın nesli.” Hemdân heyetinin hadisinde: “Ve onların **دِفْئِهِمْ**’inden ve **صِرَامِهِمْ**’inden, mîsâk ve emânete bağlı kaldıkları müddetçe, bizim için vardır.” Yani onların develeri ve koyunları. Develerin yavrusunu ve ondan faydalanılanı **دَفَأ** diye adlandırdı; çünkü onların yünlerinden ve koyun yünlerinden, onunla ısınılan şey vardır. Ve **الدِّفْءُ**: bağıştır. Ve duvardan **الدِّفْءُ**: siper; denir: “Bu duvarın **دِفْءِ**’ünde otur” yani siperinde. Ve **الدِّفْءُ**: develerin ve koyunların yünlerinden ve kıllarından ısıtan şeydir. el-Muerric dedi ki: “Onu **أَدْفَأَهُ** etti” yani adama çok bağış verdiği vakit **إِدْفَاءً**; ve bu mecazdır. Ve “Kavim **أَدْفَأَ** etti”: toplandılar. Ve **الدَّفَأُ** harekeli: **الحَنَأُ** (ihmâl edilmiş **الحاء** ve **النون** ile); denir: “Falanın içinde **دَفَأٌ** vardır” yani eğrilik. Deccâl hadîsinde: “Onun içinde **دَفَأٌ** vardır”; el-Herevî onu hemzeli ve kısaltılmış olarak nakletti. Ve o, hemzesiz **أَدْفَى**’dır; yani onda eğrilik vardır; ve o (dişisi) kısaltma ile **دَفْأَى**’dır. İnşallah Teâlâ, mu‘tel bahsinde gelecektir. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الإِدْفَاءُ**: öldürmedir; bazı Arapların dilinde. Hadiste: titreyen bir esir getirildi; kavme dedi ki: “Onu götürün de **فَادْفُوهُ**.” Onu götürdüler de öldürdüler; bunun üzerine Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem onun diyetini verdi. Muradı **الإِدْفَاءُ** idi; **الدِّفْءُ**’den, ve elbiseyle ısınması. Onlar ise onu Yemen ehlinin dilinde öldürme manasında sandılar. Muradı “Onu **أَدْفِئُوهُ**” idi, hemze ile; onu şâz olarak hafifletti. Kıyâsî hafifletmesi, hemzeyi “beyn beyne” yapmandır; onu düşürmen değil; çünkü hemze, Kureyş’in dilinden değildir. Öldürmeye gelince, onda “**أَدْفَأْتُ** yaralıyı” ve “**دَافَأْتُهُ**” ve “**دَفَوْتُهُ**” ve “**دَافَيْتُهُ**” denir; yani işini bitirdiğin vakit; Lisân’da böyle. Dedim ki: İnşallah Teâlâ, mu‘tel bahsinde gelecektir. Ve **أَدْفَاءٌ**, **دِفْءٌ**’ün çoğulu: bir yerdir; Mu‘cem’de böyle.
