# دفس (د-ف-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%81%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ف - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س د ف
سدف ، سفد ، فسد ، فدس ، دسف ، دفس : مستعمل .
سدف : أبو عُبيد عن أبي زيد : السُّدْفة في لُغة تميم : الظُّلْمة . قال : والسُّدْفة في لغة قيْس : الضَّوْء ، وكذلك قال أبو محمد اليزيديّ ، وأنشدنا للعجّاج :
وأَقطَع الليلَ إذا ما أَسْدَفَا
أي : أُظلم . قال : وبعضهم يَجعل السُّدفةَ اختلاط الضَّوء والظُّلمة معاً كوقتِ ما بين طلوع الفجر إلى أوّل الإسفار .
الحرّاني : عن ابن السكّيت قال : السَّدَفُ والسُّدفة : الظُّلْمة والضَّوء أيضاً .
ويقال : أَسدفِ السِّترَ ، أي : أرفَعه حتى يُضيءَ البيت . قال :
وقال عمارة : السدْفة ظُلمةٌ فيها ضوءٌ من أوّل الليل وآخره ، ما بين الظلمة إلى الشفق وما بين الفَجْر إلى الصلاة .
قلتُ : والصحيح ما قاله عمارة .
اللحياني : أتيتُه بسُدْفةٍ من الليل ، وشُدْفة وشَدْفة وهو السَّدَف والشَدَف .
وقال أبو عُبَيْد : أَسدَفَ الليلُ وأَشْدَفَ : إذا أَرخَى سُتورَه وأَظلَم .
قال : والإسدافُ من الأضداد .
يقال : أَسدِفْ لنا ، أي : أضِيءْ لنا .
قال : وقال أبو عَمْرو : إذا كان رجلٌ قائمٌ بالباب قلتَ له : أسدِف ، أي : تَنَحَّ عن الباب حتى يُضيءَ لنا البيتُ .
وقال الفرّاء : السَّدَف والشَّدَف : الظُّلْمة والسَّدَف أيضاً : الصُّبْح وإقبالُه ، وأنشد :
بِيضٌ جِعادٌ كأنَّ أعيُنَهُمْ
يكْحَلُها في المَلاحِمِ السَّدَفُ
يقول : سوَادُ أعينهم في الملاحم باقٍ ، لأنّهم أَنجادٌ لا تَبرقُ أعينُهم من الفَزَع فيغيب سَوادُها .
ويقال : سَدَفْتُ الحجابَ ، أي : أرخيتُه . وحجاب مَسدوف ؛ قال الأعشى :
بحِجابٍ مِن دُونِنا مَسْدُوفِ
ورواه الرُّواة : مَصْدوف بالصاد ، وفسّروه أنه المَسْتُور .
وفي حديث أمِّ سَلَمة أنها قالت لعائشة لمّا أرادت الخُروجَ إلى البَصْرة : تَرَكْت عُهَّيْدَى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وَوجَّهْتِ سِدَافَتَه .
أَرادت بالسِّدَافة الحِجابَ ، وتوجيهُها كشفُها .
ويقال : وجّه فلانٌ سِدافته : إذا ترَكها وخرج منها .
وقيل للسِّتْر : سِدافة ، لأنه يُسْدَف ، أي : يُرخى عليه .
وقال الليثُ : السُّدْفةُ : اللباب وأنشد لامرأةٍ من قيسٍ تهجو زَوْجَها :
لا يَرْتَدِي بِرَادِيَ الحريرِ
