# دفق (د-ف-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%81%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Defk : “Dufak” sel suyudur

- Harfler: د - ف - ق
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [دَافِقٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%82/siga/%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%90%D9%82%D9%8D.md) | فَاعِلٍ | Boşalan | 1 | 1 | [86:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%82/ayet/86:6.md) |

## Mücavir kökler — 2 mücavir (3 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Su
2. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دفق |
| Yapı | Üçlü kök (sülâsî mücerred) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md), [صبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A8.md), [سيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D9%84.md), [نضح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%AD.md) |
| Zıt Kök | [ركد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sıvının veya nesnenin bir kerede, kuvvetli bir itki ve tazyikle dışarı fışkırması, boşalması |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın yaratılışındaki ilk bedensel fırlatılış ve tazyikli biyolojik atılım (meni) |
| Çekirdek Özet 3 | Potansiyel enerjinin tek seferlik ani kinetik boşalıma dönüşmesi ve kaynağın kendi sınırını aşması |
| Kritik Hata Riski | İfadenin sadece durağan bir sıvı veya sıradan bir akış olarak algılanması; taşıdığı içsel itki, tazyik ve tek seferlik hamle dinamiğinin göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دف | İleriye doğru itme, sürme, tazyik uygulama ve engeli aşma hareketi; nitekim [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md) kökünde fiziki/hukuki engeli bertaraf etme, [دفأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%A3.md) kökünde soğuğu dışarı iten ve kuşatan bir ısı üretme anlamı belirgindir. | ق | İtme eylemine anilik, yoğunlaşmış bir sınır basıncı ve dar bir çıkıştan tazyikle fışkırma boyutu eklenerek anlam sıvının birdenbire ve kuvvetle boşalmasına hasredilmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir mahfazanın veya iç alanın dışarıya açılan geçiş eşiğini ve hareket yönünü temsil eder. |
| ف | ağız; söz, açıklık, kenar | Maddenin dışarıya tahliye olduğu açıklığı, boşalım kanalını ve çevre sınırını simgeler. |
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | İçeride biriken enerjinin odaklanmasını, dar boğazdaki yoğunlaşmayı ve sınır eşiğini gösterir. |
| دفق | Bir çıkış ağzında toplanıp sıkışan akışkanın kapıyı zorlayarak tazyikle dışarı fırlaması | İç basınç altında toplanan sıvının bir menfezden tek seferde, kuvvetli bir fışkırma hareketiyle dışarı çıkması anlamını kurar. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun veya herhangi bir sıvının kabından ya da kaynağından bir defada, hızla ve fışkırarak dökülmesi; bardağın/kabın birden boşalması: انْدَفَقَ الكُوزُ إذا انْصَبَّ بِمَرَّةٍ |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde devenin yürüyüşündeki atılganlık, dirseklerinin göğsünden ayrılarak hızlı ve geniş adımlarla öne atılması (edfek) tasvir edilir: بِعَنْتَرِيسٍ تَرَى فِي وِرْدِهَا رَفَقاً / وَفِي المَرَافِقِ مِنْ حَيْزُومِهَا دَفَقَا |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'z-Zibrikan rivayetinde kadının veya binitin çevik ve süratli yürüyüşünü ifade eden الدِّفِقَّى tarzı; ayrıca sel suyunun vadiyi bir hamlede doldurarak taşması için سَيْلٌ دُفَاقٌ kullanımı. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde دفق kökü, özellikle Batı ve Kuzeybatı Sami kollarında «akıtmak, dökmek, tazyikle boşaltmak» çekirdek anlamıyla süreklilik gösterir. İbranicede dafak (דָּפַק) formu öncelikle «kuvvetle vurmak, kapıyı çarpmak, hayvanı hızlı sürmek, nabzın atması» anlamını taşır; bu da kökün temelindeki iç basınç, darbe ve itki ilişkisini doğrular. Süryanicede dpaq / dpaqa kökü «dışarı fışkırmak, akmak, boşalmak» anlamında su ve kan akıntıları için kullanılır. Arapçada ise kök, İbranicedeki «vuruş ve itki» ile Süryanicedeki «fışkırarak akma» dinamiklerini mükemmel bir biçimde birleştirerek «bir itki sonucu sıvının tek seferde fışkırması» anlamında uzmanlaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دف biliteral tabanı üzerinden fışkırma | İtme, sevk ve basınç bildiren ikili kökün sert ve daraltıcı ق fonemiyle birleşerek tazyikli akışa evrilmesi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice d-p-q ve Süryanice d-p-q | İbranicede darbe, itki ve nabız vuruşu; Süryanicede suyun fışkırması ve taşması ekseninde anlamsal örtüşme. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan ve düzenli ses denkliği taşıyan kök kanıtı tespit edilemedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دفق | Anlamlı | Fışkırmak, tazyikle boşalmak | Sıvının birdenbire ve kuvvetle dışarı atılması. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [دقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D9%81.md) | Anlamlı | Çabuk yürümek, dökülmek | Hızlı ve kesik hareketle adım atma, akıntı gibi ilerleme. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde nadir müsta‘mel. |
| فدق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel). | Kur'an'da geçmez. |
| [فقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF.md) | Anlamlı | Yitirmek, yokluğunu hissetmek | Bir şeyin elden çıkması, arandığında bulunamaması. | Kalb/ters permütasyon; Kur'an'da geçer. |
| [قدف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%81.md) | Anlamlı | Kürek çekmek, fırlatmak | Kayığı kürekle ileri itmek veya bir şeyi savurmak. | [قذف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%81.md) ile sesdeş/yakın; Kur'an'da geçmez. |
| [قفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D8%AF.md) | Anlamlı | Eli bükmek, enseye tokat vurmak | Eklemin içe doğru eğrilmesi veya avuç içiyle enseye vurulan darbe. | Kuvvetli temas ve bükülme; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دفق | Merkez | Sıvının tazyikle boşalması | İç basınçla, tek seferde ve fışkırarak dışarı fırlama hareketidir. | Menfezden kuvvetle fırlatılan meni ve tazyikli su. |
| [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md) | Komşu | İtmek, uzaklaştırmak | Sıvı şartı olmaksızın, bir nesneyi veya durumu güç uygulayarak öteye savurmaktır. | Fiziksel veya manevi engeli bertaraf etme hamlesi. |
| [صبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A8.md) | Komşu | Dökmek, akıtmak | Sıvının yüksekten aşağıya doğru yerçekimi etkisiyle serbestçe akmasıdır; iç tazyik şart değildir. | Tazyikten ziyade yukarıdan aşağı iniş yönü esastır. |
| [سيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D9%84.md) | Komşu | Yaygın biçimde akmak | Suyun bir yatakta veya arazide boylu boyunca, sürekli ve yayılımcı akışıdır. | Hacimli ve zamana yayılan yüzey akıntısıdır. |
| [نضح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%AD.md) | Komşu | Sızmak, fışkırmak | Gözeneklerden damla damla sızma veya küçük damlacıklar halinde püskürmedir. | Hacimli ve tek seferlik fışkırmadan ziyade serpintidir. |
| [ركد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF.md) | Zıt | Durgunlaşmak, hareketsiz kalmak | Sıvının akışını, dalgalanmasını ve basıncını kaybedip hareketsiz kalmasıdır. | Tazyikli ve hızlı çıkışın tam karşıtı olan durağanlık. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دفق | دَفْعُ المَاءِ بِشِدَّةٍ وَمَرَّةٍ | Suyun veya sıvının tek bir hamlede, iç itkiyle kuvvetlice boşalması. | Kesin |
| Latince | Effundere, eiaculari | Dışarı dökmek, fışkırtmak | Effundere genel dökülmeyi; eiaculari ise bir tazyikle fırlatılmayı karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | To gush forth, to spurt, to ejaculate | Tazyikle fışkırmak | Gush hacimli akışı, spurt ani fışkırmayı, ejaculate ise biyolojik tazyikli atımı tam verir. | Kesin |
| Almanca | Hervorsprudeln, herausschießen | Fışkırarak çıkmak | Sıvının bir kanaldan süratle ve basınçla fırlamasını ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Jaillir, éjaculer | Fışkırmak, fırlamak | Jaillir kaynağın patlamasını, éjaculer sıvının tazyikle atılmasını karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دَافِقٍ (İsm-i fâil / Mef'ûl anlamında) | Fışkıran, tazyikle atılan meni | İnsanın ilk yaradılış maddesi olan meninin şehvet ve itki anında fırlatılışını niteleyen bağlam; Târık [86:6](https://lisan.digital/tr/ayet/86:6.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yaratılış ve ba's (yeniden diriliş) | İnsanın başlangıçta basit ve fışkıran bir damla sudan yaratılışının, ahiretteki iade ve dirilişe kesin delil kılınması. | Kudretin aciz bir sıvıdan kâmil insan çıkarma mucizesi. |
| Fıkıh | Gusül ve taharet hükümleri | Guslü gerektiren meninin temel vasfı olarak «şehvet ve defk» (fışkırarak atılma) şartının aranması; mezheplerin meni-mezi ayrımı. | Sıvının tazyikle (bi-defkın) çıkmasının hükmi hades ve gusül sebebi sayılması. |
| Tefsir | Dilbilimsel ve belâgat tahlili | «Dâfik» (fışkıran) kelimesinin fâil kalıbında gelip mef'ûl (medfûk - fışkırtılan) veya «zû defk» (fışkırma sahibi) anlamında oluşunun izahı. | Mecâz-ı aklî veya mübalağa kalıbı olarak tazyikin bizzat sıvıya nispet edilmesi. |
| Hadis | Biyolojik yaratılış ve fıtrat | Sahih hadislerde gusül bahsinde geçen «su sudandır» (el-mâu mine'l-mâ) ve meninin fışkırma anındaki niteliklerinin tespiti. | Atılan sıvının kuvvet ve süratle ayrılış vasfı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve diriliş tasavvuru | Asli başlangıç eşiği | Kibri kırma ve kudreti kavratma | İnsanın tazyikle atılan bir damla sıvıdan var edildiğini hatırlatarak acziyetini idrak ettirir. | Kesin |
| İlmi | Embriyoloji ve biyofizik | Hidrodinamik fırlatma (ejakülasyon) | Döllenme için kinetik enerji sağlama | Hücrelerin hedefe ulaşması için sıvının yüksek iç tazyikle kanaldan atılması zorunluluğudur. | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal hareket ve devrimler | Ani halk patlaması | Birikmiş baskının kırılması | Uzun süre baskılanan toplumsal enerjinin bir menfez bulup birdenbire dışarı fışkırmasıdır. | Muhtemel |
| İktisadi | Likidite ve fon akışları | Ani sermaye enjeksiyonu | Piyasaya tek seferlik tazyikli kaynak aktarımı | Birikmiş kamu veya yatırım fonlarının kriz anında piyasaya defaten pompalanmasıdır. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hidrodinamikte venturi etkisi ve basınçlı akış (nozzle ejection) | Kesit daraldığında akışkanın iç potansiyel basıncının kinetik enerjiye dönüşerek dar açıklıktan aniden fırlaması olgusu. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojik katarsis ve duygusal boşalım | Bilinçdışında biriken yoğun bastırılmış duyguların bir kriz anında ani ve denetimsiz bir taşkınlıkla dışa vurulması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin sadece modern fizyolojik meni tanımına indirgenip, ayetteki fışkırma, tazyik ve hamle bildiren ontolojik itki karakterinin sıradan bir sıvı akması gibi algılanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da hayatın başlangıcındaki dinamik sıçrama; nutfenin sadece durağan bir kimyasal madde değil, içsel bir kuvvetle ileri fırlatılan, hareket yüklü bir varlık oluşu. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin insana kendi zayıf ve fırlatılmış başlangıcını hatırlatan sarsıcı belâgatının kaybolması; metnin kuru bir biyolojik bilgi notuna indirgenerek ahiret delili olma gücünün zayıflatılması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın varoluş serüveninin en zayıf ve en dinamik başlangıç anını tek bir kelimeyle resmeder; fışkıran bir damla suyun arkasındaki ilahi tasarımı ve kudretin büyüklüğünü gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılış evrelerini, dirilişin (ba's) imkânını ve ahiret sorumluluğunu konu edinen Mekkî surelerde (özellikle Târık Suresi'nde) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın kendisini kendi kendine yeten, bağımsız ve baştan beri güçlü bir varlık sanma yanılgısını; yaratılışın pasif bir birikinti değil, tazyikle atılan bir hamle olduğunu ortaya koyarak düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sıvının dar bir çıkıştan veya iç basınç etkisiyle bir hamlede fışkırması, dökülmesi ve tazyikle ileri atılması.
- Soyut anlam: Birikmiş potansiyel gücün dar boğazı aşarak aniden dışa vurulması; varlığın atalet durumundan kinetik intikal durumuna ani sıçrayışı.
- Sistematik karşılık: Yaratılış dinamiğinin tetikleyicisi olan basınçlı atılım; yokluktan varlığa, iç alandan dış alana geçişi sağlayan ilk itki.
- LaTeX modeli: $$E_p \xrightarrow{\Delta P > \theta} \left( \frac{dV}{dt} \right)_{\max} \cdot \vec{v}_0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $E_p$ iç ortamda depolanan potansiyel basınç enerjisini temsil eder. Bu enerji, iç basınç farkının ($\Delta P$) sistemin direnç eşiğini ($\theta$) aştığı anda anlık hacimsel debinin en yüksek seviyeye ulaşması $\left( \frac{dV}{dt} \right)_{\max}$ ve sıvının başlangıç hız vektörüyle ($\vec{v}_0$) dışarıya doğru yönlü ve tazyikli bir şekilde fırlatılması ($defk$) sürecini matematiksel olarak ifade eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%81%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Tarık 86:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%82/ayet/86:6.md) — دَافِقٍ

خُلِقَ مِنْ مَاءٍ دَافِقٍ

Meal (IK): O, atılıp dökülen bir sudan yaratılmıştır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Defk : “Dufak” sel suyudur. Boşalan anlamına da gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والدال والفاء معهما
ق د ف، ق ف د، د ف ق، ف ق د مستعملات قدف:
القَدْفُ: غرف الماء من الحوض. أو من شيء تصبه بكفك، بلغة عمان. وقالت بنت جلندى العمانية حين ألبست السلحفاة حليها فغاصت وأقبلت تغترف من البحر وتصبه على الساحل وهي تنادي القوم: نزاف، لم يبق في البحر غير قداف، أي غير حفنة.
دفق: دَفَقَ الماء دُفوقاً ودَفقاً إذا انصب بمرة، والماء الدافق.
والنُّطْفةُ تَدْفُقُ، واندَفَقَ الكوز: انصب بمرة ودَفَق ماؤه.
ويقال في الطيرة عند انصباب الكوز ونحوه: "دافِقُ خير".
وأدْفَقْتُه: صببته بمرة فكدرته الكدر للصب بمرة.
وجاء القوم دُفْقَةْ أي بدفعة واحدة، قال:
نزل الفأر ببـيتـي		رُفْقة ًمن بعد رُفْقَهْ
خلفاً بعد قـطـار		نزلوا بالدار دُفقـه
وناقة دُفاقٌ: اندَفَقَتْ في سيرها مسرعة، ويقال: ناقة دَفْقاءُ، وجمل أَدفَقُ ودُفاقٌ، وهو شدة بينونة المرفق عن الجنبين، قال:
بعنتريس ترى في وردها رفقـا		وفي المرافق من حيزومها دَفَقا
ويروى: في زورها.
واندَفَقَ الدمع، قال سليمان:
صبا فؤادكَ من طيفٍ ألم بـه		حتى ترقرقَ ماء العينِ فاندَفَقا
قفد: القَفدُ: صفع الرأس ببسط الكف من قبل القفا، تقول: قَفَدْتُه قَفْداً.
والقَفَدانةُ: غلاف المكحلة من مشاوب أو أديم.
والأَقْفَدُ: من في عنقه استرخاء من الناس، والظليم.
فقد: الفَقْدُ: فِقْدانُ الشيء.
ويقال: امرأة فاقِدةٌ: مات ولدها أو حميمها.
وأفْقَدَه الله كل حميم.
ومات غير فَقِيد ولا حميد، وغير مفقُودٍ ولا محمود أي غير مكترث لفَقْدِه.
والتَّفَقُّدُ: تطلب ما غاب.
والفَقَدُ: شراب من زبيب وعسل، ويقال إن العسل ينبذ ثم يلقى فيه الفَقَد، وهو زبيب شبه الكوش.
ويقال: امرأة فاقدٌ، بغير الهاء، قال الشاعر:
كأنها فاقِدٌ شمطاء معـولة		ناحت وجاوبها نكد مثاكيل

##### Türkçe

**القاف** ve **الدال** ve **الفاء** onlarla birlikte

**ق د ف**، **ق ف د**، **د ف ق**، **ف ق د** kullanımdadır. **قدف**:

**القَدْفُ**: havuzdan suyu avuçlayıp almak. Yahut avucunla döktüğün bir şeyden; Umman lehçesinde. Ummanlı Cülendâ’nın kızı, kaplumbağaya ziynetini giydirdiği vakit o daldı; denizden avuçlayıp sahile dökmeye geldi ve kavme sesleniyordu: “نزاف، لم يبق في البحر غير قداف”، yani bir avuçtan başka kalmadı.

**دفق**: **دَفَقَ** su, **دُفوقاً** ve **دَفقاً**; bir defada akıp döküldüğü zaman; ve **الماء الدافق**.

Ve **النُّطْفةُ** **تَدْفُقُ**; ve **اندَفَقَ** testi: bir defada akıp döküldü ve suyu **دَفَقَ**.

Ve testinin ve benzerinin bir defada dökülmesi sırasında uğurda denilir: “دافِقُ خير”.

Ve **أدْفَقْتُه**: onu bir defada döktüm de bulandırdım; bulanıklık, bir defada dökmekten dolayıdır.

Ve kavim **دُفْقَةْ** geldi; yani tek bir itişle, dedi ki:
نزل الفأر ببـيتـي		رُفْقة ًمن بعد رُفْقَهْ
خلفاً بعد قـطـار		نزلوا بالدار دُفقـه

Ve **ناقة دُفاقٌ**: yürüyüşünde acele ederek **اندَفَقَتْ**; ve denilir: **ناقة دَفْقاءُ**; ve **جمل أَدفَقُ** ve **دُفاقٌ**; o, dirseğin iki yandan şiddetli ayrılığıdır, dedi ki:
بعنتريس ترى في وردها رفقـا		وفي المرافق من حيزومها دَفَقا

Ve rivayet olunur: “في زورها”.

Ve gözyaşı **اندَفَقَ**, Süleyman dedi ki:
صبا فؤادكَ من طيفٍ ألم بـه		حتى ترقرقَ ماء العينِ فاندَفَقا

**قفد**: **القَفدُ**: ense tarafından, avuç içini açarak başa vurmak; dersin ki: **قَفَدْتُه** **قَفْداً**.

Ve **القَفَدانةُ**: sürme kabının kılıfı; karışık deri yahut deriden.

Ve **الأَقْفَدُ**: insanlardan boynunda gevşeklik bulunan; ve devekuşu.

**فقد**: **الفَقْدُ**: şeyin **فِقْدانُ**’ı.

Ve denilir: **امرأة فاقِدةٌ**: çocuğu yahut yakını öldü.

Ve Allah ona her yakını **أفْقَدَه**.

Ve **فَقِيد** de **حميد** de olmaksızın öldü; ve **مفقُودٍ** da **محمود** da olmaksızın; yani onun **فَقْدِه**’ne aldırış etmeyen.

Ve **التَّفَقُّدُ**: kaybolanı aramak.

Ve **الفَقَدُ**: kuru üzüm ve baldan bir içecek; ve denilir ki bal nebiz yapılır, sonra içine **الفَقَد** atılır; o, koşa benzer kuru üzümdür.

Ve denilir: **امرأة فاقدٌ**, **الهاء** olmaksızın; şair dedi ki:
كأنها فاقِدٌ شمطاء معـولة		ناحت وجاوبها نكد مثاكيل

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

دَفَقْتُ الماء أَدْفِقُهُ دَفْقاً، أي صببته، فهو ماءٌ دافِقٌ، أي مَدْفوقٌ، كما قالوا: سرٌّ كاتمٌ، أي مكتومٌ، لأنَّه من قولك دُفِقَ الماءُ على ما لم يسمَّ فاعله. ولا يقال: دَفَقَ الماءُ. ويقال: دَفَقَ الله روحه، إذا دُعيَ عليه بالموت. ودَفَّقَتْ كفّاهُ النَدى، أي صَبَّتاهُ؛ شُدِّدَ للكثرة. والانْدِفاقُ: الانصِبابُ، والتَدَفُّقُ: التصبُّبُ. وسيلُ دُفاقٌ بالضم: يملأ الوادي. وناقةٌ دِفاقٌ بالكسر، أي مُتَدَفِّقَةٌ في السير. والدِفَقُّ: السريعُ من الإبل. ويقال أيضاً: مشى فلانٌ الدِفِقَّى، إذا أسرَعَ. وسيرٌ أَدْفَقُ، أي سريعٌ. قال الراجز:
بين الدِفِقَّى والنَجاءِ الأَدْفَقِ
وقال أبو عبيدة: هو أقصى العَنَقِ. وبعيرٌ أَدْفَقُ: بيِّن الدَفَقِ، إذا كانت أسنانه منتصبةً إلى خارجٍ. ويقال: جاء القوم دُفْقَةً واحدة بالضم، إذا جاءوا بمرّةٍ واحدةٍ.

