# دفع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%81%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دفع

دفعه ودفع إليه شيئا، ودفع عنه الأذى والشر، على المثل، كمنع، يدفع دفعا، بالفتح، ومدفعا، كمطلب: أزاله بقوة. ومنه قوله تعالى:  ولولا دفع الله الناس  ومن كلامهم: ادفع الشر ولو إصبعا، حكاه سيبويه. وشاهد المدفع قول متمم يرثي أخاه مالكا:
  فقصرك إني قد شهدت فلم أجدبكفى عنه للمنية مدفعا وفي البصائر: إذا عدي الدفع بإلى اقتضى معنى الأمانة، كقوله تعالى:  فادفعوا إليهم أموالهم  وإذا عدي بعن اقتضى معنى الحماية كقوله تعالى:  إن يدافع عن الذين آمنوا  وقوله تعالى:  ليس له دافع من الله  ، أي حام. وقال ابن شميل: مدفع الوادي: حيث يدفع السيل، وهو أسفله حيث يتفرق ماؤه. والدفعة، بالفتح: المرة الواحدة. والدفعة بالضم، مثل الدفقة من المطر وغيره، كما في الصحاح ج: دفع، كصرد. والدفعة أيضا: ما دفع وانصب من سقاء أو إناء بمرة، نقله الليث، وأنشد:
  أيها الصلصل المغذ إلى المد                      فع من نهر معقل فالمذار وكمقعد: ع، ويقال: بل المدفع: مذنب الدافعة، لأنها تدفع فيه إلى الدافعة الأخرى. والمذنب: مجرى ما بين الدافعتين. وفي الصحاح: المدفع: واحد مدافع المياه التي تجري فيها.
 وقال ابن شميل: مدفع الوادي حيث يدفع السيل، وهو أسفله حيث يتفرق ماؤه. قال لبيد رضي الله عنه:
  فمدافع الريان عرى رسمـهـا                      خلقا، كما ضمن الوحي سلامها وقال سلامة بن جندل:
  شيب المبارك مدروس مدافـعـه                      هابي المراغ قليل الودق موظوب والمدفع، كمنبر: الدفوع، ومنه قولها، كما في الصحاح، وفي اللسان: يعني سجاح. وفي العباب: ومنه قول امرأة جالعة:
  لا بل قصير مدفع والمدفع، كمعظم: البعير الكريم على أهله إذا قرب للحمل رد ضنا به، كما في الأساس، وهو كالمقرم الذي يودع للفحلة، فلا يركب، ولا يحمل عليه، نقله الأصمعي، وقال أيضا: هو الذي إذا أتي به ليحمل عليه قيل: ادفع هذا، أي دعه إبقاء عليه، وهو مجاز.
 قال ذو الرمة:

  وقربن للأظعان كل مـدفـع                      من البزل يوفى بالحوية غاربه ويروى: كل موقع. والمدفع أيضا: البعير المهان على أهله كلما قرب للحمل رد استحقارا به، ضد قال متمم رضي الله عنه:
  يحتازها عن جحشها، وتكفه                      عن نفسها، إن اليتيم مدفع وقال الليث: المدفع: الرجل المحقور، الذي لا يقرى إن ضيف، ولا يجدي إن اجتدى. قال طفيل الغنوي:
  وأشعث يزهاه النبوح مدفععن الزاد ممن صرف الدهر محثل
  أتانا فلم ندفعه إذ جاء طارقاوقلنا له: قد طال ليلك فانزل وفي الصحاح: المدفع: الفقير، والذليل، لأن كلا يدفعه عن نفسه. وفي الأساس: فلان مدقع مدفع، وهو الفقير الذي يدفعه كل أحد عن نفسه، وهو مجاز. والمدفع: الذي دفع عن نسبه، قاله ابن دريد. قال: وضيف مدفع: يتدافعه الحي، يحيله كل على الآخر. وشاة أو ناقة دافع، ودافعة، ومدفاع: تدفع اللبن على رأس ولدها لكثرته، وإنما يكثر اللبن في ضرعها حين تريد أن تضع، والمصدر الدفعة. وفي الصحاح: الدافع: الشاة أو الناقة التي تدفع اللبأ في ضرعها قبيل النتاج، يقال: دفعت الشاة: إذا أضرعت على رأس الولد، وهو مجاز. وقال أبو عبيدة: قوم يجعلون المفكه والدافع سواء، يقولون: هي دافع بولد وإن شئت قلت: هي دافع بلبن، وإن شئت قلت: هي دافع بضرعها، وإن شئت قلت: هي دافع وتسكت. وأنشد:
  ودافع قد دفعت للنتج
  قد مخضت مخاض خيل نتج وقال النضر: يقال: دفعت لبنها وباللبن، إذا كان ولدها في بطنها، فإذا نتجت فلا يقال: دفعت.
 وقال ابن شميل: الدوافع: أسافل الميث حيث تدفع فيه الأودية. هكذا في النسخ، والنص: تدفع في الأودية، أسفل كل ميثاء دافعة. وقال الأصمعي: الدوافع: مدافع الماء إلى الميث، والميث تدفع في الوادي الأعظم. وقال الليث: وأما الدافعة فالتلعة تدفع في تلعة أخرى إذا جرى في صبب أو حدور من حدب، فتراه يتردد في مواضع قد انبسط شيئا واستدار. ثم دفع في أخرى أسفل منها، فكل واحد من ذلك دافعة، والجمع الدوافع. قال النابغة الذبياني:
  عفا حسم من فرتنا، فالفوارع                      فجنبا أريك فالتلاع الدوافع وقال الجاحظ: الدفاع، كشداد: من إذا وقع في القصعة عظم مما يليه نحاه حتى تصير مكانه لحمة، أي قطعة منها. والدفاع، بالضم مع التشديد: طحمة الموج والسيل. قال الشاعر:
  جواد يفيض على المعتفين                      كما فاض يم بدفـاعـه وفي الصحاح: الدفاع: السيل العظيم، وفي اللسان: كثرة الماء وشدته. وقال أبو عمرو: الدفاع: الكثير من الناس، ومن السيل. والدفاع أيضا: الشيء العظيم الذي يدفع به، العظيم مثله، على المثل. وندفع في الحديث: أفاض فيه، وكذلك في الإنشاد. وهو مجاز. واندفع الفرس: أسرع في سيره، وهو مجاز أيضا. واندفع: مطاوع دفعه. يقال: دفعته فاندفع، الثلاثة ذكرهن الجوهري.

