# دفر (د-ف-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%81%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ف - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والراء والفاء معهما
ر د ف، ف ر د، ر ف د، د ف ر، ف د ر مستعملات
ردف:
الرِّدْفُ: ما تَبِعَ شيئاً فهو رِدْفُه، إذا تتابع شيءٌ خَلْفُ شيءٍ فهو التّرادُف، والجميعُ: الرُّدافَى، قال:
عُذافِرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافىَ		تَخَوَّنَها نُزولي وارتِحالي
ويقال: جاءَ القومُ رُدافَى أي بعضهم يتبع بعضاً.
ورَديفُكَ: الذي تُردِفه خَلفَك، ويَرْتَدِفُكَ، ويُردِفُه غيرُك.
ونَزَلَ بالقوم أمرٌ قد رَدِفَ لهم أمرٌ أعظمُ منه.
والرِّدافُ: هو موضعُ مَرْكَبِ الرِّدف، وقال:
لِيَ التَّصدير فاتبَعْ في الرِّدافِ
ويقال: بِرْذَونٌ لا يُرْدِفُ ولا يُرادِف أي يَدَع رديفاً يركَبُه.
والرَّديف: كوكب قريبٌ من النَّسر الواقع، والرَّديف في قول أصحاب النَّجوم هو النجم الناظر إلى النَّجم الطالع، وقال: روبة:
وراكبُ المِقدارِ والرَّديفُ		افنى خُلوفاً قبلَها خلوف
فراكبُ المِقدار هو الطالِعُ والرَّديف هو الناظر إليه.
والرِّدْف: الكَفَلُ.
وأرداف النجوم: تَواليها أي تَرادُفُها.
والتَّرادُف: كناية عن فِعلٍ قبيحٍ وذلك انه إذا عَمِلَ أحدُهما عَمَلَ إِثمٍ رَدِفَه الآخَر.
فرد
الفَرْدُ ما كانَ وحدَه، يقال: فَرَدَ يَفرُدُ، وانفَرَد انفِراداً.
وأفرَدْتُه: جَعَلْتُه واحداً.
والفَريدُ: الشَّذْر، والواحدة فريدة، وهو بلسان العجم الجاوَرْسَق، والجميع الجَوارس، قال:
وأكراسُ دُرٍّ فُصٍّلَتْ بالفَرائد
وجاء القومُ فُرادَى، وعَدَدْتُ الخَرَزَ والدراهم أفراداً أي واحداً واحداً.
وقوله تعالى: "لقد جِئتُمونا فُرادَى" جميع فَرْدان.
واللهُ الفَرْد: تَفَرَّد بالرُّبُوبيّةِ والأمرِ دونَ خَلْقه.
ومن صفة الفارس في طِراده قال: واستَطرَد لهم فكلَّما استَفْرَدَ رجلاً كَرَّ عليه فجَدَّله، يُريدُ أنه يندُر من أصحابه فيُطارد ساعةً، فلمّا أمكَنَتْه الفُرصةُ قَتَلَ منهم واحداً ومَضَى.
والفَرّاد: بيّاع الفَريد، والفارِدُ والفَرَد: الثَّور.
رفد:
الرِّفدُ: المَعُونةُ بالعَطاء، وسَقْي اللَّبَنِ، والقَول، وكلّ شيءٍ.
ورَفَدته بكذا، ورفَدَني أي أعانني بلسانه، وترافدوا على فلانٍ بألسنتهم إذا تناصروا، قال:
رَفَدْتُ ذَوي الأحسابِ منهم مَرافدي
والواحد مَرْفَد، ومن هذا سُمِّيَتْ رِفادة السَّرْج لأنها تَدْعَم السَّرْجَ من تحتِه حتى يرتِفَعَ.
والرِّفادةُ: شيءٌ كانت قُرَيش ترافد به في الجاهلية، فيُخرجون أموالاً بقَدْرِ ظاقتهم فيَشْتَرونَ بها الجزور والطعامَ والزَّبيب للنَّبيذ، فلا يزالون يُطعِمون الناسَ حتى ينقضِيَ الموسمُ. أول من سَنَّ ذلك هاشمُ بنُ عبدِ مَناف.

والمِرْفَدُ: عُسٌ تُحلَبُ فيه الرَّفُود من النّوق التي تمَلأُ مِرْفَدها، والرَّفْدُ المصدر.
وارتَفَدْتَ مالاً إذا سألتَه أن يُرِفدَكَ، وارتَفَدْتَ مالاً إذا أَصَبْتَه من كَسب، قال الطرماح:
عَجَباً ما عَجِبت من جامع الما		لِ يُباهـي بـه ويَرْتَـفِـدُهُ
ويُضيعُ الذي قَدَ اوْجبهُ الـل		ه عليه فلـيس يَعْـتَـقِـدُهْ
والتَّرفيدُ نحو من الهَمْلَجة، وقال أمَيّةُ بن أبي عائذ الهذليّ:
وإن غُضَّ من غَرْبها رَفَّدَت		وَسيجاً وألْوَت بجَلْسٍ طُوالِ
وأراد بالجَلس أصلَ ذنبها.
والرافدانِ: دِجْلةُ والفُراتُ.
دفر:
الدَّفرُ: وقوع الدّود في الطعام واللَّحم ونحوهما.
والدُّنيا دَفِرةٌ أي مُنْتِنةٌ، وهي أمُّ دَفر أيضاً.
ويقال للأَمَةِ: يا دَفارِ.
فدر:
فَدَرَ الفحلُ فُدُوراً إذا فَتَرَ عن الضِّراب.
والفَدورُ: الوَعِلُ العاقلُ في الجِبال.
والفادرةُ: الصَّخْرةُ الضَّخْمة تراها في رأس الجَبَل، شُبِّهَتْ بالوَعِل.
والفِدْرَة: قِطعةٌ من الجَبَل دونَ الفِنْديرة.
والفِدْرةُ: قِطعةٌ من اللَّحْم المطبوخ البارد، وهو الفادِر أيضاً.
ويقال للوَعِل: فادر، وجمعُه فُدْر، وقال الراعي:
وكأنَّما انبَطَحَتْ على أثباجِها		فُدْرٌ بشابة قد يَمَمنَ وعولا

##### Türkçe

باب **الدال** ve **الراء** ve **الفاء** onlarla birlikte

**ر د ف**، **ف ر د**، **ر ف د**، **د ف ر**، **ف د ر** kullanımlardır.

**ردف**:
**الرِّدْفُ**: bir şeye tâbi olan şeydir; o, onun **رِدْفُه**’dur. Bir şey bir şeyin arkasından peş peşe gelirse o **التّرادُف**’tur. Hepsi: **الرُّدافَى**. Dedi ki:
عُذافِرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافىَ		تَخَوَّنَها نُزولي وارتِحالي
Ve denilir: kavim **رُدافَى** geldi; yani bazısı bazısını tâkip eder.

Ve **رَديفُكَ**: arkanda bindirdiğin kimsedir; ve seni **يَرْتَدِفُكَ**; ve başkası onu **يُردِفُه**.

Ve kavme bir iş indi; onlara ondan daha büyük bir iş **رَدِفَ** etti (ardından geldi).

Ve **الرِّدافُ**: **الرِّدف**’in binek yeridir. Dedi ki:
لِيَ التَّصدير فاتبَعْ في الرِّدافِ
Ve denilir: **بِرْذَونٌ** ne **يُرْدِفُ** eder ne de **يُرادِف** eder; yani üzerine binecek bir **رديفاً** bırakır.

Ve **الرَّديف**: **النَّسر الواقع**’a yakın bir yıldızdır. Ve yıldız ehlinin sözüne göre **الرَّديف**: doğan yıldıza bakan yıldızdır. Dedi ki: **روبة**:
وراكبُ المِقدارِ والرَّديفُ		افنى خُلوفاً قبلَها خلوف
Böylece **راكبُ المِقدار** doğandır; **الرَّديف** ise ona bakandır.

Ve **الرِّدْف**: sağrıdır.

Ve yıldızların **أرداف**’ı: onların ard arda gelmesidir; yani onların **تَرادُفُها**’sıdır.

Ve **التَّرادُف**: çirkin bir fiile kinayedir; bu da şudur: ikisinden biri günah işi işlediğinde öteki onu **رَدِفَه** eder (ardından gelir).

**فرد**
**الفَرْدُ**: yalnız olan şeydir. Denilir: **فَرَدَ يَفرُدُ**; ve **انفَرَد** **انفِراداً**.

Ve **أفرَدْتُه**: onu bir yaptım.

Ve **الفَريدُ**: inci tanesi (şezr)dir; bir tanesi **فريدة**’dir. Ve o, Acem dilinde **الجاوَرْسَق**’tır. Hepsi **الجَوارس**. Dedi ki:
وأكراسُ دُرٍّ فُصٍّلَتْ بالفَرائد
Ve kavim **فُرادَى** geldi. Ve boncukları ve dirhemleri **أفراداً** saydım; yani birer birer.

Ve Yüce’nin sözü: “لقد جِئتُمونا **فُرادَى**” hepsi **فَرْدان**’dır.

Ve Allah **الفَرْد**’dür: rubûbiyyet ve emirde, yaratıkları olmaksızın **تَفَرَّد** etti.

Ve süvarinin kovalamacasında sıfatından dedi ki: ve onlar için **استَطرَد** etti; her ne zaman bir adamı **استَفْرَدَ** etse onun üzerine döndü, onu yere serdi; onunla, arkadaşlarından birinin ayrılıp bir süre kovalanmasını kasteder; fırsat ona mümkün olunca onlardan birini öldürdü ve geçti.

Ve **الفَرّاد**: **الفَريد** satıcısıdır. Ve **الفارِدُ** ve **الفَرَد**: boğadır.

**رفد**:
**الرِّفدُ**: bağışla yardım; ve sütün içirilmesi; ve söz; ve her şeydir.

Ve onu bununla **رَفَدته**; ve beni **رفَدَني**; yani diliyle bana yardım etti. Ve birine dilleriyle **ترافدوا** ettiler; birbirlerine yardım ettiklerinde. Dedi ki:
رَفَدْتُ ذَوي الأحسابِ منهم مَرافدي
Ve bir tanesi **مَرْفَد**’dir. Ve bundan dolayı **رِفادة السَّرْج** adlandırıldı; çünkü eyerin altından eyeri destekler, ta ki yükselsin.

Ve **الرِّفادةُ**: câhiliyede Kureyş’in onunla **ترافد** ettiği bir şeydir; güçleri ölçüsünce mallar çıkarırlar; onunla deve (kesimlik) ve yiyecek ve nebîz için kuru üzüm satın alırlar; mevsim bitinceye kadar insanları yedirmeyi sürdürürlerdi. Bunu ilk sünnet kılan **هاشمُ بنُ عبدِ مَناف**’tır.

Ve **المِرْفَدُ**: içinde **الرَّفُود** sağılmış olan bir kap (عُس)tır; **مِرْفَدها**’sını dolduran develerdendir. Ve **الرَّفْدُ** mastardır.

Ve bir malı **ارتَفَدْتَ**: ondan, sana **يُرِفدَكَ** etmesini (yardım etmesini) istediğinde. Ve bir malı **ارتَفَدْتَ**: onu kazançtan elde ettiğinde. **الطرماح** dedi ki:
عَجَباً ما عَجِبت من جامع الما		لِ يُباهـي بـه ويَرْتَـفِـدُهُ
ويُضيعُ الذي قَدَ اوْجبهُ الـل		ه عليه فلـيس يَعْـتَـقِـدُهْ
Ve **التَّرفيدُ**: **الهَمْلَجة**’den bir türdür. **أمَيّةُ بن أبي عائذ الهذليّ** dedi ki:
وإن غُضَّ من غَرْبها رَفَّدَت		وَسيجاً وألْوَت بجَلْسٍ طُوالِ
Ve **الجَلس** ile kuyruğunun aslını kastetti.