##### Türkçe

**دَفَقْتُ** suyu **أَدْفِقُهُ** **دَفْقاً**; yani onu döktüm; o da **ماءٌ دافِقٌ**dur; yani **مَدْفوقٌ** (dökülmüş)tur; onların “**سرٌّ كاتمٌ**” demeleri gibi; yani **مكتومٌ** (gizlenmiş)tur; çünkü o, senin “**دُفِقَ الماءُ**” (faili adlandırılmamış olarak) sözündendir. Ve “**دَفَقَ الماءُ**” denilmez. Ve “**دَفَقَ الله روحه**” denilir; ona ölümle beddua edildiği zaman. Ve “**دَفَّقَتْ كفّاهُ النَدى**” (denilir); yani onu döktüler; çokluk için şeddelendi. Ve **الانْدِفاقُ**: akıp dökülme; ve **التَدَفُّقُ**: damlayıp akma. Ve **سيلُ دُفاقٌ** (ضم ile): vadiyi doldurur. Ve **ناقةٌ دِفاقٌ** (كسر ile); yani yürüyüşte **مُتَدَفِّقَةٌ** (akıp gider gibi)dir. Ve **الدِفَقُّ**: develerden hızlı olan. Ve ayrıca denilir: “Falanca **الدِفِقَّى** yürüdü”; hızlı yürüdüğü zaman. Ve **سيرٌ أَدْفَقُ**; yani hızlıdır. Râciz dedi ki:
بين **الدِفِقَّى** والنَجاءِ **الأَدْفَقِ**
Ve Ebû Ubeyde dedi ki: o, boynun en uç kısmıdır. Ve **بعيرٌ أَدْفَقُ**: **الدَفَقِ**i (dışa doğru dikliği) açık olan; dişleri dışarıya doğru dik olduğu zaman. Ve denilir: “Kavim **دُفْقَةً** واحدة (ضم ile) geldi”; bir defada geldikleri zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق د ف
قفد ، قدف ، فقد ، دفق ، دقف : ( مستعملة ) .
قدف : قال الليث : القَدْف بلغة عُمانَ : غَرْفُ الماء من الحَوْض أو من شيءٍ تَصبّه بكفّك .
قال : وقالت العُمانيّة بنت جُلَنْدى ، حين أَلبَستِ السّلحفاةَ حُليَّها : ( فغاصت فأقبلت تغترف من البحر بكفّها وتصبّن على الساحل وهي تنادي القَوَم : نَزافِ نَزافِ ، لَم يَبق في البحر غير قُدَاف ) ، أي : غير حَفْنة .
وقال ابن دريد وذكر قصة هذه الحَمُقاء ثم قال : القُداف : جَرّة من فَخّار .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القَدْفُ : الصبّ . والقَدْف : النَّزْح .
وقال ابن دريد : القَدْف : الكَرَب الذي يقال له الرَّفّوج ، من جريد النّخل ، لغة أزْديّة .
دقف : أهمله الليث .
روى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الدَّقْف : هَيجان الدُّقْفانة ، وهو المخنَّث . وقال في موضع آخر : الدُّقوف : هَيَجان الخَيُعامة ، وكلُّه واحد .
دفق : قال الله جلّ وعزّ : ( خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ ) ( الطارق : 6 ) .
قال الفراء : معنى دافق : مدفوق . قال : وأهل الحجار . أفعَلُ لهذا من غيرهم : أن يجعلوا المفعول فاعلاً إذا كان في مذهبِ نَعْتٍ ، كقول العرب : هذا سرٌّ كاتم ، وهَمٌّ ناصب ولَيْلٌ نائم . قال : وأعانَ على ذلك أنَّها وافقتْ رؤوس الآيات التي هي معهنّ .
وقال الزجاج : ( خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ ( معناه : من ماءٍ ذي دَفْق ، وهو مذهب سيبويه والخليل . وكذلك سرٌّ كاتم : ذو كتمان .
وقال أبو الهيثم نحواً منه .
وقال الليث : يقال : دَفَق الماء دُفوقاً ودَفْقاً : إذا انصبَّ بمرَّة . واندفَقَ الكُوز : إذا دَفَقَ ماؤه . فيقال في الطّيَرة عند انصباب الكُوز ونحوِه : ( دافِقُ خَيُر ) . وقد أدفقْتُ الكُوزَ : إذا كَدَرت ما فيه بمرّة .
قلت : الدَفْق في كلام العرب صَبُّ الماء ، وهو مجاوِزٌ ، يقال : دفقتُ الكُوزَ فاندفق ، وهو مدفوق . ولم أسمَعْ دفقْتُ الماءَ فدَفق لغير الليث ، وأحسبه ذهب إلى قول الله : ( خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ ) ( الطارق : 6 ) .
وهذا جائزٌ في النعوت : ومعنى دافق ذي دفْق ، كما قال الخليل وسيبويه .
وقال الليث : ناقة دِفاقٌ ، وهي المتدفِّقة في سَيرها مُسْرِعة ؛ وقد يقال : جَمَلٌ دِفَاق ، وناقة دَفْقاء وجَمل أدفَق ، وهو شدّة بينونة المِرفَق عن الجَنْبين وأنشد :
بعَنْتَريسٍ نَرَى في زَوْرِها دَسَعاً
وفي المَرافق عن حَيْزُومها دَفَقا
وقال ابن دريد : يقال : دَفَق الله رُوحَه : إذا دعا عليه بالموت .
وسار القومُ سيراً أدفَقَ ، أي : سريعاً .
ويقال : فلان يتدفَق في الباطل تدفُّقاً : إذا كان يسارِع إليه ، قال الأعشى :
فما أنا عما تَصنَعون بغافلٍ
ولا بسفِيهٍ حِلْمُه يتدفّقُ
وقال ابن الأنباري : هو يمشي الدِفِقىَّ ، وهي مشية يتدفق فيها ويسرع . وأنشد :
يمشي العُجَيْلَى من مخافةِ شدقمٍ
يمشي الدِّفقيِّ والخنِيفَ ويصبرُ
ويقال : هلالٌ أدفقُ : إذا رأيته مرقوناً أعقَفَ ولا تَراه مستلقياً قد ارتفعَ طرفاه .
وقال ابن الأعرابيّ : رجل أدفَقُ : إذا انحنى صُلبه من كِبرٍ أو غَمّ . وأنشد المفضَّل :
وابن مِلاطٍ متجافٍ أدفَقُ
وقال أبو مالك : هلال أدفَقُ خيرٌ من هلالٍ حاقن .
قال : والأدفَق : الأعوج . والحاقن : الذي يرتفعَ طرفَاه ويستلقي ظهرُه .
وفي ( النوادر ) : هلالٌ أدفق ، أي : مستوٍ أبيض ليس بمنتكِثٍ على أحد طرفيه .
ورجل أدفَق في نبتةِ أسنانِه .
وقال أبو زيد : العرب تَستحِبُّ أن يُهَلَّ الهلالُ أدفَق ، ويكرهون أن يكون مستلقياً قد ارتفع طَرَفَاه .
وقال الليث : جاءوا دُفْقَةً واحدة : إذا جاءوا دُفعةً واحدة .
قفد : قال الليث : القَفْد : صَفْع الرأس ببُسْطِ الكفّ من قِبَل القَفَا تقول : قفَدْتُه قَفْداً .
قال : والقَفَدانة : غِلاف المُكحُلة يتَّخذ من مشاوب ، وربما اتُّخِذ من أديم .
وقال ابن دريد : القَفَذان : خريطة العطّار .
وقال الليث : الأقفد : الذي في عَقِبه استرخاءٌ من الناس ، والظليم أقْفَد ، وأَمَةٌ قَفْداءُ .
وقال غيره : الأقفد من الرجال الضعيف الرِّخو المَفاصل . وقَفِدَتْ أعضاؤه قَفَداً .
وقال أبو عبيدة : القَفَد مِن عيوب الخيل : انتصاب الرُّسْغ وإقبالٌ على الحافر ، ولا يكون القَفَد إلاّ في الرِّجْل .
والعِمَّة القَفْداء معروفة ، وهي غيرُ الميْلاء .
وقال ابن شُمَيل : القَفَد : يُبْسٌ في رُسْغ الفَرَس كأنّه يطأ على مقدم سُنْبُكه .
قال عمرو : كان مصعب بن الزُّبير يعتمُّ القَفْداء . وكان محمد بن أبي وقاص الذي قتله الحجّاج يعتمُّ الميلاء .
فقد : الليث : الفَقد الفِقدان ، ويقال امرأةٌ فاقد : قد مات ولداها أو حَميمُها .
أبو عبيد : امرأة فاقد ، وهي الثَّكُولُ .
قال : وقال الأصمعِيُّ : الفاقد من النِّساء التي يموت زوجُها .
وأنشد الليث :
كأنّها فاقِدٌ شمْطاءُ مُعْوِلة
ناصت وجاوَبَها نُكْدٌ مَثاكيلُ
قال : وبَقرة فاقدة : أكلَ السِباعُ ولَدَها .
ويقال : أنقدَه اللَّهُ كلَّ حميم .
ويقال : مات فلان غيرَ حميد ولا فَقيد ، أي : غير مكتَرَثٍ لفِقدانه .
قال : والتفقّد : تطلُّب ما غاب عنك من الشيء ورُوِي عن أبي الدرداء أنّه قال : ( مَن يَتفقّد يَفقِد ، ومن لا يُعِدَّ الصبر لفواجع الأمور يَعْجِز ) ، فالتفقّد : تطلَّب ما فقدْتَه ، ومنه قول الله عز وجل : ( الصَّالِحِينَ وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لاَ أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَآئِبِينَ ) ( النمل : 20 ) .
ومعنى قول أبي الدرداء : إنَّ مَن يتفقّد الخيرَ ويطلبه في الناس لا يجدُه لعِزّه في الناس ، وذلك أنّه رأى الخيرَ والزُّهد في الدنيا عزيزاً غيرَ قاشٍ ؛ لأنَّه في النادر من الناس .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الفَقَدة الكُشُوث .
وقال الليث : الفَقَد : شرابٌ يُتَّخذ من الزَّبيب والعَسل .
ويقال : إنّ العسل يُنبَّذ ثم يُلقَى فيه الفَقَد
فيشُدُّه . قال : وهو نَبتٌ يشبه الكُشوثُ فيشَدِّدُه .

##### Türkçe

ق د ف
**قفد** , **قدف** , **فقد** , **دفق** , **دقف** : (kullanılan).

**قدف** : Leys dedi: **القَدْف** Umân diliyle: havuzdan yahut avucuyla döktüğün bir şeyden suyu avuçlayıp almak.
Dedi: Umânlı Cülendâ’nın kızı, kaplumbağaya süslerini giydirdiği vakit dedi ki: (Derken daldı; sonra denizden avucuyla avuçlayıp kıyıya dökerek geldi; kavme sesleniyordu: **نَزافِ نَزافِ** , denizde **قُدَاف**’tan başka kalmadı), yani: avuç dolusundan başka.
İbn Düreyd, bu ahmağın kıssasını zikredip sonra dedi: **القُداف**: çömlekten bir testi.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **القَدْفُ**: dökme. Ve **القَدْف**: su çekip boşaltma.
İbn Düreyd dedi: **القَدْف**: hurma dalından, **الرَّفّوج** denilen **الكَرَب**; Ezdî dili.

**دقف** : Leys onu ihmal etti.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: dedi: **الدَّقْف**: **الدُّقْفانة**’nın coşmasıdır; o da muhannes’tir. Başka bir yerde dedi: **الدُّقوف**: **الخَيُعامة**’nın coşmasıdır; hepsi birdir.

**دفق** : Allah جلّ وعزّ dedi: ( **خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ** ) (Târık: 6).
Ferrâ dedi: **دافق**’ın manası: **مدفوق**. Dedi: Ve Hicaz ehli. Bunu başkalarından daha çok yapar: mef‘ûlü, sıfat mezhebinde olduğu zaman fâil kılmak; Arapların sözü gibi: bu, gizleyen bir sırdır; ve yoran bir gamdır; ve uyuyan bir gecedir. Dedi: Buna, beraber oldukları âyet başlarının onlara uygun düşmesi de yardım etti.
Zeccâc dedi: ( **خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ** ) manası: **دَفْق** sahibi bir sudan; bu, Sîbeveyh ve Halîl’in mezhebidir. Yine **سرٌّ كاتم**: gizleme sahibi.
Ebû’l-Heysem de ona benzerini söyledi.
Leys dedi: denir ki: su **دَفَق** eder, **دُفوقاً** ve **دَفْقاً**: bir defada akıp döküldüğü zaman. Ve testi **اندفَقَ** eder: suyu **دَفَقَ** ettiği zaman. Böylece, uğurda, testinin ve benzerinin dökülmesi sırasında denir: ( **دافِقُ خَيُر** ). Ve ben testiyi **أدفقْتُ**: içindekini bir defada bulandırdığım zaman.
Dedim: Arapların كلامında **الدَفْق** suyu dökmektir; ve geçişlidir; denir ki: testiyi **دفقتُ** de, o da **فاندفق**; o **مدفوق**tur. Leys’ten başkası için “suyu **دفقْتُ** de, o da **دَفق** etti”yi işitmedim; ve sanırım o, Allah’ın sözüne gitti: ( **خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ** ) (Târık: 6).
Bu, sıfatlarda câizdir: ve **دافق**’ın manası **ذي دفْق**’tır; Halîl ve Sîbeveyh’in dediği gibi.
Leys dedi: **ناقة دِفاقٌ**: yürüyüşünde hızla akıp giden, süratli olan; ve denebilir: **جَمَلٌ دِفَاق**; ve **ناقة دَفْقاء**; ve **جَمل أدفَق**: dirseğin yanlardan şiddetli ayrılığıdır. Ve şu beyiti okudu:
بعَنْتَريسٍ نَرَى في زَوْرِها دَسَعاً
وفي المَرافق عن حَيْزُومها دَفَقا
İbn Düreyd dedi: denir ki: Allah onun ruhunu **دَفَق** etti: ona ölümle beddua ettiği zaman.
Kavim **سيراً أدفَقَ** yürüdü; yani: hızlı.
Ve denir: falan, bâtılda **يتدفَق** eder **تدفُّقاً**: ona koştuğu zaman. A‘şâ dedi:
فما أنا عما تَصنَعون بغافلٍ
ولا بسفِيهٍ حِلْمُه يتدفّقُ
İbnü’l-Enbârî dedi: o, **الدِفِقىَّ** yürür; o, içinde akıp hızlandığı bir yürüyüştür. Ve şu beyiti okudu:
يمشي العُجَيْلَى من مخافةِ شدقمٍ
يمشي الدِّفقيِّ والخنِيفَ ويصبرُ
Ve denir: **هلالٌ أدفقُ**: onu, kıvrık, eğri görürsen; onu, sırtüstü yatmış, iki ucu yükselmiş görmezsin.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجل أدفَقُ**: sırtı yaşlılıktan yahut gamdan eğildiği zaman. Mufaddal okudu:
وابن مِلاطٍ متجافٍ أدفَقُ
Ebû Mâlik dedi: **هلال أدفَقُ** , **هلالٍ حاقن**’den hayırlıdır.
Dedi: **الأدفَق**: eğri. Ve **الحاقن**: iki ucu yükselen ve sırtı sırtüstü yatan.
( **النوادر** )’de: **هلالٌ أدفق**: yani, düz, beyaz; iki ucundan birine doğru bükülmüş olmayan.
Ve bir adam, dişlerinin bitişinde **أدفَق**tır.
Ebû Zeyd dedi: Araplar, hilâlin **أدفَق** olarak hilâllenmesini severler; ve iki ucu yükselmiş, sırtüstü yatık olmasını kerih görürler.
Leys dedi: onlar **دُفْقَةً واحدة** geldiler: bir defada geldikleri zaman.

**قفد** : Leys dedi: **القَفْد**: ense tarafından, avucun içiyle başa vurmadır; dersin ki: onu **قفَدْتُه قَفْداً**.
Dedi: ve **القَفَدانة**: sürme kabının kılıfıdır; **مشاوب**’dan yapılır; bazen deriden yapılır.
İbn Düreyd dedi: **القَفَذان**: attarın torbası.
Leys dedi: **الأقفد**: topuğunda insanlardan bir gevşeklik olan; ve devekuşu **أقْفَد**tır; ve bir cariye **قَفْداءُ**dur.
Başkası dedi: erkeklerden **الأقفد**: zayıf, eklemleri gevşek olan. Ve uzuvları **قَفِدَتْ** , **قَفَداً**.
Ebû ‘Ubeyde dedi: atların ayıplarından **القَفَد**: bileğin dikleşmesi ve toynağa doğru yöneliştir; **القَفَد** ancak bacakta olur.
Ve **العِمَّة القَفْداء** bilinir; o, **الميْلاء** değildir.
İbn Şümeyl dedi: **القَفَد**: atın bileğinde bir kuruluk; sanki tırnağının ön kısmına basar.
Amr dedi: Mus‘ab b. Zübeyr **القَفْداء** sarık sarınırdı. Ve Haccâc’ın öldürdüğü Muhammed b. Ebî Vakkâs **الميلاء** sarık sarınırdı.