ولا يُرَى بسُدْفة الأميرِ
أبو عُبَيد : السَّدِيف : شَحْمُ السَّنام ، ومنه قول طَرَفة :
ويُسعى علينا بالسَّدِيفِ المُسَرْهَدِ
وقال غيره : السُّدوف والشدُوف : الشُّخوص تراها من بُعْد ، وقال الهُذَلِيّ :
مُوَكَّلٌ بشُدُوفِ الصَّوْم يَنْظُرُها
من المغارِبِ مَخْطوفُ الحشَا زَرِمُ
أبو العباس عن عمرو عن أبيه : يقال : أسْدَف الرجلُ وأَزْرَفَ وأغْدَف : إِذا نام .
وقال ابن شُميل : أَسدَف الليلُ وأَزْدَف : إذا أظلَم .
سفد : أبو عُبيد عن الأصمعي : يقال للسِّباع : كلها سَفَدَ أُنْثاه يسفِدُها سِفاداً ، والتَّيْسُ والثَّوْرُ مِثلُها .
وقال أبو زيد نحوَه .
وقال الأصمعي : إذا ضَرَب الجملُ الناقَة قيل : فَقَا وقَاعَ ، وسَفِد يَسفَد .
وأجازَ غيرُه : سَفَد يَسفِد . والسَّفُّود معروف ، وجمعُه سفافِيد .
ثعلب عن ابن الأعرابي : استسفد فلان بعيره : أتاه من خلفه فركبه .
وقال أبو زيد : أتاه فتسفَّده ، وتعرقبه مثله .
دسف : ثعلب عن ابن الأعرابي : أدْسفَ الرجل إذا صارَ مَعاشُه من الدُّسْفة ، وهي القِيادة ، وهو الدُّسْفان .
وقال الليث : والدُّسْفانُ : شِبْه الرَّسول يطلبُ الشيءَ .
وقال أميّة :
وأَرْسَلُوه يسوفُ الغَيْثَ دُسْفانَا
دفس : ثعلب عن ابن الأعرابي : أدفس الرَّجلُ : إذا اسوَدَّ وجهُه من غير عِلَّة .
قلتُ : لم أسمَع هذا الحرفَ لغيره .
فدس : قال ابن الأعرابيّ : أفْدَسَ الرجلُ : إذا صارَ في إنائه الفِدَسة ، وهي العَناكِبُ .
عمرو عن أبيه : الفُدْسُ : العنكبوت .
قلتُ : ورأيتُ بالخَلْصاء دَحْلاً يُعْرَف بالفِدَسيّ ، ولا أدري إلى أيّ شيء نُسِبَ .
فسد : قال الليث : الفَساد : نقيضُ الصَّلاح ، والفعل فَسَد يَفْسُدُ فساداً .
قلتُ : ولغة أخرى : فَسُد فُسُوداً .
وقولُ الله جلّ وعزّ : ( وَيَسْعَوْنَ فِى الاَرْضِ فَسَاداً ) ( المائدة : 33 ) ، نصب ( فساداً ) لأنه مفعول له ، كأنّه قال : يَسعَوْن في الأرض للفساد .
ويقال : أفسَدَ فلانٌ المالَ يُفسِدُه إفساداً وفساداً ) وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ الْفَسَادَ ) ( البقرة : 205 ) وفَسَّد الشيءَ : إذا أَبارَه .
وقال أبو جُنْدَب :
وقلتُ لهمْ قد أدركَتْكُمْ كتِيبَةٌ
مُفَسَّدةُ الأدْبارِ ما لَمْ تُخَفّرِ
أي : إذا شَدَّتْ على قوم قَطَّعَتْ أدبارهم ما لم تُخفَّر الأدبار ، أي : ما لم تُمنَع .
واستسفد السلطان قائده : إذا ساء إليه حتى استعصى عليه .

