# دفع (د-ف-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%81%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Def : Dalgaların denizden getirdiği atıklar

- Harfler: د - ف - ع
- Kur'an'da: 10 geçiş · 9 ayet · 8 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (8)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ادْفَعْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/siga/%D8%A7%D8%AF%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%B9%D9%92.md) | افْعَلْ | Savdır | 2 | 2 | [23:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/ayet/23:96.md) |
| [دَفْعُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/siga/%D8%AF%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%B9%D9%8F.md) | فَعْلُ | Savdırmak | 2 | 2 | [2:251](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/ayet/2:251.md) |
| [ادْفَعُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/siga/%D8%A7%D8%AF%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%B9%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | افْعَلُوا | Savın | 1 | 1 | [3:167](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/ayet/3:167.md) |
| [دَافِعٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/siga/%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%90%D8%B9%D9%8C.md) | فَاعِلٌ | Savan | 1 | 1 | [70:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/ayet/70:2.md) |
| [دَافِعٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/siga/%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%90%D8%B9%D9%8D.md) | فَاعِلٍ | Savan | 1 | 1 | [52:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/ayet/52:8.md) |
| [دَفَعْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/siga/%D8%AF%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلْتُمْ | Savdınız | 1 | 1 | [4:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/ayet/4:6.md) |
| [فَادْفَعُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%B9%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَافْعَلُوا | Öyleyse savın | 1 | 1 | [4:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/ayet/4:6.md) |
| [يُدَافِعُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%90%D8%B9%D9%8F.md) | يُفَاعِلُ | Savunur | 1 | 1 | [22:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/ayet/22:38.md) |

## Mücavir kökler — 72 mücavir (94 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Öğrenim yerleri
2. [هدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Öyleyse yıkıldı
3. [بدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bedr dolunay demektir
4. [جالوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Câlut
5. [هزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Kırılmış kısalmış sopa demektir
6. [عفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Haramdan kaçınırlar
7. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
8. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
9. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
10. [بيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bey’a elin bilekten sonraki kısmıdır
11. [خون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Hivan(hı)” bol donatılmış sofra demektir
12. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
13. [فوه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Onların ağızları ile
14. [فقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Omurga kemiğidir
15. [وصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Vasıflandırırlar
16. [داود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Davut
17. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
18. [رشد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Rasad” gözetleyici demektir
19. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Nikah
20. [حمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hümem kömür demektir
21. [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Su sızdırmayan sağlam tulumdur
22. [سرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Aşırı gidenler
23. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
24. [يتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
25. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Hufre, çukur demektir
26. [كفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Dengi” demektir
27. [قوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kuvvet
28. [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
29. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
30. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Biley taşı
31. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ad verilen
32. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tanınan ile
33. [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
34. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Dağın sivri noktası demektir
35. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
36. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İş ayakkabısı
37. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
38. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Onların malları
39. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
40. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
41. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İki yüzlüler
42. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
43. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kulak demektir
44. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Namaz
45. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
46. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
47. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
48. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ekel pas demektir
49. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
50. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sahip
51. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
52. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Petekteki baldır
53. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
54. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
55. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yaşlı adamdır
56. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
57. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
58. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İnek yavrusu, dana demektir
59. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kesr(sin ile) kırık demektir
60. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Biribirini kesen yoldur

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%81%D8%B9/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دفع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [درأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%A3.md), [منع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md), [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [جلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi kuvvet uygulayarak öteye itmek, uzaklaştırmak ve yerinden savmak |
| Çekirdek Özet 2 | Zulmü, şerri ve fesadı dengeleyici bir güçle bertaraf etmek veya emaneti sahibine ulaştırmak |
| Çekirdek Özet 3 | Varlıkta ve toplumda çatışmayı adil karşıt güçler ve savunma mekanizmalarıyla dizginleme ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fiziksel şiddet ya da mali ödeme olarak daraltılıp, kötülüğü iyilikle savma ahlakı ile ilahi denge yasasının gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دف | İtme, fışkırma, bir tazyikle içten dışa doğru hareketlenme ve baskıyı giderme | ع | Boğazın derinliklerinden çıkan harfin sağladığı tazyik etkisiyle itme eylemi sertleşmiş; şerri, engeli veya hasmı kesin bir güçle savuşturma, hakkı sahibine kararlılıkla teslim etme manası belirginleşmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir engelin, eşiğin veya sınırın açılması ve bir taraftan diğerine geçiş imkânı |
| ف | ağız; söz, açıklık, kenar | Dışarıya doğru boşalma, sınır hattından öteye fırlatılma ve açıklık bulma |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Bilinçli bir kaynak, denetim, kudret ve derin bir enerjinin dışa vurumu |
| دفع | Bilinçli bir merkezden (ع) kaynaklanan tazyik ile bir engeli veya eşiği (د) sınır hattının dışına (ف) doğru iterek alanı açma hareketi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi göğsünden veya önünden kuvvetle iterek uzaklaştırmak; selin önüne kattığı tortuları dalga dalga öteye savurması (ed-düffâ‘) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir beytinde avcı hayvanların yavrusunu parçaladığı yaban ineğinin döktüğü sağanak kanı kökün akma ve püskürme türeviyle anar: وسافتْ من دمٍ دُفَعا |
| Erken Arapça kullanım | Mûte Savaşı sonrasında Hâlid b. Velîd’in orduyu dağılmaktan ve helak olmaktan geriye çekerek kurtarmasını anlatan rivayette kök savunma ve savuşturma anlamında geçer: دافَع بالناس يوم مُوتةَ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça دفع kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde somut bir temas ve kuvvet uygulama eylemi olarak yer alır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında kökün fonetik denklik sınırları içinde doğrudan birebir kök formu nadir olmakla birlikte, kök içi tazyik ve dışarı atım dinamiği Güney Arap ve Habeşçe (Ge'ez) dillerinde itmek, ayakla basıp öteye savurmak, fırlatmak anlamlarıyla süreklilik gösterir. İbranicedeki dâhaf (דָּחַף) kökü ile fonetik ve semantik bir akrabalık sezilir; burada da ani bir kuvvetle yerinden oynatma ve uzaklaştırma esastır. Erken Sami tasavvurunda kök, bir canlının kendi yaşam alanını korumak üzere dış tehdidi bedensel tazyikle savuşturması ve taşkın suyun bentleri aşarak pislikleri kıyıya fırlatması sahnelerine dayanır; dildeki gelişiminde soyut hak teslimi ve ahlaki savunma çizgisine doğru genişlemiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دفع | Kuvvet uygulayarak uzaklaştırma, bir kaba dolan sıvının tazyikle boşalması veya hakkı sahibine iletme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice dāḥap̄ (דָּחַף), Süryanice d-ḥ-p | Hızla itmek, dürtmek, aceleyle öteye sürmek ve sıkıştırmak | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik d-f varyantları | Dışa doğru fışkırtma, basınçla yer değiştirme izleri | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دفع | Anlamlı | İtmek, savmak, teslim etmek | Bir nesneyi kuvvetle öteye itmek, zararı bertaraf etmek veya emaneti vermek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [دعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%81.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilişiyle mühmel bırakılmıştır | Kur'an'da geçmez |
| [فدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B9.md) | Anlamlı | Eklemin yerinden çıkması | Ayak veya el ekleminin burkulup eğrilmesi, biçim bozukluğu | Kur'an'da geçmez |
| [فعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D8%AF.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilişiyle mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [عدف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%81.md) | Anlamlı | Az yemek, tatmak | Bir şeyden az miktarda almak, hafifçe yemek | Kur'an'da geçmez |
| [عفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D8%AF.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kitābü'l-Ayn'a göre mühmel, bazı lügatlerde zayıf şaz kayıt | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دفع | Merkez | İtmek, savmak, iletmek | Güç ve tazyik uygulayarak bir şeyi yerinden öteye uzaklaştırmak veya doğrudan ulaştırmak | Merkez kavram |
| [درأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%A3.md) | Komşu | Savmak, bertaraf etmek | Ansızın beliren veya üzerini örten bir şüpheyi, tehlikeyi sertçe yarıp defetmek | Hedef köke göre şüphe ve ani tehlikeyi defetmeye daha özgüdür |
| [منع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md) | Komşu | Engel olmak, tutmak | Bir şeyin olmasını baştan önlemek, koruma kalkanı oluşturup içeri sokmamak | Hedef kökte hareket ve itme varken burada durdurma ve erişimi kesme esastır |
| [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Geri çevirmek, döndürmek | Gelen şeyi geldiği istikamete doğru aynen geri iade etmek | Hedef kökte herhangi bir yöne savurma varken burada kaynağına döndürme baskındır |
| [جلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%A8.md) | Zıt | Çekmek, getirmek | Dışarıda olanı içeriye veya kendine doğru çekip getirmek | İtmenin ve uzaklaştırmanın tam zıddı olan çekme eylemidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دفع | İtmek, savmak, teslim etmek | Kuvvetle uzaklaştırma ve yöneltileni sahibine verme | Kesin |
| Latince | repellere, propellere | Geri püskürtmek, öne sürmek | Fiziksel itme ve defetmeyi karşılar; mali teslim boyutunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | repel, ward off, hand over | Savuşturmak, püskürtmek, teslim etmek | Savunma ve teslim anlamlarını karşılar ancak kökün ontolojik denge derinliğini eksik bırakır | Güçlü |
| Almanca | abwehren, vertreiben, übergeben | Savuşturmak, kovmak, teslim etmek | Tehlikeyi bertaraf etme ve hakkı verme yönlerini karşılar | Güçlü |
| Fransızca | repousser, écarter, remettre | Geri itmek, uzaklaştırmak, teslim etmek | Savma ve devretme anlamlarını verir; kökteki sürekli ilahi denge tonunu tam taşımaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ادْفَعْ | Kötülüğü güzellikle savmak | Ahlaki ve tebliğ bağlamında kabalığa ve zulme ihsan ile mukabele etme emri; Mü'minûn [23:96](https://lisan.digital/tr/ayet/23:96.md), Fussilet [41:34](https://lisan.digital/tr/ayet/41:34.md) |
| دَفْعُ | Toplumsal fesadı denge ile engellemek | Tarih felsefesi ve sosyolojik bağlamda Allah'ın insanları birbiriyle dizginleyip yeryüzünü ifsattan koruması; Bakara [2:251](https://lisan.digital/tr/ayet/2:251.md), Hac [22:40](https://lisan.digital/tr/ayet/22:40.md) |
| يُدَافِعُ | Himaye etmek ve korumak | Tevhid mücadelesinde Allah'ın müminlerin üzerinden saldırıları ve hileleri sürekli savuşturması; Hac [22:38](https://lisan.digital/tr/ayet/22:38.md) |
| دَافِعٌ | Azabı engelleyici güç | Kıyamet ve ahiret bağlamında gerçekleşecek olan ilahi azabı geriye itecek veya durduracak hiçbir gücün bulunmaması; Tûr [52:8](https://lisan.digital/tr/ayet/52:8.md), Meâric [70:2](https://lisan.digital/tr/ayet/70:2.md) |
| ادْفَعُوا / دَفَعْتُمْ | Malı ve hakkı teslim etmek | Hukuki ve muamelat bağlamında rüşdüne eren yetimlere mallarını tastamam ödeme ve devretme emri; Nisâ [4:6](https://lisan.digital/tr/ayet/4:6.md) |
| ادْفَعُوا | Düşmana karşı savunmak | Askeri ve fiili direnç bağlamında düşman saldırısını püskürtme veya mevziyi koruma çağrısı; Âl-i İmrân [3:167](https://lisan.digital/tr/ayet/3:167.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi fiiller ve kader | İlahi adaletin kötülüğü engellemesi, kulun fiillerindeki savuşturma kudreti ve afetin defi | Allah'ın şerri hayırla bertaraf etmesi ve inananları koruması |
| Fıkıh | Hukuk ve muamelat | Yetim malının teslimi (ed-def'), meşru müdafaa (def'u's-sâil) ve zararın giderilmesi (def'u'z-zarar) | Malın mülkiyetini fiilen devretme ve haksız saldırıyı orantılı güçle savma |
| Tefsir | Toplumsal yasalar | Yeryüzünün fesattan korunmasında güç dengesi yasası ve tebliğde ahlaki savuşturma | Karşıt kutupların birbirini frenlemesi ve kötülüğe en güzel karşılıkla mukabele |
| Hadis | Ahlak ve cihat | Belayı sadaka veya dua ile savuşturma, zayıfı ezilmekten ve tehlikeden çekip alma | Dua, sadaka ve gayret ile musibeti ve fitneyi uzaklaştırma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlak ve akide | Savunma ve ihsan | Kötülüğü hayırla savma | Şirkin ve ahlaki bozulmanın en güzel erdemlerle bertaraf edilmesi | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve mantık | Nakz ve tenkit | Şüpheyi delille defetme | Yanlış önermelerin ve batıl iddiaların sağlam burhanlarla çürütülmesi | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve düzen | Güç dengesi | Fesadı ve tahakkümü önleme | Tek bir gücün tiranlaşmasını engellemek üzere karşıt güçlerin birbirini dengelemesi | Kesin |
| İktisadi | Maliye ve emanet | İtfa ve devir | Emaneti hak sahibine ödeme | Yetimlerin ve hak sahiplerinin varlıklarının geciktirilmeksizin kendilerine aktarılması | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Karşıt kuvvet ve itme momenti (Newton'ın 3. hareket yasası) | Bir cisme uygulanan kuvvete karşı oluşan zıt yönlü tepki kuvveti ve sistemin dengelenmesi; elektrikte aynı kutupların birbirini itmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Güçler ayrılığı ve meşru müdafaa | Sosyolojide ve siyasette iktidarın temerküzünü önleyen fren-denge sistemi; ceza hukukunda haksız saldırıyı savuşturma hakkı | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca fiziksel bir çarpışma veya askeri savunma olarak görülmesi ya da sadece mali bir ödemeden ibaret sayılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; bireysel ahlakta kötülüğü iyilikle savuşturmayı, uluslararası düzende zulmün dengelenmesini ve hukukta hakkın sahibine iletilmesini kapsayan bütüncül bir nizam ilkesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki kötülüğü savma emrini pasif teslimiyet veya kör şiddet zannetmek; toplumların birbirini dengelemesi yasasını görmezden gelerek tek kutuplu tiranlıklara zemin hazırlamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem ahlaki mücadele yöntemini (kötülüğü güzellikle savma) hem de toplumsal tarihin seyrini belirleyen güç dengesi kanununu tek bir kavramsal omurgada birleştirdiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cihat ve meşru müdafaa ayetlerinde, yetim hukuku ve mali emanet emirlerinde, tebliğ ve ahlak pasajlarında ve kıyamet azabının kaçınılmazlığını bildiren uyarılarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Barışın çatışmasız bir durağanlık olduğu yanılgısını düzeltir; toplumsal barış ve adaletin ancak haksızlığa karşı aktif bir savunma ve dengeleme mekanizmasıyla ayakta kalabileceğini ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneyi veya engeli basınç ve kuvvet uygulayarak yerinden öteye itmek, fışkırtmak veya bir hakkı doğrudan karşı tarafa ulaştırmak.
- Soyut anlam: Şerri, haksızlığı ve fesadı zıddı olan adil bir kuvvet veya ahlaki ihsan ile savuşturarak varoluşsal dengeyi koruma prensibi.
- Sistematik karşılık: Sistemin yozlaşmasını engelleyen karşıt güç dinamizmi, negatif geri besleme mekanizması ve emanetin sahibine eksiksiz aktarımı.
- LaTeX modeli: $$\sum F_e + F_r = 0 \implies \frac{dS}{dt} \le 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $F_e$ dışarıdan gelen bozucu veya saldırgan etki kuvvetini, $F_r$ bu bozucu kuvvete karşı uygulanan meşru savunma, ahlaki ihsan ve dengeleyici karşıt kuvveti temsil eder. Bu iki kuvvetin dengelenmesi neticesinde sistemdeki fesat ve entropi değişimi $\frac{dS}{dt}$ sıfıra eşit veya sıfırdan küçük hale gelerek yeryüzündeki nizam ve adaletin korunması sağlanır.

## Geçtiği ayetler (9 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%81%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:251](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/ayet/2:251.md) — دَفْعُ

فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Allah’ın izniyle onları hemen hezimete uğrattılar. Davud da Calut’u öldürdü. Allah ona mülk ve hikmet verdi. Dilemekte olduğunu da ona öğretti. Şayet Allah’ın insanları birbiriyle def’edip savması olmasaydı yeryüzü muhakkak fesada uğrardı. Ancak Allah, alemler üzerinde lutuf sahibidir.

### [Ali İmran 3:167](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/ayet/3:167.md) — ادْفَعُوا

وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمَانِ يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ

Meal (IK): Bir de münafıklık edenleri açığa vurmak içindi. Kendilerine: Gelin Allah yolunda savaşın veya savunun, dendiği zaman: şayet savaşmayı bilseydik peşinizden gelirdik, dediler. O gün onlar imandan çok küfre yakındılar. Kalblerinde olmayan şeyi ağızlarıyla söylüyorlardı. Onların gizlediği şeyi Allah çok iyi bilir.

### [Nisa 4:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/ayet/4:6.md) — فَادْفَعُوا · دَفَعْتُمْ

وَابْتَلُوا الْيَتَامَى حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا وَبِدَارًا أَنْ يَكْبَرُوا وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا

Meal (IK): Öksüzleri evlenme çağına gelene kadar deneyin. O vakit kendilerinde bir olgunlaşma görürseniz; mallarını kendilerine teslim edin. Büyüyecekler de geri alacaklar diye onları israf edip de tez elden yemeyin. Zengin olan sakınsın. Fakir olan da uygun bir şekilde yesin. Mallarını kendilerine verdiğinizde yanlarında şahid bulundurun. Hesab sorucu olarak Allah kafidir.

### [Hac 22:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/ayet/22:38.md) — يُدَافِعُ

إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ

Meal (IK): Muhakkak ki Allah; iman edenleri savunur. Muhakkak ki Allah; hainleri ve nankörleri sevmez.

### [Hac 22:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/ayet/22:40.md) — دَفْعُ

الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ

Meal (IK): Onlar ki; haksız yere ve sadece: Rabbımız Allah’tır dedikleri için yurtlarından çıkarılmışlardır. Şüphesiz ki Allah; insanların bir kısmını diğerleriyle bertaraf etmeseydi; manastırlar, kiliseler, havralar ve içinde Allah’ın adı çok anılan mescidler yıkılır giderdi. Allah; kendisine yardım edenlere elbette yardım eder. Şüphesiz ki Allah; Kavi’dir, Aziz’dir.

### [Müminun 23:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/ayet/23:96.md) — ادْفَعْ

ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ

Meal (IK): Sen, kötülüğü en güzel ile sav. Onların nitelendirmekte olduklarını Biz, çok daha iyi biliriz.

### [Fussilet 41:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/ayet/41:34.md) — ادْفَعْ

وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ

Meal (IK): İyilikle kötülük bir olmaz. Sen, fenalığı en iyi şekilde sav. O zaman göreceksin ki; seninle arasında düşmanlık bulunan kişi bile yakın bir dost gibi oluvermiştir.

### [Tur 52:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/ayet/52:8.md) — دَافِعٍ

مَا لَهُ مِنْ دَافِعٍ

Meal (IK): Onu engelleyecek yoktur.

### [Mearic 70:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/ayet/70:2.md) — دَافِعٌ

لِلْكَافِرِينَ لَيْسَ لَهُ دَافِعٌ

Meal (IK): O; kafirler içindir ve onu engelleyecek yoktur.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Def : Dalgaların denizden getirdiği atıklar.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والدّال والفاء معهما
ع د ف، د ف ع، ف د ع مستعملات ع ف د، د ع ف، ف ع د مهملات
عدف:
العَدُوفُ: الذَّواقّ.
والعَدْفُ: اليسيرُ من العَلَف. ما ذاقت الخيل عَدُوفاً، أي: لم يَلُكْنَ عوداً. قال:
إلى قُلُصٍ تظل مقلّدات		أزمّتهُنّ ما يَعْدِفْنَ عودا
والعَدْفُ: نولٌ قليلٌ؛ أَصَبْنا عَدْفاً من مالِهِ. والعِدَفَةُ كالصَّنِفَةِ من قطعةِ ثوبٍ ونحو ذلك. ويُقالُ: بل العَدْفُ اشتقاقُه من العَدْفَةِ، أي: يلمّ ما تفرّق منه. قال:
حمّال أثقال دياتِ الـثَّـأَي		عن عِدَفِ الأصْلِ وَجُرّامِها
ويقال: عِدْفَة من الناس وحِذْفَة، أي: قِطْعَة.
دفع:
دَفَعْتُ عنه كذا وكذا دفعاً ومدفعاً، أي: مَنَعْتُ.
ودافع الله عنك المكروه دفاعاً، وهو أحسن من دَفَع.
والدَّفْعَةُ: انتهاءُ جماعةِ قومٍ إلى موضعٍ بمُرَّةٍ. قال خلف:
فنُدْعَى جميعاً مع الرّاشدين		فنَدْخُلُ في آخِرِ الدَّفْـعَةِ
وكذلك نحو ذلك. وأمّا الدُّفعة فما دفع من إناء أو سقاءٍ فانصبّ بمرّة. قال:
كقَطِران الشّامِ سالتْ دُفَعُهْ
وكذلك دُفَع المطر نحوه. قال الأعشى:
وسافتْ من دمٍ دُفَعا
يصف بقرة أكل السّباع ولدها. والدُّفّاعُ: طَحْمَةُ الموج والسّيل. قال:
جوادٌ يَفيضُ على المجتدين		كما فاض يمٌّ بدُفّـاعـه
والدُّفّاعُ: الشيءُ العظيم الذي يدفع بعضه بعضاً. والدّافعةُ: التَّلْعَةُ تَدْفَعُ في تلعةٍ أخرى من مسايل الماء إذا جرى في صبب ة حدور فتراه يتردّد في مواضع فانبسط شيئاً، أو استدار، ثم دفع في أخرى أسفل من ذلك، فكل واحد من ذلك دافعة، وجمعه: دوافع، وما بين الدافعتين مِذْنَبٌ.
و الإندفاع: المضيّ في الأمر كائناً ما كان. وأمّا قول الشاعر:
أيّها الصُّلْصُلُ المُغِذُّ إلى المَدْ		فَعِ من نهر معقلٍ فالمذَارِ
فيقال: أراد بالمدفع موضعاً. ويقال: بل المدفع مِذْنَبُ الدافعةِ الأخرى، لأنّها تدفع إلى الدافعة الأخرى.
والمُدَفَّعُ: الرّجُلُ المحقور، الذي لا يقري الضّيف، ولا يجدي إن اجتُدي، أي: طلب إليه. قال طُفَيْلٌ:
وأَشْعَثَ يزهاه النُّـبُـوحُ مُـدَفَّـعٍ		عن الزّاد ممّن حَرَّفَ الدّهْرُ مُحْثَلِ
وإذا مات أبو الصّبيّ فهو يتيم، وهو مدفّع، أي: يدفع ويحقر.
وفلانٌ سيّدُ قومِهِ غير مدافَعٍ، أي: غير مُزاحَم فيه، ولا مَدْفوعٍ عنه. وهذا طريق يَدْفَعُ إلى مكان كذا. أي: ينتهي إليه.
ودُفِعَ فلانٌ إلى فلانٍ: انتهى إليه.
وقولهم: غَشِيَتْنا سحابةٌ فدُفِعْناها إلى بني فلان، أي: انصرفت إليهم عنا.
و الدّافع: الناقة التي تَدْفَعُ اللّبَن على رأس ولدها، إنّما يكثر اللّبن في ضرعها حين تريد أن تضع، وكذلك الشاة المِدفاع. والمصدرُ: الدَّفْعَةُ. ورأيت عليه دُفَعاً، أي: دُفْعة دُفْعَة.
فدع: الفدع: عَوَجٌ في المفاصل،كأنها، قد زالت عن مواضعها، وأكثر ما يكون في الأرساغ خلقة أو داء، كأنّه لا يستطيع بسطه. وكلُّ ظليمٍ أفدعُ لا عوجاجٍ في مفاصله. فَدِعَ فَدَعاً. قال الفرزدق:
كَمْ خالةٍ لك يا جرير وعـمّة		فدعاء قد حلبت عليّ عشاري
وقال:
عكباء عكبرة في بطنها ثَـجَـلٌ		وفي المفاصل من أوصالها فَدَعُ
وقال:
عن ضعف أطنابٍ وسَمْكٍ أفدعا
جعل السَّمْكَ المائل أفدع.

##### Türkçe

باب **العين** و**الدّال** و**الفاء** معهما
ع د ف، د ف ع، ف د ع kullanımdadır; ع ف د، د ع ف، ف ع د ihmâl edilmiştir.

عدف:
**العَدُوفُ**: **الذَّواقّ**.
**العَدْفُ**: **العَلَف**’ten az olan. “Atlar **عَدُوفاً** tatmadı”, yani: bir çubuk çiğnemediler. Dedi ki:
إلى قُلُصٍ تظل مقلّدات		أزمّتهُنّ ما يَعْدِفْنَ عودا
**العَدْفُ**: az bir **نول**; “Onun malından **عَدْفاً** elde ettik.” **العِدَفَةُ** ise, bir elbise parçası ve bunun benzeri şeylerden **الصَّنِفَة** gibidir. Denilir ki: bilakis **العَدْفُ**’ün türetimi **العَدْفَة**’dendir; yani: ondan dağılmış olanı toplar. Dedi ki:
حمّال أثقال دياتِ الـثَّـأَي		عن عِدَفِ الأصْلِ وَجُرّامِها
Ve denilir ki: insanlardan **عِدْفَة** ve **حِذْفَة**; yani: bir parça.