**فقد** : Leys: **الفَقد** , **الفِقدان**dır. Ve denir: **امرأةٌ فاقد**: iki oğlu yahut yakını ölmüş.
Ebû ‘Ubeyd: **امرأة فاقد**; o, **الثَّكُولُ**dür.
Dedi: Asma‘î dedi: kadınlardan **الفاقد**: kocası ölen.
Leys şu beyiti okudu:
كأنّها فاقِدٌ شمْطاءُ مُعْوِلة
ناصت وجاوَبَها نُكْدٌ مَثاكيلُ
Dedi: ve **بَقرة فاقدة**: yırtıcılar yavrusunu yedi.
Ve denir: Allah ona her yakını **أنقدَه** etsin.
Ve denir: falan, övülmüş de değil, **فَقيد** de değil olarak öldü; yani: kaybına aldırış edilmeyen.
Dedi: ve **التفقّد**: senden kaybolan şeyden olanı aramaktır. Ebû’d-Derdâ’dan rivayet olundu ki dedi: (Kim **يَتفقّد** ederse **يَفقِد** eder; ve kim işlerin musibetlerine sabrı hazırlamazsa aciz kalır). Böylece **التفقّد**: kaybettiğini aramaktır. Ondandır Allah عز وجل’nin sözü: ( **الصَّالِحِينَ وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لاَ أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَآئِبِينَ** ) (Neml: 20).
Ebû’d-Derdâ’nın sözünün manası: iyiliği yoklayan ve onu insanlarda arayan kimse, insanların içinde onun azlığından dolayı onu bulmaz; çünkü o, iyiliği ve dünyada zühdü, insanların içinde aziz, yaygın olmayan gördü; zira o, insanlardan nadir olandadır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَقَدة**: **الكُشُوث**.
Leys dedi: **الفَقَد**: kuru üzüm ve baldan yapılan bir içecek.
Ve denir: bal **يُنبَّذ** edilir, sonra içine **الفَقَد** atılır da onu kuvvetlendirir. Dedi: o, **الكُشوث**’a benzeyen bir bitkidir; onu sertleştirir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب* الدال والفاء وما يثلثهما)
  (دفق)  الدال والفاء والقاف أصلٌ واحد مطَّردٌ قياسُه، وهو دفْع الشَّيء قُدُما. من ذلك: دَفَقَ الماءُ، وهو ماءٌ دافق. وهذه دُفْقَةٌ مِن ماء.
  ويُحمَل قولُهم: جاؤوا دُفْقَةً واحدة، أي مرَّةً واحدة. وبعيرٌ أدفَقُ، إذا بانَ مِرْفَقاه عن جَنبَيه. وذلك أنَّهما إذا بانا عنه فقد اندفعا عنه واندفَقا. والدِّفَقُّ، على فِعَلٍّ، من الإبل: السريع. ومشى فلان الدّفِقَّى، وذلك إذا أسرَعَ. قال أبو عبيدة: الدِّفِقَّى أقْصَى العَنَق. ومنه حديث الزّبرقان: "تمشي الدّفِقَّى، وتجلسُ الهَبَنْقَعَة". ويقال سيلٌ دُفَاقٌ: يملأ الوَادِي. ودَفَقَ الله رُوحَه، إذا دُعِي عليه بالموت.
  (دفل)  الدال والفاء واللام ليس أصلاً، وإن كان قد جاء فيه الدِّفْلَى، وهو شَجَرٌ.
  (دفن)  الدال والفاء والنون أصلٌ واحد يدلُّ على استخفاءٍ وغموض([1]). يقال دُفنَ الميّتُ، وهذه بئرٌ دَفْنٌ: ادَّفَنَتْ. فأما الادِّفانُ فاستِخفاء العَبْد لا يريد الإباق الباتَّ. وقال قومٌ: الادّفان: إبَاقُ العَبد وذَهابه على وَجهِه. والأوَّل أجْوَد؛ لما ذكرناه من الحديث. والداء الدَّفين: الغامض الذي لا يُهْتدَى لوَجهِه. والدَّفُون: الناقة تَبرُكُ مع الإبل فتكونُ وَسْطَهنّ. والدَّفَنِيُّ: ضَربٌ من الثِّياب. وسمعتُ بعضَ أهلِ العلم يقولون: إنَّه صِبغ يُدْفن في صِبغٍ يكون أشبَعَ منه.
  (دفأ)  الدال والفاء والهمزة أصلٌ واحد يدلُّ على خلاف البَرْد. فالدِّفء: خِلاف البرد. يقال دَفُؤَ يومنا، وهو دفيءٌ. قال الكلابيّ: دَفِئٌ. والأوَّل أعرف في الأوقات، فأمّا الإنسان فيقال دَفِئَ فهو دَفَآنُ وامرأةٌ دَفْأَى. وثوبٌ ذو دِفْءٍ ودَفاء. وما عَلَى فلان دِفْءٌ ، أي ما يدفئه. وقد أدفأني كذا، واقعُد في دِفءِ هذا الحائط، أي كِنِّه.
  ومن الباب الدَّفَئِيُّ من الأمطار، وهو الذي يجيء صيفاً. والإبل المُدْفَأَة: الكثيرة؛ لأنَّ بعضَها تُدفئ بعضاً بأنفاسها. قال الأمويّ: الدِّفء عند العرب: نِتاج الإبل وألبانُها والانتفاعُ بها. وهو قوله جلَّ ثناؤه: ﴿لَكُمْ فِيها دِفْءٌ ومَنَافِعُ﴾ [النحل 5]. ومن ذلك حديثُ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "لنا مِن دِفئهم [وصِرَامِهِمْ([2])] ما سلّموا بالميثاق". ومن الباب الدَّفَأُ: الانحناء. وفي صفة الدّجّال: "أنّ فيه دَفَأً" أي انحناء. فإنْ كان هذا صحيحاً فهو من القياس؛ لأنَّ كلَّ ما أدفَأَ شيئاً فلا بدّ من أن يَغْشاه ويجْنَأَ عليه([3]).
  (دفا)  الدال والفاء والحرف المعتل أصلٌ يدلُّ على طولٍ في انحناءٍ قليل فالدَّفَا: طُول جناح الطّائر. يقال طائرٌ أَدْفَى. وهو من الوُعول: ما طال قَرْناه. ويقال للنَّجيبة الطَّويلة العُنق: دَفْواء. والدَّفواء: الشَّجَرة العظيمة الطَويلة. ومنه الحديث: "أنّه أبصَرَ شجرةً دَفْواءَ تُسمَّى ذاتَ أنْواط". ويقال للعُقَاب دَفْواء، وذلك لِطُول مِنقارها وعَوَجه. ويقال تَدَافَى البعيرُ تَدَافِياً، إذا سار سيراً متجافِيا.
  (دفر)  الدال والفاء والراء أصلٌ واحد، وهو تغيُّر رائحةٍ. والدَّفَر: النَّتْن. يقولون للأَمَة: يَا دَفَارِ. والدُّنيا تسمَّى أمَّ دَفْرٍ. وكتيبةٌ دَفْرَاءُ، يُراد بذلك روائحُ حديدِها.
  وقد شذت عن الباب كلمةٌ واحدة إن كانت صحيحة، يقولون: دَفَرْتُ الرّجلَ عنِّي، إذا دفعْتَه([4]).
  (دفع)  الدال والفاء والعين أصلٌ واحد مشهور، يدلُّ على تنحيَة الشيء. يقال دَفَعْتُ الشّيءَ أدفعُه دفْعا. ودافع الله عنه السُّوءَ دِفاعا. والمدفَّع: الفقير؛ لأن هذا يدافِعُه عند سؤالِهِ([5]) إلى ذلك. وهو قوله:
والنّاس أعداءٌ لكُلِّ مدفَّعٍ *** صِفْرِ اليدَينِ وإخوةٌ للمُكْثِرِ  وإيّاه أراد الشَّاعرُ بقوله:
ومَضروب يئنُّ بغير ضربٍ *** يُطاوِحُه الطرافُ* إلى الطِّرافِ([6])  والدُّفْعة من المطر والدّم وغيرِه. وأما الدُّفَّاع فالسَّيل العظيم. وكل ذلك مشتقٌّ من أنَّ بعضَه يدفَعُ بعضاً. والمدفَّع: البعير الكريم، وهو الذي كلما جِيءَ به ليُحمَل عليه أُخِّر وجِيء بغيره إكراماً له. وهو في قول حُميد:
  * وقرّبن للتَّرْحالِ كُلَّ مُدَفَّعٍ([7]) *
--------------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "استحقاق غموض"، تحريف.
([2]) التكملة من المجمل واللسان.
([3]) جنأ عليه يجنأ وفي الأصل: "يحنأ عليه".
([4]) ذكر في اللسان أنها لغة يمانية.
([5]) في الأصل: "عنه سواله".
([6]) في الأصل: "تطاوحه إلى الطراب الطراب"، وفيه تحريف وتشويه. والطراف: بيت من أدم.
([7]) في الأصل: "للرجال"، ولا يستقيم به الوزن. وفي اللسان: "وقربن للأظعان" مع نسبة هذا الجزء إلى ذي الرمة. ووجدت في ديوان ذي الرمة 457:
وقربن للأحداج كل ابن تسعة *** تضيق بأعلاه الحوية والرحل
ـ

##### Türkçe

(باب* **الدال** ve **الفاء** ve onları üçleyen şey)
  (**دفق**)  **الدال** ve **الفاء** ve **القاف** tek bir asıldır; kıyası düzenli olarak sürüp gider; o, bir şeyi öne doğru itmedir. Bundan: **دَفَقَ الماءُ**; o, **ماءٌ دافق**tır. Ve bu, sudan bir **دُفْقَةٌ**dır.
  Ve onların sözü taşınır: **جاؤوا دُفْقَةً واحدة**; yani bir kere. Ve **بعيرٌ أدفَقُ**, eğer iki dirseği iki yanından belirginleşirse. Bu, şu sebepledir: ikisi ondan belirginleşince ondan itilmiş ve ondan fışkırmış olurlar. Ve **الدِّفَقُّ**, **فِعَلٍّ** üzere, develerden: hızlı olandır. Ve falan kimse **الدّفِقَّى** yürüdü; bu, hızlandığı zamandır. Ebû Ubeyde dedi: **الدِّفِقَّى** boynun en uç (en ileri) kısmıdır. Ve ondan Zübraḳān hadisi: “**تمشي الدّفِقَّى، وتجلسُ الهَبَنْقَعَة**”. Ve denir: **سيلٌ دُفَاقٌ**: vadiyi doldurur. Ve **دَفَقَ الله رُوحَه**; eğer ona ölümle beddua edilirse.
  (**دفل**)  **الدال** ve **الفاء** ve **اللام** asıl değildir; her ne kadar onda **الدِّفْلَى** gelmişse de; o, bir ağaçtır.
  (**دفن**)  **الدال** ve **الفاء** ve **النون** tek bir asıldır; bir gizlenmeye ve kapalılığa delâlet eder([1]). Denir: **دُفنَ الميّتُ**; ve bu, **بئرٌ دَفْنٌ**dür: **ادَّفَنَتْ**. Ama **الادِّفانُ**; kaçmayı kesin olarak istemeyen kölenin gizlenmesidir. Bir topluluk dedi: **الادّفان**: kölenin kaçması ve kendi başına gitmesidir. Birincisi daha iyidir; hadisten zikrettiğimiz şey sebebiyle. Ve **الداء الدَّفين**: yönüne ulaşılamayan kapalı olandır. Ve **الدَّفُون**: develerle birlikte çöken, böylece onların ortasında olan dişi devedir. Ve **الدَّفَنِيُّ**: elbiselerden bir türdür. Ve ilim ehlinden bazısını işittim, diyorlardı ki: o, daha doygun olan bir boyanın içine gömülen bir boyadır.
  (**دفأ**)  **الدال** ve **الفاء** ve **الهمزة** tek bir asıldır; soğuğun zıddına delâlet eder. O hâlde **الدِّفء**: soğuğun zıddıdır. Denir: **دَفُؤَ يومنا**; o, **دفيءٌ**dür. Kilâbî dedi: **دَفِئٌ**. Birincisi vakitlerde daha bilinir; ama insan için denir: **دَفِئَ**; o hâlde o, **دَفَآنُ**dur; ve kadın **دَفْأَى**dır. Ve **ثوبٌ ذو دِفْءٍ ودَفاء**. Ve falanın üzerinde **دِفْءٌ** yoktur; yani onu ısıtan şey yoktur. Ve beni şu ısıttı: **أدفأني**; ve şu duvarın **دِفءِ**nde otur; yani onun siperinde.
  Ve babdan **الدَّفَئِيُّ** yağmurlardandır; o, yazın gelendir. Ve **الإبل المُدْفَأَة**: çok olanlardır; çünkü onların bazısı nefesleriyle bazısını ısıtır. A’mevî dedi: Araplar katında **الدِّفء**: develerin yavrulaması, sütleri ve onlardan faydalanmadır. Ve o, yüce övgüsü olanın sözüdür: ﴿لَكُمْ فِيها دِفْءٌ ومَنَافِعُ﴾ [النحل 5]. Ve bundan Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم hadisi: “Bize onların **دِفئهم**inden [ve **وصِرَامِهِمْ**inden([2])] ahde vefa gösterdikleri müddetçe (pay) vardır.” Ve babdan **الدَّفَأُ**: eğilmedir. Deccâl’in sıfatında: “onda **دَفَأً** vardır”; yani eğilme. Eğer bu sahih ise o, kıyastandır; çünkü her ne bir şeyi **أدفَأَ** ederse mutlaka onu örter ve üzerine eğilir([3]).
  (**دفا**)  **الدال** ve **الفاء** ve illetli harf tek bir asıldır; az bir eğilmede bir uzunluğa delâlet eder. O hâlde **الدَّفَا**: kuşun kanadının uzunluğudur. Denir: **طائرٌ أَدْفَى**. Ve o, dağ keçilerindendir: iki boynuzu uzayan. Ve uzun boyunlu seçkin deveye denir: **دَفْواء**. Ve **الدَّفواء**: büyük uzun ağaçtır. Ve ondan hadis: “Onun, **ذاتَ أنْواط** diye adlandırılan **شجرةً دَفْواءَ** gördüğü.” Ve kartala denir: **دَفْواء**; bu, gagasının uzunluğu ve eğriliği sebebiyledir. Ve denir: **تَدَافَى البعيرُ تَدَافِياً**; eğer uzak durarak yürüyüşle yürürse.
  (**دفر**)  **الدال** ve **الفاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o, bir kokunun değişmesidir. Ve **الدَّفَر**: pis kokudur. Cariyeye derler: **يَا دَفَارِ**. Ve dünya **أمَّ دَفْرٍ** diye adlandırılır. Ve **كتيبةٌ دَفْرَاءُ**; bununla demirinin kokuları kastedilir.
  Ve babdan bir tek kelime şâz olmuştur, eğer sahih ise; derler: **دَفَرْتُ الرّجلَ عنِّي**; eğer onu ittiysem([4]).
  (**دفع**)  **الدال** ve **الفاء** ve **العين** meşhur tek bir asıldır; bir şeyi uzaklaştırmaya delâlet eder. Denir: **دَفَعْتُ الشّيءَ**; onu **أدفعُه**; **دفْعا**. Ve Allah ondan kötülüğü **دِفاعا** uzaklaştırdı. Ve **المدفَّع**: fakirdir; çünkü bu, onun istemesi sırasında onu([5]) buna doğru iter. Ve o, onun sözüdür:
والنّاس أعداءٌ لكُلِّ **مدفَّعٍ** *** صِفْرِ اليدَينِ وإخوةٌ للمُكْثِرِ
Ve şair onunla, şu sözüyle onu kastetti:
ومَضروب يئنُّ بغير ضربٍ *** يُطاوِحُه **الطرافُ*** إلى الطِّرافِ([6])
Ve **الدُّفْعة** yağmurdan, kandan ve başkasındandır. Ama **الدُّفَّاع** büyük seldir. Ve bütün bunlar, bazısının bazısını itmesinden türemiştir. Ve **المدفَّع**: soylu devedir; o, her ne zaman onun üzerine yük yüklenmek için getirilse geri bırakılır ve ona ikram olarak başkası getirilir. Ve o, Humeyd’in sözündedir:
  * وقرّبن للتَّرْحالِ كُلَّ **مُدَفَّعٍ**([7]) *
--------------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda: “استحقاق غموض”; tahrif.
([2]) Tekmile **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([3]) **جنأ عليه يجنأ**; asılda: “يحنأ عليه”.
([4]) **اللسان**’da bunun Yemenî bir lehçe olduğu zikredildi.
([5]) Asılda: “عنه سواله”.
([6]) Asılda: “تطاوحه إلى الطراب الطراب”; onda tahrif ve bozma vardır. Ve **الطراف**: deriden bir evdir.
([7]) Asılda: “للرجال”; onunla vezin düzgün olmaz. Ve **اللسان**’da: “وقربن للأظعان” bu parçanın Zî’r-Rumme’ye nisbetiyle birlikte. Ve Zî’r-Rumme divanında 457’de buldum:
وقربن للأحداج كل ابن تسعة *** تضيق بأعلاه الحوية والرحل
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%82/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿ماء دافق﴾ [الطارق/6] : سائل بسرعة. ومنه استعير: جاءوا دفقة، وبعير أدفق: سريع، ومشى الدفقى، أي: يتصبب في عدوه كتصبب الماء المتدفق، ومشوا دفقا.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi: ﴿**ماء دافق**﴾ [الطارق/6] : hızla akan. Ondan ödünç alındı: **جاءوا دفقة**, ve **بعير أدفق**: hızlı, ve **مشى الدفقى**, yani: koşuşunda, fışkıran suyun fışkırması gibi akıp dökülür, ve **مشوا دفقا**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ف ق
دفق الماء يدفقه وماء مدفوق واندفق الماء وتدفق‏.‏
واندفق الكوز‏.‏
ويقال في الطّيرة عند انصباب الكوز ونحوه‏:‏ دافق خيرٍ‏.‏
واندفق دمعه‏.‏
قال‏:‏ صبا فؤادك مـن طيـف ألـم بـه حتى ترقرق ماء العين فاندفقا ومن المجاز‏:‏ ماء دافق‏:‏ بمعنى ذو دفق كعيشة راضية‏.‏
وجاء القوم دفقة واحدة‏:‏ جاؤا بمرّة‏.‏
ودفـق اللـه روحـه‏.‏
وناقـة دفاق‏:‏ مندفقة في سيرها‏.‏
وفلان يمشي الدفقي وهي أقصى العنق‏.‏
فمـا أنـا عمـا تصنعون بغافل ولا بسفيه حلمه يتدفق

##### Türkçe

د ف ق
**دفق** suyu, onu **يدفقه**; ve **ماء مدفوق**; ve su **اندفق** etti ve **تدفق** etti.‏
Ve **اندفق** testi.‏
Ve uğursuzluk falında, testinin ve benzerinin dökülmesi sırasında şöyle denir: **دافق خيرٍ**.‏
Ve onun gözyaşı **اندفق** etti.‏
Dedi ki:
Kalbin, ona bir acı hayalinden dolayı meyletti; ta ki gözün suyu titreyip dalgalandı da **فاندفقا**.
Ve mecazdan: **ماء دافق**: **ذو دفق** anlamında; **كعيشة راضية** gibi.‏
Ve kavim **دفقة واحدة** geldi: bir defada geldiler.‏
Ve Allah onun ruhunu **دفـق** etti.‏
Ve **ناقة دفاق**: yürüyüşünde **مندفقة** olan.‏
Ve falan, **الدفقي** yürür; o, boynun en uç kısmıdır.‏
Artık ben, yaptıklarınızdan gafil değilim; ne de aklı **يتدفق** eden bir sefihim.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

دفَق الماءُ والدَّمْعُ يَدْفِق ويدْفُق دَفْقاً ودُفُوقاً وانْدفَق وتدَفَّق واستَدْفَقَ: انْصبَّ، وقيل: انصبَّ بمرَّة فهو دافق أي مدفوق كما قالوا سِرٌّ كاتِمٌ أَي مكتُوم، لأنه من قولك دُفِق الماء، على ما لم يسم فاعله؛ ومنهم مَن قال: لا يقال دفَق الماءُ. وكلُّ مُراقٍ دافِقٌ ومُنْدَفِق، وقد دقَقَه يدْفِقُه ويَدْفُقُه دَفْقاً ودَفَّقَه. والانْدِفاقُ: الانْصِباب. والتدفُّق: التصبب. التهذيب: قال الله تعالى: خُلِق من ماءٍ دافِق؛ قال الفراء: معنى دافق مدفوق، قال: وأَهل الحجاز أَفْعلُ لهذا من غيرهم أن يفعلوا المفعول فاعلاً إذا كان في مذهب نعت، كقول العرب: هذا سرٌّ كاتمٌ وهمٌّ ناصبٌ وليل نائم، قال: وأَعان على ذلك أَنها وافقت رؤُوس الآيات التي هي معهن، وقال الزجاج: من ماءٍ دافق، معناه من ماءٍ ذي دَفْق، قال: وهو مذهب سيبويه، وكذلك سرٌّ كاتم ذو كِتْمان. واندفق الكوز إذا دُفِق ماؤُه. ويقال في الطِّيرَة عند انصباب الإناء: دافق خير وقد أَدْفَقْت الكوزَ إذا بَدَّدْت ما فيه بمرَّة. قال الأزهري: الدَّفْق في كلام العرب صَبُّ الماء، وهو متعد. يقال: دَفَقْتُ الكوز فاندفق وهو مَدفُوق، قال: ولم أَسمع دفَقْت الماءَ فدَفَق لغير الليث، قال: وأَحسبه ذهب إلى قوله تعالى: خُلق من ماءٍ دافق، وهذا جائز في النعوت، ومعنى دافق ذي دَفْق كما قال الخليل وسيبويه.
ابن الأَعرابي: رجل أَدفَقُ إذا انحنى صُلْبُه من كِبَر أو غمّ؛ وأنشد المفضَّل:
وابن مِلاطٍ مُتَجافٍ أَدفَق
وفي الدعاء على الإنسان بالموت: دَفَق اللهُ روحَه أَي أَفاظه. ودفقَّتْ كَفَّاه النَّدَى أي صبَّتا، شدد للكثرة. ودفَق النهرُ والوادي إذا امتلأَ حتى يَفيض الماءُ من جوانبه. وسَيْلٌ دُفاق، بالضم: يملأُ جَنَبَتَيِ الوادِي. وفي حديث الاسْتِسقْاء: دُفاق العَزائلِ؛ الدُّفاقُ: المطر الواسع الكثير، والعَزائل: مقلوب العَزالي، وهي مَخارج الماء من المَزاد. وفَمٌ أَدْفقُ إذا انْصبَّت أَسنانه إلى قُدَّام. ودَفِقَ البعيرُ دَفَقاً وهو أَدْفَقُ: مالَ مِرْفَقه عن جانبه. وبعير أَدفَق بيِّن الدفَقِ إذا كانت أَسنانه مُنتصِبةً إلى خارج. ورجل أَدْفقُ: في نِبْتة أَسنانِه (*
قوله «في نبتة أسنانه إلخ» كذا في الأصل ولعله في نبتة أسنانه اأنصباب إلى قدام كما يؤخذ من قوله وفم أدفق أو نحو ذلك . . . وتدفَّقتِ الأُتُن: أَسرعَت. وسير أَدفقُ: سريع؛ قال الراجز:
بَيْن الدِّفِقَّى والنَّجاءِ الأَدْفَقِ
وقال أَبو عبيدة: هو أَقصى العَنَق. يقال: سار القومُ سيْراً أَدفقَ أي سريعاً. وجمل دفَقٌّ، مثل هِجَفٍّ: سريع يَتدفَّق في مَشيه، والأُنثى دَفُوق ودِفاق ودِفَقَّةٌ ودِفِقَّى ودِفَقَّى. وهو يمشي الدِّفِقَّى إذا أَسرعَ وباعَدَ خَطْوَه، وهي مِشْية يتدفَّق فيها ويُسْرِع؛ وأَنشد: تَمْشِي العُجَيْلى من مَخافِة شَدْقَمٍ،
يَمْشِي الدِّفِقَّى والخَنِيف ويَضْبِرُ
وقوله أنشده ثعلب:
على دِفِقَّى المَشْيِ عَيْسَجورِ
فسره بأَن الدِّفِقَّى هنا المشي السريع، وليس كذلك لأن الدِّفقَّى إنما هي هنا صفة للناقة بدليل قوله عَيْسجور، وهي الشديدة. وفي حديث الزِّبْرِقانِ: أَبْغضُ كَنائني إليَّ التي تَمْشي الدِّفِقَّى؛ هي بالكسر والتشديد والقصر: الإسراع في المشي. وناقة دِفاقٌ، بالكسر: وهي المُتدفِّقة في سيرها مُسْرِعةً. وقد يقال جمل دِفاقٌ وناقة دفْقاءُ وجمل أَدْفقُ، وهو شدَّةُ بَيْنونةِ المِرْفَق عن الجنبين؛ وأَنشد:
بعَنْتَرِيسٍ ترى في زَوْرِها دَسَعاً،
وفي المَرافِقِ مِن حَيْزُومِها دَفَقا
ويقال: فلان يَتدفَّق في الباطل تدفُّقاً إذا كان يُسارع إليه؛ قال الأعشى:
فما أَنا عمّا تَصْنَعُون بغافِلٍ،
ولا بسَفِيهٍ حِلْمُه يَتدفَّقُ
وجاؤوا دُفْقة واحدة، بالضم، أي دُفْعةً واحدة ودُفاقٌ: موضع؛ قال ساعدةُ:
وما ضَرَبٌ بَيْضاء يَسْقِي دَبُوبَها
دُفاقٌ فعُرْوانُ الكَراثِ فَضِيمُها
وقال أبو حنيفة: هو وادٍ. ويقال: هلال أَدفقُ إذا رأيته مَرْقوناً أَعْقَفَ ولا تراه مستلقياً قد ارتفع طرَفاه؛ وقال أبو مالك: هلال أَدفق خير من هلال حاقِن؛ قال: الأَدفق الأعوج، والحاقن الذي يرتفع طرَفاه ويَستلقي ظهرهُ. وفي النوادرِ: هلالٌ أَدفقُ أي مُستوٍ أَبيض ليس يمُتَنَكِّب على أحد طرفيه، قال أبو زيد: العرب تستحب أن يَهِلَّ الهلالُ أَدفقَ، ويكرهون أَن يكون مستلقياً قد ارتفع طرفاه. ابن بري: ودَوفَقُ قبيلة؛ قال الشاعر:لو كُنْت من دَوْفَقَ أَو بنِيها،
قَبِيلة قد عَطِبَتْ أَيْدِيها،
مُعَوِّدِينَ الحَفْزَ حافِرِيها

##### Türkçe

**دَفَقَ** su ve gözyaşı **يَدْفِق** ve **يَدْفُق**; **دَفْقاً** ve **دُفُوقاً** (olarak).

Ve **انْدفَق** ve **تدَفَّق** ve **استَدْفَقَ**: döküldü; ve denildi ki: bir defada döküldü; o hâlde o **دافق**tır, yani **مدفوق**tur.