Ve **الرافدانِ**: **دِجْلةُ** ve **الفُراتُ**’tır.

**دفر**:
**الدَّفرُ**: yiyecekte ve ette ve benzerlerinde kurtçukların vuku bulmasıdır.

Ve dünya **دَفِرةٌ**’dir; yani kokmuş. Ve o, **أمُّ دَفر**’dır da.

Ve câriyeye denilir: يا **دَفارِ**.

**فدر**:
Erkek deve **فَدَرَ** **فُدُوراً**; yani çiftleşmeden gevşediğinde.

Ve **الفَدورُ**: dağlarda akıllı yaban keçisidir (**الوَعِل**).

Ve **الفادرةُ**: dağın tepesinde gördüğün büyük kayadır; **الوَعِل**’e benzetildi.

Ve **الفِدْرَة**: **الفِنْديرة**’den aşağı bir dağ parçasıdır.

Ve **الفِدْرةُ**: soğuk pişmiş et parçasıdır; o, **الفادِر** de olur.

Ve **الوَعِل** için denilir: **فادر**; çoğulu **فُدْر**. **الراعي** dedi ki:
وكأنَّما انبَطَحَتْ على أثباجِها		فُدْرٌ بشابة قد يَمَمنَ وعولا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدَفَرُ: النَتَنُ خَاصَّةً. يقال: دَفْراً له، أي نَتْناً. ومنه قيل للدُنْيا: أُمُّ دَفْرٍ. والدَفْر وأمُّ دَفْرٍ من أسماء الدَواهي. ويقال للأمة إذا شُتِمت: يا دَفارِ أي دَفِرَةٌ مُنْتِنَةٌ. وقول عمر رضي الله عنه: وادَفراه! أي وانَتْناهُ. ويقال: دَفْراً دافِراً لما يجيء به فلان، أي نَتْناً، وكذلك إذا قَبَّحْتَ عليه أَمْرَهُ.

##### Türkçe

**الدَفَرُ**: özellikle **النَتَنُ** (kötü koku). Denir ki: **دَفْراً** له, yani **نَتْناً**. Bundan dolayı dünyaya: **أُمُّ دَفْرٍ** denilmiştir. **الدَفْر** ve **أمُّ دَفْرٍ**, **الدَواهي**nin adlarındandır. Ümm’e (câriyeye) sövüldüğünde denir ki: **يا دَفارِ** yani **دَفِرَةٌ مُنْتِنَةٌ**. Ömer’in (Allah ondan razı olsun) sözü: **وادَفراه!** yani **وانَتْناهُ**. Denir ki: **دَفْراً دافِراً** فلان’ın getirdiği şeye, yani **نَتْناً**; aynı şekilde, ona işini çirkin gördürdüğünde de.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ر ف
ردف ، رفد ، فدر ، فرد ، دفر : مستعملات .
ردف : قال الليث : الرِّدْفُ ما تَبع شيئاً فهو رِدْفُه ، وإذا تَتابَع شيءٌ خلْفَ شيء فهو التَّرادُف ، والجميع الرُّدافَى ، وقال لبيد :
عُذَافرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافَى
تَخَوَّنها نُزولي وارْتِحَالي
ويقال : جاء القوم رُدَافَى ، أي بعضهم يَتْبعُ بعضاً .
ويقال : للْحُداةِ الرُّدافَى ، وأنشد أبو عبيد قول الراعي :
وَخُودٍ من اللائي يسمِّعنَ بالضُّحَى
قَرِيضَ الرُّدافَى بالغناء المُهَوِّدِ
وقيل : الرُّدافَى : الرَّديفُ ؛ وَأَخبرني المنذريّ عن ابن فهم عن محمد بن سلام عن يونس في قول الله تعالى : ( يَكُونَ رَدِفَ ( .
قال : قَرُب لكم .
وقال الفرّاء في قوله : ( صَادِقِينَ قُلْ عَسَى أَن يَكُونَ رَدِفَ لَكُم بَعْضُ ) ( النمل : 72 ) جاء في التفسير : دَنا لكم فكأن اللام دخلت إذْ كان دنا معنى لكم .
قال : وقد تكون اللام داخلة ، والمعنى رَدِفَكم كما تقولون نَقَدْتُ لها مائةً أي نَقَدْتها مائة .
وقال أبو الهيثم : يقال : رَدِفْتُ لفلانٍ أي صرت له رِدْفاً .
قال : وتزيدُ العرب اللامَ مع الفعل الواقع في الاسم المنصوب فتقول : سمِع له ، وشكر له ، وَنَصَح له أي سمِعه ونصحه وشكَره .
وقال الزّجّاج في قول الله جلّ وعزّ : ( بِأَلْفٍ مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ ) ( الأنفال : 9 ) قال : ومُردَفين فُعِل بهم ذلك .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال : رَدِفْتُه وأَرْدَفْتُه بمعنى واحد .
أبو عبيد عن أبي زيد يقال : رَدِفْتُ الرجلَ وأَرْدَفْته إذا ركبتَ خلفه وأنشد :
إذا الجَوْزَاءُ أَرْدَفتِ الثُّريا
ظَنَنْتُ بآلِ فاطمةَ الظُّنونا
وقال شمر : رَدِفتُ وأَرْدفت إذا فعلتَ بنفسك ، فإذا فعلتَ بغيرك فأَرْدَفْتَ لا غير .
وقال الزجّاج : يقال : رَدِفْتُ الرجلَ إذا ركبتَ خَلْفه ، وأَرْدَفْتُه أَركبته خلفي ؛ ويقال : هذه دابةٌ لا تُرادف ، ولا يقال : لا تُردِف ، ويقال : أَرْدَفتُ الرجلَ إذا جِئتَ بعده .
وقال الليث : يقال : نزل بهم أمرٌ قد رَدِفَ لهم أعظمُ منه ، قال : والرِّدافُ هو موضع مركَبِ الرديف ، وأنشد :
لِيَ التَّصْدِيرُ فاتْبَعْ في الرِّدافِ
أبو عبيد عن الأصمعيّ : أَتَيْنا فلاناً فارْتَدَفْنَاهُ أي أخذناه أخذاً .
وقال الليث : يقال : هذا البِرْذَونُ لا يُرْدِفُ ، ولا يُرادِفُ أي لا يَدَع رَديفاً يَرْكَبُه ، قلت : كلام العرب : لا يُرادِف ، وأما لا يُرْدِفُ فهو مُولَّد من كلام أَهل الحضر .
وقال الليث : الرَّديف كوكبٌ قريب من النَّسر الوَاقِع ، والرديف في قول أصحاب النجوم ، هو النجم الناظر إلى النّجم الطالع ، وقال رؤبة :
وراكبُ الْمِقْدَارِ والرّديفُ
أَفْنَى خُلُوفاً قَبْلها خُلوفُ
فراكب المقدار هو الطَّالع ، والرَّديف هو الناظِرُ إليه .
وقال ابن السكيت في قول جرير :
على عِلَّةٍ فيهن رَحْلٌ مُرادِف
أي قد أُرْدِفَ الرَّحلُ رَحْلَ بعير وقَدْ خُلِّفَ ، وقال أوس :
أَمُونٍ ومُلْقًى للزَّميل مُرادِفِ
وقال الليث : الرِّدْفُ الكفلُ ، وأَرْدافُ النجوم توابعها ، وقال غيره : أردافُ الملوك في الجاهلية الذين يَخْلُفونهم في القيام بأمر المملكة بمنزلة الوزراء في الإسلام ، وهي الرِّدافةُ ، والروادِف أَتباعُ القوم المؤَخَّرون ، يقال : هم رَوَادِف وليسوا بأردافِ ، والرِّدْفانِ الليلُ والنهارُ ، لأن كل واحد منهما رِدْفٌ لصاحبه .
شمر عن أبي عمرو الشيباني أنه قال في بيت لبيد :
وشَهِدتُ أَنْجِيَة الأفاقَةِ عالياً
كَعْبِي وأَرْدافُ الملوكِ شُهودُ
كان الملكُ يَرْدِفُ خَلْفه رجلاً شريفاً ، وكانوا يركبون الإبل ، وَوَجَّه النبي ( صلى الله عليه وسلم ) مُعَاويةَ مع وائل بن حُجْر رسولاً في حاجة له ، ووائلٌ على نجيب له ، فقال معاوية : أرْدُفني .
فقال : لستَ من أرْدافِ الملوك .
قال شمر : وأنشدني ابن الأعرابي :
هُمْ أَهلُ ألواح السريرِ ويَمْنه
قَرابينَ أَرْدافاً لها وشِمالها
قال الفراء : الأردافُ ههنا يَتْبَع أوَّلَهم آخِرُهم في الشرف يقول : يتبع البنونَ الآباءَ في الشرف .
فرد : أبو زيد عن الكلابيّين : جئتمونا فرادًى وهم فُرادٌ وأزواج نَوَّنوا ، وأما قول الله جلّ وعزّ : ( وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى ) ( الأنعام : 94 ) .
فإنَّ الفراء قال : فُرادى جمع ، قال : والعرب تقول : قومٌ فُرادَى وفَرادُيا هذا فلا يَجْرونها شُبِّهتْ بثلاثَ ورباع ، قال : وفُرَادَى واحدها فَرَدٌ وفَريد وفَرِدٌ وفَرْدانُ ، ولا يجوز فَرْد في هذا المعنى ، قال وأنشدني بعضهم :
تَرَى النُّعَراتِ الزُّرْقَ تَحتَ لَبانِه
فُرادَ ومَثْنى أَضْعَفَتْها صَواهِلُه
وقال الليث : الفَرْد ما كان وحده ؛ يقال : فَرَد يَفْرُد وأَفْرَدتُه جعلتُه واحداً ، ويقال : جاء القوم فُرَاداً وعَدَدتُ الجوْز والدراهم أَفْراداً ، أي واحداً واحداً ، والله هو الفَرْدُ قد تَفَرَّد بالأمر دون خَلْقِه .
ويقال : قد استَطْرَدَ فلانٌ لهم ، فكلما استَفْرَدَ رجلاً كَرَّ عليه فَجدَّ له والفَرِيدُ الشَّذْرُ ، الواحدة فَرِيدة ويقال لها الجاوَرْسَقُ بلسان العجم ، وبَيَّاعُهُ الفرَّادُ .
وأخبرني المنذريّ عن إبراهيم الحربي قال : الفريدُ جمعُ الفريدة ، وهي الشَّذْرُ من فِضَّة كاللّؤلؤة .
وقال أبو عبيدة : الفريدةُ المَحالة التي تخرج من الصَّهْوَة التي تلي المَعاقِم ، وقد تَنْتأُ من بعض الخيل ، سُمِّيَتْ فريدةً لأنها وَقَعَتْ بين الفَقَارِ وبين مَحالِ الظَّهر ومَعاقِم العَجز ، والمعاقم مُلتقى أطراف العِظام .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الفُرودُ كواكبُ زاهرةٌ حول الثريَّا ، وقال : فَرَّد الرجلُ إذا تفَقهَ ، واعتزلَ الناسَ وخَلا بمراعاةِ الأمر والنهي ، وجاء في الخبر : ( طوبى للمُفَرِّدين ) .
وذكر القتيبي هذا الحديث وقال : المفرِّدون الذين قد هَلكَ لداتُهم من الناس ، وذهب القَرْنُ الذين كانوا فيه وبَقُوا ، فهم يذكرون الله ، قلت : وقول ابن الأعرابي في التَّفْرِيد عندي أصوب ، مِن قول القُتَيْبِي .
أبو زيد : فَرَدْتُ بهذا الأمر أَفْرُدُ به فروداً إذا تَفَرَّدتَ به ، ويقال : استَفْرَدتُ الشيءَ إذا أخذتَه فَرْداً لا ثَانيَ له ولا مِثلَ .
وقال الطِّرماح يذكر قِدْحاً من قِداح الميسر :
إذا انْتَحَتْ بالشَّمَالِ بارِحَةً
جَالَ بَريحاً واسْتَفْردَتْه يَدُه
وقال ابن السكيت : استفردَ فلانٌ فلاناً أي انْفَرَدَ به ، وقال الليث : الفَارِدُ والفَرَدُ الثَّوْر .
وقَالَ ابن السكيت في قوله :
طَاوِي المَصِيرِ كَسَيْفِ الصَّقيلِ الفَرَدِ
قال : الفرَد ، والفُرُد بالفتح والضم ، أي هو منقطع القرين لا مِثْلَ له في جَوْدَتَه .
قال : ولم أسمع بالفَرَد إلا في هذا البيت ، وأما الفَرْدُ في صفات الله فهو الواحد الأحد الذي لا نظيرَ له ولا مِثلَ ولا ثاني ولا شريك ولا وزير .
رفد : أبو زيد : رَفَدْتُ على البعير ، أَرْفِد عليه رَفْداً ، إذا جعلتَ له رِفَادة ، قلت : هي مثل رِفادة السَّرج .
وجاء في الحديث : ( تروح برِفْدٍ وتغدو برِفْدٍ ) .
روي عن ابن المبارك أنه قال في قوله : تروح برِفْد وتغدو برِفْد ، الرِّفْد : القَدَحُ تُحْتَلبُ الناقةُ في قَدَح ، قال : وليس من المعونة .
قال شمر : وقال المؤرِّج : هو الرِّفد الإناء الذي يُحْلَبُ فيه .
وقال ابن الأعرابي : هو الرِّفد ، أبو عبيد عن الأصمعيّ : الرَّفد بالفتح .
وقال شمر : رِفْدٌ ورَفْدٌ للقَدَح ، قال والكَسْرُ أَعْرَب .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الرِّفْدُ أكبرُ من العُسِّ ، وقال : وناقَةٌ رَفُسودٌ رَفودٌ تدومُ على إنائها في شِتائها لأنها تُجالَحُ الشجرَ .
وقال الكسائي : الرَّفْد والمرْفَد الذي يُحْلبُ فيه .
وقال الليث : الرِّفد المعْونةُ بالعطاء ، وسَقْي اللّبن ، والقول وكُلُّ شيءٍ .
وأخبرني المنذريّ عن الغسّاني عن سلمة عن أبي عبيدة في قول الله جلّ وعزّ : ( بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ ) ( هود : 99 ) مجازُه مَجازُ العَوْن المعان يقال : رَفَدْتُه عند الأمير ، أي أَعَنْتُه . قال : وهو مكسور الأوَّل فإذا فتحتَ أوَّلَه فهو الرَّفْد .
وقال الزجاج : كل شيءٍ جعلتَه عَوْناً لِشيء وأسندتَ به شيئاً فقد رَفَدْتَه ، يقال : عَمَدتُ الحائطَ وأَسْنَدْتُه ورَفَدْتُه بمعنى واحد ، قال : والمِرْفَد القَدَحُ العظيمُ .
وقال الليث : رَفَدْتُ فلاناً مَرْفداً ، وقال : ومن هذا أُخِذَت رِفَادَةُ السَّرج من تحته حتى يرتفع .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال لخَشَبِ السَّقْف : الرَّوافِد .
وقال الليث : ناقةٌ رَفود تملأ مِرْفدها ، وتقول : ارْتفَدْت مالاً إذا أَصَبْتَه من كَسْبٍ .
وقال الطرماح :
عَجَباً ما عَجبْتُ مِن جامِع المال
يباهي بِهِ ويَرْتَفِدُه
والتّرفيد نَحْوٌ من الهمْلَجَة ، وقال أُمَيّةُ ابن أبي عائذ الهذلي :
وإن غُضَّ مِن غَرْبِها رَفّدَتْ
وسِيجاً وأَلْوَتْ بِجِلْسٍ طُوال
وأراد بالجلْس أَصلَ ذَنبها .
وقال أبو عبيدة : الرِّفادةُ شيء كانت قريش تَتَرَافَدُ به في الجاهليَّة ، فيُخرجُ كلُّ إنسانٍ على قدر طاقته فيجمعون مالاً عظيماً أيام الموسِم ، ويشترون به الجُزُر والطعامَ والزبيبَ للنبيذ ، فلا يزالون يُطعمون الناسَ حتى ينقضيَ الموسم ، وكان أوَّل من قام بذلك هاشم بن عبد مناف ، ويسمى هاشِماً لهِشْمِهِ الثريدَ .
وقال ابن السكيت : الرافدان : دِجلةُ والفرات .
وقال الفرزدق :
بَعَثْتَ على العِراق وَرافِدَيْهِ
فَزَارِياً أَحذَّ يَدِ القَمِيصِ
أراد أنه خَفيفُ اليد بالخِيانة .
وفي الحديث : ( من اقتراب الساعة أن يكون الفيءُ رِفداً ) ، أي يكون الخراجُ الذي لجماعة أهل الفَيْء رِفداً أي صلات لا يُوضع مَوْضِعَه ، ولكن يُخَصُّ به قومٌ دون قومٍ على قدر الهوى ، لا بالاستحقاق ، وَالرِّفد الصِّلة يقال : رَفَدْتُه رَفْداً والاسم الرِّفْدُ .
دفر : ثعلب عن ابن الأعرابي : دَفَرْتُهُ في قفاه دَفْراً أي دَفَعْتُه ، قَالوا ومنه قول عُمَر : وادَفْراهُ يُريد : واذُلاَّهُ ؛ وقال أبو عبيدة : معناه وَانَتْناهُ .
قال والدَّفَرُ النَّتْنُ ، ومنه قيل للدنيا : أمَّ دَفْر ، ويقال لِلأَمَة : يا دَفارِ أي يا مُنْتِنةُ ؛ وأما الذَّفَرُ بالذال وتحريك الفاء فهو حِدَّةُ رائحةِ الشيء الخبيث ، أو الطيب ؛ ومنه قيل : مِسْك أَذْفَرُ ، ويُقال للرَّجُلِ إذا قَبَّحتَ أمْرَه : دَفْراً دَافِراً .
وروي عن مجاهد في قول الله جلّ وعزّ : ( يَلْعَبُونَ يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ ) ( الطور : 13 ) قال : دَفْراً في أَقْفِيتهم أي دَفْعاً .
فدر : ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال لِلفَحْل إذا انقطع عن الضِّراب : فَدَرَ وفَدَّر وأَفْدَرَ وأصله في الإبل .
وقال الليث : فَدَر الفحلُ فُدُوراً إذا فَتَر عن الضِّراب ؛ قال : والفَدُور الوَعِل العَاقِلُ في الجِبال ، والفادِرةُ الصَّخْرَةُ الضَّخْمةُ ، وهي التي تراها في رأس الجبل ، شُبِّهتْ بالوعِل ، ويقال للوعِل : فَادِرٌ وجمعه فُدْرٌ ، وقال الراعي في شعره :
وكأَنَّمَا انْبَطَحَتْ على أثْباجِها
فُدْرٌ بشابَة قَدْ يَمَمْنَ وُعُولاَ
وقال الأصمعي : الفَادِر من الوُعول الذي قد أَسَنَّ بمنزلة القارِح من الخَيل ، والبازِل من الإبل ، والصَّالغِ من البقر والغنم .
قال الليث : العِذْرَةُ قِطعة من الخيل ، والفِدْرَة قِطعة من اللَّحم المطبوخ الباردة .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : أعطيته فِدْرةً من اللحم وهَبْرَةً إذا أعطاه قِطعةً مجتمعة وجمعها فِدَرٌ ، وقال ابن الأعرابي : أَدْفَر الرجلُ إذا فاح ريح صُنانِه .