##### Türkçe

س د ف
**سدف** ، **سفد** ، **فسد** ، **فدس** ، **دسف** ، **دفس** : kullanımdadır.

**سدف** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Temîm lügatinde **السُّدْفة** : karanlıktır. Dedi ki: Kays lügatinde **السُّدْفة** : ışıktır; Ebû Muhammed el-Yezîdî de böyle söyledi. Ve bize el-Acçâc’dan okuttu:
وأَقطَع الليلَ إذا ما أَسْدَفَا
yani: karardı. Dedi ki: Bazıları **السُّدفة**’yi, fecrin doğuşu ile ilk aydınlanmanın başı arasındaki vakit gibi, ışık ile karanlığın birlikte karışması yapar.

el-Harrânî: İbnü’s-Sikkît’ten, dedi: **السَّدَف** ve **السُّدفة** : karanlık ve ışık da(dır).

Ve denilir: **أَسدفِ السِّترَ**; yani: onu kaldır, ta ki ev aydınlansın. Dedi ki:

Ve Umâre dedi: **السدْفة**: içinde ışık bulunan bir karanlıktır; gecenin başı ve sonunda; karanlık ile şafak arası ve fecr ile namaz arası.

Dedim: Doğru olan, Umâre’nin söylediğidir.

el-Lihyânî: Ona geceden bir **سُدْفة** ile geldim; ve **شُدْفة** ve **شَدْفة**; o, **السَّدَف** ve **الشَدَف**’tir.

Ebû Ubeyd dedi: **أَسدَفَ** gece ve **أَشْدَفَ**: örtülerini salıverip karardığı zaman. Dedi ki: **الإسداف** zıtlardandır.

Denilir: **أَسدِفْ لنا**; yani: bize ışık ver.

Dedi ki: Ebû Amr dedi: Kapıda duran bir adam olursa ona: **أسدِف** dersin; yani: kapıdan çekil, ta ki ev bize aydınlansın.

el-Ferrâ dedi: **السَّدَف** ve **الشَّدَف**: karanlıktır; ve **السَّدَف** ayrıca: sabah ve onun gelişi(dir). Ve okudu:
بِيضٌ جِعادٌ كأنَّ أعيُنَهُمْ
يكْحَلُها في المَلاحِمِ السَّدَفُ
Diyor ki: Savaşlarda gözlerinin siyahlığı kalıcıdır; çünkü onlar yiğitlerdir; korkudan gözleri parlamaz da siyahlığı kaybolmaz.

Ve denilir: **سَدَفْتُ الحجابَ**; yani: onu saldım. Ve **حجاب مَسدوف**; el-A‘şâ dedi ki:
بحِجابٍ مِن دُونِنا مَسْدُوفِ
Râvîler onu **مَصْدوف** (ص ile) rivayet ettiler ve onu, örtülü olan diye açıkladılar.

Ümmü Seleme hadîsinde, Basra’ya çıkmak istediğinde Âişe’ye dediği rivayet edilmiştir: “Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) **عُهَّيْدَى**’sını bıraktın ve onun **سِدَافَتَه**’sini yönelttin.”
**السِّدَافة** ile perdeyi kastetti; onu yöneltmesi, onu açmasıdır.

Ve denilir: Falan kimse **سِدافته**’sini yöneltti: onu bırakıp ondan çıktığı zaman.

Ve perdeye **سِدافة** denildi; çünkü **يُسْدَف**; yani: üzerine salınır.

el-Leys dedi: **السُّدْفة** : **اللباب**’dır. Ve Kays’tan bir kadının, kocasını hicvederek söylediği şiiri okudu:
لا يَرْتَدِي بِرَادِيَ الحريرِ
ولا يُرَى بسُدْفة الأميرِ

Ebû Ubeyd: **السَّدِيف** : hörgücün yağıdır; ondan Tarafe’nin sözü:
ويُسعى علينا بالسَّدِيفِ المُسَرْهَدِ

Başkası dedi: **السُّدوف** ve **الشدُوف** : uzaktan gördüğün şahıslar(ın siluetleri)dir. Ve el-Hüzelî dedi ki:
مُوَكَّلٌ بشُدُوفِ الصَّوْم يَنْظُرُها
من المغارِبِ مَخْطوفُ الحشَا زَرِمُ

Ebû’l-Abbâs, Amr’dan, o da babasından: Denilir: **أسْدَف** adam ve **أَزْرَفَ** ve **أغْدَف**: uyuduğu zaman.

İbn Şümeyl dedi: **أَسدَف** gece ve **أَزْدَف**: karardığı zaman.

**سفد** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: Yırtıcı hayvanlara denilir: hepsi dişisini **سَفَدَ** eder, onu **يسفِدُها** **سِفاداً**; teke ve boğa da onun gibidir.