دفع:
“Ondan şunu şunu **دَفَعْتُ**; **دفعاً** ve **مدفعاً**”, yani: engelledim.
“Allah senden hoş olmayanı **دافع** etsin”; **دفاعاً**; bu, **دَفَع**’dan daha iyidir.
**الدَّفْعَةُ**: bir kavmin topluluğunun bir yere bir defada varmasının sonu. خلف dedi ki:
فنُدْعَى جميعاً مع الرّاشدين		فنَدْخُلُ في آخِرِ الدَّفْـعَةِ
Ve bunun benzeri. Ama **الدُّفعة**: bir kap veya kırbadan bir defada itilen şeydir de bir defada dökülür. Dedi ki:
كقَطِران الشّامِ سالتْ دُفَعُهْ
Ve yağmurun **دُفَع**’ları da bunun gibidir. الأعشى dedi ki:
وسافتْ من دمٍ دُفَعا
Yırtıcıların yavrusunu yediği bir ineği tasvir eder. **الدُّفّاعُ**: dalganın ve selin kabarmasıdır. Dedi ki:
جوادٌ يَفيضُ على المجتدين		كما فاض يمٌّ بدُفّـاعـه
**الدُّفّاعُ**: bir kısmı bir kısmını iten büyük şey. **الدّافعةُ**: su akıntılarının, dik bir inişte ve yokuş aşağıda aktığında, bir **تلعة**’nın başka bir **تلعة**’ya ittiği **التَّلْعَة**; onu, yerlerde gidip gelirken görürsün: bir şey yayılır, yahut döner; sonra bundan daha aşağıda olan başka birine itilir; bunların her biri **دافعة**’dır; çoğulu: **دوافع**; iki **الدافعتين** arasındaki ise **مِذْنَبٌ**’dir.
**الإندفاع**: her ne olursa olsun işte ilerleyip gitmektir. Şairin sözüne gelince:
أيّها الصُّلْصُلُ المُغِذُّ إلى المَدْ		فَعِ من نهر معقلٍ فالمذَارِ
Denilir ki: **المدفع** ile bir yeri kastetti. Ve denilir ki: bilakis **المدفع** diğer **الدافعة**’nın **مِذْنَب**’idir; çünkü o, diğer **الدافعة**’ya iter.
**المُدَفَّعُ**: hor görülen adam; misafire ikram etmez, kendisinden istenirse fayda vermez; yani: kendisine talepte bulunuldu. طُفَيْلٌ dedi ki:
وأَشْعَثَ يزهاه النُّـبُـوحُ مُـدَفَّـعٍ		عن الزّاد ممّن حَرَّفَ الدّهْرُ مُحْثَلِ
Çocuğun babası ölürse o yetimdir; o **مدفّع**’dır; yani: itilir ve hor görülür.
“Falan, kavminin efendisidir; **غير مدافَعٍ**”; yani: onda çekişilmeyen ve ondan uzaklaştırılmayan. “Bu, falan yere **يَدْفَعُ** bir yoldur”; yani: ona varır.
“Falan, falana **دُفِعَ**”: ona vardı.
Onların sözü: “Bize bir bulut geldi de onu falanoğullarına **فدُفِعْناها**”; yani: bizden onlara yöneldi.
**الدّافع**: yavrusunun başına sütü iten dişi deve; süt, doğurmak istediği vakit memesinden ancak çoğalır; aynı şekilde **الشاة المِدفاع**. Kaynak: **الدَّفْعَةُ**. “Onun üzerinde **دُفَعاً** gördüm”; yani: itiş itiş.

فدع: **الفدع**: eklemlerde bir eğriliktir; sanki yerlerinden kaymış gibidir; en çok, yaratılışça veya hastalık olarak bileklerde olur; sanki onu açmaya güç yetiremez. Her **ظليمٍ** **أفدعُ**’dur; eklemlerinde eğrilik yoktur. **فَدِعَ**; **فَدَعاً**. الفرزدق dedi ki:
كَمْ خالةٍ لك يا جرير وعـمّة		فدعاء قد حلبت عليّ عشاري
Ve dedi ki:
عكباء عكبرة في بطنها ثَـجَـلٌ		وفي المفاصل من أوصالها فَدَعُ
Ve dedi ki:
عن ضعف أطنابٍ وسَمْكٍ أفدعا
Eğik olan balığı **أفدع** kıldı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

دَفَعْتُ إلى فلان شيئاً. ودَفَعْتُ الرجل فانْدَفَعَ. وانْدَفَعَ الفرس، أي أسرع في سيره، وانْدَفَعوا في الحديث. والمُدافَعَةُ: المماطلةُ. ودافَعَ عنه ودَفَعَ بمعنى. تقول منه: دافَعَ لاله عنك السوءَ دِفاعاً. واسْتَدْفَعْتُ اللهَ الأسواءَ، أي طلبتُ منه أن يَدْفَعَها عنِّي. وتَدافَعَ القومُ، أي دَفَعَ بعضُهم بعضاً. والدُفْعَةُ من المطر وغيره بالضم مثل الدُفْعَةِ. والدَفْعَةُ بالفتح: المرَّةُ الواحدة. والمُدَفَّعُ بالتشديد: الفقيرُ والذليلُ، لأنَّ كُلاًّ يَدْفَعُهُ عن نفسه. والدافِعُ: الشاةُ أو الناقةُ التي تدفع اللِبَأَ في ضَرعِها قُبيل النتاج. يقال: دَفَعَتِ الشاةُ، إذا أضرعتْ على رأس الولد. والمَدْفَعُ: واحد مَدافِعِ المياه التي تجري فيها. والمِدْفَعُ بالكسر: الدَفوعُ. والدُفَّاعُ: السيلُ العظيمُ.

##### Türkçe

**دَفَعْتُ**: falana bir şeyi verdim/teslim ettim. Ve **دَفَعْتُ** adamı; o da **انْدَفَعَ** (itilerek ileri gitti). Ve **انْدَفَعَ** at; yani yürüyüşünde hızlandı; ve **انْدَفَعوا** konuşmada (daldılar/ataklaştılar). Ve **المُدافَعَةُ**: oyalama/erteleme. Ve **دافَعَ** ondan (onu) savundu; ve **دَفَعَ** (da) aynı anlamdadır. Ondan şöyle dersin: **دافَعَ** Allah senin adına kötülüğü **دِفاعاً** (savunarak/defederek). Ve **اسْتَدْفَعْتُ** Allah’tan kötülükleri; yani ondan, onları benden **يَدْفَعَ** (defetmesini) istedim. Ve **تَدافَعَ** kavim; yani onların bazısı bazısını itti. Ve **الدُفْعَةُ** (ötre ile) yağmurdan ve başkasından bir defalık (gelip geçme); **الدُفْعَةِ** gibidir. Ve **الدَفْعَةُ** (fetha ile): bir tek seferdir. Ve **المُدَفَّعُ** (şeddeli): fakir ve zelil; çünkü herkes onu kendinden iter. Ve **الدافِعُ**: doğumdan az önce memesindeki ağız sütünü (kolostrumu) iten koyun yahut dişi devedir. Denir ki: **دَفَعَتِ الشاةُ**, eğer yavrunun başı üzerine (doğum eşiğinde) memesi sütle dolduysa. Ve **المَدْفَعُ**: suların aktığı **مَدافِعِ** (su yatakları/akış yerleri)nden bir tanesidir. Ve **المِدْفَعُ** (kesra ile): **الدَفوعُ** (çok defeden/çok iten). Ve **الدُفَّاعُ**: büyük sel.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والدال مع الفاء
عدف ، عفد ، فدع ، دفع : مستعملة .
عدف : أبو عبيد : العَدْف : الأكل . قال : وقال الأحمر : ما ذقت عَدُوفاً ولا عَلُوساً ولا أَلُوساً . وقال أبو حسّان : سمعت أبا عمرو الشيباني يقول : ما ذقت عَدوفاً ولا عَدُوفَة . قال : وكنت عند يزيد بن مَزْيَدْ الشيباني فأنشدته بيت قيس بن زهير :
ومُجَنَّبات ما يَذُقْن عَدُوفة
يَقْذفن المُهُرات والأمهارِ
بالدال ، فقال لي يزيد من مَزْيَد : صحَّفتَ يا أبا عمرو . وإنما هي عَذوفة بالذال . قال : فقلت له : لم أصحِّف أنا ولا أنت . تقول رَبيعة هذا الحرف بالذال ، وسائر العرب بالدال . أبو عبيد عن أبي زيد : العِدْفَة : ما بين العشرة إلى الخمسين وجمعها عِدَفٌ . قال شمر : وقال ابن الأعرابي مثله ، قال : والعَدَف : القَذَى .
وقال الليث : العَدُوف : الذَوَاق اليسير من العَلَف . قال : والعِدْفة كالصَّنِفَة من قطعة ثوبٍ . وعِذْفَة كل شجرة : أصلها الذاهب في الأرض ، وجمعها عِدَفٌ .
وأنشد :
حَمَّال أثقالِ دِيَاتِ الثَأَى
عن عِدَف الأصْل وكُرَّامِهَا
قال : ويقال : بل هو عن عَدَف الأصل جمع عَدَفَة أي يلمّ ما تفرّق منه .
ويقال : عَدَفَ له عِدْفَةً من ماله إذا قطع له قِطعة من ماله . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العَدَف والعائر والغُضَابُ : أذى العين . وقال ابن السكيت : العَدْفُ الأَكْل يقال ما ذَاق عَدْفاً . والعَدَفُ القَذَى .
عفد : أهمله الليث . وقال أبو عمرو : الاعتفاد : أن يُغلق الرجل الباب على نفسه ، فلا يَسأل أحداً حتى يموت جوعاً .
وأنشد :
وقائلةٍ ذا زمان اعتفادْ
ومَن ذاك يَبْقى على الاعتفَادْ
وقد اعْتَفَدَ يَعْتَفِدُ اعتِفاداً .
وقال شمر : قال محمد بن أنس : كانوا إذا اشتدّ بهم الجوع وخافوا أن يموتوا أغلقوا عليهم باباً ، وجعلوا حَظِيرة من شجرة يدخلون فيها ليموتوا جوعاً . قال : ولقي رجل جارية تبكي فقال لها : مالك ؟ قلت : نريد أن نَعْتَفِد . قال : وقال النظّار بن هاشم الأسَديّ :
صاحَ بهم على اعتِفَادٍ زمانْ
مُعْتَفِدٌ قَطّاع بينِ الأقرانْ
قال شمر : ووجدته في ( كتاب ابن بزرج ) : اعتقد الرجل بالقاف وآطم وذلك أن يغلق عليه باباً إذا احتاج حتى يموت . قال : ووجدته في ( كتاب أبي خَيرة ) : عَفَدَ الرجل وهو يَعْفِد . وذلك إذا صفّ رجليه فوثب من غير عَدْوٍ .
دفع : قال الليث : الدَفْع معروف . يقول : دفع الله عنك المكروه دَفْعاً ، ودافع عنك دِفاعاً . قال والدَفْعَة : انتهاء جماعة قوم إلى موضع بمرّة . والدُّفْعَة ما دَفَعْتَ من سِقَاء أو إناء فانصبَّ بمرَّةٍ . وقال الأعشى :
وسَافَتْ من دَمٍ دُفَعَا
وكذلك دُفَع المطر ونحوِه . قال : والدُفَّاع : طَحْمة الموج والسيل . وأنشد قوله :
جَوَاد يَفيض على المعتَفِين
كما فاضَ يَمٌّ بُدُفَّاعِهِ
وقال ابن شميل : الدوافع : أسافل المِيث حيث تَدْفَعُ في الأودية ، أسفلُ كل مَيْثاء دافِعَة .
وقال الليث : الدَافِعَة : التَلْعَة تَدفَع في تلعَة أخرى من مسايل الماء إذا جرى في صَبب وحدور من حَدَبٍ ، فترى له في مواضع قد انبسط شيئاً أو استدار ثم دفع في أخرى أسفل منه ، فكلّ واحد من ذلك دَافِعَة . والجميع الدَوَافِع . قال : ومَجْرَى ما بين الدافعتين مِذْنَبٌ . وقال غيره : المَدَافِع : المجاري والمسايل . وأنشد ابن الأعرابي :
شِيبِ المبارك مدروسٌ مَدَافِعُهُ
هَابي المراغِ قليلِ الوَدْق مَوْظُوبِ
قال شمر قال أبو عدنان : المدروس : الذي ليس في مَدْفِعِه آثار السيل من جدوبته . والموظوب : الذي قد وُظِبَ على أكله أي ديم عليه . وقال أبو سعيد : مدروس مَدَافِعُهُ : مأكول مافي أوديته من النبات . هابي المراغِ : ثائرٌ غُبَاره . شِيبٌ : بيضٌ .
وقال الليث : الاندفاع : المضيّ في الأرض كائناً ما كان . وقال في قول الشاعر :
أيها الصُلصُل المُغِذُّ إلى المَدْ
فَعِ من نهر مَعقلٍ فالمذَارِ
أراد بالمَدْفَع اسم موضعٍ . قال : والمُدَفَّع : الرجل المحقور الذي لا يُقْرَى إن ضاف ، ولا يُجْدَى إن اجتدى . ويقال : فلان سيّد قومه غير مُدَافَعٍ أي غير مزاحَمٍ في ذلك ولا مدفوع عنه . ويقال : هذا طريق يدفع إلى مكان كذا أي ينتهي إليه . ودُفِعَ فلان إلى فُلان أي انتهى إليه .
ويقال غشيتْنا سحابة فدفَعْناها إلى بني فلان أي انصرفت عنا إليهم . والدافع : الناقة التي تَدْفع اللبَنَ على رأس ولدها ، إنما يكثر اللبن في ضَرْعها حين تريد أن تصنع . وكذا الشاة المِدفاع . والمصدر الدَفْعة .
وقال أبو عبيدة : قوم يجعلون المفْكِه والدافع سواءً . يقولون : هي دَافِع بولد ،
وإن شئت قلت : هي دافِع بلبن ، وإن شئت قلت : هي دافِع بضَرْعها ، وإن شئت قلت : هي دافِع وتسكت . وأنشد :
ودافِع قد دَفَعَتْ للنَّتْجِ
قد مَخضَتْ مَخَاض خَيْل نُتْجِ
وقال النضر : يقال دفعت بلبنها وباللبن إذا كان ولدها في بطنها ، فإذا نُتِجت فلا يقال : دَفَعَتْ . وقال أبو عمرو : الدُفَّاع : الكثير من الناس ومن السير ومن جَرْي الفرس إذا تدافع جَرْيُه . وفرسٌ دَفَّاعٌ .
وقال ابن أحمر :
إذا صَلِيتُ بَدفَّاع له زَجَلٌ
يُوَاضِخُ الشَدَّ والتقريب والخَبَبَا
ويروى بدُفَّاعٍ يريد الفرس المتدافِع في جريه .
وقال الأصمعي : بعيرٌ مُدَفَّعٌ : كالمُقْرم الذي يودَّع للفِحْلة فلا يُرْكَبُ ولا يُحْمَل عليه .
وقال الأصمعي : هو الذي إذا أُتِي به ليحمل عليه . قيل : ادفع هذا أي دَعْه إبقاء عليه .
وأنشد غيره لذي الرمّة :
وَقَرَّبْنَ للأظعان كل مُدَفَّعِ
قال : ويقال : جاء دُفَّاع من الرجال والنساء إذا ازدحموا فركب بعضهُم بعضاً . أبو زيد : يقال دَافَع الرجلُ أمرَ كذا وكذا إذا أولع به وانهمك فيه . ويقال دَافَع فلان فلاناً في حاجته إذا ماطله فيها فلم يقضها .
وفي ( كتاب شمر ) قال أبو عمرو : المَدَافِع : مجاري الماء .
وقال ابن شميل : مَدْفَع الوادي : حيث يدفع السيل وهو أسفله حيث يتفرّق ماؤه .
وقال الأصمعي : الدوَافِع : مَدَافِع الماء إلى المِيث ، والميث تدفع إلى الوادي الأعظم .
فدع : ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الأفدع : الذي يمشي على ظهر قدميه .
أبو نصر عن الأصمعي : هو الذي ارتفع أَخْمَص رجله ارتفاعاً لو وطىء صاحبُها على عصفورٍ ما آذاه قال : وفي رجله قَسَطٌ وهو أن تكون الرِجل ملساء الأسفل كأنها مَالَجٌ .
وقال الليث : الفَدَعُ : مَيْل في المفاصل كلّها ، كأن المفاصل قد زالت عن مواضعها ، وأكثر ما يكون في الأرساغ . قال : وكلّ ظلِيم أفدَع ؛ لأن في أصابعه اعوجاجاً .
وقال رؤبة :
عن ضَعفِ أطنابٍ وسمْكٍ أَفْدَعَا
فجعل السّمْك المائل أَفْدَع . وأنشد شمر لأبي زُبَيد :
مُقَابَل الخَطْوِ في أَرْسَاغِهِ فَدَعُ
قال : وأنشدني أبو عدنان :
يومٌ من النَثْرة أو فَدْعَائِهَا
يُخْرِج نَفْسَ العَنْزِ من وَجْعَائِهَا
قال : يعني بفدعائها : الذراع تُخرج نَفْس العَنْز من شدّة القُرِّ .
قال ابن شميل : الفَدَعُ في اليد : أنْ تراه يطأ على أم قِردَانِهِ فيشخص صدر خُفه ،
جملٌ أفَدع وناقةٌ فَدْعاء . ولا يكون الفدع إلا في الرُسْغ جُسْأة فيه .
وقال غيره : الفَدَع : أن يصطك كعباه ويتباعد قدماه يميناً وشِمالاً .
قلت : أصل الفَدَع الميل والعَوَج ، فكيفما مالت الرِجْل فقد فَدِعَتْ .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الدال** ile **الفاء**
**عدف** , **عفد** , **فدع** , **دفع** : kullanımdadır.

**عدف** : Ebû Ubeyd: **العَدْف**: yeme. Dedi: Ve **الأحمر** dedi: “Ne **عَدُوفاً** tattım ne **عَلُوساً** ne de **أَلُوساً**.” Ve Ebû Hassân dedi: Ebû Amr eş-Şeybânî’nin şöyle dediğini işittim: “Ne **عَدوفاً** tattım ne de **عَدُوفَة**.” Dedi: Yezîd b. Mezyed eş-Şeybânî’nin yanında idim; ona Kays b. Zuheyr’in beytini okudum:
ومُجَنَّبات ما يَذُقْن عَدُوفة
يَقْذفن المُهُرات والأمهارِ
**بالدال**; bunun üzerine Yezîd b. Mezyed bana dedi: “Ey Ebû Amr, tashîf ettin. O ancak **عَذوفة**’dir, **بالذال** ile.” Dedi: Ben ona dedim: “Ne ben tashîf ettim ne de sen. Rebîa bu harfi **بالذال** ile söyler; Arapların geri kalanı **بالدال** ile.” Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **العِدْفَة**: on ile elli arası; çoğulu **عِدَفٌ**. Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî de bunun benzerini söyledi; dedi: ve **العَدَف**: **القَذَى**.

Ve Leys dedi: **العَدُوف**: yemden az bir tadımlık. Dedi: ve **العِدْفة** bir kumaş parçasından **الصَّنِفَة** gibidir. Ve her ağacın **عِذْفَة**’si: onun toprağın içinde giden kökü; çoğulu **عِدَفٌ**.

Ve şu şiir okundu:
حَمَّال أثقالِ دِيَاتِ الثَأَى
عن عِدَف الأصْل وكُرَّامِهَا
Dedi: Ve denilir ki: bilakis o, **عَدَف الأصل** üzerinedir; **عَدَفَة**’nin çoğulu; yani ondan dağılmış olanı toplar.

Ve denilir: Malından bir parça kestiği zaman, ona malından bir **عِدْفَةً** **عَدَفَ** etti. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **العَدَف** ve **العائر** ve **الغُضَابُ**: gözün eziyeti. Ve İbnü’s-Sikkît dedi: **العَدْفُ** yemedir; “**عَدْفاً** tatmadı” denir. Ve **العَدَفُ**: **القَذَى**.

**عفد** : Leys onu ihmâl etti. Ebû Amr dedi: **الاعتفاد**: kişinin kapıyı kendi üzerine kapatmasıdır; hiç kimseden istemez, ta ki açlıktan ölene kadar.

Ve şu şiir okundu:
وقائلةٍ ذا زمان اعتفادْ
ومَن ذاك يَبْقى على الاعتفَادْ
Ve **اعْتَفَدَ يَعْتَفِدُ اعتِفاداً**.

Şemmer dedi: Muhammed b. Enes dedi: Açlık onlara şiddetlendiğinde ve öleceklerinden korktuklarında, üzerlerine bir kapı kapatırlardı; bir ağaçtan bir **حَظِيرة** yaparlardı; içine girerlerdi ki açlıktan ölsünler. Dedi: Bir adam ağlayan bir cariyeye rastladı; ona dedi: “Neyin var?” Dedi: “**نَعْتَفِد** etmek istiyoruz.” Dedi: Ve en-Nazzâr b. Hâşim el-Esedî dedi:
صاحَ بهم على اعتِفَادٍ زمانْ
مُعْتَفِدٌ قَطّاع بينِ الأقرانْ
Şemmer dedi: Onu (İbn Büzerc’in kitabında) buldum: kişi **اعتقد** etti, **بالقاف**; ve **آطم**; bu, ihtiyaç duyduğunda üzerine bir kapı kapatmasıdır, ta ki ölene kadar. Dedi: Onu (Ebû Hayra’nın kitabında) buldum: kişi **عَفَدَ** eder, o **يَعْفِد** iken; bu, iki ayağını hizalayıp koşma olmaksızın sıçradığı zamandır.

**دفع** : Leys dedi: **الدَفْع** bilinir. Der ki: “Allah senden hoş olmayanı **دَفْعاً** ile defetsin”; ve “senden **دِفاعاً** ile savunsun.” Dedi: ve **الدَفْعَة**: bir kavmin topluluğunun bir yere bir defada varmasıdır. Ve **الدُّفْعَة**: bir kırba ya da kapdan bir defada ittiğin şeydir de bir defada dökülür. A‘şâ dedi:
وسَافَتْ من دَمٍ دُفَعَا
Ve bunun gibi yağmurun ve benzerinin **دُفَع**’ı. Dedi: ve **الدُفَّاع**: dalganın ve selin kabarmasıdır. Şu sözünü okuttu:
جَوَاد يَفيض على المعتَفِين
كما فاضَ يَمٌّ بُدُفَّاعِهِ

İbn Şümeyl dedi: **الدوافع**: **المِيث**’in alt taraflarıdır; vadilere doğru **تَدْفَعُ** eder; her **مَيْثاء**’nın altı bir **دافِعَة**’dir.

Leys dedi: **الدَافِعَة**: su akıntılarından, bir **حَدَبٍ**’dan **صَبب** ve **حدور** içinde aktığında, bir **تَلْعَة**’nin başka bir **تلعَة**’ye doğru **تَدفَع** etmesidir; onun bazı yerlerde yayılıp biraz düzleştiğini yahut döndüğünü, sonra ondan daha aşağıda bir başkasına doğru ittiğini görürsün; bunların her biri bir **دَافِعَة**’dir. Hepsi **الدَوَافِع**. Dedi: ve iki **الدافعتين** arasındaki akış yatağı **مِذْنَبٌ**’dir. Başkası dedi: **المَدَافِع**: akış yatakları ve su yollarıdır. İbnü’l-A‘râbî şu şiiri okuttu:
شِيبِ المبارك مدروسٌ مَدَافِعُهُ
هَابي المراغِ قليلِ الوَدْق مَوْظُوبِ
Şemmer dedi, Ebû Adnân dedi: **المدروس**: kuraklığından dolayı **مَدْفِعِه**’de sel izleri olmayan. Ve **الموظوب**: yenmesine **وُظِبَ** edilmiş olan; yani ona devam edilmiş olan. Ebû Saîd dedi: **مدروس مَدَافِعُهُ**: vadilerinde olan bitkisi yenmiş. **هابي المراغِ**: tozu kalkmış. **شِيبٌ**: beyazlar.

Leys dedi: **الاندفاع**: her ne olursa olsun, yeryüzünde ilerleyip gitmektir. Şairin sözü hakkında dedi ki:
أيها الصُلصُل المُغِذُّ إلى المَدْ
فَعِ من نهر مَعقلٍ فالمذَارِ
**المَدْفَع** ile bir yer adını kastetti. Dedi: ve **المُدَفَّع**: hor görülen adamdır; misafir olsa ikram edilmez, bir şey istese kendisine fayda sağlanmaz. Ve denilir: “Falan, kavminin efendisidir; **غير مُدَافَعٍ**”; yani bunda ne çekiştirilen ne de ondan uzaklaştırılan. Ve denilir: “Bu, falan yere **يدفع** eden bir yoldur”; yani ona varır. Ve “Falan, falana **دُفِعَ** edildi”; yani ona vardı.

Ve denilir: “Bize bir bulut geldi; biz onu Benî falana doğru **دفَعْناها** ettik”; yani bizden onlara doğru döndü. Ve **الدافع**: yavrusunun başı üzerine sütü **تَدْفع** eden dişi devedir; süt ancak, yapmak istediği vakit memesinden çoğalır. Aynısı **الشاة المِدفاع**. Masdar **الدَفْعة**’dir.

Ebû Ubeyde dedi: Bir kavim **المفْكِه** ile **الدافع**’ı bir sayar. Derler ki: “O, yavru ile **دَافِع**’dir.”
İstersen: “O, süt ile **دافِع**’dir” dersin; istersen: “O, memesiyle **دافِع**’dir” dersin; istersen: “O, **دافِع**’dir” dersin ve susarsın. Şu şiiri okuttu:
ودافِع قد دَفَعَتْ للنَّتْجِ
قد مَخضَتْ مَخَاض خَيْل نُتْجِ
Nadr dedi: “Yavrusu karnında iken, sütüyle ve süt ile **دفعت** denir; doğurduğunda ise **دَفَعَتْ** denmez.” Ebû Amr dedi: **الدُفَّاع**: insanın çokluğu, yürüyüşün çokluğu ve atın koşmasının çokluğu; koşması birbirini ittiği zaman. Ve **فرسٌ دَفَّاعٌ**.

İbn Ahmer dedi:
إذا صَلِيتُ بَدفَّاع له زَجَلٌ
يُوَاضِخُ الشَدَّ والتقريب والخَبَبَا
**بدُفَّاعٍ** diye de rivayet edilir; koşusunda birbirini iten atı kasteder.

Asma‘î dedi: **بعيرٌ مُدَفَّعٌ**: **المُقْرم** gibidir; aygıra bırakılır; binilmez ve üzerine yük yüklenmez.

Asma‘î dedi: O, üzerine yük yüklemek için getirildiğinde, “**ادفع هذا**” denilen kimsedir; yani “onu bırak”, ona bekâ için.

Başkası, Zü’r-Rumme’ye ait olarak şu şiiri okuttu:
وَقَرَّبْنَ للأظعان كل مُدَفَّعِ
Dedi: Ve denilir: Erkeklerden ve kadınlardan **دُفَّاع** geldi; birbirlerine sıkıştıkları zaman, bazısı bazısının üstüne biner. Ebû Zeyd: Kişi, falan falan işi **دَافَع** etti denir; ona tutulup onda aşırıya gittiği zaman. Ve denilir: Falan, falanı ihtiyacında **دَافَع** etti; onda onu oyaladığı zaman, onu yerine getirmedi.

(Şemmer’in kitabında) Ebû Amr dedi: **المَدَافِع**: su yollarıdır.

İbn Şümeyl dedi: **مَدْفَع الوادي**: selin ittiği yer; o, vadinin en altıdır; suyu orada dağılır.

Asma‘î dedi: **الدوَافِع**: suyun **مَدَافِع**’i **المِيث**’e doğrudur; **الميث** de en büyük vadiye doğru **تدفع** eder.

**فدع** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الأفدع**: ayaklarının üstü üzerinde yürüyen kimsedir.

Ebû Nasr, Asma‘î’den: O, ayağının **أَخْمَص**’ı yükselen kimsedir; öyle bir yükseliş ki, sahibi bir serçenin üzerine basacak olsa ona eziyet etmez. Dedi: Ve ayağında **قَسَطٌ** vardır; o da, ayağın altının düz olmasıdır; sanki o bir **مَالَجٌ**’dır.