Nitekim “**سِرٌّ كاتِمٌ**” dediler; yani **مكتُوم**; çünkü o, “**دُفِق الماء**” sözündendir; faili adlandırılmayan üzere. Ve onlardan kimse: “**دفَق الماءُ**” denilmez, dedi. Ve her dökülen **دافِقٌ** ve **مُنْدَفِقٌ**tur. Ve onu **دقَقَه**; **يدْفِقُه** ve **يَدْفُقُه**; **دَفْقاً** (olarak) ve onu **دَفَّقَه**.

Ve **الانْدِفاقُ**: dökülme. Ve **التدفُّق**: akıp dökülme.

**التهذيب**: Allah Teâlâ dedi ki: “**خُلِق من ماءٍ دافِق**”; el-Ferrâ dedi ki: **دافق**ın manası **مدفوق**tur. Dedi ki: Hicaz ehli, başkalarından daha çok, mef‘ûlü fâil yaparlar; eğer sıfat mezhebinde ise; Arapların sözü gibi: “bu **سرٌّ كاتمٌ**” ve “**همٌّ ناصبٌ**” ve “**ليل نائم**”. Dedi ki: Buna yardım eden, onun, beraber oldukları âyet başlarıyla uyuşmasıdır. Ve ez-Zeccâc dedi ki: “**من ماءٍ دافق**”; manası: **دَفْق** sahibi bir sudan. Dedi ki: Bu, Sîbeveyh’in mezhebidir; ve yine “**سرٌّ كاتم**” (yani) **كِتْمان** sahibi.

Ve **اندفق الكوز**: suyu **دُفِق** edildiği zaman.

Ve kabın dökülmesi sırasında uğurda şöyle denir: “**دافق خير**”. Ve ben bardağı **أَدْفَقْت**: içindekini bir defada dağıttığım zaman.

El-Ezherî dedi ki: Arapların كلامında **الدَّفْق** suyu dökmektir; ve o geçişlidir. Denir: “**دَفَقْتُ الكوز**” da o **فاندفق**; ve o **مَدفُوق**tur. Dedi ki: Leys’ten başkası için “**دفَقْت الماءَ فدَفَق**” işitmedim. Dedi ki: Zannederim onu, Allah Teâlâ’nın sözüne götürdü: “**خُلق من ماءٍ دافق**”; ve bu, sıfatlarda câizdir; ve **دافق**ın manası, Halîl ve Sîbeveyh’in dediği gibi, **ذي دَفْق**tır.

İbnü’l-A‘râbî: **رجل أَدفَقُ**: yaşlılıktan veya gamdan beli eğildiği zaman; ve el-Mufaddal okudu:
وابن مِلاطٍ مُتَجافٍ أَدفَق

Ve insan üzerine ölümle dua etmede: “**دَفَق اللهُ روحَه**” yani onu akıttı.

Ve “**دفقَّتْ كَفَّاه النَّدَى**”: yani ikisi döktü; çokluk için şeddelendi.

Ve **دفَق النهرُ والوادي**: dolduğu zaman; ta ki su, yanlarından taşar.

Ve **سَيْلٌ دُفاق** (ضم ile): vadinin iki yanını doldurur.

Ve **الاسْتِسقْاء** hadîsinde: “**دُفاق العَزائلِ**”; **الدُّفاقُ**: geniş, çok yağmur; ve **العَزائل**: **العَزالي**nin ters çevrilmişidir; o da, **المَزاد**dan su çıkışlarıdır.

Ve **فَمٌ أَدْفقُ**: dişleri öne doğru döküldüğü zaman.

Ve **دَفِقَ البعيرُ دَفَقاً** ve o **أَدْفَقُ**tur: dirseğini yanından eğdi.

Ve **بعير أَدفَق**: **الدفَقِ**i açık olan; dişleri dışa doğru dikilmiş olduğu zaman.

Ve **رجل أَدْفقُ**: dişlerinin bitişinde
(*
“**قوله «في نبتة أسنانه إلخ»**”: asılda böyle; ve belki “dişlerinin bitişinde öne doğru dökülme”dir; “**وفم أدفق**” sözünden veya bunun benzerinden alındığı üzere . . .

Ve **تدفَّقتِ الأُتُن**: hızlandı.

Ve **سير أَدفقُ**: hızlı; râciz dedi ki:
بَيْن الدِّفِقَّى والنَّجاءِ الأَدْفَقِ

Ve Ebû Ubeyde dedi ki: o, boynun en uç kısmıdır. Denir: “**سار القومُ سيْراً أَدفقَ**” yani hızlı.

Ve **جمل دفَقٌّ**; **هِجَفٍّ** gibi: yürüyüşünde hızla akıp giden. Ve dişisi: **دَفُوق** ve **دِفاق** ve **دِفَقَّةٌ** ve **دِفِقَّى** ve **دِفَقَّى**.

Ve o, **الدِّفِقَّى** yürür: hızlandığı ve adımını uzaklaştırdığı zaman; ve o, içinde akıp hızlandığı bir yürüyüştür. Ve okudu:
تَمْشِي العُجَيْلى من مَخافِة شَدْقَمٍ،
يَمْشِي الدِّفِقَّى والخَنِيف ويَضْبِرُ

Ve Sa‘leb’in okuttuğu sözü:
على دِفِقَّى المَشْيِ عَيْسَجورِ

Onu, burada **الدِّفِقَّى**nın hızlı yürüyüş olduğu şeklinde açıkladı; ve öyle değildir; çünkü **الدِّفقَّى** burada, “**عَيْسجور**” sözü delilince, ancak deve için bir sıfattır; ve o, şiddetli olandır.

Ve **الزِّبْرِقانِ** hadîsinde: “**أَبْغضُ كَنائني إليَّ التي تَمْشي الدِّفِقَّى**”; o, kesre ile, şedde ile ve kısaltma ile: yürüyüşte hızlanmadır.

Ve **ناقة دِفاقٌ** (kesre ile): yürüyüşünde hızla akıp giden, süratli olandır.

Ve bazen “**جمل دِفاقٌ**” ve “**ناقة دفْقاءُ**” ve “**جمل أَدْفقُ**” denir; ve o, dirseğin iki yandan ayrılışının şiddetidir. Ve okudu:
بعَنْتَرِيسٍ ترى في زَوْرِها دَسَعاً،
وفي المَرافِقِ مِن حَيْزُومِها دَفَقا

Ve denir: “falanca bâtılda **يَتدفَّق** **تدفُّقاً**”: ona koştuğu zaman; el-A‘şâ dedi ki:
فما أَنا عمّا تَصْنَعُون بغافِلٍ،
ولا بسَفِيهٍ حِلْمُه يَتدفَّقُ

Ve “**جاؤوا دُفْقة واحدة**” (ضم ile): yani bir defa, bir itiş.

Ve **دُفاقٌ**: bir yer; Sâ‘ide dedi ki:
وما ضَرَبٌ بَيْضاء يَسْقِي دَبُوبَها
دُفاقٌ فعُرْوانُ الكَراثِ فَضِيمُها

Ve Ebû Hanîfe dedi ki: o bir vadidir.

Ve denir: **هلال أَدفقُ**: onu, eğri, kıvrık görürsen; ve onu, sırtüstü yatmış, iki ucu yükselmiş görmezsin. Ve Ebû Mâlik dedi ki: “**هلال أَدفق**”, “**هلال حاقِن**”den hayırlıdır. Dedi ki: **الأَدفق** eğri olandır; ve **الحاقن**, iki ucu yükselen ve sırtı yatık olandır.

Ve **النوادر**de: “**هلالٌ أَدفقُ**” yani düz, beyaz; iki ucundan birine yaslanmış değildir. Ebû Zeyd dedi ki: Araplar, hilâlin **أَدفقَ** olarak doğmasını severler; ve iki ucu yükselmiş, sırtüstü yatık olmasını kerih görürler.

İbn Berrî: ve **دَوفَقُ** bir kabiledir; şair dedi ki:
لو كُنْت من دَوْفَقَ أَو بنِيها،
قَبِيلة قد عَطِبَتْ أَيْدِيها،
مُعَوِّدِينَ الحَفْزَ حافِرِيها

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ف ق * * دَفَقَ * الماء صبه وبابه نصر فهو ماء * دافِقٌ * أي مدفوق كسر كاتم أي مكتوم و * الانْدِفَاقُ * الانصباب و * التَّدَفُّقُ * التصبب وجاء القوم * دُفْقَةً * واحدة بالضم أي جاءوا بمرة واحدة

##### Türkçe

* د ف ق * **دَفَقَ** suyu döktü; babı **نصر**’dır; o hâlde o, **دافِقٌ** sudur; yani dökülmüş. **كاتم**’i kesre ile (okursun); yani gizlenmiş. Ve **الانْدِفَاقُ**: akıp dökülme. Ve **التَّدَفُّقُ**: damlayıp dökülme. Kavim **دُفْقَةً** bir defa geldi; (bu) damme iledir; yani bir kere geldi(ler).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

دفقه يدفقه بالضم، كذا قاله الفارابي، وعليه اقتصر الجوهري ويدفقه بالكسر، كما في النسخ المعتمدة المصححة من الجمهرة بخط الأرزني وأبي سهل الهروي: صبه، وهو ماء دافق، أي: مدفوق كما قالوا: سر كاتم، أي: مكتوم لأنه من قولك: دفق الماء، على مالم يسم فاعله، كما في الصحاح، قال: ولا يقال: دفق الماء لأن دفق متعد عند الجمهور من أئمة اللغة، قال الخليل وسيبويه والزجاج: ماء دافق، أي ذو دفق، وسر كاتم، أي: ذو كتمان.
 ويقال: دفق الله روحه أي: أماته، وفي الصحاح: إدا دعى عليه بالموت، وقال الأصمعي: نزلت بأعرابية، فقالت لابنة لها: قربي إليه العس، فجاءتني بعس فية لبن، فأراقته، فقالت لها: دفقت مهجتك.
 ودفق الكوز: بدد ما فيه بمرة، كأدفقه يتعدى بنفسه، وبالحرف.
 وفي العين: دفق الماء والدمع يدفق دفقا ودفوقا: إذا انصب بمرة فهو دافق وهذه عن الليث وحده أي: لزوم الدفق، وقد أنكره الأزهري، وبحث فيه، وصوب تعديته قال: وأحسبه ذهب إلى قوله تعالى:  خلق من ماء دافق  . وهذا جائز في النعوت، ومعنى دافق: ذي دفق، كما قال الخليل سيبويه، وقال الفراء: أهل الحجاز أفعل لهذا من غيرهم، أي: أن يجعلوا المفعول فاعلا إذا كان في مذهب نعت.
 وناقة دفاق، ككتاب وغراب وصيقل أي: سريعة متدفقة في سيرها، قال طرفة بن العبد:
  جنوح دفاق عندل ثم أفرعت                      لها كتفاها في معالى مصعد وقد يقال: جمل دفاق، وناقة دفقاء وسيل دفاق، كغراب يملأ الوادي، كما في العباب والصحاح، وفي اللسان: جنبتي الوادي.
 ودفاق كغراب: ع قال ساعدة بن جؤية:
  وما ضرب بيضاء يسقى دبوبها                      دفاق فعروان الكراث فضيمها أو هو واد وهو قول أبي حنيفة.
 وسير أدفق أي: سريع قال أبو قحفان العنبري:
  ما شربت بعد قليب القربق
  بقطرة غير النجاء الأدفق وقال أبو عبيدة: هو أقصى العنق.
 والأدفق: الأعوج من الأهلة، قاله أبو مالك.
 وقال ابن الأعرابي: الأدفق: الرجل المنحني صلبه كبرا وغما وأنشد المفضل:
  وابن ملاط متجاف أدفق والأدفق: البعير المنتصب الأسنان إلى خارج وقد دفق دفقا.
 أو بعير أدفق: شديد بيئونة المرفق عن الجنبين قال سليمان:
  بعنتريس تسرى في زورها دسعا                      وفي المرافق من حيزومها دفقا والأدفق من الأهلة: المستوي الأبيض غير المتنكب على أحد طرفيه كما في النوادر وقال أبو مالك: هلال أدفق خير من هلال حاقن قال: والأدفق الأعوج والحاقن: الذي يرتفع طرفاه ويستلقي ظهره وقال أبو زيد: العرب تستحب أن يهل الهلال أدفق ويكرهون أن يكون مستلقيا ارتفع طرفاه.

  والدفق كهجف: السريع من الإبل نقله الجوهري زاد غيره: يتدفق في مشيه والأنثى دفوق ودفاق ودفقة ودفقى.
 وقال الجوهري: يقال: مشى الدفقى كزمكى وتفتح الفاء أيضا عن بن الأنباري: إذا أسرع قال الراجز:
  بين الدفقى والنجاء الأدفق وقال آخر:
  يعدو الخبقى والدفقى منعب وقال الزبرقان بن بدر رضي الله عنه:  أبغض كنائني إلي الطلعة الخبأة التي تمشي الدفقى وتجلس الهبنقعة  أو معناه: إذا تمشى على هذا الجنب مرة وعلى هذا مرة  .
 أو إذا باعد خطوه وهي مشية يتدفق فيها.
 ويقال: جمل دفاق ودفق ككتاب وخدب كذلك أما دفق مثل خدب فقد ذكره قريبا فهو تكرار. والدفقى كزمكى وتفتح الفاء: الناقة السريعة الكريمة النسب وهو مجاز أنشد ثعلب:
  على دفقى المشى عيسجور والعيسجور: هي الشديدة من النوق، وزعم ثعلب أن الدفقى هنا: المشي السريع، وقد رد عليه ذالك أو هي التي لم تنتج قط فهو أوفر لقوتها.
 وفرس دفق، كخدب، وطمر أي: جواد يتدفق في مشيه ويسرع، وهي دفوق ودفاق كصبور، وكتاب ودفقى كزمكى ودفقى بفتح الفاء.
 ويقال: جاءوا دفقة واحدة، بالضم، أي: جاءوا بمرة واحدة ، نقله الجوهري، وهو مجاز.
 ودفقت كفاه الندى تدفيقا أي: صبتاه قال الجوهري: شدد للكثرة.
 واندفق: انصب.
 وتدفق: تصبب وكلاهما مطاوع دفقه دفقا، وقال رؤبة:
  وجود مروان إذا تدفقا
  جود كجود الغيث إذ تبعقا ومما يستدرك عليه: استدفق الكوز: انصب بمرة، ويقال- في الطيرة عند انصباب نحو كوز: دافق خير، نقله الليث. ودفق النهر والوادي: إذا امتلأ حتى يفيض الماء من جوانبه.
 والدفاق: المطر الواسع الكثير، ومنه حديث الاستسقاء:  دفاق العزائل، والعزائل: مخارج الماء من المزاد، مقلوب العزالى.
 وفم أدفق: انصبت أسنانه إلى قدام.
 وتدفقت الأتن. أسرعت.
 وهو يتدفق في الباطل تدفقا: إذا كان يسارع إليه، وهو مجاز.
 وتدفق حلمه: ذهب، وهو مجاز، قال الأعشى:
  فما أنا عما تصنعون بغافل                      ولا بسفيه حلمه يتدفـق ودوفق، كجوهر: قبيلة، نقله ابن بري، وأنشد:
  لو كنت من دوفق أو بنيها
  قبيلة قد عطبت أيديها
  معودين الحفر حافريها ونهر مدفق: دفاق، قال رؤبة:
  يغشون غراف السجال مدفقا والدفق في قول رؤبة:
  قد كف من حائره بعد الدفق
  في حاجر كعكعه عن البثق إنما حركه ضرورة.

##### Türkçe

**دفقه** **يدفقه** (ضم ile), işte böyle demiştir el-Fârâbî; el-Cevherî de bununla yetinmiştir; ve **يدفقه** (kesre ile), tashih edilmiş muteber nüshalarda olduğu üzere, el-Ârzenî ve Ebû Sehl el-Herevî’nin hattıyla olan **الجمهرة**’den: **صبه**; ve o, **ماء دافق**’tır; yani: **مدفوق**; nitekim dediler: **سر كاتم**; yani: **مكتوم**; çünkü o, senin “**دفق الماء**” sözündendir; faili adlandırılmamış üzere; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Dedi ki: “**دفق الماء** denilmez”; çünkü **دفق** çoğunluğa göre lugat imamlarından müteaddîdir. el-Halîl, Sîbeveyh ve ez-Zeccâc dedi: **ماء دافق**; yani **ذو دفق**; ve **سر كاتم**; yani **ذو كتمان**.

Ve denilir: **دفق الله روحه**; yani: onu öldürdü. **الصحاح**’ta: ölüm ile ona beddua ettiğinde. el-Asma‘î dedi: Bir bedevî kadının yanına indim; kızına dedi ki: “Bana **العس**’ı yaklaştır.” Bana içinde süt olan bir **عس** getirdi; onu döktü; ona dedi ki: “**دفقت مهجتك**.”

Ve **دفق الكوز**: içindekini bir defada dağıttı; **أدفقه** gibi; kendi başına müteaddî olur; ve harf ile (de).

**العين**’de: **دفق الماء والدمع يدفق دفقا ودفوقا**: bir defada akıp döküldüğünde; o hâlde o **دافق**’tır. Bu, yalnız Leys’tendir; yani: **الدفق**’ın lâzım oluşu; el-Ezherî onu inkâr etti, onda araştırma yaptı; müteaddî oluşunu doğru buldu. Dedi ki: Zannederim onu, Yüce Allah’ın sözüne götürdü: **خلق من ماء دافق**. Bu, sıfatlarda câizdir; ve **دافق**’ın mânası: **ذي دفق**; nitekim el-Halîl ve Sîbeveyh dedi. el-Ferrâ dedi: Hicaz ehli, başkalarından daha çok bununla **أفعل** eder; yani: mef‘ûlü, sıfat mezhebinde olduğunda fâil kılarlar.

Ve **ناقة دفاق**; **كتاب** ve **غراب** ve **صيقل** gibi; yani: yürüyüşünde hızlı, akıp giden. Tarafe b. el-‘Abd dedi:
  جنوح دفاق عندل ثم أفرعت                      لها كتفاها في معالى مصعد
Ve denebilir: **جمل دفاق**; ve **ناقة دفقاء**; ve **سيل دفاق**; **غراب** gibi; vadiyi doldurur; **العباب** ve **الصحاح**’ta olduğu gibi. **اللسان**’da: vadinin iki yanı.

Ve **دفاق** (**غراب** gibi): bir yer. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:
  وما ضرب بيضاء يسقى دبوبها                      دفاق فعروان الكراث فضيمها
Yahut o bir vadidir; Ebû Hanîfe’nin sözüdür.

Ve **سير أدفق**; yani: hızlı. Ebû Kafhân el-‘Anberî dedi:
  ما شربت بعد قليب القربق
  بقطرة غير النجاء الأدفق
Ebû ‘Ubeyde dedi: o, boynun en uç kısmıdır.

Ve **الأدفق**: hilâllerden eğri olan; Ebû Mâlik söyledi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأدفق**: yaşlılık ve keder sebebiyle beli eğilmiş adam. el-Mufaddal okudu:
  وابن ملاط متجاف أدفق
Ve **الأدفق**: dişleri dışa doğru dikilmiş deve; ve **دفق دفقا** etti.

Yahut **بعير أدفق**: dirseğin iki yandan (gövdenin) yanlarından şiddetle ayrık oluşu. Süleymân dedi:
  بعنتريس تسرى في زورها دسعا                      وفي المرافق من حيزومها دفقا
Ve hilâllerden **الأدفق**: **النوادر**’de olduğu gibi, iki ucundan birine doğru eğilmeyen, düz, beyaz olan. Ebû Mâlik dedi: **هلال أدفق** **هلال حاقن**’dan hayırlıdır. Dedi ki: **الأدفق** eğridir; **الحاقن**: iki ucu yükselen ve sırtı yere yatık olan. Ebû Zeyd dedi: Araplar, hilâlin **أدفق** olarak doğmasını severler; iki ucu yükselmiş, yere yatık olmasını kerih görürler.