##### Türkçe

د ر ف
**ردف** ، **رفد** ، **فدر** ، **فرد** ، **دفر** : kullanılagelenlerdir.

**ردف** : Leys dedi: **الرِّدْفُ** bir şeyin tâbi olduğu şeydir; o, onun **رِدْفُه**’dur. Bir şey bir şeyin arkasından peş peşe gelirse bu **التَّرادُف**’tur; hepsi **الرُّدافَى**’dır. Lebîd dedi:
عُذَافرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافَى
تَخَوَّنها نُزولي وارْتِحَالي

Ve denilir: kavim **رُدَافَى** geldi; yani bazısı bazısını tâkip eder.

Ve denilir: **الرُّدافَى** sürücüler içindir. Ebû Ubeyd, er-Râʿî’nin sözünü inşâd etti:
وَخُودٍ من اللائي يسمِّعنَ بالضُّحَى
قَرِيضَ الرُّدافَى بالغناء المُهَوِّدِ

Ve denildi: **الرُّدافَى** : **الرَّديفُ**’tir. Münzirî bana İbn Fehm’den, Muhammed b. Selâm’dan, Yûnus’tan, Allah’ın sözü hakkında haber verdi: ( **يَكُونَ رَدِفَ** ( .
Dedi: size yaklaştı.

Ferrâ, şu sözünde: ( **صَادِقِينَ قُلْ عَسَى أَن يَكُونَ رَدِفَ لَكُم بَعْضُ** ) (Neml: 72) tefsirde geldi: size yaklaştı; sanki **اللام** girdi; çünkü “yaklaştı”nın mânası “size”dir.
Dedi: **اللام** girmiş olabilir; mânâ **رَدِفَكم**’dur; nitekim “**نَقَدْتُ لها مائةً**” dersiniz; yani “ona yüz verdim”.

Ebû’l-Heysem dedi: denilir: **رَدِفْتُ لفلانٍ**; yani ona **رِدْفاً** oldum.
Dedi: Araplar, mansûb isimde vâki olan fiille birlikte **اللام**’ı artırır; “**سمِع له**”, “**شكر له**”, “**وَنَصَح له**” derler; yani onu dinledi, ona nasihat etti, ona şükretti.

Zeccâc, Allah جلّ وعزّ’in sözü hakkında dedi: ( **بِأَلْفٍ مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ** ) (Enfâl: 9): dedi: **مُردَفين**; bu, onlara yapılmıştır.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: denilir: **رَدِفْتُه** ve **أَرْدَفْتُه** bir mânâdadır.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: denilir: **رَدِفْتُ الرجلَ** ve **أَرْدَفْته**; eğer onun arkasına bindiysen; ve inşâd etti:
إذا الجَوْزَاءُ أَرْدَفتِ الثُّريا
ظَنَنْتُ بآلِ فاطمةَ الظُّنونا

Şemmer dedi: **رَدِفتُ** ve **أَرْدفت**; eğer bunu kendinle yaptıysan; başkasıyla yaptıysan yalnız **أَرْدَفْتَ**.

Zeccâc dedi: denilir: **رَدِفْتُ الرجلَ**; eğer onun arkasına bindiysen; **أَرْدَفْتُه**: onu arkamda bindirdim. Ve denilir: bu bir binek hayvanıdır, **لا تُرادف**; “**لا تُردِف**” denilmez. Ve denilir: **أَرْدَفتُ الرجلَ**; eğer ondan sonra geldiysen.

Leys dedi: denilir: onlara bir iş indi; onun için ondan daha büyüğü **رَدِفَ**. Dedi: **الرِّدافُ**; **الرديف**’in bindiği yerin mevkiidir. Ve inşâd etti:
لِيَ التَّصْدِيرُ فاتْبَعْ في الرِّدافِ

Ebû Ubeyd, Asmaʿî’den: **أَتَيْنا فلاناً فارْتَدَفْنَاهُ**; yani onu bir alışla aldık.