  والمدافعة: المماطلة، هكذا في نسخه الصحاح. وفي الجمهرة: دافعت فلانا بحقه، إذا ماطلته. ووقع في بعض نسخ الصحاح: المطاولة بدل المماطلة. والمدافعة: الدفع، يقال: دافع عنه ودفع، بمعنى. تقول منه: دفع الله عنك المكروه دفعا، ودافع الله عنك السوء دفاعا، ومنه قوله تعالى - في قراءة غير ابن كثير والبصريين -  إن الله يدافع عن الذين آمنوا  ، وقرأ المدنيان، ويعقوب وسهل في سورتي البقرة والحج  ولولا دفاع الله الناس  . وقال ابن عباد: دفاع، بالكسر، معرفة: علم للنعجة، لأنها تدافع فخذها من ها هنا وها هنا، ضخما. ويقال: هو سيد قومه غير مدافع، بفتح الفاء، أي غير مزاحم في ذلك ولا مدفوع عنه. واستدفع الله الأسواء: طلب منه أن يدفعها عنه، كما في الصحاح. وتدافعوا في الحرب: دفع بعضهم بعضا. وتدافعوا الشيء: دفعه كل واحد منهم عن نفسه. ومما يستدرك عليه: دفعه دفاعا. ودفعه فتدفع وتدافع. ورجل دفاع: شديد الدفع. وركن مدفع، كمنبر: قوي. والدفعة، بالفتح: انتهاء جماعة القوم إلى موضع بمرة. قال:
  فندعى جميعا مع الراشدين                      فندخل في أول الـدفـعة وتدفع السيل، وتدافع: دفع بعضه بعضا، كاندفع، وهو مجاز، وكذلك قولهم: قول متدافع.
 وقال أبو عمرو: الدفاع، كرمان: الكثير من الناس. ومن جري الفرس إذا تدافع جريه. ويقال: جاء دفاع من الرجال والنساء، إذا ازدحموا فركب بعضهم بعضا.
 وقال الليث: الاندفاع: المضي في الأرض كائنا ما كان. وفي الأساس: اندفع في الأمر: مضى فيه، وهو مجاز. وفي الحديث: أنه دفع من عرفات أي ابتدأ السير، ودفع نفسه منها ونحاها، أو دفع ناقته وحملها على السير. والمتدافع: المحقور المهان، عن الليث.والدفوع من النوق، كصبور: التي تدفع برجلها عند الحلب. والمدافعة: المزاحمة. ويقال: دافع الرجل أمر كذا، إذا أولع به وانهمك فيه. ويقال: هذا طريق يدفع إلى مكان كذا، أي ينتهي إليه. ودفع إلى المكان، ودفع، كلاهما: انتهى إليه، وهو مجاز. وأنا مدفع إلى أمر كذا: مدفوع إليه اضطرارا، وهو مجاز أيضا. ومنه دفعه إلى كذا، إذا اضطره. وغشيتنا سحابة فدفعناها إلى غيرنا، أي انصرفت عنا إليهم، وأراد: دفعتنا: أي دفعت عنا، وهو مجاز. ودفع الرجل قوسه يدفعها: سواها، حكاه أبو حنيفة. ويلقى الرجل الرجل فإذا رأى قوسه قد تغيرت، قال: مالك لا تدفع قوسك، أي مالك لا تعملها هذا العمل. ودفع كرجع وزنا ومعنى، استدركه شيخنا. ودفعه: أعطاه، نقله شيخنا عن الراغب. وقد سموا دافعا ودفاعا، كشداد، ومدافعا. والمدافع أيضا: الأسد، نقله الصاغاني.

### Türkçe

**دفعه** ve **دفع إليه** bir şeyi; ve **دفع عنه** eziyeti ve şerri; mesel üzere, **منع** gibi; **يدفع** **دفعا** (fetha ile), ve **مدفعا** **مطلب** gibi: onu kuvvetle giderdi. Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü:  **ولولا دفع الله الناس**  Ve onların sözlerinden: **ادفع الشر ولو إصبعا**; onu Sîbeveyh hikâye etti. Ve **المدفع**’ın şahidi, Mütemmim’in kardeşi Mâlik’e mersiye söylerken sözü:
  “Senin kısalığın (yakınlığın); ben şahit oldum da bulmadım;
  Ölüm için ondan bir **مدفعا** (defedici) yeterli.”

Ve **البصائر**’de: **الدفع** **بإلى** ile geçişli kılınırsa emanet mânâsını gerektirir; Yüce Allah’ın sözü gibi:  **فادفعوا إليهم أموالهم**  Ve **بعن** ile geçişli kılınırsa himaye mânâsını gerektirir; Yüce Allah’ın sözü gibi:  **إن يدافع عن الذين آمنوا**  Ve Yüce Allah’ın sözü:  **ليس له دافع من الله**  yani: koruyan. İbn Şümeyl dedi: **مدفع الوادي**: selin ittiği yer; o, onun en aşağısıdır; suyu orada ayrılıp dağılır. Ve **الدفعة** (fetha ile): bir tek kerre. Ve **الدفعة** (damme ile): yağmurdan ve başkasından **الدفقة** gibi; **الصحاح**’ta **ج: دفع**’ta, **صرد** gibi. Ve **الدفعة** ayrıca: bir kırbadan yahut kaptan bir kerrede itilip boşalan şey; onu Leys nakletti; ve şu beyti okudu:
  “Ey **الصلصل**; **المدفع**’a doğru beslenen;
  **نهر معقل**’den, sonra **المذار**’a.”