Leys dedi: **الفَدَعُ**: bütün eklemlerde bir eğriliktir; sanki eklemler yerlerinden kaymış gibidir; en çok **الأرساغ**’da olur. Dedi: Ve her **ظلِيم** **أفدَع**’dır; çünkü parmaklarında eğrilik vardır.

Rü’be dedi:
عن ضَعفِ أطنابٍ وسمْكٍ أَفْدَعَا
Böylece eğri olan balığı **أَفْدَع** kıldı. Şemmer, Ebû Zübeyd’e ait olarak şu şiiri okuttu:
مُقَابَل الخَطْوِ في أَرْسَاغِهِ فَدَعُ
Dedi: Ebû Adnân bana şu şiiri okuttu:
يومٌ من النَثْرة أو فَدْعَائِهَا
يُخْرِج نَفْسَ العَنْزِ من وَجْعَائِهَا
Dedi: **فدعائها** ile kastı: şiddetli soğuktan, kolun keçinin canını çıkarmasıdır.

İbn Şümeyl dedi: Elde **الفَدَعُ**: onu, **أم قِردَانِهِ** üzerine basar görmendir; böylece huffunun göğsü yükselir;
**جملٌ أفَدع** ve **ناقةٌ فَدْعاء**. Ve **الفدع** ancak **الرُسْغ**’da olur; onda bir **جُسْأة** vardır.

Başkası dedi: **الفَدَع**: iki topuğunun birbirine vurması ve iki ayağının sağa ve sola uzaklaşmasıdır.

Dedim: **الفَدَع**’ın aslı eğilme ve eğriliktir; ayak nasıl eğilirse, **فَدِعَتْ** olmuştur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب* الدال والفاء وما يثلثهما)
  (دفق)  الدال والفاء والقاف أصلٌ واحد مطَّردٌ قياسُه، وهو دفْع الشَّيء قُدُما. من ذلك: دَفَقَ الماءُ، وهو ماءٌ دافق. وهذه دُفْقَةٌ مِن ماء.
  ويُحمَل قولُهم: جاؤوا دُفْقَةً واحدة، أي مرَّةً واحدة. وبعيرٌ أدفَقُ، إذا بانَ مِرْفَقاه عن جَنبَيه. وذلك أنَّهما إذا بانا عنه فقد اندفعا عنه واندفَقا. والدِّفَقُّ، على فِعَلٍّ، من الإبل: السريع. ومشى فلان الدّفِقَّى، وذلك إذا أسرَعَ. قال أبو عبيدة: الدِّفِقَّى أقْصَى العَنَق. ومنه حديث الزّبرقان: "تمشي الدّفِقَّى، وتجلسُ الهَبَنْقَعَة". ويقال سيلٌ دُفَاقٌ: يملأ الوَادِي. ودَفَقَ الله رُوحَه، إذا دُعِي عليه بالموت.
  (دفل)  الدال والفاء واللام ليس أصلاً، وإن كان قد جاء فيه الدِّفْلَى، وهو شَجَرٌ.
  (دفن)  الدال والفاء والنون أصلٌ واحد يدلُّ على استخفاءٍ وغموض([1]). يقال دُفنَ الميّتُ، وهذه بئرٌ دَفْنٌ: ادَّفَنَتْ. فأما الادِّفانُ فاستِخفاء العَبْد لا يريد الإباق الباتَّ. وقال قومٌ: الادّفان: إبَاقُ العَبد وذَهابه على وَجهِه. والأوَّل أجْوَد؛ لما ذكرناه من الحديث. والداء الدَّفين: الغامض الذي لا يُهْتدَى لوَجهِه. والدَّفُون: الناقة تَبرُكُ مع الإبل فتكونُ وَسْطَهنّ. والدَّفَنِيُّ: ضَربٌ من الثِّياب. وسمعتُ بعضَ أهلِ العلم يقولون: إنَّه صِبغ يُدْفن في صِبغٍ يكون أشبَعَ منه.
  (دفأ)  الدال والفاء والهمزة أصلٌ واحد يدلُّ على خلاف البَرْد. فالدِّفء: خِلاف البرد. يقال دَفُؤَ يومنا، وهو دفيءٌ. قال الكلابيّ: دَفِئٌ. والأوَّل أعرف في الأوقات، فأمّا الإنسان فيقال دَفِئَ فهو دَفَآنُ وامرأةٌ دَفْأَى. وثوبٌ ذو دِفْءٍ ودَفاء. وما عَلَى فلان دِفْءٌ ، أي ما يدفئه. وقد أدفأني كذا، واقعُد في دِفءِ هذا الحائط، أي كِنِّه.
  ومن الباب الدَّفَئِيُّ من الأمطار، وهو الذي يجيء صيفاً. والإبل المُدْفَأَة: الكثيرة؛ لأنَّ بعضَها تُدفئ بعضاً بأنفاسها. قال الأمويّ: الدِّفء عند العرب: نِتاج الإبل وألبانُها والانتفاعُ بها. وهو قوله جلَّ ثناؤه: ﴿لَكُمْ فِيها دِفْءٌ ومَنَافِعُ﴾ [النحل 5]. ومن ذلك حديثُ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "لنا مِن دِفئهم [وصِرَامِهِمْ([2])] ما سلّموا بالميثاق". ومن الباب الدَّفَأُ: الانحناء. وفي صفة الدّجّال: "أنّ فيه دَفَأً" أي انحناء. فإنْ كان هذا صحيحاً فهو من القياس؛ لأنَّ كلَّ ما أدفَأَ شيئاً فلا بدّ من أن يَغْشاه ويجْنَأَ عليه([3]).
  (دفا)  الدال والفاء والحرف المعتل أصلٌ يدلُّ على طولٍ في انحناءٍ قليل فالدَّفَا: طُول جناح الطّائر. يقال طائرٌ أَدْفَى. وهو من الوُعول: ما طال قَرْناه. ويقال للنَّجيبة الطَّويلة العُنق: دَفْواء. والدَّفواء: الشَّجَرة العظيمة الطَويلة. ومنه الحديث: "أنّه أبصَرَ شجرةً دَفْواءَ تُسمَّى ذاتَ أنْواط". ويقال للعُقَاب دَفْواء، وذلك لِطُول مِنقارها وعَوَجه. ويقال تَدَافَى البعيرُ تَدَافِياً، إذا سار سيراً متجافِيا.
  (دفر)  الدال والفاء والراء أصلٌ واحد، وهو تغيُّر رائحةٍ. والدَّفَر: النَّتْن. يقولون للأَمَة: يَا دَفَارِ. والدُّنيا تسمَّى أمَّ دَفْرٍ. وكتيبةٌ دَفْرَاءُ، يُراد بذلك روائحُ حديدِها.
  وقد شذت عن الباب كلمةٌ واحدة إن كانت صحيحة، يقولون: دَفَرْتُ الرّجلَ عنِّي، إذا دفعْتَه([4]).
  (دفع)  الدال والفاء والعين أصلٌ واحد مشهور، يدلُّ على تنحيَة الشيء. يقال دَفَعْتُ الشّيءَ أدفعُه دفْعا. ودافع الله عنه السُّوءَ دِفاعا. والمدفَّع: الفقير؛ لأن هذا يدافِعُه عند سؤالِهِ([5]) إلى ذلك. وهو قوله:
والنّاس أعداءٌ لكُلِّ مدفَّعٍ *** صِفْرِ اليدَينِ وإخوةٌ للمُكْثِرِ  وإيّاه أراد الشَّاعرُ بقوله:
ومَضروب يئنُّ بغير ضربٍ *** يُطاوِحُه الطرافُ* إلى الطِّرافِ([6])  والدُّفْعة من المطر والدّم وغيرِه. وأما الدُّفَّاع فالسَّيل العظيم. وكل ذلك مشتقٌّ من أنَّ بعضَه يدفَعُ بعضاً. والمدفَّع: البعير الكريم، وهو الذي كلما جِيءَ به ليُحمَل عليه أُخِّر وجِيء بغيره إكراماً له. وهو في قول حُميد:
  * وقرّبن للتَّرْحالِ كُلَّ مُدَفَّعٍ([7]) *
--------------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "استحقاق غموض"، تحريف.
([2]) التكملة من المجمل واللسان.
([3]) جنأ عليه يجنأ وفي الأصل: "يحنأ عليه".
([4]) ذكر في اللسان أنها لغة يمانية.
([5]) في الأصل: "عنه سواله".
([6]) في الأصل: "تطاوحه إلى الطراب الطراب"، وفيه تحريف وتشويه. والطراف: بيت من أدم.
([7]) في الأصل: "للرجال"، ولا يستقيم به الوزن. وفي اللسان: "وقربن للأظعان" مع نسبة هذا الجزء إلى ذي الرمة. ووجدت في ديوان ذي الرمة 457:
وقربن للأحداج كل ابن تسعة *** تضيق بأعلاه الحوية والرحل
ـ

##### Türkçe

(باب* **الدال** ve**الفاء** ve onları üçleyen şey)
  (**دفق**)  **الدال** ve**الفاء** ve**القاف** tek bir asıldır; kıyası düzenli olarak yürür; o da şeyin öne doğru itilmesidir. Bundan: **دَفَقَ الماءُ**; o, **ماءٌ دافق**tır. Ve bu, sudan bir **دُفْقَةٌ**dır.
  Ve onların sözü taşınır: **جاؤوا دُفْقَةً واحدة**; yani bir defa. Ve **بعيرٌ أدفَقُ**: eğer iki dirseği iki yanından belirginleşirse. Bu, şundandır: ikisi ondan belirginleşince ondan itilmiş ve ondan fışkırmış olurlar. Ve **الدِّفَقُّ** (فِعَلّ vezni üzere), develerden: hızlı olandır. Ve falan **الدّفِقَّى** yürüdü; bu, hızlandığı zamandır. Ebû Ubeyde dedi: **الدِّفِقَّى** boynun en uç noktasıdır. Ve ondan, Zübraqân hadisi: “**تمشي الدّفِقَّى، وتجلسُ الهَبَنْقَعَة**”. Ve denir: **سيلٌ دُفَاقٌ**: vadiyi doldurur. Ve **دَفَقَ الله رُوحَه**: eğer ona ölümle beddua edilirse.

  (**دفل**)  **الدال** ve**الفاء** ve**اللام** asıl değildir; her ne kadar onda **الدِّفْلَى** gelmişse de; o bir ağaçtır.

  (**دفن**)  **الدال** ve**الفاء** ve**النون** tek bir asıldır; bir gizlenmeye ve kapalılığa delalet eder. Denir: **دُفنَ الميّتُ**. Ve bu, **بئرٌ دَفْنٌ**dür: **ادَّفَنَتْ**. Ama **الادِّفانُ**: kölenin, kesin kaçışı istemeyerek gizlenmesidir. Bir topluluk dedi: **الادّفان**: kölenin kaçışı ve kendi başına gitmesidir. Birincisi daha iyidir; hadisten zikrettiğimiz şey sebebiyle. Ve **الداء الدَّفين**: yönüne ulaşılamayan kapalı olandır. Ve **الدَّفُون**: deve; develerle çöker de onların ortasında olur. Ve **الدَّفَنِيُّ**: elbiselerden bir türdür. Ve ilim ehlinden bazısını işittim, diyorlardı ki: o, kendisinden daha doygun olan bir boyanın içine gömülen bir boyadır.

  (**دفأ**)  **الدال** ve**الفاء** ve**الهمزة** tek bir asıldır; soğuğun zıddına delalet eder. O hâlde **الدِّفء**: soğuğun zıddıdır. Denir: **دَفُؤَ يومنا**; o, **دفيءٌ**dür. Kilâbî dedi: **دَفِئٌ**. Birincisi vakitlerde daha bilinir; ama insan hakkında denir: **دَفِئَ**; o hâlde o **دَفَآنُ**dur ve kadın **دَفْأَى**dır. Ve **ثوبٌ ذو دِفْءٍ** ve**دَفاء**. Ve falanın üzerinde **دِفْءٌ** yoktur; yani onu ısıtan şey yoktur. Ve bana şunu **أدفأني**; ve bu duvarın **دِفءِ**nde otur; yani onun sığınağında.
  Ve babdan: yağmurlardan **الدَّفَئِيُّ**; o, yazın gelendir. Ve **الإبل المُدْفَأَة**: çok olanlardır; çünkü onların bazısı nefesleriyle bazısını ısıtır. Ümevî dedi: Araplar katında **الدِّفء**: develerin yavrulaması, sütleri ve onlardan faydalanmadır. Ve o, Yüce övgüsü olanın sözüdür: ﴿لَكُمْ فِيها دِفْءٌ ومَنَافِعُ﴾ [النحل 5]. Ve bundan, Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم hadisi: “Bize, ahde vefa gösterdikleri müddetçe, onların **دِفئهم**inden [ve **صِرَامِهِمْ**inden] vardır.” Ve babdan: **الدَّفَأُ**: eğilmedir. Deccâl sıfatında: “onda **دَفَأً** vardır”; yani eğilme. Eğer bu sahih ise, o kıyastandır; çünkü her ne bir şeyi **أدفَأَ** ederse mutlaka onu örter ve üzerine eğilir.

  (**دفا**)  **الدال** ve**الفاء** ve illetli harf tek bir asıldır; az bir eğilmede bir uzunluğa delalet eder. O hâlde **الدَّفَا**: kuşun kanadının uzunluğudur. Denir: **طائرٌ أَدْفَى**. Ve o, dağ keçilerindendir: iki boynuzu uzayan. Ve uzun boyunlu seçkin deveye denir: **دَفْواء**. Ve **الدَّفواء**: büyük uzun ağaçtır. Ve ondan hadis: “Onun, **ذاتَ أنْواط** diye adlandırılan bir **شجرةً دَفْواءَ** gördüğü.” Ve kartala denir: **دَفْواء**; bu, gagasının uzunluğu ve eğriliği sebebiyledir. Ve denir: **تَدَافَى البعيرُ تَدَافِياً**; eğer uzak durarak yürüyüşle yürürse.

  (**دفر**)  **الدال** ve**الفاء** ve**الراء** tek bir asıldır; o da bir kokunun değişmesidir. Ve **الدَّفَر**: pis kokudur. Câriyeye derler: **يَا دَفَارِ**. Ve dünya, **أمَّ دَفْرٍ** diye adlandırılır. Ve **كتيبةٌ دَفْرَاءُ**; bununla demirinin kokuları kastedilir.
  Ve babdan bir tek kelime şâz olmuştur, eğer sahih ise; derler: **دَفَرْتُ الرّجلَ عنِّي**; eğer onu ittiysem.

  (**دفع**)  **الدال** ve**الفاء** ve**العين** meşhur tek bir asıldır; şeyin uzaklaştırılmasına delalet eder. Denir: **دَفَعْتُ الشّيءَ**; onu **أدفعُه**; **دفْعا**. Ve Allah ondan kötülüğü **دِفاعا** uzaklaştırdı. Ve **المدفَّع**: fakirdir; çünkü bu, onun istemesi sırasında onu buna doğru iter. Ve o, onun sözüdür:
والنّاس أعداءٌ لكُلِّ **مدفَّعٍ** *** صِفْرِ اليدَينِ وإخوةٌ للمُكْثِرِ
Ve şair, şu sözüyle onu kastetmiştir:
ومَضروب يئنُّ بغير ضربٍ *** يُطاوِحُه **الطرافُ** إلى **الطِّرافِ**
Ve **الدُّفْعة**: yağmurdan, kandan ve başkasından bir defadır. Ama **الدُّفَّاع**: büyük seldir. Ve bunların hepsi, bazısının bazısını itmesinden türemiştir. Ve **المدفَّع**: değerli devedir; o, her ne zaman onunla yük taşınması için getirilse geri bırakılır ve ona ikram olarak başkası getirilir. Ve o, Humeyd’in sözündedir:
  * وقرّبن للتَّرْحالِ كُلَّ **مُدَفَّعٍ** *
--------------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda: “استحقاق غموض”; tahrif.
([2]) Tekmile, **المجمل** ve**اللسان**’dandır.
([3]) **جنأ عليه يجنأ**; asılda: “يحنأ عليه”.
([4]) **اللسان**’da, onun Yemen lehçesi olduğu zikredildi.
([5]) Asılda: “عنه سواله”.
([6]) Asılda: “تطاوحه إلى الطراب الطراب”; onda tahrif ve bozma vardır. Ve **الطراف**: deriden bir evdir.
([7]) Asılda: “للرجال”; onunla vezin düzgün olmaz. Ve **اللسان**’da: “وقربن للأظعان” bu parçanın **ذي الرمة**’ye nispetiyle birlikte. Ve **ديوان ذي الرمة**’de 457’de buldum:
وقربن للأحداج كل ابن تسعة *** تضيق بأعلاه الحوية والرحل
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الدفع إذا عدي بإلى اقتضى معنى الإنالة، نحو قوله تعالى: ﴿فادفعوا إليهم أموالهم﴾ [النساء/6]، وإذا عدي بعن اقتضى معنى الحماية، نحو: ﴿إن الله يدافع عن الذين آمنوا﴾ [الحج/38]، وقال: ﴿ولولا دفع الله الناس بعضهم ببعض﴾ [الحج/40]، وقوله: ﴿ليس له دافع *** من الله ذي المعارج﴾ [المعارج/2 - 3]، أي: حام، والمدفع: الذي يدفعه كل أحد (انظر: اللسان (دفع) ؛ والمجمل 2/330)، والدفعة من المطر، والدفاع من السيل.

##### Türkçe

- **الدفع** eğer **إلى** ile geçişli kılınırsa, **الإنالة** anlamını gerektirir; yüce sözü gibi: ﴿فادفعوا إليهم أموالهم﴾ [النساء/6]. Ve eğer **عن** ile geçişli kılınırsa, **الحماية** anlamını gerektirir; şu gibi: ﴿إن الله يدافع عن الذين آمنوا﴾ [الحج/38]. Ve dedi: ﴿ولولا دفع الله الناس بعضهم ببعض﴾ [الحج/40]. Ve onun sözü: ﴿ليس له دافع *** من الله ذي المعارج﴾ [المعارج/2 - 3]; yani: koruyan. Ve **المدفع**: her bir kimsenin onu ittiği (bak: **اللسان** (**دفع**) ; ve **المجمل** 2/330). Ve **الدفعة** yağmurdan (olan) bir defa/sağanak; ve **الدفاع** selden (olan) (bir defa/itme).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ف ع
دفعته عني‏.‏
ودفعت في صدره‏.‏
ودفع الله عنك المكروه‏.‏
ودافع الله عنك أحسن الدفاع‏.‏
واستدفـع اللـه تعالـى الأسـواء‏.‏
ودفـع إليه مالاً‏.‏
ودفعته فاندفع‏.‏
ورجل دفوع ودفّاع ومدفع وهو مدفـع عـن المكـارم‏.‏
ودفعتـه فتدفـع‏.‏
وجـاؤا دفعـة‏.‏
وأعطـاه ألفاً دفعةً أي بمرة‏.‏
وانصبت دفعة من مطر‏.‏
ورأيت عليه دماً دفعاً‏.‏
وجاء الوادي بدفاع وهو السيل العظيم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان مدقع مدفع‏:‏ وهو الفقير الذي يدفعه كل أحد عن نفسه‏.‏
وبعير مدفّع‏:‏ كريم على أهله إذا قرّب للحمل رد ضناً به‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ وقربن للأظعان كلّ مدفّع من البـزل يوفـى بالحويـة غاربـه وهـذا طريـق يدفـع إلـى مكـان كذا أي ينتهي إليه‏.‏
ودفع فلان إلى فلان‏:‏ انتهى إليه‏.‏
ودفعت إلى أمـر كـذا‏.‏
وأنـا مدفـوع إليـه‏:‏ مضطـر‏.‏
وغشيتنا سحابة فدفعناها إلى بني فلان إذا انصرفت عنا إليهم‏.‏
وجاءني دفاع من الناس‏:‏ للكثير‏.‏
قال ابن أحمر‏:‏ حتى صليت بدفـاع لـه زجـل يواضخ الشدّ والتقريب والخببا واندفـع فـي الأمـر‏:‏ مضـى فيـه‏.‏
واندفـع الفـرس‏:‏ أسـرع في سيره‏.‏
ودفعت الناقة على رأس ولدها إذا عظم ضرعها وهي حامل‏.‏
وناقة دافع فإذا كان ذلـك بعـد التـاج فهـي حافـل‏.‏
وتدافـع السيل‏.‏
وقال زهير‏:‏ إليك من الغور اليماني تدافعت يداهـا ونسعـا غرضها قلقان وقال زيان بن سيار‏:‏ وأعجبني بمدفع ذي طلوح تدافع مشيها واليوم حام وهذا قول متدافع‏.‏

##### Türkçe

د ف ع
Onu benden defettim.
Ve onun göğsüne ittim.
Ve Allah senden hoşlanılmayanı defetti.
Ve Allah senden en güzel defetmeyle defetti.
Ve yüce Allah’tan kötülükleri defetmesini istedi.
Ve ona bir mal verdi.
Ve onu ittim de itildi.
Ve (bir) adam **دفوع** ve **دفّاع** ve **مدفع**dır; ve o, keremlerden defedilmiştir.
Ve onu ittim de itişti.
Ve bir defa (topluca) geldiler.
Ve ona bir bini **دفعةً** verdi; yani bir kerede.
Ve yağmurdan bir defa boşandı.
Ve onun üzerinde **دفعاً** kan gördüm.
Ve vadi **بدفاع** ile geldi; ve o, büyük seldir.
Ve mecazdandır: Falan **مدقع مدفع**dır: ve o, her bir kimsenin onu kendinden defettiği fakirdir.
Ve **مدفّع** bir deve: yük için yaklaştırıldığında, ona kıyamayıp geri çevirir; ehline karşı cömerttir.
Zü’r-Rumme dedi:
Ve **الأظعان** için **البـزل**den her bir **مدفّع**ı yaklaştırdılar; **الحويـة** ile **غاربـه**ni tamamlar.
Ve bu, “şu mekâna doğru gider” diye, şu mekâna doğru defeder bir yoldur; yani ona varır.
Ve falan, falana **دفع** etti: ona vardı.
Ve şu işe doğru itildim.
Ve ben ona doğru itilmişim: mecburum.
Ve bize bir bulut geldi de onu Benî falanın üzerine defettik; bizden dönüp onlara yöneldiğinde.
Ve bana insanlardan **دفاع** geldi: çokluk için.
İbn Ahmer dedi:
Ta ki onun için **بدفـاع** ile namaz kıldım; bir **زجـل** (vardı), şiddeti, yaklaştırmayı ve hızlı yürüyüşü birbirine karıştırarak.
Ve işte **اندفـع** etti: onda ilerledi.
Ve at **اندفـع** etti: yürüyüşünde hızlandı.
Ve dişi deve, gebe iken memesi büyüdüğünde yavrusunun başına doğru itti.
Ve **دافع** bir dişi deve: eğer bu, **التـاج**dan sonra olursa, o zaman o **حافـل**dir.
Ve sel birbirini itti.
Züheyr dedi:
Yemen çukurundan sana doğru elleri ve **نسعـا**sı itişerek geldi; **غرضها**sı titrek.
Ve Ziyân b. Seyyâr dedi:
Ve bana, **ذي طلوح** bir **مدفع**da, yürüyüşü itişen ve bugün sıcak olan (şey) hoş geldi.
Ve bu, **متدافع** bir sözdür.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّفْع: الإِزالة بقوّة. دَفَعَه يَدْفَعُه دَفْعاً ودَفاعاً ودافَعَه ودَفَّعَه فانْدَفَع وتَدَفَّع وتَدافَع، وتدافَعُوا الشيءَ: دَفَعَه كلّ واحد منهم عن صاحبه، وتدافَع القومُ أَي دفَع بعضُهم بعضاً. ورجل دَفّاع ومِدْفَع: شديد الدَّفْع. ورُكْن مِدْفَعٌ: قويّ. ودفَع فلان إِلى فلان شيئاً ودَفع عنه الشرّ على المثل. ومن كلامهم: ادْفَعِ الشرّ ولو إِصْبعاً؛ حكاه سيبويه. ودافَع عنه بمعنى دفَع، تقول منه: دفَع الله عنك المَكْروه دَفْعاً، ودافع اللهُ عنك السُّوء دِفاعاً. واستَدْفَعْت اللهَ تعالى الأَسواء أَي طلبت منه أَن يَدْفَعَها عني. وفي حديث خالد: أَنه دافَع بالناس يوم مُوتةَ أَي دفعَهم عن مَوْقِف الهَلاك، ويروى بالراء من رُفع الشيء إِذا أُزيل عن موضعه.
والدَّفْعةُ: انتهاء جماعة القوم إِلى موضع بمرَّة؛ قال:
فنُدْعَى جَميعاً مع الرَّاشِدين،
فنَدْخُلُ في أَوّلِ الدَّفْعةِ
والدُّفْعةُ: ما دُفع من سِقاء أَو إِناء فانْصَبَّ بمرَّة؛ قال: كقَطِرانِ الشامِ سالَتْ دُفَعُه
وقال الأَعشى:
وسافَتْ من دَمٍ دُفَعا
(* قوله «وسافت» كذا بالأصل وبهامشه خافت.)
وكذلك دُفَعُ المطر ونحوه. والدُّفْعةُ من المطر: مثل الدُّفْقة، والدَّفعة، بالفتح: المرة الواحدة. وتدَفَّع السيل وانْدفَع: دفَع بعضُه بعضاً.والدُّفّاع، بالضم والتشديد: طَحْمة السيلِ العظيم والمَوْج؛ قال جَوادٌ يَفِيضُ على المُعْتَفِين،
كما فاضَ يَمٌّ بدُفّاعِه
والدُّفّاع: كثرة الماء وشدَّته. والدُّفّاع أَيضاً: الشيء العظيم يُدْفَع به عظيم مثله، على المثل. أَبو عمرو: الدُّفّاع الكثير من الناس ومن السيل ومن جَرْي الفرس إِذا تدافع جَرْيُه، وفرس دَفَّاعٌ؛ وقال ابن أَحمر:إِذا صَليتُ بدَفّاعٍ له زَجَلٌ،
يُواضِخُ الشَّدَّ والتَّقْرِيبَ والخَبَبا
ويروى بدُفّاع، يريد الفرس المُتدافِعَ في جَرْيه. ويقال: جاء دُفّاعٌ من الرجال والنساء إِذا ازدحموا فركب بعضُهم بعضاً.
ابن شميل: الدَّوافِعُ أَسافِلُ المِيثِ حيث تَدْفَع في الأَوْدِية، أَسفلُ كل مَيْثاء دافعة.
وقال الأَصمعي: الدَّوافِعُ مَدافِعُ الماء إِلى المِيثِ، والمِيث تَدْفَع إِلى الوادِي الأَعظم.
والدافِعةُ: التَّلْعَةُ من مَسايِل الماء تَدْفَع في تَلْعة أُخرى إِذا جرى في صَبَبٍ وحَدُورٍ من حَدَبٍ، فَتَرَى له في مواضِعَ قد انْبَسَطَ شيئاً واسْتدارَ ثم دَفع في أُخرى أَسفل منها، فكلّ واحد من ذلك دافِعةٌ والجمع الدَّوافِعُ، ومَجْرَى ما بين الدَّافِعَتَين مِذْنَبٌ، وقيل: المَدافِعُ المَجارِي والمَسايِل؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
شِيبُ المَبارِكِ، مَدْرُوسٌ مَدافِعُه،
هابِي المَراغِ، قلِيلُ الوَدْقِ، مَوْظُوبُ
المَدْرُوس: الذي ليس في مَدافِعه آثار السيل من جُدوبتِه. والموْظُوبُ: الذي قد ووظب على أَكْله أَي دِيمَ عليه، وقيل: مَدْرُوسٌ مَدافِعُه مأْكول ما في أَوْدِيته من النبات. هابِي المَراغ: ثائرٌ غُبارُه. شِيبٌ: بِيضٌ. ابن شميل: مَدْفَعُ الوادي حيث يدْفَع السيل، وهو أَسفله، حيث يَتفرَّق ماؤُه.
وقال الليث: الانْدِفاعُ المُضيّ في الأَرض، كائناً ما كان؛ وأَمَّا قول الشاعر:
أَيُّها الصُّلْصُلُ المُغِذُّ إِلى المَدْ
فَعِ من نَهْرِ مَعْقِلٍ فالمَذارِ
فقيل: هو مِذْنَبُ الدّافِعة لأَنها تَدْفع فيه إِلى الدافعة الأُخرى، وقيل: المَدْفَع اسم موضع.
والمُدَفَّع والمُتدافَعُ: المَحْقُور الذي لا يُضَيَّف إِن اسْتضاف ولا يُجْدَى إِن اسْتَجْدَى، وقيل: هو الضيْفُ الذي يَتَدافَعُه الحَيُّ، وقيل: هو الفقير الذليل لأَنَّ كلاًّ يَدْفَعُه عن نفسه. والمُدَفَّع: المَدْفُوع عن نسبه. ويقال: فلان سيّد قومه غير مُدافَع أَي غير مُزاحَم في ذلك ولا مَدْفُوعٍ عنه. الأَصمعي: بعير مُدَفَّع كالمُقْرَم الذي يُودَع للفِحْلةِ فلا يُركب ولا يُحْمَل عليه، وقال: هو الذي إِذا أُتي به ليُحْمَلَ عليه قيل: ادْفَع هذا أَي دَعْه إِبقاء عليه؛ وأَنشد غيره لذي الرمة:وقَرَّبْن لِلأَظْعانِ كُلَّ مُدَفَّع
والدافِعُ والمِدفاع: الناقة التي تَدْفَع اللبن على رأْس ولدها لكثرته، وإِنما يكثر اللبن في ضَرْعها حين تريد أَن تضع، وكذلك الشاة المِدْفاع، والمصدر الدَّفْعة، وقيل: الشاة التي تَدْفَع اللَّبَأَ في ضَرْعِها قُبَيْلَ النَّتاج. يقال: دَفَعَتِ الشاةُ إِذا أَضْرَعَت على رأْس الولد. وقال أَبو عبيدة: قوم يجعلون المُفْكِهَ والدَّافِعَ سواء، يقولون هي دافِعٌ بولد، وإِن شئت قلت هي دافع بلَبَن، وإِن شئت قلت هي دافع بضَرْعها، وإِن شئت قلت هي دافع وتسكت؛ وأَنشد:
ودافِعٍ قد دَفَعَتْ للنَّتْجِ،
قد مَخَضَتْ مَخاضَ خَيْلٍ نُتْجِ
وقال النضر: يقال دَفَعَتْ لَبَنَها وباللبن إِذا كان ولدها في بطنها، فإِذا نُتِجت فلا يقال دَفَعت.
والدَّفُوع من النوق: التي تَدْفع برجلها عند الحَلب.
والانْدِفاعُ: المُضِيُّ في الأَمر. والمُدافَعة: المُزاحمة. ودَفَع إِلى المكان ودُفِع، كلاهما: انْتَهى. ويقال: هذا طريق يَدْفَع إِلى مكان كذا أَي يَنْتَهِي إِليه. ودَفَع فلان إِلى فلان أَي انتهى إِليه. وغَشِيَتْنا سَحابة فَدُفِعْناها إِلى غيرنا أَي ثُنِيَت عنا وانصَرفَت عنا إِليهم، وأَراد دُفِعَتْنا أَي دُفِعَت عنا. ودَفَع الرجل قوسَه يدْفَعُها: سَوَّاها؛ حكاه أَبو حنيفة، قال: ويَلْقَى الرجلُ الرجلَ فإِذا رأَى قوسه قد تغيرت قال: ما لك لا تَدْفَع قوْسَك؟ أَي ما لك لا تَعْمَلُها هذا العَمَل.
ودافِعٌ ودفَّاع ومُدافِعٌ: أَسماء.
وانْدَفع الفرسُ أَي أَسْرَع في سيْره. وانْدَفعُوا في الحديث. وفي الحديث: أَنه دَفَع من عَرَفات أَي ابتدأَ السيرَ، ودَفع نفْسَه منها ونَحَّاها أَو دفع ناقتَه وحَمَلَها على السيْر.
ويقال: دافَع الرجل أَمْرَ كذا إِذا أُولِعَ به وانهمك فيه. والمُدافَعةُ: المُماطلة. ودافَع فلان فلاناً في حاجته إِذا ماطَلَه فيها فلم يَقْضِها.
والمَدْفَع: واحد مدافِع المياه التي تجري فيها. والمِدْفَع، بالكسر: الدَّفُوع؛ ومنه قولها يعني سَجاحِ:
لا بَلْ قَصِيرٌ مِدْفَعُ