Leys dedi: denilir: bu **البِرْذَونُ** **لا يُرْدِفُ** ve **لا يُرادِفُ**; yani bir **رديف**’in binmesine izin vermez. Dedim: Arapların sözü: **لا يُرادِف**; **لا يُرْدِفُ** ise şehir ehlinin sözünden türetilmiştir.

Leys dedi: **الرَّديف**; **النَّسر الوَاقِع**’a yakın bir yıldızdır. Yıldız ehlinin sözünde **الرديف**; doğan yıldıza bakan yıldızdır. Ruʾbe dedi:
وراكبُ الْمِقْدَارِ والرّديفُ
أَفْنَى خُلُوفاً قَبْلها خُلوفُ

Buna göre **راكب المقدار** doğandır; **الرَّديف** ona bakandır.

İbnü’s-Sikkît, Cerîr’in sözü hakkında dedi:
على عِلَّةٍ فيهن رَحْلٌ مُرادِف
yani **الرَّحلُ** bir devenin **رَحْلَ**’ına **أُرْدِفَ** edilmiştir ve geriye bırakılmıştır. Evs dedi:
أَمُونٍ ومُلْقًى للزَّميل مُرادِفِ

Leys dedi: **الرِّدْفُ** kalçadır; yıldızların **أَرْدافُ**’ı onların tâbileridir. Başkası dedi: câhiliyede kralların **أردافُ**’ı; mülk işini yürütmede onların yerlerine geçenlerdir; İslâm’da vezirler menzilesindedir; bu **الرِّدافةُ**’dır. **الروادِف** kavmin geride kalan tâbileridir; denilir: onlar **رَوَادِف**’tir, **أردافِ** değildir. **الرِّدْفانِ** gece ve gündüzdür; çünkü her biri diğerinin **رِدْفٌ**’udur.

Şemmer, Ebû ʿAmr eş-Şeybânî’den, Lebîd’in beyti hakkında onun şöyle dediğini nakletti:
وشَهِدتُ أَنْجِيَة الأفاقَةِ عالياً
كَعْبِي وأَرْدافُ الملوكِ شُهودُ
Kral, arkasına şerefli bir adamı **يَرْدِفُ** ederdi; onlar develere binerlerdi. Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) Muʿâviye’yi, kendisi için bir ihtiyaçta Vâʾil b. Hucr ile birlikte elçi olarak gönderdi; Vâʾil kendi **نجيب**’i üzerindeydi; Muʿâviye dedi: **أرْدُفني**.
O dedi: sen kralların **أرْدافِ**’ından değilsin.

Şemmer dedi: İbnü’l-Aʿrâbî bana inşâd etti:
هُمْ أَهلُ ألواح السريرِ ويَمْنه
قَرابينَ أَرْدافاً لها وشِمالها

Ferrâ dedi: buradaki **الأردافُ**; şerefte onların ilkinin ardından sonuncusunun tâbi olmasıdır; yani oğullar şerefte babalara tâbi olur.

**فرد** : Ebû Zeyd, Kelâbîler’den: “bize **فرادًى** geldiniz”; onlar ise **فُرادٌ** ve çiftlerdir; tenvîn yaptılar. Allah جلّ وعزّ’in sözüne gelince: ( **وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى** ) (Enʿâm: 94).
Şüphesiz Ferrâ dedi: **فُرادى** bir cemiʿdir. Dedi: Araplar “kavim **فُرادَى**” ve “**فَرادُيا**” der; bunu icrâ etmezler; **ثلاثَ** ve **رباع**’a benzetilmiştir. Dedi: **فُرَادَى**’nın tekili **فَرَدٌ** ve **فَريد** ve **فَرِدٌ** ve **فَرْدانُ**’dur; bu mânâda **فَرْد** câiz değildir. Dedi: bazısı bana inşâd etti:
تَرَى النُّعَراتِ الزُّرْقَ تَحتَ لَبانِه
فُرادَ ومَثْنى أَضْعَفَتْها صَواهِلُه

Leys dedi: **الفَرْد**; tek olan şeydir. Denilir: **فَرَد يَفْرُد**; ve **أَفْرَدتُه**: onu bir yaptım. Ve denilir: kavim **فُرَاداً** geldi. Ve **الجَوْز**’u ve dirhemleri **أَفْراداً** saydım; yani birer birer. Allah **الفَرْدُ**’dür; yaratıkları dışında işte tek kalmıştır.

Ve denilir: falan onlara **استَطْرَدَ** etti; her ne zaman bir adamı **استَفْرَدَ** etse ona döndü; ona ciddiyet gösterdi. **الفَرِيدُ** **الشَّذْرُ**’dür; tekili **فَرِيدة**’dir; ona Acem dilinde **الجاوَرْسَقُ** denilir; onun satıcısı **الفرَّادُ**’dır.

Münzirî bana İbrâhîm el-Harbî’den haber verdi; dedi: **الفريدُ**; **الفريدة**’nın cemidir; o da gümüşten, inci gibi **الشَّذْرُ**’dür.

Ebû ʿUbeyde dedi: **الفريدةُ**; **الصَّهْوَة**’den, **المَعاقِم**’e bitişik olan taraftan çıkan **المَحالة**’dır; bazı atlardan kabarabilir. **فريدة** diye adlandırıldı; çünkü **الفَقَارِ** ile sırtın **مَحالِ**’i ve sağrının **مَعاقِم**’i arasında vâki oldu. **المعاقم** kemik uçlarının birleştiği yerdir.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الفُرودُ**; **الثريَّا** etrafında parlak yıldızlardır. Ve dedi: adam **فَرَّد** etti; eğer fıkıh sahibi olduysa, insanlardan ayrıldıysa ve emir ve nehyi gözetmekle yalnız kaldıysa. Haberde geldi: ( **طوبى للمُفَرِّدين** ).

Kuteybî bu hadisi zikretti ve dedi: **المفرِّدون**; insanlardan akranları helâk olmuş, içinde bulundukları nesil gitmiş ve onlar kalmış kimselerdir; onlar Allah’ı zikrederler. Dedim: İbnü’l-Aʿrâbî’nin **التَّفْرِيد** hakkındaki sözü, benim yanımda Kuteybî’nin sözünden daha isabetlidir.

Ebû Zeyd: **فَرَدْتُ بهذا الأمر أَفْرُدُ به فروداً**; eğer onunla tek kaldıysan. Ve denilir: **استَفْرَدتُ الشيءَ**; eğer onu tek olarak aldınsa; onun ikincisi yoktur ve benzeri yoktur.

Tırmâh, **الميسر** oklarından bir oku zikrederek dedi:
إذا انْتَحَتْ بالشَّمَالِ بارِحَةً
جَالَ بَريحاً واسْتَفْردَتْه يَدُه

İbnü’s-Sikkît dedi: **استفردَ فلانٌ فلاناً**; yani onunla yalnız kaldı. Leys dedi: **الفَارِدُ** ve **الفَرَدُ** boğadır.

İbnü’s-Sikkît, şu sözünde dedi:
طَاوِي المَصِيرِ كَسَيْفِ الصَّقيلِ الفَرَدِ
Dedi: **الفرَد**; fetha ve damme ile **الفُرُد**; yani o, eşi kesilmiş, kalitesinde benzeri olmayan kimsedir.
Dedi: bu beyitten başka **الفَرَد** işitmedim. Allah’ın sıfatlarında **الفَرْدُ** ise; benzeri olmayan, misli olmayan, ikinci olmayan, ortağı olmayan, veziri olmayan bir tek **الأحد**’dir.

**رفد** : Ebû Zeyd: **رَفَدْتُ على البعير ، أَرْفِد عليه رَفْداً**; eğer ona bir **رِفَادة** yaptınsa. Dedim: o, eyerin **رِفادة**’si gibidir.

Hadiste geldi: ( **تروح برِفْدٍ وتغدو برِفْدٍ** ).

İbnü’l-Mübârek’ten rivayet edildi; dedi ki, “**تروح برِفْد وتغدو برِفْد**” sözünde **الرِّفْد**: **القَدَحُ**’tır; deve **قَدَح** içinde sağılır. Dedi: bu, yardımdan değildir.

Şemmer dedi: Müʾerric dedi: o, içinde sağılan kap olan **الرِّفد**’dir.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi: o, **الرِّفد**’dir. Ebû Ubeyd, Asmaʿî’den: fetha ile **الرَّفد**.

Şemmer dedi: **رِفْدٌ** ve **رَفْدٌ** **القَدَح** içindir; dedi: kesra daha Arapçadır.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الرِّفْدُ** **العُسِّ**’ten daha büyüktür. Ve dedi: **وناقَةٌ رَفُسودٌ رَفودٌ**; kışında kabı üzerinde devam eder; çünkü ağaçla mücadele ettirilir.

Kisâî dedi: içinde sağılan şey **الرَّفْد** ve **المرْفَد**’dır.

Leys dedi: **الرِّفد**; bağışla yardım, süt içirme, söz ve her şeydir.

Münzirî bana Gassânî’den, Seleme’den, Ebû ʿUbeyde’den, Allah جلّ وعزّ’in sözü hakkında haber verdi: ( **بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ** ) (Hûd: 99): onun mecazı, yardım edilen yardım mecazıdır. Denilir: **رَفَدْتُه عند الأمير**; yani ona yardım ettim. Dedi: ilkinin kesralısıdır; eğer ilkini fetha yaparsan o **الرَّفْد**’dir.

Zeccâc dedi: her neyi bir şeye yardım kıldıysan ve onunla bir şeyi dayadıysan, onu **رَفَدْتَه** etmiş olursun. Denilir: duvarı direkledim, dayadım ve **رَفَدْتُه**; bir mânâdadır. Dedi: **المِرْفَد** büyük **القَدَح**’tır.

Leys dedi: **رَفَدْتُ فلاناً مَرْفداً**. Ve dedi: buradan, altından yükselsin diye eyerin altındaki **رِفَادَةُ السَّرج** alınmıştır.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: tavanın odunlarına **الرَّوافِد** denilir.

Leys dedi: **ناقةٌ رَفود**; **مِرْفد**’ini doldurur. Ve dersin: **ارْتفَدْت مالاً**; eğer onu bir kazançtan elde ettiysen.

Tırmâh dedi:
عَجَباً ما عَجبْتُ مِن جامِع المال
يباهي بِهِ ويَرْتَفِدُه

**التّرفيد**; **الهمْلَجَة**’den bir türdür. Ümeyye b. Ebî ʿÂʾiz el-Hüzelî dedi:
وإن غُضَّ مِن غَرْبِها رَفّدَتْ
وسِيجاً وأَلْوَتْ بِجِلْسٍ طُوال
**الجلْس** ile onun kuyruğunun aslını kastetti.

Ebû ʿUbeyde dedi: **الرِّفادةُ**; câhiliyede Kureyş’in onunla birbirine **تَتَرَافَدُ** ettiği bir şeydi: her insan gücü nispetinde çıkarır, mevsim günlerinde büyük bir mal toplarlar; onunla **الجُزُر** ve yiyecek ve nebîz için kuru üzüm satın alırlar; mevsim bitinceye kadar insanları doyururlar. Bunu ilk yapan Hâşim b. ʿAbd Menâf’tır; **الثريد**’i ufalamasından dolayı ona **هاشِماً** denilir.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الرافدان**: Dicle ve Fırat’tır.

Ferazdak dedi:
بَعَثْتَ على العِراق وَرافِدَيْهِ
فَزَارِياً أَحذَّ يَدِ القَمِيصِ
Onunla, hıyanette eli hafif olanı kastetti.