Ve **كمقعد** gibi: **ع**. Ve denilir: bilakis **المدفع**: **مذنب الدافعة**’dır; çünkü o, onda öteki **الدافعة**’ya doğru itilir. Ve **المذنب**: iki **الدافعة** arasındaki şeyin mecrasıdır. Ve **الصحاح**’ta: **المدفع**: suların aktığı **مدافع**’ların bir tanesidir.

İbn Şümeyl dedi: **مدفع الوادي** selin ittiği yerdir; o, onun en aşağısıdır; suyu orada ayrılıp dağılır. Lebîd (Allah ondan razı olsun) dedi:
  “**مدافع الريان**’ın izi silindi;
  Eskidi; tıpkı vahyin onun selâmını içine alması gibi.”

Selâme b. Cendel dedi:
  “Mübârek’in ihtiyarlığı; **مدافعـه**’si aşınmış;
  Korkak, gevşek; az yağmurlu, sürekli.”

Ve **المدفع** **منبر** gibi: **الدفوع**; ve ondan onun sözü; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve **اللسان**’da: yani Secâh’ı kastediyor. Ve **العباب**’da: ve ondan, bir **امرأة جالعة**’nın sözü:
  “Hayır; bilakis kısa, **مدفع**.”

Ve **المدفع** **معظم** gibi: yük için yaklaştırıldığında, ona kıyamayıp geri çevrilen, ehline karşı değerli deve; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve o, **المقرم** gibidir; aygıra ayrılıp bırakılır; ne binilir ne de üzerine yük yüklenir; onu Asma‘î nakletti. Yine dedi: o, üzerine yük yüklenmek için getirildiğinde “**ادفع هذا**” denilen kimsedir; yani onu bırak, ona karşı koruma olsun; ve bu mecazdır.

Zü’r-Rumme dedi:

  “Ve göç kervanları için her **مـدفـع**’ı yaklaştırdılar;
  Yaşlı develerden; hörgücü **الحوية** ile vefâ eder.”

Ve rivayet olunur: “her **موقع**”. Ve **المدفع** ayrıca: ehline karşı hor görülen deve; her ne zaman yük için yaklaştırılsa, onu küçümseyerek geri çevrilir; zıddı. Mütemmim (Allah ondan razı olsun) dedi:
  “Onu yavrusundan uzak tutar ve onu
  Kendisinden men eder; çünkü yetim **مدفع**’tır.”

Leys dedi: **المدفع**: hakir görülen adam; misafir olursa ağırlanmaz, yardım isterse fayda vermez. Tufeyl el-Ganevî dedi:
  “Ve dağınık saçlı; havlaması onu böbürlendiren; **مدفع**;
  Azıktan uzak; zamanın çevirdiği, yoksullaşmış.”
  “Bize geldi; geceleyin gelen olarak geldiğinde onu **ندفعه** etmedik;
  Ve ona dedik ki: gecen uzadı; in.”