##### Türkçe

**الدَّفْع**: kuvvetle giderme. **دَفَعَه يَدْفَعُه دَفْعاً ودَفاعاً**
ve **ودافَعَه ودَفَّعَه**; böylece **فانْدَفَع** ve **وتَدَفَّع** ve **وتَدافَع**; ve **وتدافَعُوا الشيءَ**:
onlardan her biri onu arkadaşından **دَفَعَه**; ve **وتدافَع القومُ** yani onların bazısı bazısını **دفَع**. Ve bir adam
**دَفّاع** ve **مِدْفَع**: **الدَّفْع**i şiddetli. Ve bir köşe **مِدْفَعٌ**: güçlü. Ve falan kimse bir şeyi falan kimseye
**دفَع** ve ondan şerri **دَفع**; misal üzere. Ve onların sözünden: **ادْفَعِ الشرّ ولو
إِصْبعاً**; onu Sîbeveyh nakletti. Ve ondan **دافَع**; **دفَع** manasında; ondan dersin: Allah senden
**المَكْروه**u **دَفْعاً** **دفَع** etsin, ve Allah senden
**السُّوء**u **دِفاعاً** **دافع** etsin. Ve **واستَدْفَعْت اللهَ
تعالى الأَسواء** yani ondan, onları benden **يَدْفَعَها** diye talep ettim. Ve Hâlid hadîsinde: onun
**دافَع بالناس يوم مُوتةَ** olduğu; yani onları helâk mevkiinden **دفعَ** ettiği; ve **بالراء** ile rivayet olunur; **رُفع الشيء**den, bir şey yerinden giderildiği zaman.
Ve **والدَّفْعةُ**: kavmin topluluğunun bir defada bir yere varmasının sonu; dedi ki:
فنُدْعَى جَميعاً مع الرَّاشِدين،
فنَدْخُلُ في أَوّلِ الدَّفْعةِ
Ve **والدُّفْعةُ**: bir kırbadan yahut kaptan itilen şey; böylece bir defada dökülür; dedi ki:
كقَطِرانِ الشامِ سالَتْ دُفَعُه
Ve A‘şâ dedi:
وسافَتْ من دَمٍ دُفَعا
(* Onun sözü “وسافت” asılda böyle; ve kenar notunda “خافت”.)
Ve bunun gibi yağmurun **دُفَعُ**ı ve benzeri. Ve yağmurdan **الدُّفْعةُ**: **الدُّفْقة** gibidir,
ve **والدَّفعة** (fetha ile): bir tek defa. Ve **وتدَفَّع** sel ve **وانْدفَع**: onun bazısı bazısını **دفَع** etti. Ve **والدُّفّاع** (damme ve teşdîd ile): büyük selin ve dalganın yığılması; dedi ki:
جَوادٌ يَفِيضُ على المُعْتَفِين،
كما فاضَ يَمٌّ بدُفّاعِه
Ve **والدُّفّاع**: suyun çokluğu ve şiddeti. Ve **والدُّفّاع** ayrıca: onunla benzeri büyük bir şeyin itildiği büyük şey; misal üzere. Ebû Amr: **الدُّفّاع** insanlardan çok olan, ve selden çok olan, ve atın koşuşundan çok olan; koşuşu **تدافع** ettiği zaman; ve bir at **دَفَّاعٌ**; ve İbn Ahmer dedi:
إِذا صَليتُ بدَفّاعٍ له زَجَلٌ،
يُواضِخُ الشَّدَّ والتَّقْرِيبَ والخَبَبا
Ve **بدُفّاع** ile rivayet olunur; koşuşunda **المُتدافِعَ** olan atı kasteder. Ve denir: erkeklerden ve kadınlardan **دُفّاعٌ**
geldi; sıkışıp da bazısı bazısının üstüne bindiği zaman.
İbn Şümeyl: **الدَّوافِعُ** **المِيث**in aşağı kısımlarıdır; vadilere doğru **تَدْفَع** ettiği yerler; her **مَيْثاء**nın aşağısı bir **دافعة**dır.
Ve Asma‘î dedi: **الدَّوافِعُ** suyun **المِيث**e doğru **مَدافِعُ**idir; ve **المِيث**
en büyük vadiye doğru **تَدْفَع** eder.
Ve **والدافِعةُ**: su akıntılarından bir **التَّلْعَة**dır; bir başka **تَلْعة**ya **تَدْفَع** eder; bir tümsekten bir eğim ve inişte aktığı zaman; böylece onun için, yayıldığı
ve yuvarlaklaştığı yerlerde bir şey görürsün; sonra ondan daha aşağı bir başkasına **دَفع** eder; bunun her biri bir **دافِعةٌ**dır
ve çoğulu **الدَّوافِعُ**dur; ve iki **الدَّافِعَتَين** arasındaki akış yeri bir **مِذْنَبٌ**dir; ve denildi:
**المَدافِعُ** akış yatakları ve akıntılardır; ve İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
شِيبُ المَبارِكِ، مَدْرُوسٌ مَدافِعُه،
هابِي المَراغِ، قلِيلُ الوَدْقِ، مَوْظُوبُ
**المَدْرُوس**: kuraklığından dolayı **مَدافِع**inde sel izleri olmayan. Ve **الموْظُوبُ**:
yemesine **وووظب** edilmiş olan; yani ona devam edilmiş olan; ve denildi: **مَدْرُوسٌ مَدافِعُه**
vadilerinde olan bitkiden yenmiş olan. **هابِي المَراغ**: tozu kalkmış. **شِيبٌ**:
beyazlar. İbn Şümeyl: **مَدْفَعُ الوادي** selin **يدْفَع** ettiği yerdir; o, onun aşağısıdır; suyu
dağıldığı yer.
Ve Leys dedi: **الانْدِفاعُ** yerde ilerleyiştir; her ne olursa olsun; fakat şairin sözü:
أَيُّها الصُّلْصُلُ المُغِذُّ إِلى المَدْ
فَعِ من نَهْرِ مَعْقِلٍ فالمَذارِ
denildi: o, **الدّافِعة**nın **مِذْنَبُ**udur; çünkü o, onda bir başka **الدافعة**ya doğru **تَدْفع** eder; ve denildi: **المَدْفَع** bir yer adıdır.
Ve **والمُدَفَّع والمُتدافَعُ**: misafir edilmek istediğinde misafir edilmeyen ve yardım istediğinde fayda verilmeyen hor görülen kimsedir; ve denildi: o, kabile tarafından birbirine **يَتَدافَعُه** edilen misafirdir; ve denildi: o, zelil fakirdir; çünkü her biri onu kendinden **يَدْفَعُه**. Ve **والمُدَفَّع**:
nesebinden itilmiş olan. Ve denir: falan, kavminin efendisidir, **غير مُدافَع**; yani bu hususta sıkıştırılan değil
ve ondan itilmiş değil. Asma‘î: **بعير مُدَفَّع**; **المُقْرَم** gibi; damızlık için bırakılır, ne binilir ne de üzerine yük yüklenir; ve dedi: o, üzerine yük yüklensin diye getirildiği zaman “**ادْفَع هذا**” denilen; yani onu bırak, ona kıyam olsun diye; ve başkası Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşâd etti:
وقَرَّبْن لِلأَظْعانِ كُلَّ مُدَفَّع
Ve **والدافِعُ والمِدفاع**: sütü çokluğundan dolayı yavrusunun başına doğru sütü **تَدْفَع** eden dişi devedir;
süt ancak doğurmak istediği zaman memesinden çoğalır; ve bunun gibi koyun **المِدْفاع**; ve mastar **الدَّفْعة**dır; ve denildi: doğumdan az önce memesindeki ağız sütünü **تَدْفَع** eden koyun. Denir: koyun **دَفَعَتِ**; yavrunun başına doğru memelenip sütü çoğaldığı zaman. Ve Ebû Ubeyde dedi: bir kavim **المُفْكِهَ** ile **الدَّافِعَ**i bir sayar; “o, yavru ile **دافِعٌ**dir” derler; istersen “o, süt ile **دافع**dir” dersin; istersen “o, memesiyle **دافع**dir” dersin; istersen “o, **دافع**” dersin ve susarsın; ve inşâd etti:
ودافِعٍ قد دَفَعَتْ للنَّتْجِ،
قد مَخَضَتْ مَخاضَ خَيْلٍ نُتْجِ
Ve Nadr dedi: yavrusu karnındayken sütünü **دَفَعَتْ** denir ve süt ile (yani süt bakımından); fakat doğurduğu zaman **دَفَعت** denmez.
Ve develerden **والدَّفُوع**: sağım sırasında ayağıyla **تَدْفع** eden.
Ve **والانْدِفاعُ**: işte ilerleyiş. Ve **والمُدافَعة**: sıkışma.
Ve **ودَفَع إِلى المكان ودُفِع**; ikisi de: sona erdi, vardı. Ve denir: bu, falan yere **يَدْفَع**
eden bir yoldur; yani ona varır. Ve falan kimse falan kimseye doğru **دَفَع**; yani ona vardı. Ve bize bir bulut geldi de onu başkasına doğru **فَدُفِعْناها**; yani bizden çevrildi
ve bizden onlara doğru döndü; ve **دُفِعَتْنا**yı kastetti; yani bizden **دُفِعَت**. Ve adam yayını
**دَفَع** eder, onu **يدْفَعُها**: onu düzeltti; Ebû Hanîfe nakletti; dedi: adam adamla karşılaşır da
yayının değiştiğini görürse der ki: “niçin yayını **تَدْفَع** etmiyorsun?” yani niçin onu bu işi yaparak
işlemiyorsun?
Ve **ودافِعٌ ودفَّاع ومُدافِعٌ**: isimlerdir.
Ve at **وانْدَفع** etti; yani yürüyüşünde hızlandı. Ve konuşmada **وانْدَفعُوا**. Ve hadîste: onun
**دَفَع من عَرَفات** olduğu; yani yürüyüşe başladı; ve ondan nefsini **دَفع** etti
ve onu uzaklaştırdı; yahut devesini **دفع** etti ve onu yürüyüşe sevk etti.
Ve denir: adam falan işi **دافَع** etti; ona tutulduğu ve onda kendini kaybettiği zaman.
Ve **والمُدافَعةُ**: oyalama. Ve falan kimse falan kimseyi ihtiyacında **دافَع** etti; onda onu oyaladığı zaman, onu
yerine getirmedi.
Ve **والمَدْفَع**: suların aktığı **مدافِع**lerden bir tanesidir. Ve **والمِدْفَع** (kesra ile):
**الدَّفُوع**; ve ondan, yani Secâh’ın sözü:
لا بَلْ قَصِيرٌ مِدْفَعُ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ف ع * * دَفَعَ * إليه شيئا و * دَفَعَهُ فانْدَفَعَ * وبابهما قطع و * انْدَفَعَ * الفرس أي أسرع في سيره واندفعوا في الحديث و * المُدَافَعةُ * المماطلة و * دَافَعَ * عنه و * دَفَع * بمعنى تقول منه * دَافَعَ * الله عنك السوء * دِفَاعاً * و * اسْتَدْفَعَ * الله الأسواء أي طلب منه أن يدفعها عنه و * تَدَافَعَ * القوم في الحرب أي دفع بعضهم بعضا و * الدُّفْعَةُ * من المطر وغيره بالضم مثل الدفقة والدفعة بالفتح المرة الواحدة

##### Türkçe

* د ف ع * **دَفَعَ** ona bir şey itti ve **دَفَعَهُ**; böylece **انْدَفَعَ**; ikisinin de bâbı **قطع**’tır. Ve **انْدَفَعَ** at, yani yürüyüşünde hızlandı. Ve konuşmada ileri atıldılar. Ve **المُدَافَعةُ** oyalama. Ve **دَافَعَ** ondan (onu) savundu. Ve **دَفَع** “ondan söylersin” mânâsındadır: **دَافَعَ** Allah senden kötülüğü **دِفَاعاً**. Ve **اسْتَدْفَعَ** Allah’tan kötülükleri; yani ondan, onları kendisinden defetmesini istedi. Ve **تَدَافَعَ** kavim savaşta; yani bazısı bazısını itti. Ve **الدُّفْعَةُ** yağmurdan ve başkasından, zamme ile; **الدَّفْقَة** gibi. Ve **الدَّفْعَة** fetha ile, bir defa (tek sefer)dir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

دفعه ودفع إليه شيئا، ودفع عنه الأذى والشر، على المثل، كمنع، يدفع دفعا، بالفتح، ومدفعا، كمطلب: أزاله بقوة. ومنه قوله تعالى:  ولولا دفع الله الناس  ومن كلامهم: ادفع الشر ولو إصبعا، حكاه سيبويه. وشاهد المدفع قول متمم يرثي أخاه مالكا:
  فقصرك إني قد شهدت فلم أجدبكفى عنه للمنية مدفعا وفي البصائر: إذا عدي الدفع بإلى اقتضى معنى الأمانة، كقوله تعالى:  فادفعوا إليهم أموالهم  وإذا عدي بعن اقتضى معنى الحماية كقوله تعالى:  إن يدافع عن الذين آمنوا  وقوله تعالى:  ليس له دافع من الله  ، أي حام. وقال ابن شميل: مدفع الوادي: حيث يدفع السيل، وهو أسفله حيث يتفرق ماؤه. والدفعة، بالفتح: المرة الواحدة. والدفعة بالضم، مثل الدفقة من المطر وغيره، كما في الصحاح ج: دفع، كصرد. والدفعة أيضا: ما دفع وانصب من سقاء أو إناء بمرة، نقله الليث، وأنشد:
  أيها الصلصل المغذ إلى المد                      فع من نهر معقل فالمذار وكمقعد: ع، ويقال: بل المدفع: مذنب الدافعة، لأنها تدفع فيه إلى الدافعة الأخرى. والمذنب: مجرى ما بين الدافعتين. وفي الصحاح: المدفع: واحد مدافع المياه التي تجري فيها.
 وقال ابن شميل: مدفع الوادي حيث يدفع السيل، وهو أسفله حيث يتفرق ماؤه. قال لبيد رضي الله عنه:
  فمدافع الريان عرى رسمـهـا                      خلقا، كما ضمن الوحي سلامها وقال سلامة بن جندل:
  شيب المبارك مدروس مدافـعـه                      هابي المراغ قليل الودق موظوب والمدفع، كمنبر: الدفوع، ومنه قولها، كما في الصحاح، وفي اللسان: يعني سجاح. وفي العباب: ومنه قول امرأة جالعة:
  لا بل قصير مدفع والمدفع، كمعظم: البعير الكريم على أهله إذا قرب للحمل رد ضنا به، كما في الأساس، وهو كالمقرم الذي يودع للفحلة، فلا يركب، ولا يحمل عليه، نقله الأصمعي، وقال أيضا: هو الذي إذا أتي به ليحمل عليه قيل: ادفع هذا، أي دعه إبقاء عليه، وهو مجاز.
 قال ذو الرمة:

  وقربن للأظعان كل مـدفـع                      من البزل يوفى بالحوية غاربه ويروى: كل موقع. والمدفع أيضا: البعير المهان على أهله كلما قرب للحمل رد استحقارا به، ضد قال متمم رضي الله عنه:
  يحتازها عن جحشها، وتكفه                      عن نفسها، إن اليتيم مدفع وقال الليث: المدفع: الرجل المحقور، الذي لا يقرى إن ضيف، ولا يجدي إن اجتدى. قال طفيل الغنوي:
  وأشعث يزهاه النبوح مدفععن الزاد ممن صرف الدهر محثل
  أتانا فلم ندفعه إذ جاء طارقاوقلنا له: قد طال ليلك فانزل وفي الصحاح: المدفع: الفقير، والذليل، لأن كلا يدفعه عن نفسه. وفي الأساس: فلان مدقع مدفع، وهو الفقير الذي يدفعه كل أحد عن نفسه، وهو مجاز. والمدفع: الذي دفع عن نسبه، قاله ابن دريد. قال: وضيف مدفع: يتدافعه الحي، يحيله كل على الآخر. وشاة أو ناقة دافع، ودافعة، ومدفاع: تدفع اللبن على رأس ولدها لكثرته، وإنما يكثر اللبن في ضرعها حين تريد أن تضع، والمصدر الدفعة. وفي الصحاح: الدافع: الشاة أو الناقة التي تدفع اللبأ في ضرعها قبيل النتاج، يقال: دفعت الشاة: إذا أضرعت على رأس الولد، وهو مجاز. وقال أبو عبيدة: قوم يجعلون المفكه والدافع سواء، يقولون: هي دافع بولد وإن شئت قلت: هي دافع بلبن، وإن شئت قلت: هي دافع بضرعها، وإن شئت قلت: هي دافع وتسكت. وأنشد:
  ودافع قد دفعت للنتج
  قد مخضت مخاض خيل نتج وقال النضر: يقال: دفعت لبنها وباللبن، إذا كان ولدها في بطنها، فإذا نتجت فلا يقال: دفعت.
 وقال ابن شميل: الدوافع: أسافل الميث حيث تدفع فيه الأودية. هكذا في النسخ، والنص: تدفع في الأودية، أسفل كل ميثاء دافعة. وقال الأصمعي: الدوافع: مدافع الماء إلى الميث، والميث تدفع في الوادي الأعظم. وقال الليث: وأما الدافعة فالتلعة تدفع في تلعة أخرى إذا جرى في صبب أو حدور من حدب، فتراه يتردد في مواضع قد انبسط شيئا واستدار. ثم دفع في أخرى أسفل منها، فكل واحد من ذلك دافعة، والجمع الدوافع. قال النابغة الذبياني:
  عفا حسم من فرتنا، فالفوارع                      فجنبا أريك فالتلاع الدوافع وقال الجاحظ: الدفاع، كشداد: من إذا وقع في القصعة عظم مما يليه نحاه حتى تصير مكانه لحمة، أي قطعة منها. والدفاع، بالضم مع التشديد: طحمة الموج والسيل. قال الشاعر:
  جواد يفيض على المعتفين                      كما فاض يم بدفـاعـه وفي الصحاح: الدفاع: السيل العظيم، وفي اللسان: كثرة الماء وشدته. وقال أبو عمرو: الدفاع: الكثير من الناس، ومن السيل. والدفاع أيضا: الشيء العظيم الذي يدفع به، العظيم مثله، على المثل. وندفع في الحديث: أفاض فيه، وكذلك في الإنشاد. وهو مجاز. واندفع الفرس: أسرع في سيره، وهو مجاز أيضا. واندفع: مطاوع دفعه. يقال: دفعته فاندفع، الثلاثة ذكرهن الجوهري.

  والمدافعة: المماطلة، هكذا في نسخه الصحاح. وفي الجمهرة: دافعت فلانا بحقه، إذا ماطلته. ووقع في بعض نسخ الصحاح: المطاولة بدل المماطلة. والمدافعة: الدفع، يقال: دافع عنه ودفع، بمعنى. تقول منه: دفع الله عنك المكروه دفعا، ودافع الله عنك السوء دفاعا، ومنه قوله تعالى - في قراءة غير ابن كثير والبصريين -  إن الله يدافع عن الذين آمنوا  ، وقرأ المدنيان، ويعقوب وسهل في سورتي البقرة والحج  ولولا دفاع الله الناس  . وقال ابن عباد: دفاع، بالكسر، معرفة: علم للنعجة، لأنها تدافع فخذها من ها هنا وها هنا، ضخما. ويقال: هو سيد قومه غير مدافع، بفتح الفاء، أي غير مزاحم في ذلك ولا مدفوع عنه. واستدفع الله الأسواء: طلب منه أن يدفعها عنه، كما في الصحاح. وتدافعوا في الحرب: دفع بعضهم بعضا. وتدافعوا الشيء: دفعه كل واحد منهم عن نفسه. ومما يستدرك عليه: دفعه دفاعا. ودفعه فتدفع وتدافع. ورجل دفاع: شديد الدفع. وركن مدفع، كمنبر: قوي. والدفعة، بالفتح: انتهاء جماعة القوم إلى موضع بمرة. قال:
  فندعى جميعا مع الراشدين                      فندخل في أول الـدفـعة وتدفع السيل، وتدافع: دفع بعضه بعضا، كاندفع، وهو مجاز، وكذلك قولهم: قول متدافع.
 وقال أبو عمرو: الدفاع، كرمان: الكثير من الناس. ومن جري الفرس إذا تدافع جريه. ويقال: جاء دفاع من الرجال والنساء، إذا ازدحموا فركب بعضهم بعضا.
 وقال الليث: الاندفاع: المضي في الأرض كائنا ما كان. وفي الأساس: اندفع في الأمر: مضى فيه، وهو مجاز. وفي الحديث: أنه دفع من عرفات أي ابتدأ السير، ودفع نفسه منها ونحاها، أو دفع ناقته وحملها على السير. والمتدافع: المحقور المهان، عن الليث.والدفوع من النوق، كصبور: التي تدفع برجلها عند الحلب. والمدافعة: المزاحمة. ويقال: دافع الرجل أمر كذا، إذا أولع به وانهمك فيه. ويقال: هذا طريق يدفع إلى مكان كذا، أي ينتهي إليه. ودفع إلى المكان، ودفع، كلاهما: انتهى إليه، وهو مجاز. وأنا مدفع إلى أمر كذا: مدفوع إليه اضطرارا، وهو مجاز أيضا. ومنه دفعه إلى كذا، إذا اضطره. وغشيتنا سحابة فدفعناها إلى غيرنا، أي انصرفت عنا إليهم، وأراد: دفعتنا: أي دفعت عنا، وهو مجاز. ودفع الرجل قوسه يدفعها: سواها، حكاه أبو حنيفة. ويلقى الرجل الرجل فإذا رأى قوسه قد تغيرت، قال: مالك لا تدفع قوسك، أي مالك لا تعملها هذا العمل. ودفع كرجع وزنا ومعنى، استدركه شيخنا. ودفعه: أعطاه، نقله شيخنا عن الراغب. وقد سموا دافعا ودفاعا، كشداد، ومدافعا. والمدافع أيضا: الأسد، نقله الصاغاني.