Hadiste: ( **من اقتراب الساعة أن يكون الفيءُ رِفداً** ) ; yani **الفَيْء** ehlinin cemaatine ait olan haraç **رِفداً** olur; yani bağışlar olur; yerine konulmaz; fakat heves ölçüsünce, hak edişle değil, bir kavme diğer kavimden ayrı olarak tahsis edilir. **وَالرِّفد** **الصِّلة**’dir. Denilir: **رَفَدْتُه رَفْداً**; isim **الرِّفْدُ**’dür.

**دفر** : Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **دَفَرْتُهُ في قفاه دَفْراً**; yani onu ittim. Dediler: bundan, Ömer’in sözü: **وادَفْراهُ**; “**واذُلاَّهُ**”yı ister. Ebû ʿUbeyde dedi: mânâsı **وَانَتْناهُ**’dur.

Dedi: **الدَّفَرُ** pis kokudur. Bundan dolayı dünyaya **أمَّ دَفْر** denildi. Ve cariyeye: **يا دَفارِ**; yani “ey pis kokulu” denilir. **الذَّفَرُ** ise, **الذال** ile ve **الفاء**’nın harekelenmesiyle, kötü şeyin yahut iyi şeyin kokusunun keskinliğidir. Bundan dolayı “**مِسْك أَذْفَرُ**” denildi. Ve bir adamın işini çirkin gördüğünde ona: **دَفْراً دَافِراً** denilir.

Mücâhid’den, Allah جلّ وعزّ’in sözü hakkında rivayet edildi: ( **يَلْعَبُونَ يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ** ) (Tûr: 13): dedi: **دَفْراً**; yani enselerinde itiş.

**فدر** : Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: denilir: aygır, çiftleşmeden kesilince: **فَدَرَ** ve **فَدَّر** ve **أَفْدَرَ**; aslı develerdedir.

Leys dedi: aygır **فَدَر** eder, **فُدُوراً**; eğer çiftleşmeden gevşediyse. Dedi: **الفَدُور**; dağlarda akıllı **الوَعِل**’dir. **الفادِرةُ**; büyük kayadır; dağın başında gördüğündür; **الوعِل**’e benzetilmiştir. Ve **الوعِل**’e **فَادِرٌ** denilir; cem‘i **فُدْرٌ**’dür. Râʿî şiirinde dedi:
وكأَنَّمَا انْبَطَحَتْ على أثْباجِها
فُدْرٌ بشابَة قَدْ يَمَمْنَ وُعُولاَ

Asmaʿî dedi: **الفَادِر**; yaşlanmış **الوُعول**’dendir; atlarda **القارِح** menzilesinde, develerde **البازِل** menzilesinde, sığır ve koyunda **الصَّالغِ** menzilesindedir.

Leys dedi: **العِذْرَةُ**; atlardan bir parçadır. **الفِدْرَة**; pişmiş soğuk etten bir parçadır.

Ebû Ubeyd, Asmaʿî’den: ona etten bir **فِدْرةً** ve bir **هَبْرَةً** verdim; eğer ona toplu bir parça verdiysen; cem‘i **فِدَرٌ**’dir. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: adam **أَدْفَر** etti; eğer koltuk altı kokusunun rüzgârı yayıldıysa.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب* الدال والفاء وما يثلثهما)
  (دفق)  الدال والفاء والقاف أصلٌ واحد مطَّردٌ قياسُه، وهو دفْع الشَّيء قُدُما. من ذلك: دَفَقَ الماءُ، وهو ماءٌ دافق. وهذه دُفْقَةٌ مِن ماء.
  ويُحمَل قولُهم: جاؤوا دُفْقَةً واحدة، أي مرَّةً واحدة. وبعيرٌ أدفَقُ، إذا بانَ مِرْفَقاه عن جَنبَيه. وذلك أنَّهما إذا بانا عنه فقد اندفعا عنه واندفَقا. والدِّفَقُّ، على فِعَلٍّ، من الإبل: السريع. ومشى فلان الدّفِقَّى، وذلك إذا أسرَعَ. قال أبو عبيدة: الدِّفِقَّى أقْصَى العَنَق. ومنه حديث الزّبرقان: "تمشي الدّفِقَّى، وتجلسُ الهَبَنْقَعَة". ويقال سيلٌ دُفَاقٌ: يملأ الوَادِي. ودَفَقَ الله رُوحَه، إذا دُعِي عليه بالموت.
  (دفل)  الدال والفاء واللام ليس أصلاً، وإن كان قد جاء فيه الدِّفْلَى، وهو شَجَرٌ.
  (دفن)  الدال والفاء والنون أصلٌ واحد يدلُّ على استخفاءٍ وغموض([1]). يقال دُفنَ الميّتُ، وهذه بئرٌ دَفْنٌ: ادَّفَنَتْ. فأما الادِّفانُ فاستِخفاء العَبْد لا يريد الإباق الباتَّ. وقال قومٌ: الادّفان: إبَاقُ العَبد وذَهابه على وَجهِه. والأوَّل أجْوَد؛ لما ذكرناه من الحديث. والداء الدَّفين: الغامض الذي لا يُهْتدَى لوَجهِه. والدَّفُون: الناقة تَبرُكُ مع الإبل فتكونُ وَسْطَهنّ. والدَّفَنِيُّ: ضَربٌ من الثِّياب. وسمعتُ بعضَ أهلِ العلم يقولون: إنَّه صِبغ يُدْفن في صِبغٍ يكون أشبَعَ منه.
  (دفأ)  الدال والفاء والهمزة أصلٌ واحد يدلُّ على خلاف البَرْد. فالدِّفء: خِلاف البرد. يقال دَفُؤَ يومنا، وهو دفيءٌ. قال الكلابيّ: دَفِئٌ. والأوَّل أعرف في الأوقات، فأمّا الإنسان فيقال دَفِئَ فهو دَفَآنُ وامرأةٌ دَفْأَى. وثوبٌ ذو دِفْءٍ ودَفاء. وما عَلَى فلان دِفْءٌ ، أي ما يدفئه. وقد أدفأني كذا، واقعُد في دِفءِ هذا الحائط، أي كِنِّه.
  ومن الباب الدَّفَئِيُّ من الأمطار، وهو الذي يجيء صيفاً. والإبل المُدْفَأَة: الكثيرة؛ لأنَّ بعضَها تُدفئ بعضاً بأنفاسها. قال الأمويّ: الدِّفء عند العرب: نِتاج الإبل وألبانُها والانتفاعُ بها. وهو قوله جلَّ ثناؤه: ﴿لَكُمْ فِيها دِفْءٌ ومَنَافِعُ﴾ [النحل 5]. ومن ذلك حديثُ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "لنا مِن دِفئهم [وصِرَامِهِمْ([2])] ما سلّموا بالميثاق". ومن الباب الدَّفَأُ: الانحناء. وفي صفة الدّجّال: "أنّ فيه دَفَأً" أي انحناء. فإنْ كان هذا صحيحاً فهو من القياس؛ لأنَّ كلَّ ما أدفَأَ شيئاً فلا بدّ من أن يَغْشاه ويجْنَأَ عليه([3]).
  (دفا)  الدال والفاء والحرف المعتل أصلٌ يدلُّ على طولٍ في انحناءٍ قليل فالدَّفَا: طُول جناح الطّائر. يقال طائرٌ أَدْفَى. وهو من الوُعول: ما طال قَرْناه. ويقال للنَّجيبة الطَّويلة العُنق: دَفْواء. والدَّفواء: الشَّجَرة العظيمة الطَويلة. ومنه الحديث: "أنّه أبصَرَ شجرةً دَفْواءَ تُسمَّى ذاتَ أنْواط". ويقال للعُقَاب دَفْواء، وذلك لِطُول مِنقارها وعَوَجه. ويقال تَدَافَى البعيرُ تَدَافِياً، إذا سار سيراً متجافِيا.
  (دفر)  الدال والفاء والراء أصلٌ واحد، وهو تغيُّر رائحةٍ. والدَّفَر: النَّتْن. يقولون للأَمَة: يَا دَفَارِ. والدُّنيا تسمَّى أمَّ دَفْرٍ. وكتيبةٌ دَفْرَاءُ، يُراد بذلك روائحُ حديدِها.
  وقد شذت عن الباب كلمةٌ واحدة إن كانت صحيحة، يقولون: دَفَرْتُ الرّجلَ عنِّي، إذا دفعْتَه([4]).
  (دفع)  الدال والفاء والعين أصلٌ واحد مشهور، يدلُّ على تنحيَة الشيء. يقال دَفَعْتُ الشّيءَ أدفعُه دفْعا. ودافع الله عنه السُّوءَ دِفاعا. والمدفَّع: الفقير؛ لأن هذا يدافِعُه عند سؤالِهِ([5]) إلى ذلك. وهو قوله:
والنّاس أعداءٌ لكُلِّ مدفَّعٍ *** صِفْرِ اليدَينِ وإخوةٌ للمُكْثِرِ  وإيّاه أراد الشَّاعرُ بقوله:
ومَضروب يئنُّ بغير ضربٍ *** يُطاوِحُه الطرافُ* إلى الطِّرافِ([6])  والدُّفْعة من المطر والدّم وغيرِه. وأما الدُّفَّاع فالسَّيل العظيم. وكل ذلك مشتقٌّ من أنَّ بعضَه يدفَعُ بعضاً. والمدفَّع: البعير الكريم، وهو الذي كلما جِيءَ به ليُحمَل عليه أُخِّر وجِيء بغيره إكراماً له. وهو في قول حُميد:
  * وقرّبن للتَّرْحالِ كُلَّ مُدَفَّعٍ([7]) *
--------------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "استحقاق غموض"، تحريف.
([2]) التكملة من المجمل واللسان.
([3]) جنأ عليه يجنأ وفي الأصل: "يحنأ عليه".
([4]) ذكر في اللسان أنها لغة يمانية.
([5]) في الأصل: "عنه سواله".
([6]) في الأصل: "تطاوحه إلى الطراب الطراب"، وفيه تحريف وتشويه. والطراف: بيت من أدم.
([7]) في الأصل: "للرجال"، ولا يستقيم به الوزن. وفي اللسان: "وقربن للأظعان" مع نسبة هذا الجزء إلى ذي الرمة. ووجدت في ديوان ذي الرمة 457:
وقربن للأحداج كل ابن تسعة *** تضيق بأعلاه الحوية والرحل
ـ