Ve **الصحاح**’ta: **المدفع**: fakir ve zelil; çünkü her biri onu kendinden iter. Ve **الأساس**’ta: falan **مدقع مدفع**’tır; o, herkesin onu kendinden ittiği fakirdir; ve bu mecazdır. Ve **المدفع**: nesebinden itilmiş olan; bunu İbn Düreyd söyledi. Dedi: ve **ضيف مدفع**: kabile onu birbirine iter; her biri onu ötekine havale eder. Ve bir koyun yahut deve **دافع** ve **دافعة** ve **مدفاع**: sütünün çokluğundan, sütü yavrusunun başına doğru iter; süt ancak doğurmak istediği vakit memesinden çoğalır; masdar **الدفعة**’dır. Ve **الصحاح**’ta: **الدافع**: doğumdan az önce memesindeki ağız sütünü iten koyun yahut deve; “**دفعت الشاة**” denir: yavrunun başına doğru süt verdiği zaman; ve bu mecazdır. Ebû Ubeyde dedi: bir kavim **المفكه** ile **الدافع**’ı bir sayar; derler ki: o, yavru ile **دافع**’tır; istersen “süt ile **دافع**” dersin; istersen “memesi ile **دافع**” dersin; istersen “o **دافع**” dersin ve susarsın. Ve şu beyti okudu:
  “Ve bir **دافع**; doğum için **دفعت** etti;
  Doğuran atların sancısı gibi sancılandı.”

Nadr dedi: “**دفعت** sütünü” ve “süt ile **دفعت**” denir; yavrusu karnındayken; doğurduğunda ise “**دفعت**” denmez.

İbn Şümeyl dedi: **الدوافع**: **الميث**’in aşağılarıdır; vadiler oraya doğru itilir. Nüshalarda böyle; metin: “vadilere itilir”; her **ميثاء**’nın aşağısı bir **دافعة**’dır. Asma‘î dedi: **الدوافع**: suyun **الميث**’e doğru olan **مدافع**’larıdır; ve **الميث** en büyük vadiye doğru itilir. Leys dedi: **الدافعة** ise, bir **تلعة**’nın, bir **تلعة**’ya doğru itmesidir; bir sırtın eğiminde yahut inişinde akarsa; onu, biraz yayılıp dönerek yerlerde gidip gelir görürsün. Sonra ondan daha aşağı bir başkasına doğru **دفع** eder; bunların her biri bir **دافعة**’dır; çoğulu **الدوافع**. Nâbiga ez-Zübyânî dedi:
  “**حسم** silindi; **فرتنا**’dan; sonra **الفوارع**;
  Sonra **جنبا أريك**; sonra **التلاع الدوافع**.”

Câhiz dedi: **الدفاع** **شداد** gibi: çanağa düştüğünde, yanındakini büyüklüğünden dolayı iter; ta ki onun yerine et, yani ondan bir parça olsun. Ve **الدفاع** (damme ile, şeddeli): dalganın ve selin kabarmasıdır. Şair dedi:
  “Bir at; sığınanların üzerine taşar;
  Tıpkı denizin **بدفـاعـه** ile taşması gibi.”

Ve **الصحاح**’ta: **الدفاع**: büyük sel. Ve **اللسان**’da: suyun çokluğu ve şiddeti. Ebû Amr dedi: **الدفاع**: insanın çokluğu; ve selden de. Ve **الدفاع** ayrıca: onunla itilen büyük şey; onun benzeri büyüklük; mesel üzere. Ve hadiste **ندفع**: onda taşkınca konuştu; inşadda da böyledir; ve bu mecazdır. Ve **اندفع الفرس**: yürüyüşünde hızlandı; bu da mecazdır. Ve **اندفع**: **دفعه**’nin mutâvaatı. “Onu **دفعت** ettim de **فاندفع** etti” denir; üçünü Cevherî zikretti.