##### Türkçe

**دفعه** ve **دفع إليه** bir şeyi; ve **دفع عنه** eziyeti ve şerri; mesel üzere, **منع** gibi; **يدفع** **دفعا** (fetha ile), ve **مدفعا** **مطلب** gibi: onu kuvvetle giderdi. Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü:  **ولولا دفع الله الناس**  Ve onların sözlerinden: **ادفع الشر ولو إصبعا**; onu Sîbeveyh hikâye etti. Ve **المدفع**’ın şahidi, Mütemmim’in kardeşi Mâlik’e mersiye söylerken sözü:
  “Senin kısalığın (yakınlığın); ben şahit oldum da bulmadım;
  Ölüm için ondan bir **مدفعا** (defedici) yeterli.”

Ve **البصائر**’de: **الدفع** **بإلى** ile geçişli kılınırsa emanet mânâsını gerektirir; Yüce Allah’ın sözü gibi:  **فادفعوا إليهم أموالهم**  Ve **بعن** ile geçişli kılınırsa himaye mânâsını gerektirir; Yüce Allah’ın sözü gibi:  **إن يدافع عن الذين آمنوا**  Ve Yüce Allah’ın sözü:  **ليس له دافع من الله**  yani: koruyan. İbn Şümeyl dedi: **مدفع الوادي**: selin ittiği yer; o, onun en aşağısıdır; suyu orada ayrılıp dağılır. Ve **الدفعة** (fetha ile): bir tek kerre. Ve **الدفعة** (damme ile): yağmurdan ve başkasından **الدفقة** gibi; **الصحاح**’ta **ج: دفع**’ta, **صرد** gibi. Ve **الدفعة** ayrıca: bir kırbadan yahut kaptan bir kerrede itilip boşalan şey; onu Leys nakletti; ve şu beyti okudu:
  “Ey **الصلصل**; **المدفع**’a doğru beslenen;
  **نهر معقل**’den, sonra **المذار**’a.”

Ve **كمقعد** gibi: **ع**. Ve denilir: bilakis **المدفع**: **مذنب الدافعة**’dır; çünkü o, onda öteki **الدافعة**’ya doğru itilir. Ve **المذنب**: iki **الدافعة** arasındaki şeyin mecrasıdır. Ve **الصحاح**’ta: **المدفع**: suların aktığı **مدافع**’ların bir tanesidir.

İbn Şümeyl dedi: **مدفع الوادي** selin ittiği yerdir; o, onun en aşağısıdır; suyu orada ayrılıp dağılır. Lebîd (Allah ondan razı olsun) dedi:
  “**مدافع الريان**’ın izi silindi;
  Eskidi; tıpkı vahyin onun selâmını içine alması gibi.”

Selâme b. Cendel dedi:
  “Mübârek’in ihtiyarlığı; **مدافعـه**’si aşınmış;
  Korkak, gevşek; az yağmurlu, sürekli.”

Ve **المدفع** **منبر** gibi: **الدفوع**; ve ondan onun sözü; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve **اللسان**’da: yani Secâh’ı kastediyor. Ve **العباب**’da: ve ondan, bir **امرأة جالعة**’nın sözü:
  “Hayır; bilakis kısa, **مدفع**.”

Ve **المدفع** **معظم** gibi: yük için yaklaştırıldığında, ona kıyamayıp geri çevrilen, ehline karşı değerli deve; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve o, **المقرم** gibidir; aygıra ayrılıp bırakılır; ne binilir ne de üzerine yük yüklenir; onu Asma‘î nakletti. Yine dedi: o, üzerine yük yüklenmek için getirildiğinde “**ادفع هذا**” denilen kimsedir; yani onu bırak, ona karşı koruma olsun; ve bu mecazdır.

Zü’r-Rumme dedi:

  “Ve göç kervanları için her **مـدفـع**’ı yaklaştırdılar;
  Yaşlı develerden; hörgücü **الحوية** ile vefâ eder.”

Ve rivayet olunur: “her **موقع**”. Ve **المدفع** ayrıca: ehline karşı hor görülen deve; her ne zaman yük için yaklaştırılsa, onu küçümseyerek geri çevrilir; zıddı. Mütemmim (Allah ondan razı olsun) dedi:
  “Onu yavrusundan uzak tutar ve onu
  Kendisinden men eder; çünkü yetim **مدفع**’tır.”

Leys dedi: **المدفع**: hakir görülen adam; misafir olursa ağırlanmaz, yardım isterse fayda vermez. Tufeyl el-Ganevî dedi:
  “Ve dağınık saçlı; havlaması onu böbürlendiren; **مدفع**;
  Azıktan uzak; zamanın çevirdiği, yoksullaşmış.”
  “Bize geldi; geceleyin gelen olarak geldiğinde onu **ندفعه** etmedik;
  Ve ona dedik ki: gecen uzadı; in.”

Ve **الصحاح**’ta: **المدفع**: fakir ve zelil; çünkü her biri onu kendinden iter. Ve **الأساس**’ta: falan **مدقع مدفع**’tır; o, herkesin onu kendinden ittiği fakirdir; ve bu mecazdır. Ve **المدفع**: nesebinden itilmiş olan; bunu İbn Düreyd söyledi. Dedi: ve **ضيف مدفع**: kabile onu birbirine iter; her biri onu ötekine havale eder. Ve bir koyun yahut deve **دافع** ve **دافعة** ve **مدفاع**: sütünün çokluğundan, sütü yavrusunun başına doğru iter; süt ancak doğurmak istediği vakit memesinden çoğalır; masdar **الدفعة**’dır. Ve **الصحاح**’ta: **الدافع**: doğumdan az önce memesindeki ağız sütünü iten koyun yahut deve; “**دفعت الشاة**” denir: yavrunun başına doğru süt verdiği zaman; ve bu mecazdır. Ebû Ubeyde dedi: bir kavim **المفكه** ile **الدافع**’ı bir sayar; derler ki: o, yavru ile **دافع**’tır; istersen “süt ile **دافع**” dersin; istersen “memesi ile **دافع**” dersin; istersen “o **دافع**” dersin ve susarsın. Ve şu beyti okudu:
  “Ve bir **دافع**; doğum için **دفعت** etti;
  Doğuran atların sancısı gibi sancılandı.”

Nadr dedi: “**دفعت** sütünü” ve “süt ile **دفعت**” denir; yavrusu karnındayken; doğurduğunda ise “**دفعت**” denmez.

İbn Şümeyl dedi: **الدوافع**: **الميث**’in aşağılarıdır; vadiler oraya doğru itilir. Nüshalarda böyle; metin: “vadilere itilir”; her **ميثاء**’nın aşağısı bir **دافعة**’dır. Asma‘î dedi: **الدوافع**: suyun **الميث**’e doğru olan **مدافع**’larıdır; ve **الميث** en büyük vadiye doğru itilir. Leys dedi: **الدافعة** ise, bir **تلعة**’nın, bir **تلعة**’ya doğru itmesidir; bir sırtın eğiminde yahut inişinde akarsa; onu, biraz yayılıp dönerek yerlerde gidip gelir görürsün. Sonra ondan daha aşağı bir başkasına doğru **دفع** eder; bunların her biri bir **دافعة**’dır; çoğulu **الدوافع**. Nâbiga ez-Zübyânî dedi:
  “**حسم** silindi; **فرتنا**’dan; sonra **الفوارع**;
  Sonra **جنبا أريك**; sonra **التلاع الدوافع**.”

Câhiz dedi: **الدفاع** **شداد** gibi: çanağa düştüğünde, yanındakini büyüklüğünden dolayı iter; ta ki onun yerine et, yani ondan bir parça olsun. Ve **الدفاع** (damme ile, şeddeli): dalganın ve selin kabarmasıdır. Şair dedi:
  “Bir at; sığınanların üzerine taşar;
  Tıpkı denizin **بدفـاعـه** ile taşması gibi.”

Ve **الصحاح**’ta: **الدفاع**: büyük sel. Ve **اللسان**’da: suyun çokluğu ve şiddeti. Ebû Amr dedi: **الدفاع**: insanın çokluğu; ve selden de. Ve **الدفاع** ayrıca: onunla itilen büyük şey; onun benzeri büyüklük; mesel üzere. Ve hadiste **ندفع**: onda taşkınca konuştu; inşadda da böyledir; ve bu mecazdır. Ve **اندفع الفرس**: yürüyüşünde hızlandı; bu da mecazdır. Ve **اندفع**: **دفعه**’nin mutâvaatı. “Onu **دفعت** ettim de **فاندفع** etti” denir; üçünü Cevherî zikretti.

Ve **المدافعة**: oyalama; **الصحاح** nüshasında böyle. Ve **الجمهرة**’de: “**دافعت** falanı hakkıyla” yani onu oyaladın. **الصحاح**’ın bazı nüshalarında **المطاولة** kelimesi **المماطلة** yerine geçmiştir. Ve **المدافعة**: itmedir; “**دافع عنه**” ve “**دفع**” denir; mânâca. Ondan şöyle dersin: “Allah senden hoş olmayanı **دفعا** ile defetsin”; “Allah senden kötülüğü **دفاعا** ile uzaklaştırsın.” Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü — İbn Kesîr ve Basralıların kıraati dışında —  **إن الله يدافع عن الذين آمنوا**  Ve Medineliler, Ya‘kūb ve Sehl, Bakara ve Hac sûrelerinde  **ولولا دفاع الله الناس**  okudular. İbn Abbâd dedi: **دفاع** (kesra ile), marife: koyuna özel addır; çünkü uyluğunu buradan buraya **تدافع** eder; iri olarak. Ve denilir: o, kavminin efendisidir; **غير مدافع** (fâ’nın fethasıyla); yani o hususta ne çekişilen ne de ondan uzaklaştırılandır. Ve **استدفع الله الأسواء**: ondan, onları kendinden defetmesini istedi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **تدافعوا في الحرب**: birbirlerini ittiler. Ve **تدافعوا الشيء**: onların her biri onu kendinden itti. Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **دفعه دفاعا**. Ve **دفعه**; sonra **تدفع** etti ve **تدافع** etti. Ve **رجل دفاع**: itmesi şiddetli. Ve **ركن مدفع** **منبر** gibi: güçlü. Ve **الدفعة** (fetha ile): kavmin topluluğunun bir yere bir kerede varmasının sonu. Dedi:
  “Hep birlikte râşidlerle çağrılırız;
  Sonra ilk **الدفـعة**’ya gireriz.”

Ve **تدفع السيل** ve **تدافع**: onun bir kısmı bir kısmını itti; **اندفع** gibi; ve bu mecazdır; onların “**قول متدافع**” demeleri de böyledir.

Ebû Amr dedi: **الدفاع** **رمان** gibi: insanın çokluğu. Ve atın koşuşundan: koşuşu **تدافع** ettiğinde. Ve denilir: erkeklerden ve kadınlardan **دفاع** geldi; birbirlerine sıkıştıklarında, bir kısmı bir kısmının üstüne bindiğinde.

Leys dedi: **الاندفاع**: her ne olursa olsun, yeryüzünde ilerleyip gitmektir. Ve **الأساس**’ta: “işte **اندفع** etti” yani onda ilerledi; ve bu mecazdır. Ve hadiste: onun **عرفات**’tan **دفع** ettiği; yani yürüyüşe başladı; ve kendini ondan itti ve uzaklaştırdı; yahut devesini itti ve onu yürüyüşe sevk etti. Ve **المتدافع**: hakir görülen, aşağılanan; Leys’ten. Ve develerden **الدفوع** **صبور** gibi: sağımda ayağıyla iten. Ve **المدافعة**: sıkışma. Ve denilir: adam şu işi **دافع** etti; yani ona tutuldu ve onda kendini kaybetti. Ve denilir: bu yol, şu mekâna **يدفع** eder; yani ona varır. Ve mekâna **دفع** etti; ve **دفع**; ikisi de: ona vardı; ve bu mecazdır. Ve ben şu işe **مدفع**’ım: zorla ona doğru itilmişim; bu da mecazdır. Ve ondan: onu şuna **دفع** etti; onu zorladı. Ve bir bulut bize geldi de onu başkasına **دفعناها** ettik; yani bizden onlara döndü. Ve muradı: “**دفعتنا**” yani bizden defetti; ve bu mecazdır. Ve adam yayını **دفع** eder, onu **يدفعها**: onu düzeltti; Ebû Hanîfe hikâye etti. Ve adam adamla karşılaşır; yayı değişmiş görürse der ki: “Yayını niçin **تدفع** etmiyorsun?” yani niçin ona bu işi yapmıyorsun. Ve **دفع** **رجع** gibi vezin ve mânâca; şeyhimiz onu istidrâk etti. Ve **دفعه**: ona verdi; şeyhimiz onu Râgıb’dan nakletti. Ve **دافعا** ve **دفاعا** **شداد** gibi, ve **مدافعا** diye adlandırdılar. Ve **المدافع** ayrıca: aslan; Sâgânî onu nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَفَعَهُ
1 دَفَعَهُ دفع دفعه دفعة , (S, Msb, K,) aor. دَفَعَ , (K,) inf. n. دَفْعٌ (Msb, K) and دَفَاعٌ (TA) and مَدْفَعٌ, (K,) [He impelled it, pushed it, thrust it, or drove it; and particularly, so as to remove it from its place; he propelled it; he repelled, or repulsed, it; he pushed it, thrust it, or drove it, away, or back;] he put it away, or removed it from its place, (Msb, TA,) by, or with, force, or strength: (TA:) or دَفْعٌ signifies the putting away or removing or turning back a thing before the coming or arriving [of that thing]; like as رَفْعٌ signifies the “ putting away or removing or turning back ” a thing “ after the coming or arriving ” thereof. (Kull p. 185.) Hence the saying in the Kur [ii. 252, and xxii. 41], وَلَوْ لَا دَفْعُ اللّٰهِ النَّاسَ [And were it not for God's repelling men]; where some read ↓ دِفَاعُ [which means the same, as will be seen in the course of what follows, though bearing also another interpretation, likewise to be seen in what follows]. (TA.) You say, دَفَعْتُ الرَّجُلَ [I impelled, pushed, &c., the man]. (S.) And ↓ دافعهُ, inf. n. دِفَاعٌ [and مُدَافَعَةٌ]; and ↓ دفّعهُ; (TA;) [both, app., accord. to the TA, signifying the same; but the latter more properly relates to several objects together, or signifies he impelled it, pushed it, &c., much, or vehemently, or often; whereas] مُدَافَعَةٌ (K, TA) and دِفَاعٌ (TA) are [often exactly] syn. with دَفْعٌ. (K, TA.) Thus, (TA,) you say, as meaning the same, عَنْهُ ↓ دافع and دَفَعَ [He repelled from him; whence another explanation of these two phrases, which see in what follows]. (S, TA.) And hence, دَفَعَ اللّٰهُ عَنْكَ المَكْرُوهَ, inf. n. دَفْعٌ, (tropical:) [May God repel, or avert, from thee what is disliked, or hated, or evil]: (TA:) and اللّٰهُ عَنْكَ السُّوْءَ ↓ دَافَعَ, inf. n. دِفَاعٌ, (tropical:) [May God repel, or avert, from thee evil]. (S, TA.) And دَفَعْتُ عَنْهُ الأَذَى (tropical:) [I repelled, or averted, from him what was hurtful, or annoying; as also ↓ دَافَعْتُ]. (Msb, K, TA.) Sb mentions, as a saying of the Arabs, اِدْفَعِ الشَّرَّ وَلَوْ اـِصْبَعًا (tropical:) [Repel thou, or avert thou, evil, or mischief, though but with a finger: the last word being in the accus. case by reason of the subaudition of the prep. ب; the meaning being بِاـِصْبَعٍ]. (TA.) [See also an ex. voce دَفُوعٌ.] When دَفْعٌ is made trans. by means of عَنْ, [and has a single objective complement, a second objective complement is understood, and in general] it has the meaning or the act of (assumed tropical:) Defending; as in the Kur [xxii. 39], اـِنَّ اللّٰهَ يَدْفَعُ عَنْ الَّذِينَ آمَنُوا (assumed tropical:) [Verily God defendeth those who have believed; i. e. repelleth from them aggression and the like]; (B;) and ↓ يُدَافِعُ, in the same, (K, TA,) accord. to another reading, signifies the same; (K, TA;) or this latter signifies (assumed tropical:) defendeth energetically, with the energy of him who contendeth for superiority in so doing. (Bd.) And عَنْهُ ↓ دَافَعْتُ signifies [also] (assumed tropical:) I pleaded, or contended in arguments, in defence of him. (Msb.) [Exceptions to the statement cited above form the B will be found in what follows in this paragraph; and another exception, voce مُدَفَّعٌ.] ― -b2- [In the exs. which follow, the verb is used in senses little differing, essentially, from those assigned to it in the first sentence of this art.] ― -b3- دَفَعْتُ مِنَ الاـِنَآءِ دَفَْعَةً [I poured forth from the vessel a single pouring]: the last word, which is with fet-h, is an inf. n. [of un.]. (Msb.) ― -b4- دَفَعَتِ اللِّبَأَفِى ضَرْعِهَا قُبَيْلَ النِّتَاجِ (tropical:) [She (a ewe, or goat, S, or a camel, S, K) infused the first milk into her udder, i. e. secreted it therein, a little before bringing forth]. (S, K.) And دَفَعَتِ اللَّبَنِ عَلَى رَأْسِ وَلَدِهَا لِكَثْرَتِهِ (tropical:) [She (a ewe or goat, or a camel, TA) secreted the milk in her udder when about to produce her young, by reason of its abundance]; for the milk becomes abundant in her udder only when she is about to bring forth: the inf. n. [app. the inf. n. of un.] is دَفْعَةٌ. (TA.) And دَفَعَتْ alone, said of a ewe or goat, signifies (assumed tropical:) She secreted milk in her udder when about to produce the young; expl. by أَضْرَعَتْ عَلَى رَأْسِ الوَلَدِ [which see in art. ضرع]. (S, TA.) Accord. to En-Nadr, one says دَفَعَتْ بِلَبِنِهَا, and بِاللَّبَنِ, when her young is in her belly; but when she has brought forth, one does not say دَفَعَتْ. (TA.) ― -b5- In the saying, غَشِيِتْنَا سَحَابَةٌ فَدَفَعْنَاهَا اـِلَى غَيْرِنَا [lit. A cloud overspread us, and we drove it away to other persons], meaning (tropical:) it departed from us to other persons, دفعناها is for دَفَعَتْنَا, which means دُفِعَتْ عَنَّا [lit. it was driven away from us]. (TA.) ― -b6- دَفَعَهُ بِحُجَّةٍ (assumed tropical:) [He refelled him, or refuted him, by an argument or the like]. (MF in art. كفح.) ― -b7- دَفَعْتُ القَوْلَ (assumed tropical:) I rebutted the saying; repelled it by an argument, an allegation, or a proof. (Msb.) ― -b8- اِدْفَعْ هٰذَا (tropical:) Leave thou this, sparing him. (As, TA.) [See مُدَفَّعٌ.] ― -b9- [In several exs. here following, the verb resembles اندفع; نَفْسَهُ, or the like, being understood after it.] ― -b10- دَفَعَ المَآءُ [The water poured out, or forth, as though it impelled, or propelled, itself]: (TA: [where it is followed by وَانْصَبَّ, as an explicative adjunct:]) and so السَّيْلُ [the torrent]. (ISh.) [See also 6.] And دَفَعَ الوَادِى بِالمَآءِ [The valley poured with water]. (TA in art. حشك.) ― -b11- دَفَعَ فِى عَدْوِهِ (assumed tropical:) [He pushed, or pressed, on, or forward, as though he impelled himself, in his running]. (S in art. غور; &c.) [See also 7.] ― -b12- دَفَعَ القَوْمُ (assumed tropical:) The people, or company of men, came at once. (Msb.) ― -b13- دَفَعَ اـِلَى المَكَانِ, (TA,) and دُفِعَ اـِلَيْهِ, (Msb, TA,) in the pass. form, (Msb,) (tropical:) He reached, or came to, the place. (Msb, TA.) You say also, هٰذَا طَرِيقٌ يَدْفَعُ اـِلَى مَكَانِ كَذَا (tropical:) This is a road which reaches to such a place. (TA.) ― -b14- دَفَعَ مِنْ عَرَفَاتٍ (assumed tropical:) He commenced the journey from 'Arafلt, and impelled and removed himself thence, or impelled his she-camel, and urged her to go. (TA, from a trad.) And دَفَعْتُ عَنِ المَوْضِعِ (assumed tropical:) I removed, went, went away, or journeyed, from the place. (Msb.) [See again 7.] ― -b15- دَفَعَ also signifies (assumed tropical:) He returned. (MF.) ― -b16- When دَفْعٌ is made trans. by means of اـِلَى, it [generally, but not always, as has been shown above,] has the meaning of the act of Giving, or delivering; as in the Kur [iv. 5], فَادْفَعُوا اـِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ [Then give ye, or deliver ye, to them their property]. (B.) You say, دَفَعْتُ اـِلَىى فُلَانٍ شَيْئًا [I gave, or delivered, to such a one a thing]. (S, K. *) And دَفَعْتُ الوَدِيعَةَ اـِلَى صَاحِبِهَا I restored the deposit to its owner. (Msb.) And دَفَعْتُ لَهُ قِطْعَةً مِنَ المَالِ [I gave him a part, or portion, of the property]. (S in art. زعب; and the like is said in that art. in the K.) And دَفَعَهُ [alone] He gave it; syn. أَعْطَاهُ. (Er-Rلghib, MF.)

2 دَفَّعَ see 1; fourth sentence. ― -b2- دفّعهُ اـِلَى كَذَا (tropical:) He drove him, compelled him, or necessitated him, to do, or to have recourse to, such a thing. (TA.) ― -b3- دفّعهُ also signifies He rendered him abject and contemptible, or poor; as though deserving to be repelled. (Ibn-Maaroof, as cited by Golius.) [See the pass. part. n., below.] ― -b4- دفّع قَوْسَهُ (assumed tropical:) He made his bow even. (AHn, TA.)

مُدَافَعَةٌ
3 مُدَافَعَةٌ مدافع مدافعه مدافعة مدفع [in its primary acceptation] signifies The contending, or striving, with another, to push him, or repel him; or the pushing, or repelling, another, being pushed, or repelled, by him; or the pushing against another; syn. مُزَاحَمَةٌ. (TA.) [Hence, يُدَافِعُ الأَخْبَثَيْنِ He is striving to suppress the urine and ordure: see أَخْبَثُ. And مُدَافَعَةُ العَيْشِ The striving to retain life: see 2 in art. زلج. ― -b2- But it is often used in the same sense as دَفْعٌ:] see the verb and its two inf. ns. in seven places in the former half of the first paragraph of this article. ― -b3- Also (assumed tropical:) i. q. مُمَاطَلَةٌ: (S, K, TA:) in some of the copies of the S, مُطَاوَلَةٌ. (TA.) You say, دَافَعْتُهُ بِحَقِّهِ, (Jm, TA,) or عَنْ حَقِّهِ, (Msb,) (assumed tropical:) I deferred with him, delayed with him, or put him off, in the matter of his right, or due, by promising time after time to render it to him; [and so repelled him, or strove to repel him, from it;] syn. مَاطَلْتُهُ. (Jm, Msb, TA.) And دافع بِحَاجَتِهِ (assumed tropical:) He deferred, delayed, postponed, or put off, his (another's) needful affair. (L in art. رثد.) ― -b4- دافع الرَّجُلُ أَمْرَ كَذَا (assumed tropical:) The man attached, or devoted, himself to such an affair, and exerted himself, and persisted, or persevered, in it. (TA.)

5 تَدَفَّعَ see 6, and 7.

تدافعوا
6 تدافعوا دافع تدافع تدافعوا [They contended, or strove, together, to push, or repel, one another; or] they pushed, or repelled, one another; or pushed against one another. (Msb.) You say, تدافعوا فِى الحَرْبِ They pushed, thrust, or repelled, one another in war, or battle. (S, K.) ― -b2- [Hence,] تدافع الكَلَامَانِ (assumed tropical:) The two sayings, or sentences, opposed, or contradicted, each other; conflicted; were mutually repugnant. (Msb in art. نقض.) ― -b3- تدافع السَّيْلُ (tropical:) The torrent was impelled, driven, or propelled, in its several parts, or portions, by the impetus of one part, or portion, acting upon another; and in like manner, [or as signifying it became impelled, driven, or propelled,] ↓ اندفع, and [in an intensive sense] ↓ تدفّع. (TA.) [See also دَفَعَ. السَّيْلُ.] ― -b4- تدافع جَرْىُ الفَرَسِ [in like manner signifies (assumed tropical:) The running of the horse continued by successive impulses, his force of motion in each part of his course impelling him through the next]. (TA.) ― -b5- See also 7. -A2- [It is also trans.] You say, تدافعوا الشَّىْءَ They repelled the thing, every one of them from himself. (TA.) And ضَيْفٌ يَتَدافَعُهُ الحَىُّ [A guest whom the tribe repel, or repulse, every one of them from himself]. (IDrd, K.)

اندفع
7 اندفع أندفع اندفع ٱندفع is quasi-pass. of دَفَعَهُ; (S, K, TA;) and ↓ تدفّع is quasi-pass. of دفّعهُ; and ↓ تدافع is quasi-pass. of دافعهُ: but all three are used in the same sense: see 6: (TA:) [the first, however, primarily signifies He, or it, became impelled, pushed, thrust, or driven; and particularly, so as to be removed from his, or its, place; became propelled; became repelled; became impelled, pushed, thrust, or driven, away, or back, or onwards; became put away, or removed from its place; as is implied in the S and K and TA: whereas the second, properly, has an intensive signification: and the third properly denotes the acting of two or more persons or things, or of several parts or portions of a thing, against, or upon, one another; as is shown by exs. and explanations above: though the second and third are often used in the primary sense of the first.] ― -b2- [Hence,] اندفع also signifies (assumed tropical:) He went away into the country, or land, in any manner: (Lth:) or, said of a horse [&c.], (tropical:) he [or it] went quickly or swiftly (S, K, TA) [as though impelled or propelled; pressed, or pushed, on, or forward; rushed; launched, or broke, forth; it poured forth with vehemence, as though impelled: see 1, which has a similar meaning, particularly in the phrases دَفَعَ المَآءُ, and السَّيْلُ, and دَفَعَ فِى عَدْوِهِ, &c.]. ― -b3- اندفع فِى, الحَدِيثِ, (S, K, TA,) and فِى الاـِنْشَادِ, (TA,) (tropical:) He pushed on, or pressed on, in discourse, and in reciting poetry; or entered thereinto; or launched forth, or out, thereinto; or was large, or copious, or profuse, therein; or dilated therein; or began it, commenced it, or entered upon it; syn. أَفَاضَ فِيهِ. (K, TA.) And اندفع فِى الضَّحِكِ [He broke forth into laughing]. (JK in art. بوق.) ― -b4- [اندفع فِى الطَّعَامِ (assumed tropical:) He fell to eating of the food; or applied himself eagerly to it.] ― -b5- اندفع فِىالأَمْرِ (tropical:) He acted with penetrating energy, or sharpness, vigorousness, and effectiveness, in the affair; syn. مَضَى فِيهِ. (A, TA.)