Ve **الدفق** (**هجف** gibi): develerden hızlı olan; el-Cevherî nakletti. Başkası artırdı: yürüyüşünde akıp gider. Dişisi: **دفوق** ve **دفاق** ve **دفقة** ve **دفقى**.

el-Cevherî dedi: **مشى الدفقى** (**زمكى** gibi) denilir; **الفاء**’nın fethi de vardır; İbnü’l-Enbârî’den: hızlandığında. Recez söyleyen dedi:
  بين الدفقى والنجاء الأدفق
Bir başkası dedi:
  يعدو الخبقى والدفقى منعب
ez-Zebrakân b. Bedr (Allah ondan razı olsun) dedi: **أبغض كنائني إلي الطلعة الخبأة التي تمشي الدفقى وتجلس الهبنقعة**. Yahut mânası: bu yan üzerine bir kere, şu yan üzerine bir kere yürüdüğünde.

Yahut adımını uzaklaştırdığında; ve o, içinde akıp gidilen bir yürüyüştür.

Ve denilir: **جمل دفاق** ve **دفق** (**كتاب** ve **خدب** gibi) böyledir. Ama **دفق** (**خدب** gibi) ise, onu az önce zikretti; o, tekrardır. Ve **الدفقى** (**زمكى** gibi) ve **الفاء**’nın fethi: hızlı, soyu temiz dişi deve; bu, mecazdır. Sa‘leb okudu:
  على دفقى المشى عيسجور
Ve **العيسجور**: dişi develerden şiddetli olan odur. Sa‘leb, buradaki **الدفقى**’nın: hızlı yürüyüş olduğunu iddia etti; ona bu reddedilmiştir. Yahut o, hiç yavrulamamış olandır; bu sebeple kuvveti daha bol olur.

Ve **فرس دفق**; **خدب** ve **طمر** gibi; yani: yürüyüşünde akıp giden ve hızlanan at. Dişisi: **دفوق** ve **دفاق** (**صبور** ve **كتاب** gibi) ve **دفقى** (**زمكى** gibi) ve **دفقى** (**الفاء**’nın fethiyle).

Ve denilir: **جاءوا دفقة واحدة** (ضم ile); yani: bir defada geldiler; el-Cevherî nakletti; ve o, mecazdır.

Ve **دفقت كفاه الندى تدفيقا**; yani: ikisini döktü. el-Cevherî dedi: çokluk için şeddeli yaptı.

Ve **اندفق**: akıp döküldü.

Ve **تدفق**: dökülüp aktı; ikisi de **دفقه دفقا**’nın mutâvi‘idir. Ru’be dedi:
  وجود مروان إذا تدفقا
  جود كجود الغيث إذ تبعقا
Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **استدفق الكوز**: bir defada akıp döküldü. Ve denilir—uğurda, bir **كوز** benzeri akıp döküldüğünde: **دافق خير**; Leys nakletti. Ve **دفق النهر والوادي**: su, yanlarından taşacak kadar dolduğunda.

Ve **الدفاق**: geniş, çok yağmur. Ondan, yağmur duası hadisi: **دفاق العزائل**; ve **العزائل**: kırbalardan suyun çıktığı yerlerdir; **العزالى**’nın ters çevrilmişidir.

Ve **فم أدفق**: dişleri öne doğru akıp döküldü (öne yatık oldu).

Ve **تدفقت الأتن**: hızlandılar.

Ve o, bâtılda **يتدفق** **تدفقا**; ona koşuştuğunda; ve o, mecazdır.

Ve **تدفق حلمه**: gitti; ve o, mecazdır. el-A‘şâ dedi:
  فما أنا عما تصنعون بغافل                      ولا بسفيه حلمه يتدفـق
Ve **دوفق** (**جوهر** gibi): bir kabile; İbn Berrî nakletti; ve okudu:
  لو كنت من دوفق أو بنيها
  قبيلة قد عطبت أيديها
  معودين الحفر حافريها
Ve **نهر مدفق**: **دفاق**. Ru’be dedi:
  يغشون غراف السجال مدفقا
Ve Ru’be’nin sözündeki **الدفق**:
  قد كف من حائره بعد الدفق
  في حاجر كعكعه عن البثق
Onu ancak zaruret sebebiyle harekeledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَفَقَهُ
1 دَفَقَهُ دفق دفقه دفقة , aor. دَفُقَ (S, Msb, K, &c.) and دَفِقَ , (Jm, K,) inf. n. دَفْقٌ, (S, Mgh, Msb,) and by poetic license دَفَقٌ, (TA,) He poured it forth, or out: (S, K:) or he poured it forth, or out, with vehemence: (Mgh, Msb:) namely, water [&c.]. (S, Mgh, Msb.) And دُفِقَ المَآءُ The water poured out, or forth: one should not say دَفَقَ المَآءُ: (S:) or this last, aor. دَفُقَ , inf. n. دَفْقٌ, signifies the water poured forth, or out, with vehemence: but As disallowed its being used in an intrans. sense: (Msb:) [the forms of the verb commonly used intransitively are 7 and 5:] accord. to Lth, alone, (K,) i. e. in the 'Eyn, (TA,) دَفَقَ المآءُ, (K, TA,) and الدَّمْعُ, aor. دَفُقَ , (TA,) inf. n. دَفْقٌ and دُفُوقٌ, signify the water, (K, TA,) and the tears, (TA,) poured forth, or out, at once: (K. TA:) but Az disallows this. (TA.) ― -b2- [Hence,] دَفَقَ اللّٰهُ رُوحَهُ (assumed tropical:) [God poured forth his spirit; i. e.] God caused him to die: (K:) or it means may he die. (S.) As says, I alighted at the abode of an Arab woman of the desert, and she said to a daughter of hers, Bring to him the drinking-bowl (العُسّ): and she brought me a drinking-bowl in which was milk, and spilled it; whereupon she said to her دَفَقَتْ مُهْجَتُكِ [May thy blood, or heart's blood, be poured forth: or, as appears from a statement above, the right reading is probably دُفِقَتْ]. (TA. [See also مُهْجَةٌ.]) ― -b3- One says also, of a river, or rivulet, and of a valley, دَفَقَ, [app. for دَفَقَ المَآءَ,] meaning, It became full so that the water poured forth, or overflowed, or so that it poured forth the water, from its sides. (TA.) ― -b4- And دَفَقَ الكُوزَ He poured forth, (JK,) or scattered, (K,) the contents of the mug at once; (JK, K;) as also ↓ ادفقهُ. (K.) ― -b5- The verb is also used transitively and intransitively in relation to a beast: you say, دَفَقْتُ الدَّابَّةَ (assumed tropical:) I made the beast to hasten, or go quickly: ― -b6- and دَفَقَتِ الدَّابَّةُ (assumed tropical:) The beast hastened, or went quickly: (Msb:) and [in like manner] one says of a quick camel, فِى مِشْيِهِ ↓ يَتَدَفَّقُ (assumed tropical:) [He hastens, speeds, or presses forward, in his pace, or going]: and الأُتُنُ ↓ تَدَفَّقَتِ The wild she-asses hastened, or went quickly. (TA.) -A2- دَفِقَ, [aor. دَفَقَ ,] (TA,) inf. n. دَفَقٌ, (JK, S, TA,) He (a camel) had his teeth standing outwards: (S, TA:) or had his elbows far apart from his sides. (JK. [See also رَفِقَ.])

2 دَفَّقَ [دفّقهُ He poured it forth, or out, copiously, or abundantly; namely, water &c. See an ex. of the inf. n. used as a pass. part. n. voce دَحِيقٌ.] ― -b2- [Hence,] دَفَّقَتْ كَفَّاهُ النَّدَى, (S, K,) inf. n. تَدْفِيقٌ, (K,) His two hands poured forth largess (S, K) [copiously, or abundantly, for] it is with teshdeed to denote muchness. (S.)

4 أَدْفَقَ see 1, in the latter half of the paragraph.

تدفّق
5 تدفّق دفق تدفق i. q. تَصَبَّبَ (S, K) [meaning (as the former is explained in the KL) It poured forth or out, or became poured forth or out, copiously, or abundantly; for it is quasi-pass. of دَفَّقَهُ; though تَصَبَّبَ is said to be quasi-pass. of صَبَّهُ like اِنْصَبَّ, and though it is said in the TA that تدفّق is quasi-pass. of دَفَقَهُ like اندفق]. ― -b2- See also 1, latter part, in two places. ― -b3- [Hence,] هُوَ يَتَدَفَّقُ فِى البَاطِلِ (tropical:) He hastens to do that which is false, vain, or unprofitable. (TA.) ― -b4- And تدفّق حِلْمُهُ (tropical:) His forbearance, or clemency, departed. (TA.)

اندفق
7 اندفق أندفق اندفق ٱندفق i. q. انصبّ [It poured forth or out, or became poured forth or out: see also دَفَقَ, which, if allowable, is less usual]. (S, K.)

استدفق الكُوزُ
10 استدفق الكُوزُ استدفق الكوز The mug had its contents poured forth or out (اِنْصَبَّ) at once. (TA.)

دَفْقَةٌ
دَفْقَةٌ دفق دفقه دفقة A single act of pouring forth or out [in any manner, or at once, (see 1,) or] with vehemence: pl. دَفَقَاتٌ. (Msb.)

دُفْقَةٌ
دُفْقَةٌ دفق دفقه دفقة A quantity poured forth or out (Msb) at once, like دُفْعَةٌ, (S and K in art. دفع, q. v.,) [or] with vehemence; (Msb;) of rain, [i. e. a shower, fall, or storm, as meaning the quantity that falls without intermission,] (S and Msb and K in art. دفع,) and [a gush] of blood, (Msb in that art.,) &c.: (S and Msb in that art.:) pl. دُفَقٌ and دُفَقَاتٌ and دُفُقَاتٌ and دُفْقَاتٌ. (Msb.) ― -b2- [Hence,] جَآءَ القَوْمُ دُفْقَةً وَاحِدَةً (tropical:) The party came at once, (S, K, * TA, *) or together. (Msb.)

دِفَقٌّ
دِفَقٌّ دفق (assumed tropical:) Quick, swift, or fleet; applied to a hecamel; (JK, S, K;) as also ↓ أَدْفَقُ: (JK:) and so, applied to a she-camel, دِفَقَّةٌ (JK) and ↓ دِفَاقٌ, (JK, S, K,) which is likewise applied to a hecamel, (JK, TA,) and ↓ دُفَاقٌ (K) and ↓ دَفُوقٌ and ↓ دَفْقَآءُ (JK, TA) and ↓ دَيْفَقٌ (JK, K) and ↓ دِفِقَّى. (TA.) (assumed tropical:) A camel going in the manner termed دِفِقَّى; as also ↓ دِفَاقٌ. (K.) (assumed tropical:) And, applied to a horse, Fleet, or swift; as also ↓ دِفقٌّ: and so, applied to a mare, دِفَقَّةٌ and ↓ دَفوُقٌ and ↓ دِفَاقٌ and ↓ دِفَقَّى and ↓ دِفِقَّى. (K.)

دِفِقٌّ
دِفِقٌّ دفق : see what next precedes.

دِفَقَّى
دِفَقَّى دفق دفقى دفقي : see دِفَقٌّ: and see also what next follows, in two places.

دِفِقَّى
دِفِقَّى دفق دفقى دفقي and ↓ دِفَقَّى (tropical:) A she-camel quick, swift, or fleet, and of generous race: or that has never brought forth. (K, TA.) See also, for the former, دِفَقٌّ, in two places. ― -b2- مَشَى الدِّفِقَّى, (K,) and ↓ الدِّفَقَّى, (TA, and so in copies of the S,) the latter on the authority of IAmb, (TA,) said of a man, (S,) (assumed tropical:) He walked, or went quickly, or swiftly: (S, K:) or he went with slow steps (تَمَشَّى), inclining at one time to one side and at another time to another side: or he went with wide steps, (K, TA,) and quickly. (TA.) And يَعْدُو الدِّفِقَّى (assumed tropical:) [He runs quickly: &c.]. (TA.)

دُفَاقٌ
دُفَاقٌ دفاق , applied to a torrent, (S, O, L, K,) That fills the valley: (S, O:) or that fills the two sides of the valley: (L:) or swift. (K.) ― -b2- See also دِفَقٌّ.

دِفَاقٌ
دِفَاقٌ دفاق : see دِفَقٌّ, in three places.

دَفُوقٌ
دَفُوقٌ دفوق : see دِفَقٌّ, in two places.

دَفَّاقٌ
دَفَّاقٌ دفاق [Pouring forth, or out, copiously, or abundantly: or] extensive, and copious, or abundant, rain: applied also [in the former sense] to the mouth of a leathern water-bag: and to a river, or rivulet; and so ↓ مُدْفِقٌ. (TA.)

دَافِقٌ
دَافِقٌ دافق [act. part. n. of دَفَقَهُ; Pouring forth or out, &c.]. دَافِقُ خَيْرٍ [May it be pouring forth good] is said in prognostication on the occasion of the pouring forth of the contents of such a thing as a mug. (Lth, TA.) ― -b2- مَآءٌ دَافِقٌ means مَدْفُوقٌ [i. e. Water poured forth or out, &c.]; (IKoot, S, Msb, K;) because دَفَقَ is trans. [only] accord. to the generality (K, TA) of the leading lexicologists; (TA;) like سِرٌّ كَاتِمْ meaning مَكْتُومٌ, (IKoot, S, Msb,) and عَارِفٌ meaning مَعْرُوفٌ, and عَاصِمٌ meaning مَعْصُومٌ, (IKoot, Msb,) after a manner obtaining among the people of El-Hijلz, who change the مَفْعُولٌ into فَاعِل when it is used as an epithet: (Fr, Msb, TA:) or it means ذُو دَفْقٍ [having a pouring forth or out, &c.]; (Mgh, Msb, TA;) accord. to Kh and Sb (TA) and Zj; (Msb, TA;) and in like manner they say that سِرٌّ كَاتِمٌ means ذُو كِتْمَانٍ: or, accord. to Lth, [i. e.] in the 'Eyn, it means water pouring forth, or out, at once: (TA:) it occurs in the Kur lxxxvi. 6; where دَافِق is said by Kh and Sb to signify مُنْدَفِق [i. e. pouring forth or out]: (Az, TA:) and it [there] means the sperma genitale. (JK.)

دَيْفَقٌ
دَيْفَقٌ ديفق : see دِفَقٌّ.

أَدْفَقُ
أَدْفَقُ ذ , and its fem. دَفْقَآءُ: see دِفَقٌّ. ― -b2- The former is also applied to a pace, or rate of going, as meaning Quick, or swift: (S, K:) or, accord. to AO, it means أَقْصَى العَنَقِ [the utmost of the pace called العَنَق]. (S, TA. [In my copies of the S, erroneously, العُنُقِ: in the TA without any vowel signs, app. because needless to any but the tyro in Arabic.]) -A2- Also, i. e. the former, A man bowed, or bent, (IAar, K,) in his back, (IAar,) by age or grief. (IAar, K.) ― -b2- And i. q. أَعْوَجُ [here meaning Oblique]: (Aboo-Mلlik, K:) applied to a هِلَال [or new moon]: (Aboo-Mلlik:) Aboo-Mلlik says that the هلال thus termed is better, or more auspicious, than that termed حَاقِنٌ, which means “ having its two extremities elevated, and its back decumbent: ” and AZ says the like: (TA:) [or] ادفق applied to a هلال signifies erect (مُسْتَوٍ [which must here mean nearly, not exactly, erect,] and white, not turning sideways upon one of its two extremities: (K:) [and this also is esteemed more auspicious than that termed حاقن, q. v.:] so in the “ Nawلdir. ” (TA.) ― -b3- Also, applied to a camel, (S, K,) and to a mouth, (JK, TA,) Having the teeth standing out, or forwards: (JK, S, K:) or, applied to a camel, having the elbows far apart from the sides. (K. [See also أَرْفَقُ.])

مُدْفِقٌ
مُدْفِقٌ مدفق : see دَفَّاقٌ.

##### Türkçe

**دَفَقَهُ**
1 **دَفَقَهُ** دفق دفقه دفقة, muzâri‘ı **دَفُقَ** (S, Msb, K, &c.) ve **دَفِقَ**, (Jm, K,) mastarı **دَفْقٌ**, (S, Mgh, Msb,) ve şiir zaruretiyle **دَفَقٌ**, (TA,) O, onu dışarı döktü, yahut akıttı: (S, K:) yahut onu şiddetle dışarı döktü, yahut akıttı: (Mgh, Msb:) yani su [&c.]. (S, Mgh, Msb.) Ve **دُفِقَ المَآءُ** Su dışarı döküldü, yahut aktı: **دَفَقَ المَآءُ** denmemelidir: (S:) yahut bu sonuncusu, muzâri‘ı **دَفُقَ**, mastarı **دَفْقٌ**, suyun şiddetle dışarı dökülmesini, yahut akmasını ifade eder: fakat As bunun lâzım (geçişsiz) mânada kullanılmasını uygun görmedi: (Msb:) [fiilin lâzım olarak yaygın kullanılan kalıpları 7 ve 5’tir:] Lth’ye göre yalnızca, (K,) yani ‘Eyn’de, (TA,) **دَفَقَ المآءُ**, (K, TA,) ve **الدَّمْعُ**, muzâri‘ı **دَفُقَ**, (TA,) mastarı **دَفْقٌ** ve **دُفُوقٌ**, suyun, (K, TA,) ve gözyaşlarının, (TA,) bir defada dışarı dökülmesini, yahut akmasını ifade eder: (K. TA:) fakat Az bunu uygun görmez. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **دَفَقَ اللّٰهُ رُوحَهُ** (mecaz kabul edilir:) [Allah onun ruhunu döktü; yani] Allah onun ölmesine sebep oldu: (K:) yahut “ölsün” mânasınadır. (S.) As der ki: Çölde bir Arap kadınının konağına indim; o da kızlarından birine dedi ki: Ona içme tasını (**العُسّ**) getir. O da içinde süt bulunan bir içme tası getirdi ve onu döktü; bunun üzerine ona **دَفَقَتْ مُهْجَتُكِ** dedi [Kanının, yahut yürek kanının dökülmesi (temennisi): yahut yukarıdaki bir beyana göre doğru okunuş muhtemelen **دُفِقَتْ**’tir]. (TA. [Ayrıca **مُهْجَةٌ**’ye de bak.]) ― -b3- Bir nehir yahut dere ve bir vadi hakkında da **دَفَقَ** denir, [görünüşe göre **دَفَقَ المَآءَ** yerine,] mânası: Su dışarı dökülecek, yahut taşacak kadar doldu; yahut yanlarından suyu dışarı dökecek kadar doldu. (TA.) ― -b4- Ve **دَفَقَ الكُوزَ** O, kupanın içindekini bir defada döktü, (JK,) yahut saçtı; (K;) (JK, K;) bunun gibi ↓ **ادفقهُ** da. (K.) ― -b5- Fiil, bir hayvan hakkında hem müteaddî hem lâzım olarak da kullanılır: **دَفَقْتُ الدَّابَّةَ** (mecaz kabul edilir:) “Hayvanı acele ettirdim, yahut hızlı yürüttüm” dersin: ― -b6- ve **دَفَقَتِ الدَّابَّةُ** (mecaz kabul edilir:) “Hayvan acele etti, yahut hızlı yürüdü”: (Msb:) ve [aynı şekilde] hızlı bir deve hakkında **فِى مِشْيِهِ** ↓ **يَتَدَفَّقُ** (mecaz kabul edilir:) [yürüyüşünde acele eder, hızlanır, yahut ileri atılır] denir; ve **الأُتُنُ** ↓ **تَدَفَّقَتِ** “yabanî dişi eşekler acele etti, yahut hızlı yürüdü.” (TA.) -A2- **دَفِقَ**, [muzâri‘ı **دَفَقَ**,] (TA,) mastarı **دَفَقٌ**, (JK, S, TA,) O (deve) dişleri dışarı doğru çıkık oldu: (S, TA:) yahut dirsekleri yanlarından çok ayrık oldu. (JK. [Ayrıca **رَفِقَ**’e de bak.])

2 **دَفَّقَ** [**دفّقهُ** O, onu bolca, yahut çokça dışarı döktü, yahut akıttı; yani su vb. **دَحِيقٌ** maddesinde mastarın mef‘ûl mânasında kullanılışına bir örneğe bak.] ― -b2- [Bundan dolayı,] **دَفَّقَتْ كَفَّاهُ النَّدَى**, (S, K,) mastarı **تَدْفِيقٌ**, (K,) “Onun iki eli ihsanı döktü” (S, K) [bolca, yahut çokça]; çünkü çokluğu bildirmek için şeddelidir. (S.)

4 **أَدْفَقَ**: 1’e bak, paragrafın ikinci yarısında.

**تدفّق**
5 **تدفّق** دفق تدفق, **تَصَبَّبَ** ile aynı mânadadır (S, K) [mânası (öncekinin KL’de açıklandığı üzere): Bolca, yahut çokça dışarı döküldü yahut aktı; yahut bolca, yahut çokça dışarı dökülmüş yahut akmış oldu; çünkü **دَفَّقَهُ**’nun kısmen meçhul (quasi-pass.)idir; her ne kadar **تَصَبَّبَ**’ın **صَبَّهُ**’nun kısmen meçhulü olduğu, **اِنْصَبَّ** gibi, söylense de; ve TA’da **تدفّق**’ın **دَفَقَهُ**’nun kısmen meçhulü olduğu, **اندفق** gibi, söylense de]. ― -b2- 1’in son kısmına iki yerde de bak. ― -b3- [Bundan dolayı,] **هُوَ يَتَدَفَّقُ فِى البَاطِلِ** (mecaz:) “O, bâtıl olanı, boş olanı, yahut faydasız olanı yapmaya acele eder.” (TA.) ― -b4- Ve **تدفّق حِلْمُهُ** (mecaz:) “Onun hilm’i, yahut yumuşaklığı ayrıldı (gitti).” (TA.)