Ebû Zeyd de onun benzerini söyledi.

el-Asmaî dedi: Deve, dişi deveyi vurduğu zaman **فَقَا** ve **قَاعَ** denilir; ve **سَفِد** **يَسفَد**.

Başkası **سَفَد** **يَسفِد**’i caiz gördü. **السَّفُّود** bilinir; çoğulu **سفافِيد**’dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Falan kimse devesini **استسفد** etti: ona arkasından geldi de ona bindi.

Ebû Zeyd dedi: Ona geldi de onu **تسفَّده**; ve onu **تعرقبه** da onun gibidir.

**دسف** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أدْسفَ** etti: geçimi **الدُّسْفة**’den olduğu zaman; o da pezevenklik(çilik)tir; ve o, **الدُّسْفان**’dır.

el-Leys dedi: **الدُّسْفانُ** : bir şeye talip olan, elçi benzeri(kişidir).

Ümeyye dedi ki:
وأَرْسَلُوه يسوفُ الغَيْثَ دُسْفانَا

**دفس** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أدفس** etti: bir illet olmaksızın yüzü karardığı zaman.

Dedim: Bu harfi ondan başkasından işitmedim.

**فدس** : İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam **أفْدَسَ** etti: kabında **الفِدَسة** olduğu zaman; o da örümceklerdir.

Amr, babasından: **الفُدْسُ** : örümcektir.

Dedim: el-Halsâ’da **الفِدَسيّ** diye bilinen bir oyuk gördüm; neye nisbet edildiğini bilmiyorum.

**فسد** : el-Leys dedi: **الفَساد** : **الصَّلاح**’ın zıddıdır; fiil **فَسَد** **يَفْسُدُ** **فساداً**.

Dedim: Başka bir lügat: **فَسُد** **فُسُوداً**.

Yüce ve aziz Allah’ın sözü: **( وَيَسْعَوْنَ فِى الاَرْضِ فَسَاداً )** (المائدة: 33); **( فساداً )**’ı mansup kıldı; çünkü o, mef‘ûl leh’tir; sanki şöyle dedi: yeryüzünde fesat için koşarlar.

Ve denilir: Falan kimse malı **أفسَدَ** eder, onu **يُفسِدُه** **إفساداً** ve **فساداً**; **( وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ الْفَسَادَ )** (البقرة: 205). Ve şeyi **فَسَّد** etti: onu bozup zayi ettiği zaman.

Ebû Cündeb dedi ki:
وقلتُ لهمْ قد أدركَتْكُمْ كتِيبَةٌ
مُفَسَّدةُ الأدْبارِ ما لَمْ تُخَفّرِ
yani: Bir kavme yüklendiği zaman, arka taraflar engellenmedikçe arka taraflarını parçalar; yani: arka taraflar menedilmedikçe.

Ve sultan, kumandanını **استسفد** etti: ona kötü davrandığı zaman, ta ki ona karşı başkaldırıp itaat etmez oldu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ابن الأَعرابي: أَدْفَسَ الرجلُ إِذا اسودَّ وجهه من غير علة؛ قال الأَزهري: لا أَحفظ هذا الحرف لغيره.

##### Türkçe

İbnü’l-A‘râbî: Adam **أَدْفَسَ** ettiğinde; yani yüzü bir illet olmaksızın karardığında; dedi.

el-Ezherî: Bu harfi ondan başkası için ezberimde tutmuyorum.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

أدفس الرجل، أهمله الجوهري. وقال ابن الأعرابي: أي اسود وجهه من غير علة. قال الأزهري: لا أحفظ هذا الحرف لغيره. نقله الصاغاني في العباب.

##### Türkçe

**أدفس** adam: el-Cevherî onu ihmal etti. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: yani yüzü, bir illet olmaksızın karardı. el-Ezherî dedi ki: bu harfi ondan başkası için ezberimde tutmuyorum. es-Sâğânî onu el-‘Ubâb’da nakletti.