اِسْتَدْفَعْتُ اللّٰهَ الأَسْوَآءَ
10 اِسْتَدْفَعْتُ اللّٰهَ الأَسْوَآءَ ذ (tropical:) I asked, or begged, God to repel from me evils. (S, K.)

دَفْعٌ
دَفْعٌ دفع [see 1. Used as a simple subst., it signifies Impulsion; or the act of pushing, thrusting, or driving; and particularly, so as to remove a thing from its place; propulsion; repulsion; &c.].

دَفْعَةٌ
دَفْعَةٌ دفع دفعه دفعة A single impulsion; a push, a thrust, or single act of driving; and particularly, so as to remove a thing from its place; a single propulsion; a single repulsion: (S, * Msb, K, * TA:) [it is an inf. n. of un. of 1 in all its senses; and thus,] it signifies also a single act of pouring: [&c.:] pl. دَفَعَاتٌ. (Msb.) You say, دَفَعَهُ دَفْعَةً, i. e. [He impelled, &c., him, or it,] once [or with a single impulsion, &c.]. (TK.) And دَفَعْتُ مِنَ الاـِنَآءِ دَفْعَةً, i. e. [I poured forth from the vessel] a single pouring. (Msb.) ― -b2- [As an inf. n. of un. of 1,] it also signifies (assumed tropical:) A coming of the collective body of a people, or party of men, to a place at once. (TA.) ― -b3- [Also (assumed tropical:) A heat, a single course, or one unintermitted act, of running, or the like.]

دُفْعَةٌ
دُفْعَةٌ دفع دفعه دفعة A quantity that pours forth, or out, at once, from a skin, or vessel: (Lth, K:) a quantity poured forth, or out, at once, (Msb,) [or with vehemence, being] syn. with دُفْقَةٌ. (IF, S, Msb, K, [in the CK with ع in the place of the ق,]) of rain, [i. e. a shower, fall, or storm, as meaning the quantity that falls without intermission,] (IF, S, Msb, K,) and [a gush] of blood, (IF, Msb,) &c.: (IF, S, Msb:) it is also [used as signifying the tide] of a valley, (K in art. طحم,) and [the tide, or rush,] of a torrent, (S and K in that art.,) and [the rush, or irruption,] of a troop of horses or horsemen, (S and K in art. دلق, &c.,) and [the irruption, or invasion,] of night: (S and K in art. طحم:) pl. دُفَعٌ (Msb, K) and دُفَعَاتٌ and دُفُعَاتٌ and دُفْعَاتٌ. (Msb.) You say, بَقِىَفِى الاـِنَآءِ دُفْعَةٌ There remained in the vessel as much as one pours out at once. (Msb.) ― -b2- Also A part, or portion, that is given, of property. (S in art. زعب.)

دِفَاعُ
دِفَاعُ دفاع , determinate, as a proper name, The ewe: (Ibn-'Abbلd, K:) so called because she pushes her thigh this way and that by reason of bulkiness. (Ibn-'Abbلd, TA.)

دَفُوعٌ
دَفُوعٌ دفوع and ↓ مِدْفَعٌ [That impels, pushes, thrusts, drives, propels, or repels, much, or vehemently:] both signify the same. (S, K.) Hence the saying of a woman, (S,) an immodest woman, (O,) namely, Sejلhi [the false prophetess, to her husband the false prophet Museylimeh, describing the kind of ذَكَر which she most approved], (L,) ↓ لَا بَلْ قَصِيرٌ مِدْفَعٌ. (S, O, L.) You say also, ↓ رَجُلٌ دَفَّاعٌ A man who impels, propels, repels, or defends, vehemently. (TA.) And نَاقَةٌ دَفُوعٌ A she-camel that hicks (تَدْفَعُ) with her hind leg on being milked. (TA.)

دَفَّاعٌ
دَفَّاعٌ دفاع : see دَفُوعٌ. ― -b2- Also One who, when a bone happens to be in the part that is next to him, of a bowl, puts it away, or aside, in order that a piece of flesh-meat may become in its place. (El-Jلhidh, K.)

دُفَّاعٌ
دُفَّاعٌ دفاع The main portion, that pours down at once, or vehemently, of waves, and of a torrent, (K, TA,) and of a sea: (TA:) or a great torrent: (S:) or abundance and vehemence of water: (L:) or a great quantity of water of a torrent: and a great number of people. (AA.) You say, جَآءَ دُفَّاعٌ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَآءِ There came a great number of men and women crowding one upon another. (TA.) ― -b2- Also (tropical:) A great thing by which a similar great thing is impelled, propelled, or repelled. (K, * TA.)

دَافِعٌ
دَافِعٌ دافع [act. part. n. of 1]. It is said in the Kur [lii. 8], مَا لَهُ مِنْ دَافِعٍ There shall not be any repeller thereof. (Bd.) And in the same [lxx. 2], لَيْسَ لَهُ دَافِعٌ There shall not be for it any repeller: (Bd:) or any defender. (B.) ― -b2- Applied to a ewe or she-goat, (S,) or to a she-camel, (S, K,) as also دَافِعَةٌ and ↓ مِدْفَاعٌ, (K,) (tropical:) That infuses (تَدْفَعُ) the first milk into her udder [i. e. secretes it therein] a little before bringing forth; (S, K;) that infuses the milk into her udder when about to produce her young, by reason of its abundance: AO says that some make مُفْكِهٌ and دَافِعٌ to signify the same, [i. e., to signify as explained above, or nearly so,] saying, هِىَ دَافِعٌ بِوَلَدٍ; and if you will, you say, هِىَ دَافِعٌ, alone. (TA.)

دَافِعَةٌ
دَافِعَةٌ دافع دافعه دافعة [fem. of دَافِعٌ, q. v.: and, used as a subst.,] The lower, or lowest, part of any [water-course such as is called] مَيْثَآء: pl. دَوَافِعُ: this latter signifying the lower, or lowest, parts of the مِيث, [pl. of ميثاء,] (ISh, K,) where they pour into the valleys, (ISh,) or where the valleys pour thereinto: (K:) or the pl. signifies the parts in which the water pours to the ميث; while the ميث pour into the main valley: (As:) or the دافعة is a [water-course such as is called] تَلْعَة which pours into another تلعة, when it runs down a descending ground, or declivity, from elevated, or rugged and elevated, ground, and you see it going to and fro in places, having spread somewhat, and become round; then it pours into another, lower than it: every one such is thus called; and the pl. is as above. (Lth.)

مَدْفَعٌ
مَدْفَعٌ مدفع [A channel of water;] one of the مَدَافِع of waters, in which the waters run: (S, K:) [مَدَافِعُ being its pl.:] the lower, or lowest, part of a valley, where the torrent pours forth, and its water disperses: (ISh:) and the [water-course, or channel, such as is called] مِذْنَب of a دَافِعَة [q. v.]; because this latter pours forth therein to another دافعة; (K, TA;) the مذنب being the channel between the دَافِعَتَانِ. (TA.)

مِدْفَعٌ
مِدْفَعٌ مدفع : see دَفُوعٌ, in two places. ― -b2- [Its primary signification is An instrument for impelling, propelling, or repelling: and hence it is applied in modern Arabic to a cannon: and to an instrument used by midwives for protruding the fœtus. ― -b3- Hence, also, it is used as an intensive epithet: and hence,] رُكْنٌ مِدْفَعٌ A strong corner. (TA.)

مُدَفَّعٌ
مُدَفَّعٌ مدفع , applied to a camel, (tropical:) Held in high estimation by his owner; (A, K, * TA;) so that when he comes near to the load, he is sent back: (A, TA:) one that is reserved for covering, and not ridden nor laden; of which, when he is brought to be laden, one says, اِدْفَعْ هٰذَا, i. e. Leave thou this, sparing him. (As.) ― -b2- Also, (applied to a camel, TA,) (assumed tropical:) Held in mean estimation by his owner; (K, * TA;) so that when he comes near to the load, he is sent back as despised. (TA.) Thus it bears two contr. meanings. (K.) ― -b3- Applied to a man, (A, TA,) (tropical:) Poor, (S, A, TA,) and abject, (S,) whom every one repels from himself, (A, TA,) or because every one repels him from himself; (S;) used conjointly with مُدَقَّعٌ; i. e., you say, فُلَانٌ مُدَفَّعٌ مُدَقَّعٌ: (A, TA:) a man (assumed tropical:) despised, or held in contempt, (Lth, K,) as also ↓ مُتَدَافَعٌ; (Lth;) who does not show hospitality if he make one his guest, nor give if he be asked to give: (Lth:) and one (assumed tropical:) who is repelled, or repulsed, from his relations (الَّذِى دُفِعَ عَنْ نَسَبِهِ: [نَسَبِهِ being used for ذَوِى نَسَبِهِ, like as نَسَبًا is used in the Kur xxv. 56, for ذَوِى نَسَبٍ, as explained by Bd:]) (IDrd, K:) and a guest (assumed tropical:) whom the tribe repel, or repulse, every one of them from himself, every one turning him away to another. (IDrd, K.) ― -b4- أَنَا مُدَفَّعٌ اـِلَى أَمْرِ كَذَا (tropical:) I am driven, compelled, or necessitated, to do, or to have recourse to, such a thing. (TA.)

مِدْفَاعٌ
مِدْفَاعٌ مدفاع : see دَافِعٌ.

هُوَ سَيِّدُ قَوْمِهِ غَيْرُ مُدَافَعٍ
هُوَ سَيِّدُ قَوْمِهِ غَيْرُ مُدَافَعٍ هو سيد قومه غير مدافع (assumed tropical:) He is the lord, or chief, of his people, or party, not straitened in his authority, nor thrust from it; (TA;) i. q. غَيْرُ مُزَاحَمٍ. (K.)

المُدَافِعُ
المُدَافِعُ المدافع مدافع مدفع (assumed tropical:) The lion. (Sgh.)

مُتَدافِعُ
مُتَدافِعُ متدافع : see مُدَفَّعٌ.

قَوْلٌ مُتَدَافِعٌ
قَوْلٌ مُتَدَافِعٌ قول متدافع (tropical:) [A saying of which one part opposes, or contradicts, another; a self-contradictory saying]. (TA.)

##### Türkçe

**دَفَعَهُ**
1 **دَفَعَهُ**: muzârîsi **دَفَعَ**; mastarı **دَفْعٌ** ve **دَفَاعٌ** ve **مَدْفَعٌ**: [Onu itti, sürdü, dürttü veya sevk etti; özellikle onu yerinden gidermek üzere; onu ileriye doğru sevk etti; onu geri çevirdi, püskürttü; onu uzaklaştırdı veya geri itti;] onu kuvvetle, güçle yerinden uzaklaştırdı. Ya da **دَفْعٌ**, bir şeyin gelmesinden veya ulaşmasından önce onu uzaklaştırmak yahut geri çevirmek demektir; nitekim **رَفْعٌ**, onun gelmesinden veya ulaşmasından sonra bir şeyi “uzaklaştırmak yahut geri çevirmek” demektir. Bundan dolayı Kur’ân’daki söz: **وَلَوْ لَا دَفْعُ اللّٰهِ النَّاسَ**; burada bazıları **دِفَاعُ** okur [ki bu da aynı mânâdadır; ileride görüleceği üzere, başka bir yorumu da vardır; o da ileride görülecektir]. Dersin ki: **دَفَعْتُ الرَّجُلَ** [adamı ittirdim, vb.]. Ve **دافعهُ**, mastarı **دِفَاعٌ** [ve **مُدَافَعَةٌ**]; ve **دفّعهُ**; [ikisi de—görünüşe göre—aynı mânâdadır; fakat ikincisi daha uygun olarak birden çok nesneyle birlikte olur yahut “onu çok/şiddetle/sıkça itti” mânâsını verir; buna karşılık] **مُدَافَعَةٌ** ve **دِفَاعٌ** [çoğu kez tam olarak] **دَفْعٌ** ile eşanlamlıdır. Böylece dersin ki—aynı mânâda—**عَنْهُ دافع** ve **دَفَعَ** [ondan (bir şeyi) geri çevirdi; buradan bu iki ibarenin başka bir açıklaması da vardır; onu ileride gör]. Ve bundan: **دَفَعَ اللّٰهُ عَنْكَ المَكْرُوهَ**, mastarı **دَفْعٌ**, (mecazen:) [Allah senden hoşlanılmayanı/nefret edileni/kötüyü defetsin]: ve **اللّٰهُ عَنْكَ السُّوْءَ دَافَعَ**, mastarı **دِفَاعٌ**, (mecazen:) [Allah senden kötülüğü defetsin]. Ve **دَفَعْتُ عَنْهُ الأَذَى** (mecazen:) [ondan eziyeti/zararı defettim; bunun gibi **دَافَعْتُ** da]. Sb, Arapların bir sözü olarak şunu zikreder: **اِدْفَعِ الشَّرَّ وَلَوْ اـِصْبَعًا** (mecazen:) [Şerri, bir parmakla bile olsa defet; son kelime, gizli **ب** edatının takdiri sebebiyle mansuptur; mânâ **بِاـِصْبَعٍ**’dır]. [Ayrıca **دَفُوعٌ** maddesinde bir örneğe bak.] **دَفْعٌ** **عَنْ** ile geçişli kılındığında [ve tek bir mef’ûl aldığında, ikinci bir mef’ûl takdir edilir ve genellikle] (mecaz kabul edilerek) “savunma” fiili mânâsını taşır; Kur’ân’daki: **اـِنَّ اللّٰهَ يَدْفَعُ عَنْ الَّذِينَ آمَنُوا** (mecaz kabul edilerek:) [Şüphesiz Allah iman edenleri savunur; yani onlardan saldırıyı ve benzerini defeder]; ve aynı yerde diğer bir kıraate göre **يُدَافِعُ** da aynı mânâyı ifade eder; yahut bu ikincisi (mecaz kabul edilerek) bunu yapmada üstün gelmek için çekişen kimsenin kuvvetiyle “kuvvetle savunur” demektir. Ve **عَنْهُ دَافَعْتُ** [ayrıca] (mecaz kabul edilerek) “onun savunması için delillerle tartıştım” demektir. [Yukarıda B’den nakledilen ifadeye istisnalar bu paragrafta ileride bulunacaktır; bir başka istisna da **مُدَفَّعٌ** maddesindedir.]

― -b2- [Aşağıdaki örneklerde fiil, bu maddenin ilk cümlesinde verilen mânâlardan özde pek ayrılmayan mânâlarda kullanılmıştır.]

― -b3- **دَفَعْتُ مِنَ الاـِنَآءِ دَفَْعَةً**: [Kabdan bir defalık döktüm]; son kelime—fetha ile olan—[birlik] mastarıdır.

― -b4- **دَفَعَتِ اللِّبَأَفِى ضَرْعِهَا قُبَيْلَ النِّتَاجِ** (mecazen:) [Doğurmadan az önce ilk sütü memesine akıttı; yani onu orada salgıladı]. Ve **دَفَعَتِ اللَّبَنِ عَلَى رَأْسِ وَلَدِهَا لِكَثْرَتِهِ** (mecazen:) [Yavrusunu doğurmak üzereyken, çokluğundan dolayı sütü memesine salgıladı]; çünkü süt, ancak doğurmak üzereyken memesinde çoğalır: [görünüşe göre birlik] mastarı **دَفْعَةٌ**’dır. Ve yalnız **دَفَعَتْ**, koyun ya da keçe hakkında söylendiğinde, (mecaz kabul edilerek) “yavruyu doğurmak üzereyken memesinde süt salgıladı” demektir; **أَضْرَعَتْ عَلَى رَأْسِ الوَلَدِ** ile açıklanır. En-Nadr’a göre, yavrusu karnındayken **دَفَعَتْ بِلَبِنِهَا** ve **بِاللَّبَنِ** denir; fakat doğurduğunda **دَفَعَتْ** denmez.

― -b5- Şu sözde: **غَشِيِتْنَا سَحَابَةٌ فَدَفَعْنَاهَا اـِلَى غَيْرِنَا** [lafzen: Bir bulut bizi kapladı da onu başkalarına doğru sürdük], mânâ (mecazen:) “bizden başkalarına geçti”dir; **دفعناها**, **دَفَعَتْنَا** yerinedir; bunun mânâsı **دُفِعَتْ عَنَّا** [lafzen: bizden uzaklaştırıldı]dır.

― -b6- **دَفَعَهُ بِحُجَّةٍ** (mecaz kabul edilerek:) [Onu bir hüccetle (delille) geri çevirdi/çürüttü].

― -b7- **دَفَعْتُ القَوْلَ** (mecaz kabul edilerek:) Sözü reddettim; onu bir delil, bir iddia veya bir kanıtla geri çevirdim.

― -b8- **اِدْفَعْ هٰذَا** (mecazen:) Bunu bırak; ona acı. [**مُدَفَّعٌ**’a bak.]

― -b9- [Aşağıdaki birkaç örnekte fiil, **اندفع**’a benzer; ardından **نَفْسَهُ** veya benzeri takdir edilir.]

― -b10- **دَفَعَ المَآءُ**: [Su, sanki kendini itiyormuş gibi döküldü/aktı]; ve aynı şekilde **السَّيْلُ** [sel]. Ve **دَفَعَ الوَادِى بِالمَآءِ**: [Vadi suyla aktı].

― -b11- **دَفَعَ فِى عَدْوِهِ** (mecaz kabul edilerek:) [Koşusunda, sanki kendini itiyormuş gibi ileriye doğru bastırdı].

― -b12- **دَفَعَ القَوْمُ** (mecaz kabul edilerek:) Kavim/topluluk birden geldi.

― -b13- **دَفَعَ اـِلَى المَكَانِ** ve meçhulde **دُفِعَ اـِلَيْهِ** (mecazen:) Mekâna ulaştı, oraya geldi. Yine dersin ki: **هٰذَا طَرِيقٌ يَدْفَعُ اـِلَى مَكَانِ كَذَا** (mecazen:) Bu, şu mekâna ulaşan bir yoldur.

― -b14- **دَفَعَ مِنْ عَرَفَاتٍ** (mecaz kabul edilerek:) Arafat’tan yolculuğa başladı ve oradan kendini sevk edip uzaklaştı; yahut dişi devesini sevk etti ve onu yürümeye sürdü. Ve **دَفَعْتُ عَنِ المَوْضِعِ** (mecaz kabul edilerek:) Mekândan ayrıldım, gittim, uzaklaştım yahut yolculuk ettim.

― -b15- **دَفَعَ** ayrıca (mecaz kabul edilerek) “geri döndü” demektir.

― -b16- **دَفْعٌ** **اـِلَى** ile geçişli kılındığında, [genellikle—yukarıda gösterildiği üzere her zaman değil—] “verme/teslim etme” fiili mânâsını taşır; Kur’ân’daki: **فَادْفَعُوا اـِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ** [Öyleyse mallarını onlara verin/teslim edin]. Dersin ki: **دَفَعْتُ اـِلَىى فُلَانٍ شَيْئًا** [Falana bir şeyi verdim/teslim ettim]. Ve **دَفَعْتُ الوَدِيعَةَ اـِلَى صَاحِبِهَا**: Emaneti sahibine geri verdim. Ve **دَفَعْتُ لَهُ قِطْعَةً مِنَ المَالِ**: [Ona maldan bir parça verdim]. Ve **دَفَعَهُ** [yalnız]: Onu verdi; eşanlamlısı **أَعْطَاهُ**.

2 **دَفَّعَ**: 1’e bak; dördüncü cümle.

― -b2- **دفّعهُ اـِلَى كَذَا** (mecazen:) Onu şuna sürdü; onu buna zorladı, mecbur etti yahut buna başvurmaya sevk etti.

― -b3- **دفّعهُ** ayrıca: Onu zelil ve hakir kıldı yahut fakirleştirdi; sanki defedilmeyi hak ediyormuş gibi. [Aşağıdaki meçhul ism-i mef’ûle bak.]

― -b4- **دفّع قَوْسَهُ** (mecaz kabul edilerek:) Yayını düzgün yaptı.

**مُدَافَعَةٌ**
3 **مُدَافَعَةٌ**: [asıl anlamında] bir başkasıyla onu itmek yahut onu defetmek için çekişmek; yahut bir başkasını itmek/defetmek, onun tarafından itilip/defedilmek; yahut bir başkasına karşı itmek; eşanlamlısı **مُزَاحَمَةٌ**. [Bundan: **يُدَافِعُ الأَخْبَثَيْنِ**: idrar ve dışkıyı tutmaya çalışır. Ve **مُدَافَعَةُ العَيْشِ**: hayatı elde tutmaya çalışma.]

― -b2- Fakat çoğu kez **دَفْعٌ** ile aynı mânâda kullanılır: bu maddenin ilk paragrafının ilk yarısında yedi yerde fiile ve iki mastarına bak.

― -b3- Ayrıca (mecaz kabul edilerek) **مُمَاطَلَةٌ** demektir; S’nin bazı nüshalarında **مُطَاوَلَةٌ**. Dersin ki: **دَافَعْتُهُ بِحَقِّهِ** yahut **عَنْ حَقِّهِ** (mecaz kabul edilerek:) Onun hakkı konusunda onunla erteledim, geciktirdim, oyaladım; ona tekrar tekrar vakit vaat ederek onu vermeyi geciktirdim; [böylece onu ondan defetmiş oldum]; eşanlamlısı **مَاطَلْتُهُ**. Ve **دافع بِحَاجَتِهِ** (mecaz kabul edilerek:) Onun ihtiyacını erteledi, geciktirdi, tehir etti, oyaladı.

― -b4- **دافع الرَّجُلُ أَمْرَ كَذَا** (mecaz kabul edilerek:) Adam şu işe bağlandı/adanmış oldu; onda gayret gösterdi ve onda ısrar etti, sebat etti.

5 **تَدَفَّعَ**: 6’ya ve 7’ye bak.

**تدافعوا**
6 **تدافعوا**: [Birbirlerini itmek yahut defetmek için birlikte çekiştiler; yahut] birbirlerini ittiler/defettiler; yahut birbirlerine karşı ittiler. Dersin ki: **تدافعوا فِى الحَرْبِ**: Savaşta birbirlerini ittiler/dürttüler/defettiler.

― -b2- [Bundan:] **تدافع الكَلَامَانِ** (mecaz kabul edilerek:) İki söz/cümle birbirine karşı çıktı, birbirini nakzetti; çatıştı; birbirine aykırı oldu.

― -b3- **تدافع السَّيْلُ** (mecazen:) Selin parçaları, bir kısmın diğerine etkisiyle birbirini iterek sürüklendi; ve benzeri şekilde **اندفع**; ve [şiddet mânâsıyla] **تدفّع**. [Ayrıca **دَفَعَ السَّيْلُ**’e bak.]

― -b4- **تدافع جَرْىُ الفَرَسِ**: benzeri şekilde (mecaz kabul edilerek:) Atın koşusu ardışık itişlerle sürdü.

― -b5- 7’ye de bak.

-A2- [Ayrıca geçişli de olur.] Dersin ki: **تدافعوا الشَّىْءَ**: Şeyi, her biri kendinden defetti. Ve **ضَيْفٌ يَتَدافَعُهُ الحَىُّ**: [Kabilenin, her birinin onu kendinden defettiği misafir].

**اندفع**
7 **اندفع**: **دَفَعَهُ**’nin quasi-meçhulüdür; ve **تدفّع** **دفّعهُ**’nin quasi-meçhulüdür; ve **تدافع** **دافعهُ**’nin quasi-meçhulüdür: fakat üçünün hepsi aynı mânâda kullanılır: 6’ya bak: [birincisi ise aslında “itilmiş/sürülmüş/dürtülmüş/kovulmuş oldu; özellikle yerinden çıkarılacak şekilde; sevk edilmiş oldu; geri çevrilmiş oldu; uzaklaştırılmış yahut geri itilmiş yahut ileriye doğru sürülmüş oldu; yerinden uzaklaştırılmış oldu” mânâsını ifade eder; ikincisi uygun olarak şiddet mânâsı taşır; üçüncüsü uygun olarak iki veya daha çok kişinin/şeyin yahut bir şeyin parçalarının birbirine karşı/üzerine etkisini ifade eder; ancak ikincisi ve üçüncüsü çoğu kez birincinin asıl mânâsında kullanılır.]

― -b2- [Bundan:] **اندفع** ayrıca (mecaz kabul edilerek:) Herhangi bir şekilde kır’a/ülkeye gitti demektir; yahut at vb. hakkında (mecazen:) hızlı gitti; sanki itilmiş/sevk edilmiş gibi.

― -b3- **اندفع فِى الحَدِيثِ** ve **فِى الاـِنْشَادِ** (mecazen:) Söyleşte ve şiir okumada ileri atıldı/üstüne gitti; ona daldı; ona girişti; onda genişledi/çokça söyledi; onda tafsil etti; onu başlattı; eşanlamlısı **أَفَاضَ فِيهِ**. Ve **اندفع فِى الضَّحِكِ**: [gülmeye patladı].

― -b4- [**اندفع فِى الطَّعَامِ** (mecaz kabul edilerek:) Yemeğe sarıldı; ona iştahla yöneldi.]

― -b5- **اندفع فِىالأَمْرِ** (mecazen:) İşte nüfuz edici bir enerjiyle/sertlikle/kuvvetle ve etkililikle hareket etti; eşanlamlısı **مَضَى فِيهِ**.

**اِسْتَدْفَعْتُ اللّٰهَ الأَسْوَآءَ**
10 **اِسْتَدْفَعْتُ اللّٰهَ الأَسْوَآءَ** (mecazen:) Allah’tan kötülükleri benden defetmesini istedim.

**دَفْعٌ**
**دَفْعٌ**: [1’e bak. Basit isim olarak: itiş; itme/dürtme/sürme fiili; özellikle bir şeyi yerinden gidermek üzere; sevk; geri püskürtme; vb.]