**اندفق**
7 **اندفق** أندفق اندفق ٱندفق, **انصبّ** ile aynı mânadadır [Dışarı döküldü yahut aktı; yahut dışarı dökülmüş yahut akmış oldu: ayrıca **دَفَقَ**’a da bak; o, caiz ise, daha az yaygındır]. (S, K.)

**استدفق الكُوزُ**
10 **استدفق الكُوزُ** استدفق الكوز “Kupanın içindekiler bir defada (اِنْصَبَّ) döküldü yahut aktı.” (TA.)

**دَفْقَةٌ**
**دَفْقَةٌ** دفق دفقه دفقة Bir defalık dışarı dökme yahut akıtma [herhangi bir tarzda, yahut bir defada, (1’e bak,) yahut] şiddetle: çoğulu **دَفَقَاتٌ**. (Msb.)

**دُفْقَةٌ**
**دُفْقَةٌ** dفق dفقه دفقة Bir defada dökülmüş yahut akıtılmış bir miktar, (Msb) **دُفْعَةٌ** gibi, (S ve K, **دفع** maddesinde, bkz.,) [yahut] şiddetle; (Msb;) yağmurdan, [yani aralıksız düşen miktar mânasında bir sağanak, iniş, yahut fırtına,] (S ve Msb ve K, **دفع** maddesinde,) ve kandan [bir fışkırma], (Msb o maddede,) vb.: (S ve Msb o maddede:) çoğulu **دُفَقٌ** ve **دُفَقَاتٌ** ve **دُفُقَاتٌ** ve **دُفْقَاتٌ**. (Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **جَآءَ القَوْمُ دُفْقَةً وَاحِدَةً** (mecaz:) “Topluluk bir defada geldi,” (S, K, * TA, *) yahut “birlikte.” (Msb.)

**دِفَقٌّ**
**دِفَقٌّ** دفق (mecaz kabul edilir:) Hızlı, çevik, yahut seri; erkek deveye söylenir; (JK, S, K;) bunun gibi ↓ **أَدْفَقُ** da: (JK:) ve aynı şekilde, dişi deveye **دِفَقَّةٌ** (JK) ve ↓ **دِفَاقٌ**, (JK, S, K,) ki bu da erkek deveye söylenir, (JK, TA,) ve ↓ **دُفَاقٌ** (K) ve ↓ **دَفُوقٌ** ve ↓ **دَفْقَآءُ** (JK, TA) ve ↓ **دَيْفَقٌ** (JK, K) ve ↓ **دِفِقَّى**. (TA.) (mecaz kabul edilir:) **دِفِقَّى** diye adlandırılan tarzda giden deve; bunun gibi ↓ **دِفَاقٌ** da. (K.) (mecaz kabul edilir:) Ve ata nispetle: Seri, yahut hızlı; bunun gibi ↓ **دِفقٌّ** da; ve aynı şekilde, kısrağa nispetle **دِفَقَّةٌ** ve ↓ **دَفوُقٌ** ve ↓ **دِفَاقٌ** ve ↓ **دِفَقَّى** ve ↓ **دِفِقَّى**. (K.)

**دِفِقٌّ**
**دِفِقٌّ** دفق: bir önce gelen şeye bak.

**دِفَقَّى**
**دِفَقَّى** دفق دفقى دفقي: **دِفَقٌّ**’a bak; ayrıca hemen sonra gelen şeye de iki yerde bak.

**دِفِقَّى**
**دِفِقَّى** دفق دفقى دفقي ve ↓ **دِفَقَّى** (mecaz:) Soylu nesilden, hızlı, çevik, yahut seri bir dişi deve; yahut hiç doğurmamış olan. (K, TA.) Birincisi için ayrıca **دِفَقٌّ**’a iki yerde bak. ― -b2- **مَشَى الدِّفِقَّى**, (K,) ve ↓ **الدِّفَقَّى**, (TA, ve S nüshalarında da böyle,) ikincisi IAmb rivayetine göre, (TA,) bir adam hakkında söylenir, (S,) (mecaz kabul edilir:) “Hızlı, yahut seri yürüdü, yahut gitti”: (S, K:) yahut yavaş adımlarla yürüdü (**تَمَشَّى**), bir defa bir yana bir defa öbür yana meylederek: yahut geniş adımlarla, (K, TA,) ve hızlı gitti. (TA.) Ve **يَعْدُو الدِّفِقَّى** (mecaz kabul edilir:) [Hızlı koşar: vb.]. (TA.)

**دُفَاقٌ**
**دُفَاقٌ** دفاق, sele nispetle, (S, O, L, K,) Vadiyi dolduran: (S, O:) yahut vadinin iki yanını dolduran: (L:) yahut hızlı. (K.) ― -b2- Ayrıca **دِفَقٌّ**’a da bak.

**دِفَاقٌ**
**دِفَاقٌ** دفاق: **دِفَقٌّ**’a üç yerde bak.

**دَفُوقٌ**
**دَفُوقٌ** دفوق: **دِفَقٌّ**’a iki yerde bak.

**دَفَّاقٌ**
**دَفَّاقٌ** دفاق [Bolca, yahut çokça dışarı döken, yahut akıtan: yahut] geniş ve bol yağmur: ayrıca [ilk mânada] deriden su tulumunun ağzına; ve bir nehre yahut dereye de söylenir; ve bunun gibi ↓ **مُدْفِقٌ** de. (TA.)

**دَافِقٌ**
**دَافِقٌ** دافق [**دَفَقَهُ**’nun ism-i fâili; dışarı döken yahut akıtan, vb.]. **دَافِقُ خَيْرٍ** [Hayır döken olsun] denir; bir kupanın benzeri bir şeyin içindekilerinin dökülmesi vesilesiyle fal çıkarma sırasında. (Lth, TA.) ― -b2- **مَآءٌ دَافِقٌ** demek **مَدْفُوقٌ** [yani dışarı dökülmüş yahut akıtılmış su, vb.] demektir; (IKoot, S, Msb, K;) çünkü **دَفَقَ** umumun (K, TA) önde gelen lugatçılarının görüşüne göre (TA) yalnız müteaddîdir; **سِرٌّ كَاتِمْ**’in **مَكْتُومٌ** mânasında olması gibi, (IKoot, S, Msb,) ve **عَارِفٌ**’in **مَعْرُوفٌ** mânasında olması gibi, ve **عَاصِمٌ**’in **مَعْصُومٌ** mânasında olması gibi, (IKoot, Msb,) Hicaz halkı arasında cari olan bir tarz üzere; onlar, sıfat olarak kullanıldığında **مَفْعُولٌ**’u **فَاعِل**’e çevirirler: (Fr, Msb, TA:) yahut **ذُو دَفْقٍ** [dökme/akıtmaya sahip] mânasınadır; (Mgh, Msb, TA;) Kh ve Sb’ye göre (TA) ve Zj’ye göre; (Msb, TA;) ve aynı şekilde **سِرٌّ كَاتِمٌ**’in **ذُو كِتْمَانٍ** mânasında olduğunu söylerler: yahut Lth’ye göre, [yani] ‘Eyn’de, bir defada dışarı döken yahut akıtan su mânasınadır: (TA:) Kur’ân’da lxxxvi. 6’da vârid olmuştur; orada **دَافِق**’in Kh ve Sb tarafından **مُنْدَفِق** [dışarı dökülen yahut akan] mânasında olduğu söylenir: (Az, TA:) ve o [orada] meni mânasınadır. (JK.)

**دَيْفَقٌ**
**دَيْفَقٌ** ديفق: **دِفَقٌّ**’a bak.

**أَدْفَقُ**
**أَدْفَقُ** ذ, ve onun müennesi **دَفْقَآءُ**: **دِفَقٌّ**’a bak. ― -b2- Birincisi ayrıca bir yürüyüş tarzına, yahut yürüme hızına nispetle de kullanılır; mânası: Hızlı, yahut seri: (S, K:) yahut AO’ya göre **أَقْصَى العَنَقِ** [**العَنَق** denilen yürüyüşün en uç derecesi] mânasınadır. (S, TA. [S nüshalarımda yanlışlıkla **العُنُقِ**: TA’da harekesiz, görünüşe göre Arapçada acemi olandan başkasına gerek olmadığı için.]) -A2- Yine, yani birincisi, Yaşlılık yahut keder sebebiyle, (IAar, K,) sırtından, (IAar,) eğilmiş yahut bükülmüş bir adam. (IAar, K.) ― -b2- Ve **أَعْوَجُ** ile aynı mânadadır [burada “eğri” mânasında]: (Aboo-Mلlik, K:) bir **هِلَال** [yahut yeni ay] hakkında kullanılır: (Aboo-Mلlik:) Aboo-Mلlik der ki: böyle adlandırılan **هلال**, **حَاقِنٌ** diye adlandırılandan daha iyi, yahut daha uğurludur; **حَاقِنٌ** “iki ucu yükselmiş ve sırtı yatık olan” demektir: ve AZ da bunun benzerini söyler: (TA:) [yahut] **ادفق** bir **هلال** hakkında, dik ( **مُسْتَوٍ** [burada tam değil, neredeyse dik demek olmalı] ) ve beyaz, iki ucundan birinin üzerine yana yatmayan mânasına gelir: (K:) [ve bu da **حاقن** diye adlandırılandan daha uğurlu sayılır:] “Nawلdir”de böyledir. (TA.) ― -b3- Yine, deveye nispetle, (S, K,) ve bir ağza nispetle, (JK, TA,) Dişleri dışarıya, yahut öne doğru çıkık olan: (JK, S, K:) yahut deveye nispetle, dirsekleri yanlarından çok ayrık olan. (K. [Ayrıca **أَرْفَقُ**’a da bak.])

**مُدْفِقٌ**
**مُدْفِقٌ** مدفق: **دَفَّاقٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَفَقَ
دَفَقَ I ,  U ( n. ac. دَفْق 1 ),
a.  Poured forth, out.

b.  U ( n. ac. دَفْق 1 ,  دُفُوْق 27 ), Poured or was poured forth, out; overflowed.

دَفَّقَ
دَفَّقَ II ,  أَدْفَقَ IV ,
a.  Poured forth all at once, emptied.

تَدَفَّقَ
تَدَفَّقَ V ,  اِنْدَفَقَ VII ,
a.  Poured or was poured forth, out; overflowed.

دَفْق
دَفْق 1 ,
a.  Effusion, outpouring.

دُفْقَة
دُفْقَة 3t , ( pl. دُفَق 9 ),
a.  That which is poured out all at once.

b.  see 1 .

أَدْفَقُ
أَدْفَقُ 14 ,
a.  Bowed, bent.

b.  Swift, rapid.

دَاْفِق
دَاْفِق 21 ,
a.  Poured out; pouring forth.

دُفَاْق
دُفَاْق 24 ,
a.  Farspreading ( torrent ).

دَفُوْق
دَفُوْق 26 ,
a.  Swift, rapid.

##### Türkçe

**دَفَقَ**
**دَفَقَ** I, U (mastarı: **دَفْق** 1),
a. Döküp akıttı, dışarı.

b. U (mastarı: **دَفْق** 1, **دُفُوْق** 27), döküldü yahut dökülüp aktı, dışarı; taştı.

**دَفَّقَ**
**دَفَّقَ** II, **أَدْفَقَ** IV,
a. Bir defada döküp akıttı; boşalttı.

**تَدَفَّقَ**
**تَدَفَّقَ** V, **اِنْدَفَقَ** VII,
a. Döküldü yahut dökülüp aktı, dışarı; taştı.

**دَفْق**
**دَفْق** 1,
a. Akıtma, döküp akıtma.

**دُفْقَة**
**دُفْقَة** 3t, (çoğulu: **دُفَق** 9),
a. Bir defada dökülüp akıtılan şey.

b. 1’e bak.

**أَدْفَقُ**
**أَدْفَقُ** 14,
a. Eğik, bükük.

b. Çabuk, hızlı.