Ve **المدافعة**: oyalama; **الصحاح** nüshasında böyle. Ve **الجمهرة**’de: “**دافعت** falanı hakkıyla” yani onu oyaladın. **الصحاح**’ın bazı nüshalarında **المطاولة** kelimesi **المماطلة** yerine geçmiştir. Ve **المدافعة**: itmedir; “**دافع عنه**” ve “**دفع**” denir; mânâca. Ondan şöyle dersin: “Allah senden hoş olmayanı **دفعا** ile defetsin”; “Allah senden kötülüğü **دفاعا** ile uzaklaştırsın.” Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü — İbn Kesîr ve Basralıların kıraati dışında —  **إن الله يدافع عن الذين آمنوا**  Ve Medineliler, Ya‘kūb ve Sehl, Bakara ve Hac sûrelerinde  **ولولا دفاع الله الناس**  okudular. İbn Abbâd dedi: **دفاع** (kesra ile), marife: koyuna özel addır; çünkü uyluğunu buradan buraya **تدافع** eder; iri olarak. Ve denilir: o, kavminin efendisidir; **غير مدافع** (fâ’nın fethasıyla); yani o hususta ne çekişilen ne de ondan uzaklaştırılandır. Ve **استدفع الله الأسواء**: ondan, onları kendinden defetmesini istedi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **تدافعوا في الحرب**: birbirlerini ittiler. Ve **تدافعوا الشيء**: onların her biri onu kendinden itti. Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **دفعه دفاعا**. Ve **دفعه**; sonra **تدفع** etti ve **تدافع** etti. Ve **رجل دفاع**: itmesi şiddetli. Ve **ركن مدفع** **منبر** gibi: güçlü. Ve **الدفعة** (fetha ile): kavmin topluluğunun bir yere bir kerede varmasının sonu. Dedi:
  “Hep birlikte râşidlerle çağrılırız;
  Sonra ilk **الدفـعة**’ya gireriz.”

Ve **تدفع السيل** ve **تدافع**: onun bir kısmı bir kısmını itti; **اندفع** gibi; ve bu mecazdır; onların “**قول متدافع**” demeleri de böyledir.

Ebû Amr dedi: **الدفاع** **رمان** gibi: insanın çokluğu. Ve atın koşuşundan: koşuşu **تدافع** ettiğinde. Ve denilir: erkeklerden ve kadınlardan **دفاع** geldi; birbirlerine sıkıştıklarında, bir kısmı bir kısmının üstüne bindiğinde.

Leys dedi: **الاندفاع**: her ne olursa olsun, yeryüzünde ilerleyip gitmektir. Ve **الأساس**’ta: “işte **اندفع** etti” yani onda ilerledi; ve bu mecazdır. Ve hadiste: onun **عرفات**’tan **دفع** ettiği; yani yürüyüşe başladı; ve kendini ondan itti ve uzaklaştırdı; yahut devesini itti ve onu yürüyüşe sevk etti. Ve **المتدافع**: hakir görülen, aşağılanan; Leys’ten. Ve develerden **الدفوع** **صبور** gibi: sağımda ayağıyla iten. Ve **المدافعة**: sıkışma. Ve denilir: adam şu işi **دافع** etti; yani ona tutuldu ve onda kendini kaybetti. Ve denilir: bu yol, şu mekâna **يدفع** eder; yani ona varır. Ve mekâna **دفع** etti; ve **دفع**; ikisi de: ona vardı; ve bu mecazdır. Ve ben şu işe **مدفع**’ım: zorla ona doğru itilmişim; bu da mecazdır. Ve ondan: onu şuna **دفع** etti; onu zorladı. Ve bir bulut bize geldi de onu başkasına **دفعناها** ettik; yani bizden onlara döndü. Ve muradı: “**دفعتنا**” yani bizden defetti; ve bu mecazdır. Ve adam yayını **دفع** eder, onu **يدفعها**: onu düzeltti; Ebû Hanîfe hikâye etti. Ve adam adamla karşılaşır; yayı değişmiş görürse der ki: “Yayını niçin **تدفع** etmiyorsun?” yani niçin ona bu işi yapmıyorsun. Ve **دفع** **رجع** gibi vezin ve mânâca; şeyhimiz onu istidrâk etti. Ve **دفعه**: ona verdi; şeyhimiz onu Râgıb’dan nakletti. Ve **دافعا** ve **دفاعا** **شداد** gibi, ve **مدافعا** diye adlandırdılar. Ve **المدافع** ayrıca: aslan; Sâgânî onu nakletti.