##### Türkçe

(باب* **الدال** ve**الفاء** ve onları üçleyen şey)
  (**دفق**)  **الدال** ve**الفاء** ve**القاف** tek bir asıldır; kıyası düzenli olarak yürür; o da şeyin öne doğru itilmesidir. Bundan: **دَفَقَ الماءُ**, ve o **ماءٌ دافق**tır. Ve bu, sudan bir **دُفْقَة**dır.
  Ve onların sözü taşınır: **جاؤوا دُفْقَةً واحدة**; yani bir kere. Ve **بعيرٌ أدفَقُ**, eğer iki dirseği iki yanından belirginleşirse. Bu, ikisi ondan belirginleştiğinde ondan itilmiş ve ondan fışkırmış olmalarındandır. Ve **الدِّفَقُّ**, **فِعَلّ** vezni üzere, develerden: hızlı olan. Ve falan kimse **الدّفِقَّى** yürüdü; bu, hızlandığı zamandır. Ebû Ubeyde dedi: **الدِّفِقَّى** boynun en uç kısmıdır. Ve ondan Zübraqân hadisi: “**تمشي الدّفِقَّى، وتجلسُ الهَبَنْقَعَة**.” Ve denir: **سيلٌ دُفَاقٌ**: vadiyi doldurur. Ve **دَفَقَ الله رُوحَه**, eğer ona ölümle beddua edilirse.
  (**دفل**)  **الدال** ve**الفاء** ve**اللام** asıl değildir; her ne kadar onda **الدِّفْلَى** gelmişse de; ve o bir ağaçtır.
  (**دفن**)  **الدال** ve**الفاء** ve**النون** tek bir asıldır; bir gizlenmeye ve kapalılığa delâlet eder([1]). Denir: **دُفنَ الميّتُ**; ve bu **بئرٌ دَفْنٌ**: **ادَّفَنَتْ**. Ama **الادِّفانُ**, kölenin, kesin kaçışı istemeyerek gizlenmesidir. Bir kavim dedi: **الادّفان**: kölenin kaçışı ve kendi başına gitmesidir. Birincisi daha iyidir; hadisten zikrettiğimiz şey sebebiyle. Ve **الداء الدَّفين**: yönüne ulaşılamayan kapalı olan. Ve **الدَّفُون**: deve; develerle çöker de onların ortasında olur. Ve **الدَّفَنِيُّ**: elbiselerden bir tür. Ve ilim ehlinden bazısını işittim, diyorlardı ki: o, kendisinden daha doygun olan bir boyanın içine gömülen bir boyadır.
  (**دفأ**)  **الدال** ve**الفاء** ve**الهمزة** tek bir asıldır; soğuğun zıddına delâlet eder. O hâlde **الدِّفء**: soğuğun zıddıdır. Denir: **دَفُؤَ يومنا**, ve o **دفيءٌ**dür. Kelâbî dedi: **دَفِئٌ**. Birincisi vakitlerde daha bilinir; ama insan için denir: **دَفِئَ**; o hâlde o **دَفَآنُ**dur ve kadın **دَفْأَى**dır. Ve **ثوبٌ ذو دِفْءٍ** ve **دَفاء**. Ve falanın üzerinde **دِفْءٌ** yoktur; yani onu ısıtan şey yoktur. Ve bana şu şey **أدفأني**; ve bu duvarın **دِفءِ**nde otur; yani onun siperinde.
  Ve babdan, yağmurlardan **الدَّفَئِيُّ**; ve o, yazın gelen şeydir. Ve **الإبل المُدْفَأَة**: çok olan; çünkü onların bazısı nefesleriyle bazısını ısıtır. Emevî dedi: Araplarda **الدِّفء**: develerin yavrulaması, sütleri ve onlardan faydalanmadır. Ve o, yüce övgüsü olanın sözüdür: ﴿لَكُمْ فِيها دِفْءٌ ومَنَافِعُ﴾ [النحل 5]. Ve bundan Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم hadisi: “Bize onların **دِفئهم**inden [ve **وصِرَامِهِمْ**inden([2])] misakı yerine getirdikleri müddetçe (pay) vardır.” Ve babdan **الدَّفَأُ**: eğilmedir. Ve Deccâl’in sıfatında: “onda **دَفَأً** vardır” yani eğilme. Eğer bu sahih ise, o kıyastandır; çünkü her ne ki bir şeyi **أدفَأَ** ederse mutlaka onu örter ve üzerine eğilir([3]).
  (**دفا**)  **الدال** ve**الفاء** ve illetli harf tek bir asıldır; az bir eğilmede bir uzunluğa delâlet eder. O hâlde **الدَّفَا**: kuşun kanadının uzunluğudur. Denir: **طائرٌ أَدْفَى**. Ve o, dağ keçilerinden: iki boynuzu uzayan şeydir. Ve uzun boyunlu seçkin deveye denir: **دَفْواء**. Ve **الدَّفواء**: büyük uzun ağaçtır. Ve ondan hadis: “Onun, **ذاتَ أنْواط** diye adlandırılan **شجرةً دَفْواءَ** gördüğü.” Ve kartala denir: **دَفْواء**; bu, gagasının uzunluğu ve eğriliği sebebiyledir. Ve denir: **تَدَافَى البعيرُ تَدَافِياً**, eğer uzak durarak yürüyüşle yürürse.
  (**دفر**)  **الدال** ve**الفاء** ve**الراء** tek bir asıldır; ve o, bir kokunun değişmesidir. Ve **الدَّفَر**: pis kokudur. Câriyeye derler: **يَا دَفَارِ**. Ve dünya **أمَّ دَفْرٍ** diye adlandırılır. Ve **كتيبةٌ دَفْرَاءُ**; bununla demirinin kokuları kastedilir.
  Ve babdan bir tek kelime şâz olmuştur, eğer sahih ise; derler: **دَفَرْتُ الرّجلَ عنِّي**, eğer onu ittiysem([4]).
  (**دفع**)  **الدال** ve**الفاء** ve**العين** tek bir asıldır, meşhurdur; şeyin uzaklaştırılmasına delâlet eder. Denir: **دَفَعْتُ الشّيءَ**; onu **أدفعُه** **دفْعا**. Ve Allah ondan kötülüğü **دِفاعا** olarak savdı. Ve **المدفَّع**: fakir; çünkü bu, onun istemesi sırasında onu([5]) buna doğru savar. Ve o, onun sözüdür:
والنّاس أعداءٌ لكُلِّ **مدفَّعٍ** *** صِفْرِ اليدَينِ وإخوةٌ للمُكْثِرِ
  Ve şairin şu sözüyle kastettiği de odur:
ومَضروب يئنُّ بغير ضربٍ *** يُطاوِحُه الطرافُ* إلى الطِّرافِ([6])
  Ve **الدُّفْعة** yağmurdan ve kandan ve başkasındandır. Ama **الدُّفَّاع** büyük seldir. Ve bütün bunlar, bazısının bazısını itmesinden türemiştir. Ve **المدفَّع**: soylu deve; o, her ne zaman yüklenmek için getirildiyse geri bırakılır ve ona ikram olarak başkası getirilir. Ve o, Humeyd’in sözündedir:
  * وقرّبن للتَّرْحالِ كُلَّ **مُدَفَّعٍ**([7]) *
--------------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda: “استحقاق غموض”; tahrif.
([2]) Tekmile, **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([3]) **جنأ عليه يجنأ**; ve asılda: “يحنأ عليه”.
([4]) **اللسان**’da, bunun Yemenî bir lehçe olduğu zikredildi.
([5]) Asılda: “عنه سواله”.
([6]) Asılda: “تطاوحه إلى الطراب الطراب”; onda tahrif ve bozma vardır. Ve **الطراف**: deriden bir evdir.
([7]) Asılda: “للرجال”; ve onunla vezin düzgün olmaz. Ve **اللسان**’da: “وقربن للأظعان” bu parçanın Zü’r-Rumme’ye nispetiyle. Ve Zü’r-Rumme divanında 457’de buldum:
وقربن للأحداج كل ابن تسعة *** تضيق بأعلاه الحوية والرحل
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ف ر
لحـم فيـه دفـر وهـو النتـن ووقـوع الـدود فيـه‏.‏
والدنيـا دفرة ولعن الله أم دفر وهي كنيتها‏.‏
وقد دفر الشيء دفرا ودفراً وهو أدفر وهي دفراء وهو دفر وهي دفرة‏.‏
وكتيبة دفراء‏:‏ يراد رائحة الحديـد‏.‏
وشممـت دفـره ودفـره‏.‏
ويقـال للأمـة‏:‏ يـا دفـار‏.‏
ودفرته عنّي‏:‏ دفعته‏.‏
ودفر في صدره‏.‏
وإذا دنا منك فادفره‏.‏

##### Türkçe

د ف ر
İçinde **دفر** bulunan et; o, kokuşmadır ve içinde kurtların vuku bulmasıdır.‏
Ve dünya **دفرة**dir; ve Allah **أم دفر**’e lanet etti; ve o, onun künyesidir.‏
Ve muhakkak ki şey **دفرا** ve **دفراً** olarak **دفر** oldu; ve o **أدفر**dir; ve o **دفراء**dır; ve o **دفر**dir; ve o **دفرة**dir.‏
Ve **كتيبة دفراء**: demirin kokusu kastedilir.‏
Ve onun **دفـره**’ini ve **دفـره**’ini kokladım.‏
Ve cariyeye denilir: **يا دفـار**.‏
Ve onu benden **دفرته**: onu ittirdim.‏
Ve göğsünde **دفر** etti.‏
Ve sana yaklaştığında, onu **فادفره**.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّفْرُ: الدفع. دَفَرَ في عُنُقِهِ دَفْراً: دفع في صدره ومنعه؛ يمانية. ابن الأَعرابي: دفَرْتُه في قفاه دَفْراً أَي دفعته. وروي عن مجاهد في قوله تعالى: يوم يُدَعُّونَ إِلى نار جهنم دَعّاً؛ قال يُدْفَرونَ في أَقفيتهم دَفْراً أَي دفعاً.
والدَّفَرُ: وقوع الدود في الطعام واللحم. والدَّفَرُ: النَّتْنُ خاصة ولا يكون الطِّيبَ البتةَ.
ابن الأَعرابي: أَدْفَرَ الرجلُ إِذا فاح ريح صُنَانِهِ. غيره: الذَّفَرُ، بالذال وتحريك الفاء، شدّة ذكاء الرائحة، طيبة كانت أَو خبيثة؛ ومنه قيل: مِسْك أَذْفَرُ، ورجل أَدْفَرُ ودَفِرٌ، الأَخيرة على النسب لا فعل له؛ قال نافع بن لَقِيطٍ الفَقْعَسِيُّ:
ومُؤَوْلِقٍ أَنْضَجْتُ كَيَّةَ رَأْسِه،
فَتَرَكْتَهُ دَفِراً كَريحِ الجَوْرَبِ
وامرأَة دَفْرَاءُ ودَفِرَةٌ. ويقال للأَمة إِذا شُتِمَتْ: يا دَفَارِ، مثل قطام، أَي يا مُنْتِنَةُ. وفي حديث قَيْلَةَ: أَلْقِي إِلَيَّ ابْنَةَ أَخي يا دَفارِ أَي يا منتنة، وهي مبنية على الكسر وأَكثر ما ترد في النداء.
والدَّفْرُ وأُمُّ دَفْرٍ: من أَسماء الدواهي. ودَفارِ وأُمُّ دَفارِ وأُمُّ دَفْرٍ، كله: الدنيا.
ودَفْراً دَافِراً لما يجيء به فلان على المبالغة أَي نَتْناً. ويقال للرجل إِذا قَبَّحْتَ أَمْرَهُ: دَفْراً دَافِراً، ويقال: دَفْراً له أَي نَتْناً. وقال ابن الأَعرابي: الدَّفْرُ الذُّلُّ، وبه فسر قول عمر، رضي الله عنه، لما سأَل كعباً عن وُلاةِ الأَمْرِ فأَخبره قال: وَادَفْرَاهُ قيل: أَراد وَاذُلاَّهْ، وأَما غيره ففسره بالنَّتْنِ أَي وانْتْنَاه؛ ومنه حديثه الآخر: إِنما الحاجُّ الأَشْعَثُ الأَدْفَرُ الأَشْعَرُ؛ والدَّفَرُ: النتن، بفتح الفاء، قال: ولا أَعرف هذا الفرق إِلاَّ عن ابن الأَعرابي، ومنه قيل للدنيا أُم دَفْرٍ.

##### Türkçe

**الدَّفْرُ**: itme. **دَفَرَ في عُنُقِهِ دَفْراً**: göğsüne itti ve onu engelledi;
Yemenîdir. İbnü’l-A‘râbî: **دفَرْتُه في قفاه دَفْراً** yani onu ittim. Ve
Mücâhid’den, Yüce Allah’ın sözü hakkında rivayet edilmiştir: **يوم يُدَعُّونَ إِلى نار جهنم دَعّاً**;
dedi ki: **يُدْفَرونَ في أَقفيتهم دَفْراً** yani itme.

Ve **الدَّفَرُ**: yemeğe ve ete kurt düşmesi. Ve **الدَّفَرُ**: özellikle
kokuşmuşluk; ve asla güzel koku olmaz.