**دَاْفِق**
**دَاْفِق** 21,
a. Dökülmüş; döküp akıtan.

**دُفَاْق**
**دُفَاْق** 24,
a. Uzaklara yayılan (sel).

**دَفُوْق**
**دَفُوْق** 26,
a. Çabuk, hızlı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

دفق
دَفَقَ - يَدْفِقُ (دَفَقَ - يَدْفُقُ) - دافِق
دَفَقَ - يَدْفِقُ (دَفَقَ - يَدْفُقُ) + الكائن (السائل): يسيل بقوة وانصباب وغزارة
دافِق: اسم فاعل صفة مشبهة من " دَفَقَ - يَدْفِقُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" جريان السوائل في مجرى، بدرجاته المختلفة، وذلك بحسب غزارة وقوة انصباب السائل فيه"، وهي:
نَهِرَ - يَنْهَرُ، وَدَى - يَدِي (اللازم) (وَدِيَ - يَدِي)، وَتَنَ - يَتِنُ، سَالَ - يَسيْلُ، دَفَقَ - يَدْفِقُ (دَفَقَ - يَدْفُقُ)، مَعَنَ - يَمْعَن
دافق
 	﴿خلق من ماء دافق (6)﴾ الطارق
مختار الصحاح
● [دفق] د ف ق: دَفَقَ الماء صبه وبابه نصر فهو ماء دافِقٌ أي مدفوق كسر كاتم أي مكتوم و الانْدِفَاقُ الانصباب و التَّدَفُّقُ التصبب وجاء القوم دُفْقَةً واحدة بالضم أي جاءوا بمرة واحدة
معجم الفرائد القرآنية
د ف ق
"دَافِقٍ" في قوله تعالى " خُلِقَ مِنْ مَاءٍ دَافِقٍ " (6) الطارق .
الدَفْقُ : السيلان بسرعة، والماء الدافق المقصود به المني .
الراغب
دفق
- قال تعالى: }ماء دافق{ [الطارق/6] : سائل بسرعة. ومنه استعير: جاءوا دفقة، وبعير أدفق: سريع، ومشى الدفقى، أي: يتصبب في عدوه كتصبب الماء المتدفق، ومشوا دفقا.
ملخص اللسان
1.     دفَق الماءُ والدَّمْعُ يَدْفِق ويدْفُق دَفْقاً ودُفُوقاً وانْدفَق وتدَفَّق واستَدْفَقَ: انْصبَّ، وقيل: انصبَّ بمرَّة فهو دافق أي مدفوق
2.     يقال دفَق الماءُ. وكلُّ مُراقٍ دافِقٌ ومُنْدَفِق، وقد دقَقَه يدْفِقُه ويَدْفُقُه دَفْقاً ودَفَّقَه.
3.     والانْدِفاقُ: الانْصِباب. والتدفُّق: التصبب. التهذيب: قال الله تعالى: خُلِق من ماءٍ دافِق؛ قال الفراء: معنى دافق مدفوق  من ماءٍ دافق، معناه من ماءٍ ذي دَفْق،
4.     رجل أَدفَقُ إذا انحنى صُلْبُه من كِبَر أو غمّ؛
لسان العرب
● - دفق: دفَق الماءُ والدَّمْعُ يَدْفِق ويدْفُق دَفْقاً ودُفُوقاً    وانْدفَق وتدَفَّق واستَدْفَقَ: انْصبَّ، وقيل: انصبَّ بمرَّة فهو دافق أي مدفوق    كما قالوا سِرٌّ كاتِمٌ أَي مكتُوم، لأنه من قولك دُفِق الماء، على ما    لم يسم فاعله؛ ومنهم مَن قال: لا يقال دفَق الماءُ. وكلُّ مُراقٍ دافِقٌ    ومُنْدَفِق، وقد دقَقَه يدْفِقُه ويَدْفُقُه دَفْقاً ودَفَّقَه.    والانْدِفاقُ: الانْصِباب. والتدفُّق: التصبب. التهذيب: قال الله تعالى: خُلِق من    ماءٍ دافِق؛ قال الفراء: معنى دافق مدفوق، قال: وأَهل الحجاز أَفْعلُ    لهذا من غيرهم أن يفعلوا المفعول فاعلاً إذا كان في مذهب نعت، كقول العرب:    هذا سرٌّ كاتمٌ وهمٌّ ناصبٌ وليل نائم، قال: وأَعان على ذلك أَنها وافقت    رؤُوس الآيات التي هي معهن، وقال الزجاج: من ماءٍ دافق، معناه من ماءٍ ذي    دَفْق، قال: وهو مذهب سيبويه، وكذلك سرٌّ كاتم ذو كِتْمان. واندفق الكوز    إذا دُفِق ماؤُه. ويقال في الطِّيرَة عند انصباب الإناء: دافق خير وقد    أَدْفَقْت الكوزَ إذا بَدَّدْت ما فيه بمرَّة. قال الأزهري: الدَّفْق في    كلام العرب صَبُّ الماء، وهو متعد. يقال: دَفَقْتُ الكوز فاندفق وهو    مَدفُوق، قال: ولم أَسمع دفَقْت الماءَ فدَفَق لغير الليث، قال: وأَحسبه ذهب    إلى قوله تعالى: خُلق من ماءٍ دافق، وهذا جائز في النعوت، ومعنى دافق ذي    دَفْق كما قال الخليل وسيبويه.    ابن الأَعرابي: رجل أَدفَقُ إذا انحنى صُلْبُه من كِبَر أو غمّ؛ وأنشد    المفضَّل:    وابن مِلاطٍ مُتَجافٍ أَدفَق    وفي الدعاء على الإنسان بالموت: دَفَق اللهُ روحَه أَي أَفاظه. ودفقَّتْ    كَفَّاه النَّدَى أي صبَّتا، شدد للكثرة. ودفَق النهرُ والوادي إذا    امتلأَ حتى يَفيض الماءُ من جوانبه. وسَيْلٌ دُفاق، بالضم: يملأُ جَنَبَتَيِ    الوادِي. وفي حديث الاسْتِسقْاء: دُفاق العَزائلِ؛ الدُّفاقُ: المطر    الواسع الكثير، والعَزائل: مقلوب العَزالي، وهي مَخارج الماء من المَزاد.    وفَمٌ أَدْفقُ إذا انْصبَّت أَسنانه إلى قُدَّام. ودَفِقَ البعيرُ دَفَقاً    وهو أَدْفَقُ: مالَ مِرْفَقه عن جانبه. وبعير أَدفَق بيِّن الدفَقِ إذا    كانت أَسنانه مُنتصِبةً إلى خارج. ورجل أَدْفقُ: في نِبْتة أَسنانِه    (*    قوله «في نبتة أسنانه إلخ» كذا في الأصل ولعله في نبتة أسنانه اأنصباب إلى    قدام كما يؤخذ من قوله وفم أدفق أو نحو ذلك . . . وتدفَّقتِ الأُتُن:    أَسرعَت. وسير أَدفقُ: سريع؛ قال الراجز:    بَيْن الدِّفِقَّى والنَّجاءِ الأَدْفَقِ    وقال أَبو عبيدة: هو أَقصى العَنَق. يقال: سار القومُ سيْراً أَدفقَ أي    سريعاً. وجمل دفَقٌّ، مثل هِجَفٍّ: سريع يَتدفَّق في مَشيه، والأُنثى    دَفُوق ودِفاق ودِفَقَّةٌ ودِفِقَّى ودِفَقَّى. وهو يمشي الدِّفِقَّى إذا    أَسرعَ وباعَدَ خَطْوَه، وهي مِشْية يتدفَّق فيها ويُسْرِع؛ وأَنشد:    تَمْشِي العُجَيْلى من مَخافِة شَدْقَمٍ،    يَمْشِي الدِّفِقَّى والخَنِيف ويَضْبِرُ    وقوله أنشده ثعلب:    على دِفِقَّى المَشْيِ عَيْسَجورِ    فسره بأَن الدِّفِقَّى هنا المشي السريع، وليس كذلك لأن الدِّفقَّى إنما    هي هنا صفة للناقة بدليل قوله عَيْسجور، وهي الشديدة. وفي حديث    الزِّبْرِقانِ: أَبْغضُ كَنائني إليَّ التي تَمْشي الدِّفِقَّى؛ هي بالكسر    والتشديد والقصر: الإسراع في المشي. وناقة دِفاقٌ، بالكسر: وهي المُتدفِّقة في    سيرها مُسْرِعةً. وقد يقال جمل دِفاقٌ وناقة دفْقاءُ وجمل أَدْفقُ، وهو    شدَّةُ بَيْنونةِ المِرْفَق عن الجنبين؛ وأَنشد:    بعَنْتَرِيسٍ ترى في زَوْرِها دَسَعاً،    وفي المَرافِقِ مِن حَيْزُومِها دَفَقا    ويقال: فلان يَتدفَّق في الباطل تدفُّقاً إذا كان يُسارع إليه؛ قال    الأعشى:    فما أَنا عمّا تَصْنَعُون بغافِلٍ،    ولا بسَفِيهٍ حِلْمُه يَتدفَّقُ    وجاؤوا دُفْقة واحدة، بالضم، أي دُفْعةً واحدة ودُفاقٌ: موضع؛ قال    ساعدةُ:    وما ضَرَبٌ بَيْضاء يَسْقِي دَبُوبَها    دُفاقٌ فعُرْوانُ الكَراثِ فَضِيمُها    وقال أبو حنيفة: هو وادٍ. ويقال: هلال أَدفقُ إذا رأيته مَرْقوناً    أَعْقَفَ ولا تراه مستلقياً قد ارتفع طرَفاه؛ وقال أبو مالك: هلال أَدفق خير    من هلال حاقِن؛ قال: الأَدفق الأعوج، والحاقن الذي يرتفع طرَفاه ويَستلقي    ظهرهُ. وفي النوادرِ: هلالٌ أَدفقُ أي مُستوٍ أَبيض ليس يمُتَنَكِّب على    أحد طرفيه، قال أبو زيد: العرب تستحب أن يَهِلَّ الهلالُ أَدفقَ، ويكرهون    أَن يكون مستلقياً قد ارتفع طرفاه. ابن بري: ودَوفَقُ قبيلة؛ قال    الشاعر:لو كُنْت من دَوْفَقَ أَو بنِيها،    قَبِيلة قد عَطِبَتْ أَيْدِيها،    مُعَوِّدِينَ الحَفْزَ حافِرِيها
مقاييس اللغة:
(دفق)  الدال والفاء والقاف أصلٌ واحد مطَّردٌ قياسُه، وهو دفْع الشَّيء قُدُما. من ذلك: دَفَقَ الماءُ، وهو ماءٌ دافق. وهذه دُفْقَةٌ مِن ماء.
ويُحمَل قولُهم: جاؤوا دُفْقَةً واحدة، أي مرَّةً واحدة. وبعيرٌ أدفَقُ، إذا بانَ مِرْفَقاه عن جَنبَيه. وذلك أنَّهما إذا بانا عنه فقد اندفعا عنه واندفَقا. والدِّفَقُّ، على فِعَلٍّ، من الإبل: السريع. ومشى فلان الدّفِقَّى، وذلك إذا أسرَعَ. قال أبو عبيدة: الدِّفِقَّى أقْصَى العَنَق. ومنه حديث الزّبرقان: "تمشي الدّفِقَّى، وتجلسُ الهَبَنْقَعَة". ويقال سيلٌ دُفَاقٌ: يملأ الوَادِي. ودَفَقَ الله رُوحَه، إذا دُعِي عليه بالموت.
القاموس المحيط:
دَفَقَهُ يَدْفُقُهُ ويَدْفِقُهُ صَبَّهُ، وهو ماءٌ دافِقٌ، أي مَدْفوقٌ، لأنَّ دَفَقَ مُتَعَدٍّ عِندَ الجُمْهورِ. ودَفَقَ اللّهُ رُوحَهُ أماتَهُ، و الكوزَ بَدَّدَ ما فيه بمرَّةٍ، كأَدْفَقَهُ، و الماءُ دَفْقاً ودُفوقاً انْصَبَّ بمَرَّةٍ، وهذه عن اللَّيْثِ وَحْدَهُ. وناقَةٌ دُفاقٌ، ككِتابٍ وغُرابٍ وصَيْقَلٍ سَريعَةٌ، وسَيْلٌ دُفاقٌ، كغُرابٍ.
وكغُرابٍ: ع، أو وادٍ. وسَيْرٌ أدْفَقُ: سَريعٌ. والْأَدْفَقُ: الْأَعْوَجُ، والرَّجُلُ المُنْحَنِي كِبَراً وغَمّاً، والبَعيرُ المُنْتَصِبُ الأسْنانِ إلى خارِجٍ، أو شَديدُ بَيْنونَةِ المِرْفَقِ عن الجَنْبَيْنِ، و من الْأَهِلَّةِ: المُسْتَوَى الْأَبْيَضُ، غيرُ المُتَنَكِّبِ على أحَدِ طَرفَيْهِ. وكهِجَفٍّ: السَّريعُ من الإِبِلِ.
ومَشَى الدِفِقَّى، كزِمِكَّى: أسْرَعَ، أو تَمَشَّى على هذا الجَنْبِ مَرَّةً وعلى هذا مَرَّةً، أو باعَدَ خَطْوَهُ.
وجمَلٌ دِفاقٌ ودِفَقٌّ، ككِتابٍ وخِدَبٍّ: كذلك. والدِّفِقَّى، وتُفْتَحُ الفاءُ: الناقةُ السَّريعَةُ الكَريمَةُ النَّسَبِ، أو التي لم تُنْتَجْ قَطُّ. وفَرَسٌ دِفَقٌّ، كخِدَبٍّ وطِمِرٍّ: جَوادٌ يَتَدَفَّقُ في مَشْيِهِ، وهي دَفوقٌ ودِفاقٌ ودِفِقَّةٌ ودِفِقَّى ودِفَقَّى. وجاؤُوا دُفْقَةً واحِدَةً، بالضم، أي: بمَرَّةٍ. ودَفَّقَتْ كفَّاهُ النَّدَى تَدْفيقاً: صَبَّتاهُ.
وانْدَفَقَ: انْصَبَّ. وتَدَفَّقَ: تَصَبَّبَ.
تاج العروس:
دفق
دَفَقَه يَدْفُقُهُ بالضمِّ كَذا قالَه الفارَابيُّ وعليه اقْتَصَر الجَوْهَرِي ويَدْفِقهُ بالكسرِ كما في النًّسَخ المُعتَمَدةِ المُصَحَّحَةِ من الجَمْهَرةِ بخَطَ الأرْزَنِيِّ وأبي سَهْلٍ الهَرَوِي : صَبَّهُ وهو ماءٌ دافِقٌ أَي : مَدْفُوقٌ كما قالُوا : سِرٌّ كاتِمٌ أَي : مَكْتُومٌ لأَنه من قَوْلِكَ : دُفِقَ الماءُ على مالَم يُسَمَّ فاعِلُه كما في الصِّحاحِ قالَ : ولا يُقال : دَفَقَ الماءُ لأنَّ دَفَقَ مُتَعَد عندَ الجُمْهُورِ من أَئمَّةِ اللّغةِ قال الخَليلُ وسيبويهِ والزَّجاج : ماءٌ دافِق أيَ ذو دَفْقٍ وسِرٌّ كاتِمٌ أي : ذُو كِتْمانِ
ويقال : دَفَقَ اللهُ رُوحَه أي : أَماتَهُ وفي الصِّحاح : إِدْا دعِىَ عليه بالمَوْتِ وقالَ الأصْمَعِي : نَزلتُ بأعْرابِيَّةٍ فقالَت لابْنَةٍ لها : قَرِّبِي إليه العُسَّ فجاءَتني بعُسِّ فية لَبَنٌ فأراقَتْهُ فقالَتْ لها : دُفِقَتْ مُهْجَتُكِ
ودَفَقَ الكُوزَ : بَدَّدَ ما فِيه بمَرَّةِ كأدْفَقَه يَتَعدَّى بنَفْسِه وبالحَرْفِ
وفي العَين : دَفَقَ الماءُ والدَّمْعُ يَدْفُق دَفْقاً ودُفُوقاً : إِذا انْصَبّ بمَرَّةٍ فهو دافِق وهذِه عن اللَّيْثِ وَحْدَه أَي : لزُومُ الدَّفْقِ وقد أنْكَره الأزْهرِي وبَحَثَ فيهِ وصَوَّبَ تَعْدِيَتَهُ قالَ : وأَحسبُه ذَهَبَ إلى قَوْلِه تَعالَى : " خُلقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ " . وهذا جائِزٌ في النعُوتِ ومَعْنَى دافِق : ذي دَفْقٍ كما قالَ الخَلِيلُ سِيبَويهِ وقالَ الفَرّاءُ : أَهلُ الحِجازِ أَفْعَلُ لهذا من غَيْرِهم أي : أَن يَجْعَلُوا المَفْعُولَ فاعِلاً إِذا كانَ في مَذْهَبِ نعْت
وناقَةٌ دُفاقٌ ككِتاب وغرابٍ وصَيْقَل أَي : سَرِيعَةٌ مُتَدَفِّقَةٌ في سَيْرِها قالَ طَرَفَةُ بنُ العَبْدِ :
جَنُوحٌ دُفاقٌ عَنْدَلٌ ثم أَفرَعَتْ ... لها كَتِفاها في مُعالىً مُصَعَّدِ وقد يُقال : جَمَل دِفاقٌ وناقَة دَفْقاءُ وسَيْلٌ دُفاقٌ كغُرابٍ يَملأ الوادي كما في العُبابِ والصِّحاح وفي اللِّسانِ : جَنَبَتَي الوادِي
ودُفاق كغُرابٍ : ع قالَ ساعِدَةُ بن جؤَيَّةَ :
وما ضَرَبٌ بَيْضاءُ يسْقَى دَبُوبُها ... دُفاقٌ فعَرْوانُ الكَراثِ فَضِيمُهَا أَو هو وادِ وهو قَوْلُ أبي حَنِيفة
وسَيْرٌ أَدْفَق أَي : سَرِيعٌ قالَ أبو قَحْفْانَ العَنْبَرِي :
" ما شَرِبَتْ بعدَ قَلِيبِ القُرْبَقِ
" بقَّطْرَة غيرَ النَّجاءَ الأَدْفَقِ وقالَ أَبو عُبَيْدَةَ : هو أَقْصَى العَنَقِ
والأدْفَقُ : الأعْوَجُ من الأهِلَّةِ قاله أبو مالِكٍ
وقالَ ابنُ الأعرابِي : الأدْفَقُ : الرَّجُلُ المُنْحَنِي صُلبُه كِبراً وغَمًّا وأَنْشَدَ المُفَضلُ :
" وابن مِلاطٍ مُتجافٍِ أدْفَقُ والأدْفَقُ : البَعِيرُ المنُتصبُ الأسْنانِ إِلى خارِجٍ وقد دَفِقَ دَفَقاً
أَو بَعِير أَدْفَقُ : شَدِيدُ بَيْئونَةٍ المِرْفَقِ عن الجَنْبَيْنِ قالَ سُلَيْمانُ :
بعَنتَرِيِسٍ تَسرَى في زَوْرِهَا دَسَعاً ... وفي المَرافِقِ من حيْزُومِها دَفَقَا والأدفَقُ من الأهلَّةِ : المُستَوِي الأَبيَضُ غير المتنكِّبِ عَلَى أَحدِ طَرَفيْهِ كما في النّوادرِ وقالَ أبو مالِكٍ : هِلالٌ أَدْفَقُ خيرٌ من هِلالٍ حاقِنٍ قال : والأدفقُ الأَعْوَجُ والحاقِنُ : الذي يرتَفعُ طرفاه ويَسْتَلقي ظَهْرهُ وقال أبو زَيْدٍ : العَرَبُ تَسْتَحب أَن يُهِلَّ الهِلالُ أَدْفَقَ ويَكْرَهون أَن يكونَ مُسْتَلقياً ارْتَفَعَ طرفاه
والدِّفَقُّ كهِجَفِّ : السَّريع من الإبلِ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ زاد غيرُه : يتَدَفَّقُ في مَشْيه والأُنثى دُفوقٌ ودُفاقٌ ودفقةٌ ودِفَقَّى
وقال الجَوْهَريُّ : يقالُ : مَشَى الدِّفقَّى كزمكَّى وتفتحُ الفاء أَيضاً عن بنِ الأنباريّ : إذا أَسرعَ قال الرّاجزُ :
" بينَ الدِّفِقَّى والنَّجاءِ الأَدْفّقِِ وقال آخرُ :
" يَعْدُو الخبقَّى والدِّفقَّى مِنْعَبُ وقال الزِّبرِقانُ بنُ بدرٍ رضيَ الله عنه : " أبغَضُ كَنائِنِي إليَّ الطلعةُ الخُبأةُ التي تَمشِي الدِّفقّى وتَجلسُ الهَبَنَقَعَة " أَو معناه : إذا تَمَشَّى على هذا الجَنْبِ مرةَ وعلى هذا مرةً "
أَو إذا باعَدَ خَطْوَهُ وهي مِشيَةٌ يتدفَّقُ فيها
ويُقال : جملٌ دِفاقٌ ودفقٌ ككتابٍ وخِدَبٌ كذلك أَمّا دفقٌّ مثل خِدَبٍّ فقد ذَكَرَهُ قَرِيباً فهو تَكْرارٌ . والدِّفِقَّى كزمِكَّى وتُفْتَحُ الفاءُ : الناقةُ السَّريعةُ الكريمةُ النَّسبِ وهو مَجازٌ أنشد ثعلبٌ :
" عَلَى دِفِقَّى المَشْى عَيْسَجُورِ والعَيْسَجُور : هي الشَّدِيدةُ من النُّوقِ وزعم ثَعْلَبٌ أنَّ الدِّفِقى هُنا : المشْيُ السَّرِيعُ وقد رُدَّ عليه ذالِكَ أَو هي الَّتِي لم تُنتَجْ قَطُّ فهو أوفَرُ لقُوتِها
وفَرَسٌ دفَقٌّ كخِدَبٍّ وطِمرٍّ أَي : جَوَاد يَتَّدَفَّقُ في مَشْيِه ويُسْرِعُ وهي دَفُوقٌ ودِفاقٌ كصَبُورٍ وكِتابٍ ودِفِقَّى كزِمِكَّى ودِفَقَّى بفتح الفاءَ
ويُقال : جاءُوا دفْقَة واحِدَةً بالضمَ أَي : جاءُوا بمَرَّة واحِدَةٍ نقَلَه الجَوْهَرِي وهو مَجازٌ
ودَفَّقَتْ كَفّاهُ النَّدَى تَدْفِيقاً أَي : صَبَّتاهُ قالَ الجَوْهَرِي : شُدِّدَ للكَثْرةِ
وانْدَفَقَ : انْصَبَّ
وتَدَفَّقَ : تصَبَّبَ وكِلاهُما مطاوِعُ دَفَقَه دَفْقاً وقال رُؤْبَةُ :
" وَجُودُ مَرْوانَ إِذا تَدَفَّقَا
" جُودٌ كجُودِ الغَيْثِ إذْ تَبَعَّقَا ومما يستدرك عليه : اسْتَدْفَقَ الكُوزُ : انْصَبَّ بمَرةٍ ويُقال - في الطِّيَرَةَ عند انْصِبابِ نحوِ كُوزٍ : دافِقُ خَيْرٍ نَقَله اللَّيثُ . ودَفق النَّهْرُ والوادِي : إِذا امتَلأ حَتّى يَفِيضَ الماءُ منْ جَوانِبِه
والدُّفاقُ : المطرُ الواسِعُ الكَثِيرُ ومنه حَدِيثُ الاسْتِسْقاءَ : " دُفاق العَزائِل والعَزائِلُ : مَخارِجُ الماءِ من المَزادِ مَقْلُوبُ العَزالِىّ
وفَمٌ أَدْفَق : انْصَبَّتْ أَسْنانه إلى قدّام
وتَدَفقَتِ الأتُنُ . أَسْرَعَت
وهو يَتَدَفَّق في الباطِلِ تَدَفُّقاً : إذا كانَ يُسارِعُ إِليهِ وهو مَجازٌ
وتَدَفَّقَ حِلْمُهُ : ذَهَبَ وهو مَجاز قالَ الأَعْشَى :
فما أَنَا عَمّا تَصْنَعُونَ بغافِلٍ ... ولا بسَفِيه حِلْمُه يتَدَفَّقُ ودَوْفَق كجَوْهَر : قَبِيلَةٌ نقلَه ابنُ بَرِّيّ وأَنْشَدَ :
" لو كُنْتُ من دَوْفقَ أَو بَنِيها
" قَبِيلَة قد عَطِبَتْ أّيْدِيها
" مُعَوِّدِينَ الحَفْرَ حافِرِيها ونَهْرٌ مِدْفَقٌ : دَفّاقٌ قالَ رُؤْبَةُ :
" يَغْشَوْنَ غَرّافَ السِّجالِ مِدْفَقَا والدَّفَقُ في قَوْلِ رؤبَةَ :
" قَدْ كَفَّ من حائرِه بعدَ الدَّفَقْ
" في حاجِرٍ كَعْكَعَهُ عن البَثَقْ إنَّما حَرَّكَه ضَرورَة

##### Türkçe

**دفق**
**دَفَقَ** - **يَدْفِقُ** (**دَفَقَ** - **يَدْفُقُ**) - **دافِق**
**دَفَقَ** - **يَدْفِقُ** (**دَفَقَ** - **يَدْفُقُ**) + varlık (sıvı): kuvvetle, dökülme ve bolluk ile akar.
**دافِق**: “**دَفَقَ** - **يَدْفِقُ**”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe.
Ve lafız, “bir mecrada sıvıların akışı, onun çeşitli dereceleriyle; bu da, içindeki sıvının dökülmesinin bolluğuna ve kuvvetine göre” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**نَهِرَ** - **يَنْهَرُ**، **وَدَى** - **يَدِي** (lâzım) (**وَدِيَ** - **يَدِي**)، **وَتَنَ** - **يَتِنُ**، **سَالَ** - **يَسيْلُ**، **دَفَقَ** - **يَدْفِقُ** (**دَفَقَ** - **يَدْفُقُ**)، **مَعَنَ** - **يَمْعَن**

**دافق**
	﴿**خلق من ماء دافق (6)**﴾ **الطارق**

Muhtâr es-Sıhâh
● [**دفق**] د ف ق: **دَفَقَ** suyu: onu döktü; ve onun bâbı **نصر**’dır; o hâlde o, **ماءٌ دافِقٌ**dur; yani dökülmüş (مدفوق); (nitekim) **سرٌّ كاتمٌ** yani gizlenmiş (مكتوم). Ve **الانْدِفَاقُ**: dökülme. Ve **التَّدَفُّقُ**: damlayıp akma. Ve kavim **دُفْقَةً** واحدة (ضم ile) geldi: yani bir defada geldi(ler).

Muʿcemü’l-Ferâid el-Kur’âniyye
د ف ق
“**دَافِقٍ**”, Yüce Allah’ın şu sözü içinde: “**خُلِقَ مِنْ مَاءٍ دَافِقٍ**” (6) **الطارق**.
**الدَفْقُ**: süratle akma; ve **الماء الدافق** ile kastedilen meni’dir.

er-Râgıb
**دفق**
- Yüce Allah dedi: }**ماء دافق**{ [**الطارق/6**] : süratle akan sıvı. Ve ondan ödünç alındı: “**جاءوا دفقة**”; ve “**بعير أدفق**”: hızlı; ve “**مشى الدفقى**”, yani: koşusunda, taşkın suyun dökülmesi gibi dökülür; ve “**مشوا دفقا**”.

Lisân özeti
1.     Su ve gözyaşı **دفَق** eder; **يَدْفِق** ve **يدْفُق**; **دَفْقاً** ve **دُفُوقاً**; ve **انْدفَق** ve **تدَفَّق** ve **استَدْفَقَ**: döküldü; ve denildi ki: bir defada döküldü; o hâlde o **دافق**tır, yani dökülmüş (مدفوق).
2.     “Su **دفَق** etti” denir. Ve her dökülmüş şey **دافِقٌ** ve **مُنْدَفِق**tir. Ve onu **دقَقَه**; **يدْفِقُه** ve **يَدْفُقُه**; **دَفْقاً**; ve onu **دَفَّقَه**.
3.     Ve **الانْدِفاقُ**: dökülme. Ve **التدفُّق**: damlayıp akma. **التهذيب**: Yüce Allah dedi: **خُلِق من ماءٍ دافِق**; el-Ferrâ dedi: **دافق**ın manası **مدفوق**tur; “**من ماءٍ دافق**” (yani) **دَفْق** sahibi sudan demektir.
4.     **رجل أَدفَقُ**: eğer sırt kemiği yaşlılıktan veya kederden eğilirse.