**دَفْعَةٌ**
**دَفْعَةٌ**: Tek bir itiş; bir itme, bir dürtme yahut tek bir sürme fiili; özellikle bir şeyi yerinden gidermek üzere; tek bir sevk; tek bir geri püskürtme: [bütün mânâlarında 1’in birlik mastarıdır; böylece] tek bir dökme fiili mânâsına da gelir; çoğulu **دَفَعَاتٌ**. Dersin ki: **دَفَعَهُ دَفْعَةً**: yani [onu bir defa itti, vb.]. Ve **دَفَعْتُ مِنَ الاـِنَآءِ دَفْعَةً**: yani [kabdan bir defalık döktüm].

― -b2- [1’in birlik mastarı olarak] ayrıca (mecaz kabul edilerek:) Bir kavmin yahut erkek topluluğunun topluca bir yere birden gelişi demektir.

― -b3- [Ayrıca (mecaz kabul edilerek:) koşmanın ve benzerinin bir harareti, tek bir koşusu yahut kesintisiz tek bir fiili.]

**دُفْعَةٌ**
**دُفْعَةٌ**: Bir tulumdan yahut kaptan bir defada dökülen miktar: bir defada dökülmüş miktar; **دُفْقَةٌ** ile eşanlamlıdır; yağmurdan [yani aralıksız düşen miktar olarak sağanak]; ve kandan [bir fışkırma] vb.: ayrıca bir vadinin [kabarması/taşkını] ve bir selin [kabarması/akını] ve bir atlı birliğinin [akını] ve gecenin [baskını] için de kullanılır: çoğulu **دُفَعٌ** ve **دُفَعَاتٌ** ve **دُفُعَاتٌ** ve **دُفْعَاتٌ**. Dersin ki: **بَقِىَفِى الاـِنَآءِ دُفْعَةٌ**: Kapta bir defada dökülecek kadar kaldı.

― -b2- Ayrıca: maldan verilen bir parça/payı.

**دِفَاعُ**
**دِفَاعُ**: belirli olarak, özel ad şeklinde: dişi koyun; iriliğinden dolayı budunu sağa sola ittiği için böyle adlandırılmıştır.

**دَفُوعٌ**
**دَفُوعٌ** ve aşağıdaki **مِدْفَعٌ**: [çok/şiddetle iten, süren, dürten, sevk eden yahut defeden:] ikisi de aynı mânâdadır. Bundan bir kadının—edepsiz bir kadının—sözü: **لَا بَلْ قَصِيرٌ مِدْفَعٌ**. Yine dersin ki: **رَجُلٌ دَفَّاعٌ**: şiddetle iten/sevk eden/defeden yahut savunan adam. Ve **نَاقَةٌ دَفُوعٌ**: sağılırken arka ayağıyla tekme atan ( **تَدْفَعُ** ) dişi deve.

**دَفَّاعٌ**
**دَفَّاعٌ**: **دَفُوعٌ**’a bak.

― -b2- Ayrıca: Bir kemik, bir çanağın kendisine yakın tarafında bulunduğunda, et parçası onun yerine gelsin diye onu uzaklaştırıp kenara koyan kimse.

**دُفَّاعٌ**
**دُفَّاعٌ**: Dalgaların ve selin—ve denizin—bir defada yahut şiddetle aşağı dökülen ana kısmı; yahut büyük sel; yahut suyun çokluğu ve şiddeti; yahut sel suyunun büyük miktarı; ve insanların büyük sayısı. Dersin ki: **جَآءَ دُفَّاعٌ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَآءِ**: Erkeklerden ve kadınlardan büyük bir kalabalık, birbirine yığılır halde geldi.

― -b2- Ayrıca (mecazen:) benzeri büyük bir şeyi iten/sevk eden/defeden büyük şey.

**دَافِعٌ**
**دَافِعٌ**: 1’in ism-i fâilidir. Kur’ân’da: **مَا لَهُ مِنْ دَافِعٍ**: Onu defedecek hiçbir kimse olmayacaktır. Ve: **لَيْسَ لَهُ دَافِعٌ**: Onun için hiçbir defedici olmayacaktır; yahut hiçbir savunucu.

― -b2- Dişi koyun ya da dişi keçiye, yahut dişi deveye; bunun gibi **دَافِعَةٌ** ve aşağıdaki **مِدْفَاعٌ** da (mecazen:) doğurmadan az önce ilk sütü memesine akıtan ( **تَدْفَعُ** ) [yani orada salgılayan]; yahut yavrusunu doğurmak üzereyken çokluğundan dolayı sütü memesine salgılayan. AO der ki: bazıları **مُفْكِهٌ** ve **دَافِعٌ**’i aynı mânâda kılar; **هِىَ دَافِعٌ بِوَلَدٍ** der; istersen yalnız **هِىَ دَافِعٌ** dersin.

**دَافِعَةٌ**
**دَافِعَةٌ**: **دَافِعٌ**’in müennesi; ve isim olarak: her **مَيْثَآء**’ın aşağı yahut en aşağı kısmı; çoğulu **دَوَافِعُ**: bu çoğul, vadilere döküldükleri yerlerdeki **مِيث**’lerin aşağı/en aşağı kısımları demektir; yahut vadilerin oraya döküldüğü yerler; yahut çoğul, suyun **مِيث**’e döküldüğü kısımlar demektir; buna karşılık **مِيث** ana vadiye dökülür; yahut **دافعة**, yüksek yahut sarp ve yüksek yerden eğimli bir zeminde akarken başka bir **تَلْعَة**’ye dökülen bir **تَلْعَة**’dir; onu yer yer sağa sola gider görürsün; biraz yayılıp yuvarlaklaşır; sonra kendinden daha aşağı olana dökülür; bunun her birine bu ad verilir; çoğulu yukarıdaki gibidir.

**مَدْفَعٌ**
**مَدْفَعٌ**: [su kanalı;] suların aktığı su yollarından **مَدَافِع**’den biri; **مَدَافِعُ** onun çoğuludur; selin dökülüp suyunun dağıldığı vadinin aşağı/en aşağı kısmı; ve **دَافِعَة**’nin **مِذْنَب** denilen [su yolu/kanalı]; çünkü bu, orada başka bir **دافعة**’ye dökülür; **مذنب**, iki **دَافِعَتَانِ** arasındaki kanaldır.

**مِدْفَعٌ**
**مِدْفَعٌ**: **دَفُوعٌ**’a iki yerde bak.

― -b2- [Asıl mânâsı: itme/sevk etme/defetme aleti; buradan modern Arapçada topa ve ebelerin cenini dışarı çıkarmada kullandığı alete ad olur.

― -b3- Buradan ayrıca şiddet bildiren bir sıfat olarak da kullanılır; bundan:] **رُكْنٌ مِدْفَعٌ**: sağlam bir köşe.

**مُدَفَّعٌ**
**مُدَفَّعٌ**: deveye nispetle (mecazen:) sahibi katında çok değerli tutulan; öyle ki yüke yaklaştığında geri gönderilir; çiftleşmeye ayrılmış olup binilmeyen ve yüklenmeyen; yüklenmek üzere getirildiğinde **اِدْفَعْ هٰذَا** denir; yani “bunu bırak, ona acı”.

― -b2- Ayrıca (deveye nispetle) (mecaz kabul edilerek:) sahibi katında değersiz tutulan; öyle ki yüke yaklaştığında hor görülerek geri gönderilir. Böylece iki zıt mânâ taşır.

― -b3- İnsana nispetle (mecazen:) fakir ve zelil; herkesin kendinden defettiği; yahut herkesin onu kendinden defetmesi sebebiyle; **مُدَقَّعٌ** ile birlikte kullanılır; yani dersin ki: **فُلَانٌ مُدَفَّعٌ مُدَقَّعٌ**; ve (mecaz kabul edilerek) hor görülen, hakir tutulan; bunun gibi aşağıdaki **مُتَدَافَعٌ** da; misafir ederse ikram etmeyen ve istenince vermeyen; ve (mecaz kabul edilerek) akrabasından defedilmiş olan (**الَّذِى دُفِعَ عَنْ نَسَبِهِ**); ve (mecaz kabul edilerek) kabilenin, her birinin onu kendinden defettiği misafir; her biri onu bir başkasına çevirir.

― -b4- **أَنَا مُدَفَّعٌ اـِلَى أَمْرِ كَذَا** (mecazen:) Şu işe sürülmüş, zorlanmış, mecbur edilmişim; yahut ona başvurmaya mecbur edilmişim.

**مِدْفَاعٌ**
**مِدْفَاعٌ**: **دَافِعٌ**’e bak.

**هُوَ سَيِّدُ قَوْمِهِ غَيْرُ مُدَافَعٍ**
**هُوَ سَيِّدُ قَوْمِهِ غَيْرُ مُدَافَعٍ** (mecaz kabul edilerek:) O, kavminin/topluluğunun efendisi/başkanıdır; otoritesinde sıkıştırılmış değildir ve ondan itilmiş değildir; **غَيْرُ مُزَاحَمٍ** ile eşanlamlıdır.

**المُدَافِعُ**
**المُدَافِعُ** (mecaz kabul edilerek:) Aslan.

**مُتَدافِعُ**
**مُتَدافِعُ**: **مُدَفَّعٌ**’a bak.

**قَوْلٌ مُتَدَافِعٌ**
**قَوْلٌ مُتَدَافِعٌ** (mecazen:) [Bir kısmı diğer kısmına karşı çıkan/çelişen söz; kendi içinde çelişik söz].

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَفَعَ
دَفَعَ A ( n. ac. دَفْع 1 ,  مَدْفَع 17 ,  دَفَاْع 22 ),
a.  Pushed or drove back, away; removed, repelled.

b.  [ 'An ], Warded off, averted from, defended.

c.  Poured, poured forth.

d.  [ Ila or La ], Gave, delivered, restored, paid to.

دَاْفَعَ
دَاْفَعَ III ,
a.  Deferred, put off, postponed.

b.  see I (a) , ( b ).

تَدَاْفَعَ
تَدَاْفَعَ VI ,
a.  Strove, struggled together, jostled one another.

اِنْدَفَعَ
اِنْدَفَعَ VII ,
a.  Was pushed or driven back, away.

b.  Ran quickly, pressed on ( horse ).

c.  [ Fī ], Launched out into; was profuse, prolix ( in conversation ).

اِسْتَدْفَعَ
اِسْتَدْفَعَ X ,
a.  Prayed ( God ) to avert.

دَفْع
دَفْع 1 ,
a.  Repulsion; propulsion.

b.  Payment.

دَفْعَة
دَفْعَة 1t ,
a.  A push,   thrust.

b.  One go.

c.  A payment.

دُفْعَة
دُفْعَة 3t , ( pl. دُفَع 9 ),
a.  One go; one part.

b.  Shower, downpour.

مَدْفَع
مَدْفَع 17 , ( pl. مَدَاْفِعُ 44 ),
a.  Channel, bed ( torrent ).

مِدْفَع
مِدْفَع 20 , ( pl. مَدَاْفِعُ 44 ),
a.  Any instrument used for repelling or for driving forward.

b.  Cannon.

دَاْفِع
دَاْفِع 21 ,
a.  Repelling, driving back.

b.  One who pays or delivers.

دِفَاْع
دِفَاْع 23 ,
a.  Ewe.

دَفُوْع
دَفُوْع 26 ,
a.  see 21 (a) .

دَوَاْفِعُ
دَوَاْفِعُ 41 ,
a.  Hollow ground or basin into which torrents pour.

##### Türkçe

**دَفَعَ**
**دَفَعَ** A ( n. ac. **دَفْع** 1 ,  **مَدْفَع** 17 ,  **دَفَاْع** 22 ),
a. İtti veya geri sürdü, uzağa; giderdi, defetti.

b. [ 'An ], Savdı, -den uzaklaştırdı, savundu.

c. Döktü, akıttı.

d. [ Ila or La ], -e verdi, teslim etti, iade etti, -e ödedi.

**دَاْفَعَ**
**دَاْفَعَ** III ,
a. Erteledi, geri bıraktı, tehir etti.

b. I (a) , ( b )’ye bak.

**تَدَاْفَعَ**
**تَدَاْفَعَ** VI ,
a. Birlikte çabaladı, birlikte mücadele etti, birbirini itti-kakıştırdı.

**اِنْدَفَعَ**
**اِنْدَفَعَ** VII ,
a. İtildi veya geri sürüldü, uzağa.

b. Hızla koştu, ileri atıldı (at).

c. [ Fī ], -e daldı; bol, geveze oldu (konuşmada).

**اِسْتَدْفَعَ**
**اِسْتَدْفَعَ** X ,
a. (Allah’a) savması için dua etti.

**دَفْع**
**دَفْع** 1 ,
a. Defetme; ileri itme.

b. Ödeme.

**دَفْعَة**
**دَفْعَة** 1t ,
a. Bir itiş, bir dürtüş.

b. Bir kerede.

c. Bir ödeme.

**دُفْعَة**
**دُفْعَة** 3t , ( pl. **دُفَع** 9 ),
a. Bir kerede; bir parça.

b. Sağanak, şiddetli yağmur.

**مَدْفَع**
**مَدْفَع** 17 , ( pl. **مَدَاْفِعُ** 44 ),
a. Kanal, yatak (sel).

**مِدْفَع**
**مِدْفَع** 20 , ( pl. **مَدَاْفِعُ** 44 ),
a. Defetmek veya ileri sürmek için kullanılan herhangi bir alet.

b. Top.

**دَاْفِع**
**دَاْفِع** 21 ,
a. Defeden, geri süren.

b. Ödeyen veya teslim eden kimse.

**دِفَاْع**
**دِفَاْع** 23 ,
a. Dişi koyun.

**دَفُوْع**
**دَفُوْع** 26 ,
a. 21 (a)’ya bak.

**دَوَاْفِعُ**
**دَوَاْفِعُ** 41 ,
a. Sellerin döküldüğü çukur yer veya havza.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