İbnü’l-A‘râbî: **أَدْفَرَ الرجلُ** erkeğin koltukaltı kokusunun kokusu yayıldığı zaman. Başkası:
**الذَّفَرُ**; **الذال** ile ve **الفاء**’nın harekelenmesiyle, kokunun keskin şiddetidir; güzel de olsa kötü de olsa; bundan dolayı
denilmiştir: **مِسْك أَذْفَرُ**, ve **رجل أَدْفَرُ** ve **دَفِرٌ**; sonuncusu nisbet üzerinedir, onun fiili
yoktur; Nâfi‘ b. Laḳît el-Faḳ‘asî dedi ki:
ومُؤَوْلِقٍ أَنْضَجْتُ كَيَّةَ رَأْسِه،
فَتَرَكْتَهُ دَفِراً كَريحِ الجَوْرَبِ
Ve **امرأَة دَفْرَاءُ** ve **دَفِرَةٌ**. Ve câriyeye sövüldüğü zaman denilir: **يا دَفَارِ**,
**قطام** gibi; yani: ey kokuşmuş. Ve Ḳayla hadîsinde: **أَلْقِي إِلَيَّ
ابْنَةَ أَخي يا دَفارِ** yani: ey kokuşmuş; ve o kesre üzere mebnîdir ve en çok nida’da gelir.

Ve **الدَّفْرُ** ve **أُمُّ دَفْرٍ**: musibetlerin adlarındandır. Ve **دَفارِ** ve **أُمُّ دَفارِ**
ve **أُمُّ دَفْرٍ**, hepsi: dünya.

Ve **دَفْراً دَافِراً**: falanın getirdiği şeye mübalağa için, yani kokuşmuşluk. Ve erkeğe, işini çirkin gördüğün zaman denilir:
**دَفْراً دَافِراً**, ve denilir: **دَفْراً له** yani
kokuşmuşluk. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الدَّفْرُ** zillet(tir); ve bununla Ömer’in, Allah ondan razı olsun, Ka‘b’a
idareciler hakkında sorduğu, o da ona haber verdiği zaman söylediği söz tefsir edilmiştir: **وَادَفْرَاهُ**
denildi ki: **وَاذُلاَّهْ**’ı kastetti; ama başkası onu kokuşmuşlukla tefsir etti, yani: ve kokuşmuşluğum; ve ondan onun diğer hadîsi:
**إِنما الحاجُّ الأَشْعَثُ الأَدْفَرُ الأَشْعَرُ**;
ve **الدَّفَرُ**: kokuşmuşluk; **الفاء**’nın fethiyle; dedi ki: bu farkı İbnü’l-A‘râbî’den başka
tanımıyorum; ve ondan dolayı dünyaya **أُم دَفْرٍ** denilmiştir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ف ر * * الدَّفْرُ * النتن خاصة يقال دفرا له أي نتنا له ومنه قيل للدنيا أم دفر وهو اسم والمصدر بفتح الهاء وبابه طرب ويقال للأمة يا * دَفَارٍ * بكسر الراء أي دفرة منتنة

##### Türkçe

* د ف ر * * **الدَّفْرُ** * özellikle kokuşmuşluk; “ona **دفرا** oldu” denir, yani ona kokuşmuşluk oldu. Bundan dolayı dünyaya “**أم دفر**” denilmiştir; bu bir isimdir. Masdar **الهاء**’nın fethasıyladır; babı **طرب**’dır. Câriyeye “ya **دَفَارٍ**” ( **الراء**’nın kesrasiyle) denir; yani kokuşmuş, pis kokulu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدفر، بفتح فسكون: الدفع في الصدر والمنع، يمانية. وقال ابن الأعرابي: دفرته في قفاه دفرا، أي دفعته. وروى عن مجاهد في قوله تعالى:  يوم يدعون إلى نار جهنم دعا  قال: يدفرون في أقفيتهم دفرا، أي دفعا. والدفر، بالتحريك: وقوع الدود في الطعام واللحم. والدفر: الذل، عن ابن الأعرابي، وبه فسر قول سيدنا عمر لما سأل كعبا عن ولاة الأمر فأخبره قال:  وادفراه  قيل: أراد واذلاه. والدفر: النتن خاصة، ولا يكون الطيب البتة، ويسكن ومنهم من فسر قول سيدنا عمر به، أي وانتناه. ونقل شيخنا عن نوادر أبي علي القالي ما نصه: الدفر، بسكون الفاء: حدة الرائحة في النتن والطيب، وبفتح الفاء في النتن خاصة، قال شيخنا، وأكثر أئمة الأندلس على هذا التفصيل. قلت: الذي نقل عن أئمة هذا الفن: أن الذي يعم شدة ذكاء الرائحة طيبة كانت أو خبيثة هو الذفر، بالذال المعجمة محركة، ومنه قيل: مسك أذفر، وسيأتي، فلينظر هذا مع نقل النوادر. نعم نقل الفرق عن ابن الأعرابي، لكنه في الدفر، بالتسكين بمعنى الذل. والدفر محركة بمعنى النتن، ولا يعرف هذا إلا عنه، كما في اللسان وغيره. دفر الرجل، كفرح، فهو دفر وأدفر، وقيل: دفر، على النسب، لا فعل له. قال نافع بن لقيط الفقعسي:
  ومؤولق أنضجت كية رأسه                      فتركته دفرا كريح الجورب وهي دفرة ودفراء. ودفار، كقطام: الأمة، ويقال لها إذا شتمت: يا دفار، أي يا منتنة، وهي مبنية على الكسر، وأكثر ما ترد في النداء. ودفار: الدنيا، كأم دفار وأم دفر، الأخيرتان كنيتان لها. وحرك أبو علي القالي الأخيرة في الأمالي، وغلطه السهيلي في الروض. وزاد ابن الأعرابي أم دفرة. والمدافر: ع. ومدفار، كمحراب: ع لبنى سليم. والدفر، وأم دفر: الداهية، وقيل: به سميت الدنيا أم دفر، أي لما فيها من الآفات والدواهي. وكتيبة دفراء: بها صدأ الحديد. وفي الأساس: يراد: بها ريح الحديد. وجيش مدفر: مصك، كأنه من الدفر وهو الدفع والمنع.
 ومما يستدرك عليه: عن ابن الأعرابي: أدفر الرجل: إذا فاح ريح صنانه. وقال غيره: دفرا دافرا لما يجيء به فلان. على المبالغة، أي نتنا. ودفرى، كذكرى: قرية بمصر، كأنها شبهت بالدنيا لنضارتها، وقد دخلتها. ودفر، محركة: ثمر شجر صيني وشحري. ودفرية: قرية أخرى بمصر.

##### Türkçe

**الدفر**، فتحayla sonra sükûnla: göğüste itme ve men etme; Yemenîdir. İbnü’l-A‘râbî dedi: Onu ensesinde **دفرا** ile **دفرته**; yani onu ittim. Mücâhid’den, Yüce Allah’ın sözü hakkında rivayet edildi: **يوم يدعون إلى نار جهنم دعا**; dedi: enselerinde **دفرا** ile **يدفرون**; yani itme ile.

Ve **الدفر**، hareke ile: yemeğin ve etin içinde kurtların vuku bulması.

Ve **الدفر**: zillet; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve onunla, efendimiz Ömer’in, Ka‘b’a emirlerin velileri hakkında sorduğunda, o da ona haber verdiğinde söylediği söz tefsir edildi: **وادفراه**. Denildi: **واذلاه**’yı kastetti.

Ve **الدفر**: özellikle kokuşmuşluk; asla hoş koku olmaz. Ve sükûnlanır; onlardan kimisi efendimiz Ömer’in sözünü onunla tefsir etti; yani “ve kokuştuk”.

Şeyhimiz, Ebû Ali el-Kâlî’nin nevâdirinden, lafzı şu olanı nakletti: **الدفر**، fânın sükûnuyla: kokuşmuşlukta ve hoş kokuda kokunun keskinliği; fânın fethiyle ise özellikle kokuşmuşlukta. Şeyhimiz dedi: Endülüs imamlarının çoğu bu tafsil üzeredir.

Dedim: Bu فنّın imamlarından nakledilen şudur: kokunun şiddetli zekâsını—hoş da olsa kötü de olsa—genelleyen şey **الذفر**’dir; mu‘ceme **الذال** ile, harekeli. Ondan dolayı “**مسك أذفر**” denildi; ve gelecektir; şu, nevâdirin nakliyle birlikte gözden geçirilsin.

Evet, fark İbnü’l-A‘râbî’den nakledildi; fakat o, **الدفر**’dedir; sükûnla, zillet manasında.

Ve **الدفر** harekeli olarak kokuşmuşluk manasındadır; bu, lisân ve başkalarında olduğu üzere, ondan başkası hakkında bilinmez.

**دفر** adam, **كفرح**; o hâlde o **دفر** ve **أدفر**’dir. Ve denildi: **دفر** nisbet üzere; onun fiili yoktur.

Nâfi‘ b. Lekît el-Fuka‘sî dedi:
  Ve başının dağlamasını olgunlaştırdığım bir **مؤولق**;
  böylece onu çorabın kokusu gibi **دفرا** bıraktım; ve o **دفرة** ve **دفراء**dır.

Ve **دفار**، **كقطام**: câriye; ve ona sövüldüğünde denilir: “**يا دفار**”; yani “ey kokuşmuş”; ve o kesre üzere mebnîdir; en çok nida’da gelir.

Ve **دفار**: dünya; **أم دفار** ve **أم دفر** gibi; son ikisi ona künye’dir.

Ebû Ali el-Kâlî, **الأخيرة**’yi **الأمالي**’de harekeledi; Süheylî onu **الروض**’da hatalı saydı.

İbnü’l-A‘râbî **أم دفرة**’yi artırdı.

Ve **المدافر**: ع.

Ve **مدفار**، **كمحراب**: ع; Benî Süleym’in.

Ve **الدفر** ve **أم دفر**: musibet; ve denildi: dünya **أم دفر** diye adlandırıldı; yani onda bulunan âfetler ve musibetler sebebiyle.

Ve **كتيبة دفراء**: onda demirin pası vardır.

Ve **الأساس**’ta: murad olunur: onda demirin kokusu vardır.

Ve **جيش مدفر**: **مصك**; sanki o, **الدفر**’den—ki o itme ve men etmedir—(gelmiştir).

Ve ona istidrâk olunanlardandır: İbnü’l-A‘râbî’den: **أدفر** adam: koltuk altı kokusunun kokusu yayıldığında.

Başkası dedi: Falancanın getirdiği şeye, mübalağa üzere, **دفرا دافرا**; yani kokuşmuşluk.

Ve **دفرى**، **كذكرى**: Mısır’da bir köy; sanki tazeliği sebebiyle dünyaya benzetildi; ve ben ona girdim.

Ve **دفر**، harekeli: Çinî ve Şihrî bir ağacın meyvesi.

Ve **دفرية**: Mısır’da başka bir köy.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَفِرَ
1 دَفِرَ دفر , aor. دَفَرَ , (A, Mgh, Msb, K,) inf. n. دَفَرٌ (A, Mgh, Msb) and دَفْرٌ, (A,) or the latter is a simple subst.; (Mgh, Msb;) and ↓ ادفر; (Msb;) It, (a thing, A, Msb,) and he, (a man, TA,) stank: (A, Mgh, Msb, K:) [see also دَفْرٌ, below:] but some say, of دَفِرٌ, that it is a possessive epithet, having no verb pertaining to it: and accord. to IAar, ↓ ادفر signifies he (a man) smell of his art. (TA.) ― -b2- دَفِرَ, aor. دَفَرَ , (TK,) inf. n. دَفَرٌ, (K,) or دَفْرٌ, (M,) It (food, or wheat, M, K, and flesh-meat, M, TA) became maggotty. (M, K, TK.) ― -b3- Also He (a man, TK) was, or became, base, abject, vile, or despicable. (IAar, * K, * TK.)