Lisânü’l-ʿArab
● - **دفق**: Su ve gözyaşı **دفَق** eder; **يَدْفِق** ve **يدْفُق**; **دَفْقاً** ve **دُفُوقاً**; ve **انْدفَق** ve **تدَفَّق** ve **استَدْفَقَ**: döküldü; ve denildi ki: bir defada döküldü; o hâlde o **دافق**tır, yani dökülmüş (مدفوق); nitekim “**سِرٌّ كاتِمٌ**” dediler, yani gizlenmiş (مكتوم); çünkü bu, “su **دُفِقَ** edildi” sözündendir; faili adlandırılmamış olarak. Ve onlardan kimisi dedi ki: “su **دفَق** etti” denilmez. Ve her dökülmüş şey **دافِقٌ** ve **مُنْدَفِق**tir. Ve onu **دقَقَه**; **يدْفِقُه** ve **يَدْفُقُه**; **دَفْقاً**; ve onu **دَفَّقَه**. Ve **الانْدِفاقُ**: dökülme. Ve **التدفُّق**: damlayıp akma. **التهذيب**: Yüce Allah dedi: **خُلِق من ماءٍ دافِق**; el-Ferrâ dedi: **دافق**ın manası **مدفوق**tur. Dedi ki: ve Hicaz ehli, başkalarından daha çok bunu yapar: mef’ûlü, eğer sıfat mânasında ise, fâil yaparlar; Arapların sözü gibi: “bu **سرٌّ كاتمٌ** ve **همٌّ ناصبٌ** ve **ليل نائم**.” Dedi ki: buna, onun, beraberindeki âyet başlarıyla uyuşması yardım etti. Ve ez-Zeccâc dedi: “**من ماءٍ دافق**”, manası: **دَفْق** sahibi sudan; dedi ki: bu, Sîbeveyh’in mezhebidir; ve aynı şekilde “**سرٌّ كاتم**”: **كِتْمان** sahibi. Ve **اندفق الكوز**: eğer suyu döküldüyse. Ve kabın dökülmesi sırasında uğurda şöyle denir: “**دافق خير**”; ve ben bardağı **أَدْفَقْت**: eğer içindekini bir defada dağıttıysam. el-Ezherî dedi: Arapların كلامında **الدَّفْق**: suyu dökmektir; ve o müteaddîdir. “Bardağı **دَفَقْتُ**; o da **فاندفق** oldu; ve o **مَدفُوق**tur” denir. Dedi ki: Leys’ten başkası için “suyu **دَفَقْت** de o da **دَفَق** etti”yi işitmedim. Dedi ki: sanırım o, Yüce Allah’ın “**خُلق من ماءٍ دافق**” sözüne gitti; ve bu, sıfatlarda câizdir; ve **دافق**ın manası: **دَفْق** sahibi; Halîl ve Sîbeveyh’in dediği gibi. İbnü’l-Aʿrâbî: **رجل أَدفَقُ**: eğer sırt kemiği yaşlılıktan veya kederden eğilirse; ve el-Mufaddal’dan şu beyiti okudu:
    **وابن مِلاطٍ مُتَجافٍ أَدفَق**
Ve insana ölümle bedduada: “Allah onun ruhunu **دَفَق** etti” yani onu akıttı (أفاضه). Ve “iki eli çiyi **دفقَّت**” yani döktüler; çokluk için şeddelendi. Ve nehir ve vadi **دفَق** etti: eğer doldu da su yanlarından taşarsa. Ve **سَيْلٌ دُفاق** (ضم ile): vadinin iki yanını doldurur. Ve yağmur duası hadîsinde: “**دُفاق العَزائلِ**”; **الدُّفاقُ**: geniş, çok yağmur; ve **العَزائل**: **العَزالي**’nin ters çevrilmişidir; o da, su tulumundan suyun çıktığı yerlerdir. Ve **فَمٌ أَدْفقُ**: eğer dişleri öne doğru dökülmüşse. Ve deve **دَفِقَ**; **دَفَقاً**; ve o **أَدْفَقُ**tur: dirseğini yanından eğdi. Ve **بعير أَدفَق**: **الدفَق**ı açık olan; eğer dişleri dışa doğru dikilmişse. Ve **رجل أَدْفقُ**: dişlerinin bitişinde…
(* “**في نبتة أسنانه إلخ**” sözü: asılda böyle; belki “dişlerinin bitişinde öne doğru dökülme”dir; “**وفم أدفق**” sözünden veya buna benzerinden alındığı üzere…)
… Ve dişi eşekler **تدفَّقت**: hızlandılar. Ve **سير أَدفق**: hızlı; râciz dedi ki:
    **بَيْن الدِّفِقَّى والنَّجاءِ الأَدْفَقِ**
Ve Ebû Ubeyde dedi: o, boynun en ileri derecesidir. “Kavim **سيْراً أَدفق** yürüdü” denir: yani hızlı. Ve **جمل دفَقٌّ** (tıpkı **هِجَفٍّ** gibi): yürüyüşünde hızla akıp giden hızlı; dişisi: **دَفُوق** ve **دِفاق** ve **دِفَقَّةٌ** ve **دِفِقَّى** ve **دِفَقَّى**. Ve o, **الدِّفِقَّى** yürür: eğer hızlanır ve adımını uzatırsa; ve bu, içinde akıp gider gibi hızlandığı bir yürüyüştür. Ve şu beyit okundu:
    **تَمْشِي العُجَيْلى من مَخافِة شَدْقَمٍ،**
    **يَمْشِي الدِّفِقَّى والخَنِيف ويَضْبِرُ**
Ve Saʿleb’in okuduğu şu söz:
    **على دِفِقَّى المَشْيِ عَيْسَجورِ**
Onu, burada **الدِّفِقَّى**nın hızlı yürüyüş olduğu şeklinde açıkladı; fakat bu böyle değildir; çünkü **الدِّفقَّى** burada, “**عَيْسجور**” sözü delilince, dişi deve için bir sıfattır; ve o, şiddetli olandır. Ve **الزِّبْرِقانِ** hadîsinde: “Bana en nefretli gelinlerim, **الدِّفِقَّى** yürüyen olandır”; o, kesre ile, şedde ile ve kısaltma ile: yürüyüşte hızlanmadır. Ve **ناقة دِفاقٌ** (kesre ile): yürüyüşünde hızla akıp giden, süratli olandır. Ve bazen “**جمل دِفاقٌ**” denir; ve “**ناقة دفْقاءُ**” ve “**جمل أَدْفقُ**”; ve o, dirseğin iki yandan ayrılışının şiddetidir. Ve şu beyit okundu:
    **بعَنْتَرِيسٍ ترى في زَوْرِها دَسَعاً،**
    **وفي المَرافِقِ مِن حَيْزُومِها دَفَقا**
Ve “falanca bâtılda **يتدفَّق** eder; **تدفُّقاً**”: eğer ona koşarsa. el-Aʿşâ dedi ki:
    **فما أَنا عمّا تَصْنَعُون بغافِلٍ،**
    **ولا بسَفِيهٍ حِلْمُه يَتدفَّقُ**
Ve “**دُفْقة واحدة**” (ضم ile) geldiler: yani bir defada; ve **دُفاقٌ**: bir yer adıdır; Sâʿide dedi ki:
    **وما ضَرَبٌ بَيْضاء يَسْقِي دَبُوبَها**
    **دُفاقٌ فعُرْوانُ الكَراثِ فَضِيمُها**
Ebû Hanîfe dedi: o bir vadidir. Ve “**هلال أَدفقُ**”: eğer onu, eğri, kavisli görürsen; ve onu, sırtı yatık, iki ucu yükselmiş görmezsin. Ebû Mâlik dedi: “**هلال أَدفق**”, “**هلال حاقِن**”den hayırlıdır. Dedi: **الأَدفق** eğri olandır; **الحاقن** ise iki ucu yükselen ve sırtı yatık olandır. Ve **النوادر**’de: “**هلالٌ أَدفقُ**” yani düz, beyaz; iki ucundan birine yaslanmış olmayan. Ebû Zeyd dedi: Araplar, hilâlin **أَدفق** olarak doğmasını severler; ve iki ucu yükselmiş, sırtı yatık olmasını kerih görürler. İbn Berrî: ve **دَوفَقُ** bir kabiledir; şair dedi ki:
    **لو كُنْت من دَوْفَقَ أَو بنِيها،**
    **قَبِيلة قد عَطِبَتْ أَيْدِيها،**
    **مُعَوِّدِينَ الحَفْزَ حافِرِيها**

Maqâyîsü’l-Luğa:
(**دفق**) **الدال** ve **الفاء** ve **القاف**: tek bir asıldır, ölçüsü düzenli olarak sürüp gider; o da, bir şeyi öne doğru itmedir. Bundan: su **دَفَقَ** etti; ve o, **ماءٌ دافق**tır. Ve bu, sudan bir **دُفْقَة**dır.
Ve onların “**جاؤوا دُفْقَةً واحدة**” sözleri buna hamledilir: yani bir defa. Ve “**بعيرٌ أدفَقُ**”: eğer iki dirseği iki yanından ayrılmışsa. Bu, ikisi ondan ayrılınca, ondan itilmiş ve akıp gitmiş oldukları içindir. Ve **الدِّفَقُّ**, **فِعَلٍّ** vezninde, develerden: hızlı olandır. Ve falanca **الدّفِقَّى** yürüdü: bu, hızlandığı zamandır. Ebû Ubeyde dedi: **الدِّفِقَّى** boynun en ileri derecesidir. Ve ondan, ez-Zibrikân hadîsi: “**تمشي الدّفِقَّى، وتجلسُ الهَبَنْقَعَة**.” Ve “**سيلٌ دُفَاقٌ**” denir: vadiyi doldurur. Ve “Allah onun ruhunu **دَفَقَ** etti”: eğer ona ölümle beddua edildiyse.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
Onu **دَفَقَهُ**; **يَدْفُقُهُ** ve **يَدْفِقُهُ**: onu döktü. Ve o, **ماءٌ دافِقٌ**tır; yani dökülmüş (مَدْفوقٌ); çünkü **دَفَقَ** cumhura göre müteaddîdir. Ve “Allah onun ruhunu **دَفَقَ** etti”: onu öldürdü. Ve bardağı: içindekini bir defada dağıttı; tıpkı “**أَدْفَقَهُ**” gibi. Ve su, **دَفْقاً** ve **دُفوقاً**: bir defada döküldü; bu, yalnız Leys’tendir. Ve **ناقَةٌ دُفاقٌ** (tıpkı **كِتابٍ** ve **غُرابٍ** ve **صَيْقَلٍ** gibi): hızlı. Ve **سَيْلٌ دُفاقٌ** (tıpkı **غُرابٍ** gibi).
Ve (tıpkı **غُرابٍ** gibi): bir yer; yahut bir vadi. Ve **سَيْرٌ أدْفَقُ**: hızlı. Ve **الْأَدْفَقُ**: eğri; ve yaşlılık ve keder sebebiyle eğilmiş adam; ve dişleri dışa doğru dikilmiş deve; yahut dirseğin iki yandan ayrılışının şiddetlisi. Ve hilâllerden: düz, beyaz; iki ucundan birine yaslanmış olmayan. Ve (tıpkı **هِجَفٍّ** gibi): develerden hızlı olan.
Ve “**مَشَى الدِفِقَّى**” (tıpkı **زِمِكَّى** gibi): hızlandı; yahut bu yana bir defa, öbür yana bir defa yürüdü; yahut adımını uzattı.
Ve **جمَلٌ دِفاقٌ** ve **دِفَقٌّ** (tıpkı **كِتابٍ** ve **خِدَبٍّ** gibi): aynı. Ve **الدِّفِقَّى**; ve **الفاء** açılır: hızlı, soylu nesebli dişi deve; yahut hiç doğurmamış olan. Ve **فَرَسٌ دِفَقٌّ** (tıpkı **خِدَبٍّ** ve **طِمِرٍّ** gibi): yürüyüşünde akıp giden, hızlı koşan iyi at; dişisi: **دَفوقٌ** ve **دِفاقٌ** ve **دِفِقَّةٌ** ve **دِفِقَّى** ve **دِفَقَّى**. Ve “**جاؤُوا دُفْقَةً واحِدَةً**” (ضم ile): yani bir defada. Ve “iki eli çiyi **دَفَّقَتْ**; **تَدْفيقاً**”: döktüler.
Ve **انْدَفَقَ**: döküldü. Ve **تَدَفَّقَ**: damlayıp aktı.

Tâcü’l-ʿArûs:
**دفق**
Onu **دَفَقَه**; **يَدْفُقُهُ** (ضم ile): el-Fârâbî böyle dedi; ve el-Cevherî bununla yetindi. Ve **يَدْفِقهُ** (kesre ile): güvenilir, tashih edilmiş nüshalarda olduğu üzere; el-Cemhere’nin, el-Erzenî ve Ebû Sehl el-Herevî hattıyla olan nüshalarında: onu döktü. Ve o, **ماءٌ دافِقٌ**tur; yani dökülmüş (مَدْفُوقٌ); nitekim “**سِرٌّ كاتِمٌ**” dediler: yani gizlenmiş (مَكْتُومٌ); çünkü bu, “su **دُفِقَ** edildi” sözündendir; faili adlandırılmamış olarak; **الصِّحاح**’ta olduğu üzere. Dedi ki: “su **دَفَقَ** etti” denilmez; çünkü **دَفَقَ**, dil imamlarının cumhuruna göre müteaddîdir. Halîl, Sîbeveyh ve ez-Zeccâc dedi: “**ماءٌ دافِق**” yani **دَفْق** sahibi; ve “**سِرٌّ كاتِمٌ**” yani **كِتْمان** sahibi.
Ve “Allah onun ruhunu **دَفَقَ** etti” denir: yani onu öldürdü. **الصِّحاح**’ta: eğer ona ölümle beddua edildiyse. el-Asmaʿî dedi: bir bedevî kadının yanına indim; kızına dedi ki: “ona **العُسَّ**’ı yaklaştır”; bana içinde süt olan bir **عُسّ** getirdi; onu döktü; annesi ona dedi ki: “**دُفِقَتْ مُهْجَتُكِ**.”
Ve “bardağı **دَفَقَ** etti”: içindekini bir defada dağıttı; tıpkı “**أدْفَقَه**” gibi; kendi başına ve harfle müteaddî olur.
Ve **العَين**’de: su ve gözyaşı **دَفَقَ** eder; **يَدْفُق**; **دَفْقاً** ve **دُفُوقاً**: eğer bir defada dökülürse; o hâlde o **دافِق**tir; bu, yalnız Leys’tendir; yani **الدَّفْق**ın lâzım oluşu. el-Ezherî bunu inkâr etti; onu araştırdı; ve müteaddî oluşunu doğru buldu. Dedi ki: sanırım o, Yüce Allah’ın “**خُلقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ**” sözüne gitti. Ve bu, sıfatlarda câizdir; ve **دافق**ın manası: **دَفْق** sahibi; Halîl ve Sîbeveyh’in dediği gibi. Ve el-Ferrâ dedi: Hicaz ehli, başkalarından daha çok bunu yapar; yani, eğer sıfat mânasında ise, mef’ûlü fâil yaparlar.
Ve **ناقَةٌ دُفاقٌ** (tıpkı **ككِتاب** ve **غرابٍ** ve **صَيْقَل** gibi): yürüyüşünde hızlı, akıp giden. Tarafe b. el-ʿAbd dedi ki:
**جَنُوحٌ دُفاقٌ عَنْدَلٌ ثم أَفرَعَتْ ... لها كَتِفاها في مُعالىً مُصَعَّدِ**
Ve “**جَمَل دِفاقٌ**” ve “**ناقَة دَفْقاءُ**” denebilir. Ve **سَيْلٌ دُفاقٌ** (tıpkı **غُرابٍ** gibi): vadinin iki yanını doldurur; **العُباب** ve **الصِّحاح**’ta; ve **اللِّسان**’da: vadinin iki yanını.
Ve **دُفاق** (tıpkı **غُرابٍ** gibi): bir yer; Sâʿide b. Cüeyye dedi ki:
**وما ضَرَبٌ بَيْضاءُ يسْقَى دَبُوبُها ... دُفاقٌ فعَرْوانُ الكَراثِ فَضِيمُهَا**
Yahut o bir vadidir; bu, Ebû Hanîfe’nin sözüdür.
Ve **سَيْرٌ أَدْفَق**: yani hızlı. Ebû Kahfân el-ʿAnberî dedi ki:
**" ما شَرِبَتْ بعدَ قَلِيبِ القُرْبَقِ**
**" بقَّطْرَة غيرَ النَّجاءَ الأَدْفَقِ**
Ebû Ubeyde dedi: o, boynun en ileri derecesidir.
Ve **الأدْفَقُ**: hilâllerden eğri olan; Ebû Mâlik söyledi.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الأدْفَقُ**: sırt kemiği yaşlılık ve kederle eğilmiş adam; ve el-Mufaddal şu beyiti okudu:
**" وابن مِلاطٍ مُتجافٍِ أدْفَقُ**
Ve **الأدْفَقُ**: dişleri dışa doğru dikilmiş deve; ve o, **دَفِقَ**; **دَفَقاً**.
Yahut **بعير أَدْفَقُ**: dirseğin iki yandan ayrılışının şiddetlisi. Süleymân dedi ki:
**بعَنتَرِيِسٍ تَسرَى في زَوْرِهَا دَسَعاً ... وفي المَرافِقِ من حيْزُومِها دَفَقَا**
Ve hilâllerden **الأدفَقُ**: düz, beyaz; iki ucundan birine yaslanmış olmayan; **النوادر**’de olduğu üzere. Ebû Mâlik dedi: “**هِلالٌ أَدْفَقُ**”, “**هِلالٍ حاقِنٍ**”den hayırlıdır.” Dedi: **الأدفق** eğri olandır; **الحاقِن** ise iki ucu yükselen ve sırtı yatık olandır. Ebû Zeyd dedi: Araplar, hilâlin **أَدْفَق** olarak doğmasını severler; ve iki ucu yükselmiş, sırtı yatık olmasını kerih görürler.
Ve **الدِّفَقُّ** (tıpkı **هِجَفِّ** gibi): develerden hızlı olan; el-Cevherî nakletti; başkası ekledi: yürüyüşünde akıp gider; dişisi: **دُفوقٌ** ve **دُفاقٌ** ve **دفقةٌ** ve **دِفَقَّى**.
Ve el-Cevherî dedi: “**مَشَى الدِّفقَّى**” (tıpkı **زمكَّى** gibi) denir; ve **الفاء** da açılır; İbnü’l-Enbârî’den de: eğer hızlanırsa. Râciz dedi ki:
**" بينَ الدِّفِقَّى والنَّجاءِ الأَدْفّقِِ**
Ve bir başkası dedi ki:
**" يَعْدُو الخبقَّى والدِّفقَّى مِنْعَبُ**
Ve ez-Zibrikân b. Bedr (Allah ondan razı olsun) dedi: “Bana en nefretli gelinlerim, gizli çıkışlı olan, **الدِّفقّى** yürüyen ve **الهَبَنَقَعَة** oturan kadındır”; yahut manası: bu yana bir defa, öbür yana bir defa yürüdüğü zamandır; yahut adımını uzattığı zamandır; ve bu, içinde akıp gider gibi yürüdüğü bir yürüyüştür.
Ve “**جملٌ دِفاقٌ** ve **دفقٌ**” (tıpkı **كتابٍ** ve **خِدَبٌ** gibi) denir: aynı. أما “**دفقٌّ**” (tıpkı **خِدَبٍّ** gibi) ise, onu yakınlarda zikretti; o hâlde bu tekrardır. Ve **الدِّفِقَّى** (tıpkı **زمِكَّى** gibi) ve **الفاء** açılır: hızlı, soylu nesebli dişi deve; bu mecazdır. Saʿleb şu beyiti okudu:
**" عَلَى دِفِقَّى المَشْى عَيْسَجُورِ**
Ve **العَيْسَجُور**: dişi develerden şiddetli olan. Saʿleb, burada **الدِّفِقى**nın hızlı yürüyüş olduğunu iddia etti; ona bu reddedildi. Yahut o, hiç doğurmamış olandır; bu, onun gücü için daha bol olur.
Ve **فَرَسٌ دفَقٌّ** (tıpkı **خِدَبٍّ** ve **طِمرٍّ** gibi): yürüyüşünde akıp giden, hızlanan iyi at; dişisi: **دَفُوقٌ** ve **دِفاقٌ** (tıpkı **صَبُورٍ** ve **كِتابٍ** gibi) ve **دِفِقَّى** (tıpkı **زِمِكَّى** gibi) ve **دِفَقَّى** (fâ’nın fethiyle).
Ve “**جاءُوا دفْقَة واحِدَةً**” (ضم ile) denir: yani bir defada geldiler; el-Cevherî nakletti; ve bu mecazdır.
Ve “iki eli çiyi **دَفَّقَتْ**; **تَدْفِيقاً**”: yani döktüler. el-Cevherî dedi: çokluk için şeddelendi.
Ve **انْدَفَقَ**: döküldü.
Ve **تَدَفَّقَ**: damlayıp aktı; ikisi de, onu **دَفَقَه**; **دَفْقاً**’ın mutâviʿidir. Ru’be dedi ki:
**" وَجُودُ مَرْوانَ إِذا تَدَفَّقَا**
**" جُودٌ كجُودِ الغَيْثِ إذْ تَبَعَّقَا**
Ve buna ek olarak: **اسْتَدْفَقَ الكُوزُ**: bir defada döküldü. Ve uğurda, bir bardak gibi bir şeyin dökülmesi sırasında “**دافِقُ خَيْرٍ**” denir; Leys nakletti. Ve nehir ve vadi **دَفق** etti: eğer doldu da su yanlarından taşarsa.
Ve **الدُّفاقُ**: geniş, çok yağmur; ve ondan yağmur duası hadîsi: “**دُفاق العَزائِل**”; ve **العَزائِل**: su tulumundan suyun çıktığı yerlerdir; **العَزالِىّ**’nin ters çevrilmişidir.
Ve **فَمٌ أَدْفَق**: dişleri öne doğru döküldü.
Ve dişi eşekler **تَدَفقَتِ الأتُنُ**: hızlandılar.
Ve o, bâtılda **يَتَدَفَّق** eder; **تَدَفُّقاً**: eğer ona koşarsa; ve bu mecazdır.
Ve “onun حلم’i **تَدَفَّقَ** etti”: gitti; ve bu mecazdır. el-Aʿşâ dedi ki:
**فما أَنَا عَمّا تَصْنَعُونَ بغافِلٍ ... ولا بسَفِيه حِلْمُه يتَدَفَّقُ**
Ve **دَوْفَق** (tıpkı **جَوْهَر** gibi): bir kabile; İbn Berrî nakletti; ve şu beyiti okudu:
**" لو كُنْتُ من دَوْفقَ أَو بَنِيها**
**" قَبِيلَة قد عَطِبَتْ أّيْدِيها**
**" مُعَوِّدِينَ الحَفْرَ حافِرِيها**
Ve **نَهْرٌ مِدْفَقٌ**: **دَفّاقٌ**. Ru’be dedi ki:
**" يَغْشَوْنَ غَرّافَ السِّجالِ مِدْفَقَا**
Ve Ru’be’nin sözünde **الدَّفَقُ**:
**" قَدْ كَفَّ من حائرِه بعدَ الدَّفَقْ**
**" في حاجِرٍ كَعْكَعَهُ عن البَثَقْ**
Onu ancak zaruret sebebiyle harekeledi.