دفع
دَفَعَ - يَدْفَعُ - دَفْع - دافِع - دافَعَ - يُدافِعُ

دَفَعَ - يَدْفَعُ + كائن + شيئاً: يحركه بقوة مبعداً إياه: يحركه بقوة وزخم وشدة وبدفقة واحدة محولاً إياه عن مكان إلى مكان آخر ينتهي إليه: يدفع  سيئة أو عدواً أو مالاً
دَفَعَ - يَدْفَعُ + كائن + شيئاً + بـِ شيء: يدفعه مستخدماً الشيء
﴿ادفع بالتي هي أحسن السيئة﴾: ادفع عنك السيئة باستعمال التي هي أحسن
دَفَعَ - يَدْفَعُ + كائن + شيئاً + عن شيء أو كائن: يحركه بقوة وزخم وشدة، وبدفقة واحدة محولاً إياه عن الكائن
دَفَعَ - يَدْفَعُ + كائن + شيئاً + إلى كائن أو شيء: يحوله بقوة وعلى شكل دفقة كاملة إلى الكائن
﴿فإن آنستم منهم رشدا فادفعوا إليهم أموالهم﴾ حولوا إليهم أموالهم بقوة وعلى شكل دفقة كاملة: وهو بمعنى تسديد كامل المبلغ بالعرف الحالي
دَفْع: اسم فعل " دَفَعَ - يَدْفَعُ ": تحريك الأشياء بعيدة عن الفاعل: محاولة الكائن البقاء من غير تأثير عليه يغير من موقعه أو وضعه بدفع كل ما يمكن أن يقترب منه بعيداً عنه
دَافِع: اسم فاعل صفة مشبهة من " دَفَعَ - يَدْفَعُ "
دَافَعَ - يُدافِعُ: على وزن " فاعلَ" من " دَفَعَ - يَدْفَعُ ": يتبادل فعل " دَفَعَ - يَدْفَعُ " مع آخر: يدفع كل منهما عن الآخر
﴿إن الله يدافع عن الذين آمنوا إن الله لا يحب كل خوان كفور﴾: الله يدفع عن المؤمنين وهم يدفعون عن دينه، والله لا يحب الخوان الكفور الذي لا يدفع عن دينه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الدفع والتنحية والإبعاد والطرد"، وهي:
دَحَرَ - يَدْحُرُ، ذَادَ - يَذُوْدُ، رَجَمَ - يَرْجُمُ، طَرَدَ - يَطْرُدُ، نَفَى - يَنْفِي، دَفَعَ - يَدْفَعُ
دَفَعَ - ادفع
 	﴿ادفع بالتي هي أحسن السيئة نحن أعلم بما يصفون(96)﴾ المؤمنون ﴿ولا تستوي الحسنة ولا السيئة ادفع بالتي هي أحسن فإذا الذي بينك وبينه عداوة كأنه ولي حميم(34)﴾ فصلت
 	﴿وليعلم الذين نافقوا وقيل لهم تعالوا قاتلوا في سبيل الله أو ادفعوا قالوا لو نعلم قتالا لاتبعناكم هم للكفر يومئذ أقرب منهم للإيمان يقولون بأفواههم ما ليس في قلوبهم والله أعلم بما يكتمون(167)﴾ آل عمران
 	﴿وابتلوا اليتامى حتى إذا بلغوا النكاح فإن آنستم منهم رشدا فادفعوا إليهم أموالهم ولا تأكلوها إسرافا وبدارا أن يكبروا ومن كان غنيا فليستعفف ومن كان فقيرا فليأكل بالمعروف فإذا دفعتم إليهم أموالهم فأشهدوا عليهم وكفى بالله حسيبا (6)﴾ النساء
دَفْعٌ
 ﴿فهزموهم بإذن الله وقتل داوود جالوت وآتاه الله الملك والحكمة وعلمه مما يشاء ولولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لفسدت الأرض ولكن الله ذو فضل على العالمين(251)﴾ البقرة ﴿الذين أخرجوا من ديارهم بغير حق إلا أن يقولوا ربنا الله ولولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لهدمت صوامع وبيع وصلوات ومساجد يذكر فيها اسم الله كثيرا ولينصرن الله من ينصره إن الله لقوي عزيز(40)﴾ الحج
دافع
 ﴿ما له من دافع (8)﴾ الطور ﴿للكافرين ليس له دافع (2)﴾ المعارج
دافَعَ - يدافع
 ﴿إن الله يدافع عن الذين آمنوا إن الله لا يحب كل خوان كفور(38)﴾ الحج
مختار الصحاح
● [دفع] د ف ع: دَفَعَ إليه شيئا و دَفَعَهُ فانْدَفَعَ وبابهما قطع و انْدَفَعَ الفرس أي أسرع في سيره واندفعوا في الحديث و المُدَافَعةُ المماطلة و دَافَعَ عنه و دَفَع بمعنى تقول منه دَافَعَ الله عنك السوء دِفَاعاً و اسْتَدْفَعَ الله الأسواء أي طلب منه أن يدفعها عنه و تَدَافَعَ القوم في الحرب أي دفع بعضهم بعضا و الدُّفْعَةُ من المطر وغيره بالضم مثل الدفقة والدفعة بالفتح المرة الواحدة
الراغب
الدفع
- الدفع إذا عدي بإلى اقتضى معنى الإنالة، نحو قوله تعالى: }فادفعوا إليهم أموالهم﴿[النساء/6]، وإذا عدي بعن اقتضى معنى الحماية، نحو:﴾إن الله يدافع عن الذين آمنوا﴿[الحج/38]، وقال:﴾ولولا دفع الله الناس بعضهم ببعض﴿[الحج/40]، وقوله:﴾ليس له دافع *** من الله ذي المعارج{ [المعارج/2 - 3]، أي: حام، والمدفع: الذي يدفعه كل أحد (انظر: اللسان (دفع) ؛ والمجمل 2/330)، والدفعة من المطر، والدفاع من السيل.
ملخص اللسان
1.     الدَّفْع: الإِزالة بقوّة. دَفَعَه يَدْفَعُه دَفْعاً ودَفاعاً  ودافَعَه ودَفَّعَه فانْدَفَع وتَدَفَّع وتَدافَع، وتدافَعُوا الشيءَ:  دَفَعَه كلّ واحد منهم عن صاحبه، وتدافَع القومُ أَي دفَع بعضُهم بعضاً. ورجل  دَفّاع ومِدْفَع: شديد الدَّفْع. ورُكْن مِدْفَعٌ: قويّ. ودفَع فلان إِلى  فلان شيئاً ودَفع عنه الشرّ على المثل. - ودافَع عنه بمعنى دفَع، تقول منه: دفَع الله عنك  المَكْروه دَفْعاً، ودافع اللهُ عنك السُّوء دِفاعاً. واستَدْفَعْت اللهَ  تعالى الأَسواء أَي طلبت منه أَن يَدْفَعَها عني
2.    والدَّفْعةُ: انتهاء جماعة القوم إِلى موضع بمرَّة ،
3.    والمُدافَعةُ: المُماطلة. ودافَع فلان فلاناً في حاجته إِذا ماطَلَه فيها فلم  يَقْضِها.
4.     الانْدِفاعُ المُضيّ في الأَرض، كائناً ما كان؛  وانْدَفع الفرسُ أَي أَسْرَع في سيْره. وفي  الحديث: أَنه دَفَع من عَرَفات أَي ابتدأَ السيرَ،
5.     والانْدِفاعُ: المُضِيُّ في الأَمر. وانْدَفعُوا في الحديث.
6.     والمُدافَعة: المُزاحمة.
7.    وكذلك دُفَعُ المطر ونحوه. والدُّفْعةُ من المطر: مثل الدُّفْقة،
8.    والدَّفعة، بالفتح: المرة الواحدة.
9. وتدَفَّع السيل وانْدفَع: دفَع بعضُه  بعضاً.والدُّفّاع، بالضم والتشديد: طَحْمة السيلِ العظيم والمَوْج؛  المَدافِعُ المَجارِي والمَسايِل؛  والمَدْفَع: واحد مدافِع المياه التي تجري فيها
10. الدُّفّاع الكثير من الناس ومن  السيل ومن جَرْي الفرس إِذا تدافع جَرْيُه ، ودَفع نفْسَه منها  ونَحَّاها أَو دفع ناقتَه وحَمَلَها على السيْر
11.                        ودَفَع إِلى المكان ودُفِع، كلاهما: انْتَهى. ويقال: هذا طريق يَدْفَع  إِلى مكان كذا أَي يَنْتَهِي إِليه
12.                        دافَع الرجل أَمْرَ كذا إِذا أُولِعَ به وانهمك فيه.
لسان العرب
● - دفع: الدَّفْع: الإِزالة بقوّة. دَفَعَه يَدْفَعُه دَفْعاً ودَفاعاً  ودافَعَه ودَفَّعَه فانْدَفَع وتَدَفَّع وتَدافَع، وتدافَعُوا الشيءَ:  دَفَعَه كلّ واحد منهم عن صاحبه، وتدافَع القومُ أَي دفَع بعضُهم بعضاً. ورجل  دَفّاع ومِدْفَع: شديد الدَّفْع. ورُكْن مِدْفَعٌ: قويّ. ودفَع فلان إِلى  فلان شيئاً ودَفع عنه الشرّ على المثل. ومن كلامهم: ادْفَعِ الشرّ ولو  إِصْبعاً؛ حكاه سيبويه. ودافَع عنه بمعنى دفَع، تقول منه: دفَع الله عنك  المَكْروه دَفْعاً، ودافع اللهُ عنك السُّوء دِفاعاً. واستَدْفَعْت اللهَ  تعالى الأَسواء أَي طلبت منه أَن يَدْفَعَها عني. وفي حديث خالد: أَنه  دافَع بالناس يوم مُوتةَ أَي دفعَهم عن مَوْقِف الهَلاك، ويروى بالراء من  رُفع الشيء إِذا أُزيل عن موضعه.  والدَّفْعةُ: انتهاء جماعة القوم إِلى موضع بمرَّة؛ قال:  فنُدْعَى جَميعاً مع الرَّاشِدين،  فنَدْخُلُ في أَوّلِ الدَّفْعةِ  والدُّفْعةُ: ما دُفع من سِقاء أَو إِناء فانْصَبَّ بمرَّة؛ قال:  كقَطِرانِ الشامِ سالَتْ دُفَعُه  وقال الأَعشى:  وسافَتْ من دَمٍ دُفَعا  (* قوله «وسافت» كذا بالأصل وبهامشه خافت.)  وكذلك دُفَعُ المطر ونحوه. والدُّفْعةُ من المطر: مثل الدُّفْقة،  والدَّفعة، بالفتح: المرة الواحدة. وتدَفَّع السيل وانْدفَع: دفَع بعضُه  بعضاً.والدُّفّاع، بالضم والتشديد: طَحْمة السيلِ العظيم والمَوْج؛ قال  جَوادٌ يَفِيضُ على المُعْتَفِين،  كما فاضَ يَمٌّ بدُفّاعِه  والدُّفّاع: كثرة الماء وشدَّته. والدُّفّاع أَيضاً: الشيء العظيم  يُدْفَع به عظيم مثله، على المثل. أَبو عمرو: الدُّفّاع الكثير من الناس ومن  السيل ومن جَرْي الفرس إِذا تدافع جَرْيُه، وفرس دَفَّاعٌ؛ وقال ابن  أَحمر:إِذا صَليتُ بدَفّاعٍ له زَجَلٌ،  يُواضِخُ الشَّدَّ والتَّقْرِيبَ والخَبَبا  ويروى بدُفّاع، يريد الفرس المُتدافِعَ في جَرْيه. ويقال: جاء دُفّاعٌ  من الرجال والنساء إِذا ازدحموا فركب بعضُهم بعضاً.  ابن شميل: الدَّوافِعُ أَسافِلُ المِيثِ حيث تَدْفَع في الأَوْدِية،  أَسفلُ كل مَيْثاء دافعة.  وقال الأَصمعي: الدَّوافِعُ مَدافِعُ الماء إِلى المِيثِ، والمِيث  تَدْفَع إِلى الوادِي الأَعظم.  والدافِعةُ: التَّلْعَةُ من مَسايِل الماء تَدْفَع في تَلْعة أُخرى إِذا  جرى في صَبَبٍ وحَدُورٍ من حَدَبٍ، فَتَرَى له في مواضِعَ قد انْبَسَطَ  شيئاً واسْتدارَ ثم دَفع في أُخرى أَسفل منها، فكلّ واحد من ذلك دافِعةٌ  والجمع الدَّوافِعُ، ومَجْرَى ما بين الدَّافِعَتَين مِذْنَبٌ، وقيل:  المَدافِعُ المَجارِي والمَسايِل؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:  شِيبُ المَبارِكِ، مَدْرُوسٌ مَدافِعُه،  هابِي المَراغِ، قلِيلُ الوَدْقِ، مَوْظُوبُ  المَدْرُوس: الذي ليس في مَدافِعه آثار السيل من جُدوبتِه. والموْظُوبُ:  الذي قد ووظب على أَكْله أَي دِيمَ عليه، وقيل: مَدْرُوسٌ مَدافِعُه  مأْكول ما في أَوْدِيته من النبات. هابِي المَراغ: ثائرٌ غُبارُه. شِيبٌ:  بِيضٌ. ابن شميل: مَدْفَعُ الوادي حيث يدْفَع السيل، وهو أَسفله، حيث  يَتفرَّق ماؤُه.  وقال الليث: الانْدِفاعُ المُضيّ في الأَرض، كائناً ما كان؛ وأَمَّا قول  الشاعر:  أَيُّها الصُّلْصُلُ المُغِذُّ إِلى المَدْ  فَعِ من نَهْرِ مَعْقِلٍ فالمَذارِ  فقيل: هو مِذْنَبُ الدّافِعة لأَنها تَدْفع فيه إِلى الدافعة الأُخرى،  وقيل: المَدْفَع اسم موضع.  والمُدَفَّع والمُتدافَعُ: المَحْقُور الذي لا يُضَيَّف إِن اسْتضاف ولا  يُجْدَى إِن اسْتَجْدَى، وقيل: هو الضيْفُ الذي يَتَدافَعُه الحَيُّ،  وقيل: هو الفقير الذليل لأَنَّ كلاًّ يَدْفَعُه عن نفسه. والمُدَفَّع:  المَدْفُوع عن نسبه. ويقال: فلان سيّد قومه غير مُدافَع أَي غير مُزاحَم في  ذلك ولا مَدْفُوعٍ عنه. الأَصمعي: بعير مُدَفَّع كالمُقْرَم الذي يُودَع  للفِحْلةِ فلا يُركب ولا يُحْمَل عليه، وقال: هو الذي إِذا أُتي به  ليُحْمَلَ عليه قيل: ادْفَع هذا أَي دَعْه إِبقاء عليه؛ وأَنشد غيره لذي  الرمة:وقَرَّبْن لِلأَظْعانِ كُلَّ مُدَفَّع  والدافِعُ والمِدفاع: الناقة التي تَدْفَع اللبن على رأْس ولدها لكثرته،  وإِنما يكثر اللبن في ضَرْعها حين تريد أَن تضع، وكذلك الشاة المِدْفاع،  والمصدر الدَّفْعة، وقيل: الشاة التي تَدْفَع اللَّبَأَ في ضَرْعِها  قُبَيْلَ النَّتاج. يقال: دَفَعَتِ الشاةُ إِذا أَضْرَعَت على رأْس الولد.  وقال أَبو عبيدة: قوم يجعلون المُفْكِهَ والدَّافِعَ سواء، يقولون هي  دافِعٌ بولد، وإِن شئت قلت هي دافع بلَبَن، وإِن شئت قلت هي دافع بضَرْعها،  وإِن شئت قلت هي دافع وتسكت؛ وأَنشد:  ودافِعٍ قد دَفَعَتْ للنَّتْجِ،  قد مَخَضَتْ مَخاضَ خَيْلٍ نُتْجِ  وقال النضر: يقال دَفَعَتْ لَبَنَها وباللبن إِذا كان ولدها في بطنها،  فإِذا نُتِجت فلا يقال دَفَعت.  والدَّفُوع من النوق: التي تَدْفع برجلها عند الحَلب.  والانْدِفاعُ: المُضِيُّ في الأَمر. والمُدافَعة: المُزاحمة.  ودَفَع إِلى المكان ودُفِع، كلاهما: انْتَهى. ويقال: هذا طريق يَدْفَع  إِلى مكان كذا أَي يَنْتَهِي إِليه. ودَفَع فلان إِلى فلان أَي انتهى  إِليه. وغَشِيَتْنا سَحابة فَدُفِعْناها إِلى غيرنا أَي ثُنِيَت عنا  وانصَرفَت عنا إِليهم، وأَراد دُفِعَتْنا أَي دُفِعَت عنا. ودَفَع الرجل قوسَه  يدْفَعُها: سَوَّاها؛ حكاه أَبو حنيفة، قال: ويَلْقَى الرجلُ الرجلَ فإِذا  رأَى قوسه قد تغيرت قال: ما لك لا تَدْفَع قوْسَك؟ أَي ما لك لا  تَعْمَلُها هذا العَمَل.  ودافِعٌ ودفَّاع ومُدافِعٌ: أَسماء.  وانْدَفع الفرسُ أَي أَسْرَع في سيْره. وانْدَفعُوا في الحديث. وفي  الحديث: أَنه دَفَع من عَرَفات أَي ابتدأَ السيرَ، ودَفع نفْسَه منها  ونَحَّاها أَو دفع ناقتَه وحَمَلَها على السيْر.  ويقال: دافَع الرجل أَمْرَ كذا إِذا أُولِعَ به وانهمك فيه.  والمُدافَعةُ: المُماطلة. ودافَع فلان فلاناً في حاجته إِذا ماطَلَه فيها فلم  يَقْضِها.  والمَدْفَع: واحد مدافِع المياه التي تجري فيها. والمِدْفَع، بالكسر:  الدَّفُوع؛ ومنه قولها يعني سَجاحِ:  لا بَلْ قَصِيرٌ مِدْفَعُ
مقاييس اللغة:
(دفع)  الدال والفاء والعين أصلٌ واحد مشهور، يدلُّ على تنحيَة الشيء. يقال دَفَعْتُ الشّيءَ أدفعُه دفْعا. ودافع الله عنه السُّوءَ دِفاعا. والمدفَّع: الفقير؛ لأن هذا يدافِعُه عند سؤالِهِ([5]) إلى ذلك. وهو قوله:
والنّاس أعداءٌ لكُلِّ مدفَّعٍ *** صِفْرِ اليدَينِ وإخوةٌ للمُكْثِرِ
وإيّاه أراد الشَّاعرُ بقوله:
ومَضروب يئنُّ بغير ضربٍ *** يُطاوِحُه الطرافُ* إلى الطِّرافِ([6])
والدُّفْعة من المطر والدّم وغيرِه. وأما الدُّفَّاع فالسَّيل العظيم. وكل ذلك مشتقٌّ من أنَّ بعضَه يدفَعُ بعضاً. والمدفَّع: البعير الكريم، وهو الذي كلما جِيءَ به ليُحمَل عليه أُخِّر وجِيء بغيره إكراماً له. وهو في قول حُميد:
* وقرّبن للتَّرْحالِ كُلَّ مُدَفَّعٍ([7]) *
القاموس المحيط:
دَفَعَه، و إليه، و عنه الأذَى، كمَنع، دَفْعاً ومَدْفَعاً، والدَّفْعَةُ المَرَّةُ، وبالضم الدُّفْعَةُ من المَطَرِ، ج دُفَعٌ، كصُرَدٍ، وما انْصَبَّ من سقاءٍ أو إناءٍ بِمَرَّة. وكمَقْعَدٍ ع، ومَذَنَب الدافعةِ، لأنها تَدْفَعُ فيه إلى الدافِعَةِ الأُخْرَى، وواحِدُ مَدافِعِ المِياهِ التي تَجْرِي فيها. وكمنْبَرٍ الدَّفوعُ. وكمعظمٍ البعيرُ الكريمُ، والمُهانُ، ضِدٌّ، والرجلُ المَحْقورُ، والذي دُفِعَ عن نَسَبِه، وضَيْفٌ يَتَدَافَعُه الحَيُّ، يُحيلُه كلٌّ على الآخَرِ.
وناقةٌ دافِعٌ ودافِعَةٌ ومِدْفاعٌ: تَدْفَعُ اللِّبَأَ في ضَرْعِها قُبَيْلَ النِّتاجِ. والدَّوافِعُ: أسافِلُ المِيثِ حيثُ تَدْفَعُ فيه الأودِيَةُ أسْفَلُ كُلِّ مَيثاءَ دافِعَةٌ. وكشدادٍ: من إذا وقَعَ في القَصْعَةِ عَظْمٌ مما يَلِيهِ، نَحَّاهُ حتى تَصيرَ مَكانَهُ لَحْمَةٌ، وبالضم: طَحْمَةُ المَوْجِ والسيلِ، والشيءُ العظيمُ يُدْفَعُ به مِثْلُهُ.
وانْدَفَعَ في الحديثِ: أفاضَ، و الفرسُ: أسْرَعَ في سَيرِه، ومُطاوِعُ دَفَعَه. والمُدافَعَةُ: المُماطَلَةُ، والدَّفْعُ، ومنه: " إن الله يُدافِعُ عن الذين آمنوا " . ودِفاعُ، مَعْرِفَةً: عَلَمٌ للنَّعْجَةِ. وسَيِّدٌ غَيْرُ مُدافَعٍ، بفتح الفاءِ: غيرُ مُزاحَمٍ. واسْتَدْفَعَ اللّهَ الْأَسْواءَ: طَلَبَ منه أن يَدْفَعَها عنه. وتَدافَعوا في الحربِ: دَفَعَ بعضُهم بعضاً.
تاج العروس:
د ف ع
دَفَعَهُ ودَفَعَ إِلَيْهِ شَيْئاً ودَفَعَ عَنْهُ الأَذَى والشَّرَّ عَلَى المَثَلِ كَمَنَعَ يَدْفَعُ دَفْعَاً بالفَتْحِ ومَدْفَعاً كمَطْلِبٍ : أَزَالَهُ بِقُوَّةٍ . ومنه قَوْلُهُ تَعَالَى : " ولَوْلاَ دَفْعُ اللهِ النّاسَ " ومِنْ كَلامِهِمْ : ادْفَعِ الشَّرَّ ولَوْ إِصْبعاً حَكَاهُ سِيبَوَيْه . وشَاهِدُ المَدْفَع قَوْلُ مُتَمِّمٍ يَرْثِي أَخَاهُ مالِكاً :
" فَقَصْرَكِ إِنّي قَدْ شَهِدْتُ فَلَمْ أَجِدْبِكَفَّىَّ عَنْهُ لِلْمَنِيَّةِ مَدْفَعَاً وفي البَصَائرِ : إِذا عُدِّيَ الدَّفْعُ بإِلَى اقْتَضَى مُعْنَى الأَمَانَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى : " فَادْفَعُوا إِلَيْهِم أَمْوَالَهم " وإِذا عُدِّيَ بِعَنْ اقْتَضَىَ مَعْنَى الحَمَايَةِ كقَوْلِهِ تَعَالَى : " إِنَّ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا " وقَوْلِه تَعالى : " لَيْسَ لَهُ دَافِع مِنَ اللهِ " أَي حامٍ . وقَالَ ابنُ شُمَيْلٍ : مَدْفَع الوَادِي : حَيْثُ يَدْفَعُ السَّيْل وهو أَسْفَلُه حَيْثُ يَتَفَرَّقُ ماؤُه . والدَّفْعَةُ بالفَتْحِ : المَرَّةُ الواحِدَةُ . والدُّفْعَةُ بالضَّمِّ مِثْل الدُّفْقَة مِنَ المَطَرِ وغَيْرِهِ كَمَا في الصّحاح ج : دُفَعٌ كصُرَدٍ . والدُّفْعَةُ أَيْضاً : ما دُفِعَ وانْصَبَّ مِن سِقَاءٍ أَوْ إِناءٍ بمَرَّةٍ نَقَلَه اللَّيْثُ وأَنْشَد :
أَيُّها الصُّلْصُلُ المُغِذُّ إِلَى المَدْ ... فَعِ من نَهْرِ مَعْقِلٍ فالمَذَارِ وكَمَقْعَدٍ : ع ويُقَالُ : بَل المَدْفَعُ : مَذْنَبُ الدّافِعَةِ لأَنَّهَا تَدْفَعُ فيه إِلَى الدّافِعَةِ الأُخْرَى . والمَذْنَبُ : مَجْرَى ما بَيْنَ الدّافِعَتَيْنِ . وفي الصّحاح : المَدْفَعُ : وَاحِدُ مَدَافِع المِيَاهِ الَّتِي تَجْرِي فِيهَا
وقالَ ابْنُ شُمَيْلٍ : مَدْفَعُ الوَادِي حَيْثُ يَدْفَعُ السَّيْلُ وهو أَسْفَلَهُ حَيْثُ يَتَفَرَّق مَاؤُه . قالَ لَبِيدٌ رَضِيَ اللهُ عَنْه :
فمَدافِعُ الرَّيّانِ عُرِّىَ رَسْمُهَا ... خَلَقاً كَما ضَمِنَ الوُحِيَّ سِلاَمُهَا وقَالَ سَلامَةُ بنُ جَنْدَلٍ :
شِيبِ المَبَارِكِ مَدْرُوسٍ مَدَافِعُه ... هَابِي المَرَاغِ قَلِيلِ الوَدْقِ مَوْظُوبِ والمِدْفَعُ كمِنْبَرٍ : الدَّفُوعُ ومنهُ قَوْلُهَا كما في الصّحاح وفي اللِّسَانِ : يَعْنِي سَجاحِ . وفي العُبَابِ : ومِنْهُ قَوْلُ امْرَأَةٍ جَالِعَةٍ :
" لا بَلْ قَصِيرٌ مِدْفَعُ والمُدَفَّع كمُعَظَّمٍ : البَعِيرُ الكَرِيمُ عَلَى أَهْلِهِ إِذا قُرِّبَ للْحَمْلِ رُدَّ ضَنّاً به كما في الأَسَاسِ وهو كالمُقْرَمِ الَّذِي يُودَعُ لِلْفِحْلَةِ فَلا يُرْكَبُ ولا يُحْمَلُ عَلَيْهِ نَقَلَهُ الأَصمَعِيّ وقالَ أَيْضاً : هو الَّذِي إِذا أُتِيَ به ليُحْمَلَ عَلَيْهِ قِيلَ : ادْفَعْ هذا أَيْ دَعْهُ إِبقاءً عَلَيْه وهو مَجَازٌ
قالَ ذُو الرُّمَّة :
وقَرَّبْنَ للأَظْعَانِ كُلَّ مُدَفَّعٍ ... مِن البُزْلِ يُوفِى بالحَوِيَّةِ غَارِبُهْ ويُرْوَى : كُلّ مَوَقِّعٍ . والمُدَفَّعُ أَيْضاً : البَعِير المُهَانُ عَلَى أَهْلِه كُلَّمَا قُرِّبَ للْحَمْلِ رُدَّ اسْتِحْقاراً به ضِدّ قال مُتَمِّمٌ رَضِيَ اللهُ عنه :
يَحْتَازُهَا عَنْ جَحْشِهَا وتَكُفُّهُ ... عَنْ نَفْسِهَا إِنَّ اليَتِيمَ مُدَفَّعُ وقالَ اللَّيْثُ : المُدَفَّعُ : الرَّجُلُ المَحْقُور الَّذِي لا يُقْرَى إِنْ ضِيفَ ولا يُجْدَي إِن اجْتَدَى . قالَ طُفَيْلٌ الغَنَوِيّ :
" وأَشْعَثَ يَزْهاهُ النُّبُوحُ مَدَفَّعٍعَن الزّادِ مِمَّنْ صَرَّفَ الدَّهْرُ مُحْثَلِ
" أَتَانَا فَلَمْ نَدْفَعْهُ إِذْ جَاءَ طارِقاًوقُلْنَا لَهُ : قَدْ طَالَ لَيْلُكَ فانْزِل وفي الصّحاحِ : المُدَفَّعُ : الفَقِيرُ والذَّلِيلُ لأَنَّ كُلاًّ يَدْفَعُهُ عَنْ نَفْسِهِ . وفي الأَسَاس : فُلانٌ مُدْقِعٌ مُدَفَّعٌ وهو الفَقِيرُ الَّذِي يَدْفَعُه كُلُّ أَحَدٍ عَنْ نَفْسِهِ وهو مَجَازٌ . والمُدَفَّع : الَّذِي دُفِعَ عَنْ نَسَبهِ قالَهُ ابنُ دُرَيْد . قالَ : وضَيْفٌ مُدَفَّعٌ : يَتَدَافَعُهُ الحَيُّ يُحِيلُه كُلٌّ عَلَى الآخَر . وشاةٌ أَو ناقَةٌ دَافِعٌ ودَافِعَةٌ ومِدْفَاعٌ : تَدْفَعُ اللَّبَنَ عَلَى رَأْسِ وَلَدِها لِكَثْرَتِهِ وإِنَّمَا يَكْثُرُ اللَّبَنُ في ضَرْعِها حِينَ تُرِيدُ أَنْ تَضَعَ والمَصْدَرُ الدَّفْعَةُ . وفي الصّحاح : الدّافِعُ : الشاةُ أَو النَّاقَةُ الَّتِي تَدْفَعُ اللِّبَأَ في ضَرْعِها قُبَيْلَ النِّتاجِ يُقَالُ : دَفَعَتِ الشّاةُ : إِذا أَضْرَعَتْ عَلَى رَأْسِ الوَلَدِ وهو مَجازٌ . وقالَ أَبُو عُبَيْدَةَ : قَوْمٌ يَجْعَلُونَ المُفْكِهَ والدَّافِعَ سَوَاءً يَقُولُونَ : هي دَافِعٌ بولَدٍ وإِنْ شِئْتَ قُلْتَ : هي دَافِعٌ بَلَبَنٍ وإِنْ شِئْتَ قُلْتَ : هي دَافِعٌ بضَرْعِهَا وإِنْ شِئْتَ قُلْتُ : هي دَافِعٌ وتَسْكُت . وأَنْشَدَ :
" ودَافِعٍ قَدْ دَفَعَتْ للنَّتْجِ
" قَدْ مَخَضَتْ مَخَاضَ خَيْلٍ نُتْجِ وقالَ النَّضْرُ : يُقَالُ : دَفَعَتْ لَبَنَهَا وباللَّبَنِ إِذا كانَ وَلَدُها في بَطْنِهَا فإِذا نُتِجَت فلا يُقَالُ : دَفَعَتْ
وقالَ ابنُ شُمَيْلٍ : الدَّوَافِعُ : أَسافِلُ المِيثِ حيث تَدْفَعُ فيه الأَوْدِيَةُ . هكذا في النُّسَخِ والنَّصّ : تَدْفَعُ في الأَوْدِيَة أَسْفَلُ كُلِّ مَيْثَاءِ دافِعَةٌ . وقالَ الأَصْمَعِيُّ : الدَّوَافِعُ : مَدَافِعُ الماءِ إِلَى المِيثِ والمِيثُ تَدْفَعُ في الوَادِي الأَعْظَمُ . وقال اللَّيْثُ : وأَمّا الدّافِعَةُ فالتَّلْعَةُ تَدْفَع في تَلْعَةٍ أُخْرَى إِذا جَرَى فِي صَبَبٍ أَوْ حَدُورٍ مِنْ حَدَبٍ فتَرَاهُ يَتَرَدَّدُ فِي مَوَاضِعَ قَدِ انِبَسَطَ شَيئاً واسْتَدَارَ . ثُمَّ دَفَعَ في أُخْرَى أَسْفَلَ مِنْهَا فكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ ذلِكَ دافِعَةٌ والجَمْعُ الدَّوَافِعُ . قالَ النّابِغَةُ الذّبْيانِيّ :
عَفا حُسُمٌ مِنْ فَرْتَنَا فالفَوَارِعُ ... فجَنْبَاً أَريكٍ فالتِلاعُ الدَّوَافِعُ وقالَ الجَاحِظُ : الدَّفّاعُ كشَدّادٍ : مَنْ إِذا وَقَعَ في القَصْعَةِ عَظْمٌ مِمّا يَلِيهِ نَحّاهُ حَتَّى تَصِيرَ مَكَانَهُ لَحْمَةٌ أَي قِطْعَةٌ مِنْهَا . والدُّفَّاعُ بالضَّمِّ مَعَ التَّشْدِيدِ : طَحْمَةُ المَوْجِ والسَّيْلِ . قالَ الشّاعِرُ :
جَوَادٌ يَفِيضُ عَلَى المُعْتَفِينَ ... كَمَا فَاضَ يَمٌّ بدُفَّاعِهِ وفي الصّحاح : الدُّفّاعُ : السَّيْلُ العَظِيمُ وفي اللِّسَانِ : كَثْرَةُ الماءِ وشِدَّتُهُ . وقالَ أبُو عَمْروٍ : الدُّفّاعُ : الكَثِيرُ مِن النّاسِ ومِن السَّيْل . والدُّفّاعُ أَيْضاً : الشَّيْءُ العَظِيمُ الَّذِي يُدْفَعُ به العَظِيمُ مِثْلُه عَلَى المَثَلِ . ونْدَفَعَ في الحَدِيثِ : أَفاضَ فِيهِ وكَذلِكَ في الإِنْشَادِ . وهو مَجَازٌ . وانْدَفَع الفَرَسُ : أَسْرَعَ في سَيْرِه وهو مَجَازٌ أَيْضاً . وانْدَفَعَ : مُطَاوِعُ دَفَعَهُ . يُقَالُ : دَفَعْتُهُ فانْدَفَعَ الثَّلاثَةُ ذَكَرَهُنَّ الجَوْهَرِيّ
والمُدَافَعَةُ : المُمَاطَلَةُ هكذا في نُسْخَهِ الصّحاح . وفي الجَمْهَرَةِ : دَافَعْتُ فُلاناً بحَقِّهِ إِذا مَاطَلْتَهُ . ووَقَعَ في بَعْضِ نُسَخِ الصّحاحِ : المُطَاوَلَة بَدَل المُمَاطَلَةِ . والمُدَافَعَةُ : الدَّفْعُ يُقَالُ : دَافَعَ عَنْهُ ودفَعَ بمَعْنَىً . تَقُولُ مِنْهُ : دَفَعَ اللهُ عَنْكَ المَكْرُوه دَفْعاً ودَافَعَ اللهُ عَنْكَ السُّوءَ دِفَاعاً ومِنْهُ قَوْلُه تَعالَى - في قِرَاءَة غَيْرِ ابْنِ كَثِيرٍ والبَصْرِيَّين - " إِنَّ اللهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا " وقَرَأَ المَدَنِيّانِ ويَعْقُوبُ وسَهْل فِي سُورَتَي البَقَرِةِ والحَجِّ " ولَوْلا دِفَاعُ اللهِ النّاسَ " . وقالَ ابْنُ عَبّادٍ : دِفَاعُ بالكسْرِ مَعْرِفِةً : عَلَمٌ للنَّعْجَةِ لأَنَّهَا تُدَافِعُ فَخِذَهَا مِنْ ها هنا وها هُنَا ضَخْماً . ويُقَالُ : هو سَيِّد قَوْمِهِ غيرُ مُدَافَعِ بفَتْحِ الفَاءِ أَيْ غَيْرُ مُزَاحَمٍ فِي ذلِكَ ولا مَدْفُوعٍ عَنْه . واسْتَدْفَعَ اللهَ الأَسْوَاءَ : طَلَبَ مِنْهُ أَنْ يَدْفَعَها عَنْهُ كما في الصّحاح . وتَدَافَعُوا في الحَرْبِ : دَفَعَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً . وتَدَافَعُوا الشَّيْءَ : دَفَعَه كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُم عَنْ نَفْسِه . وممّا يُسْتَدْرَك عليه : دَفَعَهُ دَفَاعاً . ودَفَعَهُ فَتَدفَّعَ وتَدَافَعَ . ورَجُلٌ دَفّاعٌ : شَدِيدُ الدَّفْعِ . ورُكْنٌ مِدْفَعٌ كمِنْبَرٍ : قَوِيٌّ . والدَّفْعَةُ بالفَتْحِ : انْتِهَاءُ جَمَاعَةِ القَوْمِ إِلَى مَوْضِعٍ بِمَرَّةٍ . قالَ :
فنُدْعَى جِمِيعاً مَعَ الرّاشِدِينَ ... فنَدْخُلُ فِي أَوَّلِ الدَّفْعَةِ وتَدَفَّعَ السَّيْلُ وتَدَافَعَ : دَفَعَ بَعْضُهُ بَعْضاً كانْدَفَعَ وهو مَجَازٌ وكَذلِكَ قَوْلُهم : قَوْلٌ مُتَدَافِعٌ
وقَالَ أَبُو عَمْروٍ : الدُّفّاعُ كرُمَّانٍ : الكَثِيرُ مِن النّاسِ . ومِن جَرْيِ الفَرِسِ إِذا تَدَافَعَ جَرْيَهُ . ويُقَالُ : جاءَ دُفّاعٌ مِن الرِّجَالِ والنِّسَاءِ إِذا ازْدَحَمُوا فرَكِبَ بَعْضُهُم بَعْضاً
وقَالَ اللَّيْثُ : الانْدِفَاعُ : المُضِيُّ فِي الأَرْضِ كائناً ما كان . وفي الأَساسِ : انْدَفَعَ في الأَمْرِ : مَضَى فِيهِ وهو مَجَازُ . وفي الحَدِيثِ : أَنَّه دَفَعَ مِنْ عَرَفَاتٍ أَيْ ابْتَدَأَ السَّيْرَ ودَفَعَ نَفْسَه مِنْهَا ونَحّاهَا أَو دَفَعَ نَاقَتَهُ وحَمَلَهَا عَلَى السَّيْرِ . والمُتَدَافَعُ : المَحْقُورُ المُهَانُ عن اللَّيْثِ . والدَّفُوعُ من النُّوقِ كصَبُورٍ : الَّتِي تَدْفَعُ برِجْلِها عِنْدَ الحَلْبِ . والمُدَافَعَةُ : المُزَاحَمَةُ . ويُقَالُ : دَافَعَ الرَّجُلُ أَمْرَ كَذَا إِذا أُولِعَ بِهِ وانْهَمَكَ فِيهِ . ويُقَالُ : هذا طَرِيقٌ يَدْفَعُ إِلَى مَكَانِ كَذا أَيْ يَنْتَهِيِ إِلَيْه . ودَفَعَ إِلَى المَكَانِ ودُفِعَ كِلاهُمَا : انْتَهَى إِلَيْهِ وهو مَجَازٌ . وأَنّا مُدْفَعٌ إِلَى أَمْرِ كَذا : مَدْفُوع إِلَيْه اضْطِرَاراً وهو مَجَازٌ أَيْضاً . ومِنْهُ دَفَعَه إِلَى كَذا إِذا اضْطَرَّه . وغَشِيَتْنَا سَحَابَةٌ فدُفِعْنَاهَا إِلَى غَيْرَنَا أَي انْصَرَفَتْ عَنّا إِلَيْهِمْ وأَرادَ : دُفِعَتْنَا : أَيْ دُفِعَتْ عَنّا وهو مَجَازٌ . وَدَفَعَ الرَّجُلُ قَوْسَهُ يَدْفَعُها : سَوّاهَا حَكَاهُ أَبو حَنِيفَةَ . ويَلْقَى الرَّجُلُ الرَّجُلَ فإِذا رَأَى قَوْسَهُ قَدْ تَغَيَّرَتْ قالَ : مالَكَ لا تَدْفَعُ قَوْسَكَ أَي مالَكَ لا تَعْمَلُهَا هذا العَمَلَ . ودَفَعَ كرَجَعَ وَزْناً ومَعْنىً اسْتَدْرَكَهُ شَيْخُنَا . ودَفَعَهُ : أَعْطَاهُ نَقَلَهُ شَيْخُنا عن الرّاغِبِ . وقَدْ سَمَّوْا دَافِعاً ودَفَّاعاً كشَدَّادٍ ومُدُافِعاً . والمُدَافعُ أَيْضاً : الأَسَدُ نَقَلَه الصّاغَانِيّ

_Türkçe çeviri henüz yok_