4 أَدْفَرَ see 1, in two places.

دَفْرٌ
دَفْرٌ دفر (T, S, M, A, Msb, K) and ↓ دَفَرٌ, (IAar, M, A, K,) the former a simple subst., and the latter an inf. n., (Msb,) or both inf. ns., (A,) and ↓ دَفْرَةٌ, (Msb,) Stink; stench: (IAar, T, S, M, A, Msb, K:) never used to signify a sweet smell: (M:) accord. to Aboo- ” Alee El-Kلlee, ↓ دَفَرٌ has the above-mentioned signification; but دَفْرٌ signifies pungency of odour, whether stinking or sweet: other authorities, however, assert, accord. to what is transmitted from them, that the word signifying intense pungency of odour, whether sweet or bad, is ذَفَرٌ, with ذ, and with two fet-hahs, whence مِسْكٌ أَذْفَرُ: I Aar says that ↓ ذَفَرٌ signifies stink, or stench; and ذَفْرٌ, baseness, or vileness; but this is not known on any other authority. (M, L, TA.) ― -b2- Hence the saying of 'Omar, وَدَفْرَاهْ, meaning [Alas, what stench! i. e., (assumed tropical:) Alas, what an abominable thing! i. e.] وَانَتْنَاهْ: (A 'Obeyd, T, S, M:) or it means Alas, what baseness, or vileness! (IAar, T, M.) ― -b3- Hence also the phrase, دَفْرًا لَهُ, meaning [May God make stench to cleave to him, or it! i. e., (assumed tropical:) Fy, or shame, upon him, or it! i. e.] نَتْنًا لَهُ: (S, Mgh:) and لِمَا يَجِىْءُ بِهِ فُلَانٌ↓دَفْرًا دَفِرًا, (T, * S, M,) meaning [May foul stench cleave to that which such a one doth! i. e., (assumed tropical:) Foul shame upon it! i. e.] نَتْنًا; (S, M;) but in an intensive sense; (M;) said in declaring a man's case, or affair, to be bad, or abominable. (T, S.) ― -b4- Hence, too, الدَّفْرُ, (TA,) and أُمُّ دَفْرٍ, (S, K,) (assumed tropical:) Calamity, or misfortune. (S, K, TA.) ― -b5- And أُمُّ دَفْرٍ, (T, S, A, K,) written by Aboo-'Alee El-Kلlee ↓ أُمُّ دَفَرٍ, but this is wrong, (R,) and ↓ أُمُّ دَفْرَةَ, (IAar,) and ↓ دَفَارِ, and أُمُّ دَفَارِ, (M, K,) (assumed tropical:) The present world; (T, S, M, A, K;) because of its calamities, or misfortunes. (TA.)

دَفَرٌ
دَفَرٌ دفر : see the next preceding paragraph, in four places.

دَفِرٌ
دَفِرٌ دفر (M, A, Msb, K) and ↓ أَدْفَرُ (M, A, K) Stinking: (M, A, Msb, K:) fem. [of the former] دَفِرَةٌ (S, M, A, K) and [of the latter] ↓ دَفْرَآءُ. (M, A, K.) ― -b2- لَحْمٌ دَفِرٌ Stinking and maggotty flesh-meat. (A.) ― -b3- ↓ كَتِيبَةٌ دَفْرَآءُ An army, or a collected portion thereof, or a troop of horse, having rusty armour or arms: (K:) or smelling of the rust of their armour or arms. (A.)

دَفْرَةٌ
دَفْرَةٌ دفر دفره دفرة : see دَفْرٌ, in two places.

دَفَارِ
دَفَارِ دفار (indecl., with kesr for its termination, TA) The female slave. (T, M, K.) Mostly used in vocative expressions. (TA.) One says to a female slave, (T, S, A, Msb,) reviling her, (S, Msb,) دَفَارِ, يَا meaning O thou stinking one! (T, S, A, Mgh, Msb:) alluding to her intrinsic foulness. (Msb.) ― -b2- See also دَفْرٌ, last sentence.

دَفْرًا دَافِرًا
دَفْرًا دَافِرًا دفرا دافرا : see دَفْرٌ.

أَدْفَرُ
أَدْفَرُ ذ , and its fem. دَفْرَآءُ: see دَفِرٌ, in three places.

##### Türkçe

دَفِرَ
1 **دَفِرَ** دفر, muzâri‘ **دَفَرَ**, (A, Mgh, Msb, K,) mastar ismi **دَفَرٌ** (A, Mgh, Msb) ve **دَفْرٌ**, (A,) yahut ikincisi basit bir isimdir; (Mgh, Msb;) ve ↓ **ادفر**; (Msb;) O, (bir şey, A, Msb,) ve o, (bir adam, TA,) koktu: (A, Mgh, Msb, K:) [aşağıda **دَفْرٌ**’e de bak:] fakat bazıları **دَفِرٌ** hakkında, onun kendisine aitlik bildiren bir sıfat olduğunu, ona ilişkin bir fiilinin bulunmadığını söyler: ve IAar’a göre, ↓ **ادفر** “o (bir adam) makatının kokusu geldi” demektir. (TA.) ― -b2- **دَفِرَ**, muzâri‘ **دَفَرَ**, (TK,) mastar ismi **دَفَرٌ**, (K,) yahut **دَفْرٌ**, (M,) O (yiyecek, yahut buğday, M, K, ve et, M, TA) kurtlandı. (M, K, TK.) ― -b3- Ayrıca O (bir adam, TK) aşağılık, zelil, bayağı yahut hakir oldu, yahut öyle oldu. (IAar, * K, * TK.)

4 **أَدْفَرَ**: 1’e bak, iki yerde.

دَفْرٌ
**دَفْرٌ** دفر (T, S, M, A, Msb, K) ve ↓ **دَفَرٌ**, (IAar, M, A, K,) birincisi basit bir isim, ikincisi mastar ismidir, (Msb,) yahut ikisi de mastar isimleridir, (A,) ve ↓ **دَفْرَةٌ**, (Msb,) Koku; kokuşmuşluk: (IAar, T, S, M, A, Msb, K:) güzel koku manasında asla kullanılmaz: (M:) Aboo- ” Alee El-Kلlee’ye göre, ↓ **دَفَرٌ** yukarıda zikredilen manaya sahiptir; fakat **دَفْرٌ** koku keskinliği demektir, ister kokuşmuş olsun ister güzel: ancak diğer otoriteler, kendilerinden nakledilene göre, güzel yahut kötü olsun şiddetli koku keskinliği manasına gelen kelimenin **ذَفَرٌ**, **ذ** ile ve iki fetha ile olduğunu, buradan **مِسْكٌ أَذْفَرُ** geldiğini ileri sürerler: I Aar der ki ↓ **ذَفَرٌ** kokuşmuşluk yahut koku demektir; ve **ذَفْرٌ**, aşağılık yahut bayağılık; fakat bu başka hiçbir otoriteye göre bilinmez. (M, L, TA.) ― -b2- Buradan ‘Omar’ın sözü, **وَدَفْرَاهْ**, manası [Eyvah, ne koku! yani, (varsayılan mecaz:) Eyvah, ne iğrenç şey! yani] **وَانَتْنَاهْ**: (A 'Obeyd, T, S, M:) yahut manası Eyvah, ne aşağılık yahut bayağılık! (IAar, T, M.) ― -b3- Buradan ayrıca ibare, **دَفْرًا لَهُ**, manası [Allah kokuyu ona yahut ona yapıştırsın; yani, (varsayılan mecaz:) Tüh, yahut ayıp, ona yahut ona! yani] **نَتْنًا لَهُ**: (S, Mgh:) ve **لِمَا يَجِىْءُ بِهِ فُلَانٌ↓دَفْرًا دَفِرًا**, (T, * S, M,) manası [Falanın yaptığı şeye pis koku yapışsın! yani, (varsayılan mecaz:) Pis ayıp onun üzerine! yani] **نَتْنًا**; (S, M;) fakat pekiştirme manasında; (M;) bir adamın hâlini yahut işini kötü yahut iğrenç saymada söylenir. (T, S.) ― -b4- Buradan da, **الدَّفْرُ**, (TA,) ve **أُمُّ دَفْرٍ**, (S, K,) (varsayılan mecaz:) musibet, yahut felaket. (S, K, TA.) ― -b5- Ve **أُمُّ دَفْرٍ**, (T, S, A, K,) Aboo-'Alee El-Kلlee tarafından ↓ **أُمُّ دَفَرٍ** diye yazılmıştır, fakat bu yanlıştır, (R,) ve ↓ **أُمُّ دَفْرَةَ**, (IAar,) ve ↓ **دَفَارِ**, ve **أُمُّ دَفَارِ**, (M, K,) (varsayılan mecaz:) dünya; (T, S, M, A, K;) onun musibetleri yahut felaketleri sebebiyle. (TA.)

دَفَرٌ
**دَفَرٌ** دفر: bir önceki paragrafın ardından gelene bak, dört yerde.

دَفِرٌ
**دَفِرٌ** دفر (M, A, Msb, K) ve ↓ **أَدْفَرُ** (M, A, K) Kokmuş: (M, A, Msb, K:) dişili [birincinin] **دَفِرَةٌ** (S, M, A, K) ve [ikincinin] ↓ **دَفْرَآءُ**. (M, A, K.) ― -b2- **لَحْمٌ دَفِرٌ** Kokmuş ve kurtlanmış et. (A.) ― -b3- ↓ **كَتِيبَةٌ دَفْرَآءُ** Zırhı yahut silahı paslı olan bir ordu, yahut onun toplanmış bir kısmı, yahut bir süvari birliği: (K:) yahut zırhlarının yahut silahlarının pas kokusunu taşıyan. (A.)

دَفْرَةٌ
**دَفْرَةٌ** دفر دفره دفرة: **دَفْرٌ**’e bak, iki yerde.

دَفَارِ
**دَفَارِ** دفار (gayr-i munsarif, sonu için kesra ile, TA) Cariyedir. (T, M, K.) Çoğunlukla nida ifadelerinde kullanılır. (TA.) Bir cariyeye, (T, S, A, Msb,) onu söverek, (S, Msb,) **يَا دَفَارِ** denir; manası: Ey kokmuş olan! (T, S, A, Mgh, Msb:) onun tabii pisliğine işaret ederek. (Msb.) ― -b2- **دَفْرٌ**’e de bak, son cümle.

دَفْرًا دَافِرًا
**دَفْرًا دَافِرًا** دفرا دافرا: **دَفْرٌ**’e bak.

أَدْفَرُ
**أَدْفَرُ** ذ, ve onun dişilisi **دَفْرَآءُ**: **دَفِرٌ**’e bak, üç yerde.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَفَرَ
دَفَرَ U ( n. ac. دَفْر 1 ),
a.  Drove back by striking in the chest, knocked down.

دَفِرَ
دَفِرَ A ( n. ac. دَفَر 4 ),
a.  Stank.

b.  Was vile, despicable.

c.  Became maggoty.

دَفْر
دَفْر 1 ,  دَفَر 4 ,
a.  Stink, stench.

دَفِر
دَفِر 5 ,  أَدْفَرُ 14 ,
a.  Stinking.

##### Türkçe

دَفَرَ
دَفَرَ U ( n. ac. **دَفْر** 1 ),
a. Göğse vurarak geri sürdü, yere serdi.

دَفِرَ
دَفِرَ A ( n. ac. **دَفَر** 4 ),
a. Kokuştu.

b. Alçak oldu, aşağılık oldu.

c. Kurtlandı.

دَفْر
**دَفْر** 1 ,  **دَفَر** 4 ,
a. Koku, kokuşmuşluk.

دَفِر
**دَفِر** 5 ,  **أَدْفَرُ** 14 ,
a. Kokuşmuş.
