# دف (د-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ف
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الدال والفاء
دف ، فد : ( مستعملة ) .
( دف ) : قال الليث : الدَّفّ والدَّفّة : الجَنْب لكلّ شيء ، وأنشد في الدَّفّة :
ووَانِيَةٍ زَجَرْتُ على وَجَاها
قَرِيح الدَّفّتين من البِطانِ
قال : ودَفّتا الطَّبْل . اللّتان على رأسه ، ودَفّتَا المُصْحَفِ ضِمَامَتاه من جانبيه .
وفي حديث عمرَ أنه قال لمالك بنِ أوْس : أنه قد دفّت علينا من قومك دافَّةٌ وقد أَمَرْنَا لهم بِرَضْخ فاقسِمه فيهم .
قال أبو عُبيد : قال أبو عمرو : الدَّافّة : القومُ يسيرون جماعةً سيراً ليس بالشَّديد ، يقال : هم يَدِفُّون دَفيفاً .
ومنه الحديث الآخَر أنّ أعرابياً قال : يا رسول الله هل في الجنَّة إِبل ؟ فقال : ( نعم إنَّ فيها النَّجائب تَدِفّ بِرُكْبانها ) ، قال : وقال أبو زيد : خُذْ ما دَفَّ لك واسْتَدَفّ ، أي ما تَهَيَّأ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : دفَّ على وجه الأرض وزَفَّ بمعنًى واحد ، ونادَى منادِي خالد بن الوليد في بعض غَزَوَاته : أَلا مَن كان معه أسيرٌ فليُدافِّه . قال أبو عبيد : قال أبو عمرو والأمويّ قوله : فيلدافِّه ، يعني ليُجْهِز عليه ، يقال : دافَفْتُ الرجلَ دِفافاً ومُدافَّةً ، وهو إجهازك عليه ، قال رُؤبة :
لمَّا رآني أُرْعِشتْ أَطْرَافي
كان مع الشَّيْبِ من الدِّفافِ
وكان الأصمعيّ يقول : تَدافَّ القومُ إذا ركبَ بعضُهم بعضاً .
قال أبو عبيد : وهو من هذا . قال : وفيه لغة أخرى فليدَافِهِ بتخفيف الفاء من دافَيْتُه ، وهي لغةٌ لجهينَة .
ومنه الحديث المرفوع : أنه أُتِي بأسير فقال : ( أَدْفُوه ) ، يريد الدِّفْءَ من البَرْدِ ، فَقَتَلُوه فَوَاداه رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) قال أبو عبيد : وفيه لغةٌ ثالثة بالذال فليذافِّه ، يقال : ذفَفْتُ عليه تَذْفيفاً إذا أجهزتَ عليه ، ومنه حديثُ عَلِيّ : لا يُذَفَّفُ على جريح ، والدُّفّ : الّذي يُضرَبُ به ، يقال له : دَفٌّ أيضاً ، وأما الدَّف بمعنى الجَنْب فهو بالفَتْح لا غير ، وجمعه دُفُوف .
وقال الليث : الدَّفيف أن يَدُفّ الطائرُ على وجه الأرض يحرِّك جناحيه ، ورِجلاه بالأَرْض وهو يطير ، ثم يستقلُّ ، وقال رؤبة :
والنسرُ قد يَركُض وهو دافِ
فخفّف وكسَرَ على كَسرةِ دافِفٍ ، وحَذَف إحدى الفاءين .
وقال ابن شميل : دُفوف الأرض أسنادُها ، وهي دَفادِفُها ، الواحدة دَفْدَفة ، وَدَفَّ العُقاب يَدُف : إذا دَنا من الأرض في طَيَرانه ، والدَّفيف : العَدْو أيضاً .
فد : في حديث النّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( إنَّ الجفاءَ والقسوةَ من الفدَّادِين ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عمرو : هي مخفّفة واحدها فَدَّان مشدّدة ، وهي البقر الّتي يُحرَث بها .
وقال أبو عبيد : ليس الفَدادِين من هذا في شيء ، ولا كانت العرب تعرفها ، إنَّما هذه للرُّوم وأهلِ الشام ، وإنما افتُتحت الشام بعد النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ولكنهم الفَدَّادونَ بتشديد الدال واحدُهم فَدَّاد .
وقال الأصمعيّ : وهم الذين تَعْلُو أصواتُهم في حروثِهم وأموالِهم ومَواشيهم وما يعالجون بها . وكذلك قال الأحمر . يقال منه : فَدَّ الرجلُ يَفِدُّ فَدِيداً . إذا اشتَدَّ صوتُه . وأنشد :
أُنْبئْتُ أَخْوَالي بَني يَزيدُ
ظُلماً علينا لهمُ فَدِيدُ
وكان أبو عبيدة يقول غير ذلك كأنه قال : الفدادون المكثِرون من الإبل الذين يملك أحدهم المئتين من الإبل إلى الألف يقال له : فَدَّاد إذا بلغ ذلك . وهم مع هذا : جُفاةٌ أهلُ خُيَلاء .
قال أبو عبيد : وقول أبي عبيدة هو الصواب عندي . ومنه الحديث الآخر إنَّ الأرض إذا دُفن فيها الإنسانُ قالت له : مَشَيْتَ على ظَهرِي فَدَّاداً ذا مالٍ كثير وذَا خُيَلاء ، ثعلب عن ابن الأعرابيّ : فَدَّدَ الرجلُ : مَشَى على وجه الأرض كِبَراً وبَطَراً . وَفَدَّدَ إذا صاحَ في بَيْعه وشرائه .
قال أبو العباس : وقوله عليه السلام : ( الجَفاء والقسْوة في الفَدّادين ) ، هم الجَمَّالُونَ والرُّعْيان والبَقّارون والحَمّارون . وفَدْفَدَ : إذا عَدَا هَارِباً من عَدُوّ أو سَبُع .
قال الليث : الفديدُ صوتٌ كالخفيف ، وقد فَدَّ يَفِدّ فَديداً ، ومنه الفَدْفَد .
وقال النابغة :
أوَابِدُ كالسّلام إذا استمرَّت
فليس يَرُدُّ فَدْفَدَهَا التَّظَنِّي
وفَلاةٌ فَدْفَد لا شيءَ فيها .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الفَدْفَد المكان المرتفع فيه صَلابةٌ ، ونحو ذلك قال ابن شميل .
وقال ابن الأعرابي : يقال لِلَّبن الثَّخين فُدَفِدٌ .

##### Türkçe

باب **الدال** و**الفاء**
**دف** ، **فد** : (kullanılan).

(**دف**) : Leys dedi: **الدَّفّ** ve **الدَّفّة**: her şey için yan/kenar; ve **الدَّفّة** hakkında şu şiiri okudu:
ووَانِيَةٍ زَجَرْتُ على وَجَاها
قَرِيح الدَّفّتين من البِطانِ
Dedi: ve davulun iki **دَفّتا**’sı: onun başı üzerindeki iki (parça); ve mushafın iki **دَفّتَا**’sı: iki yanından onun iki cildi/kaplamasıdır.

Ömer’in hadisinde: Mâlik b. Evs’e dedi ki: “Kavminden bir **دافَّةٌ** bize doğru geldi; ve biz onlar için bir **بِرَضْخ** emrettik; onu aralarında taksim et.”

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: **الدَّافّة**: bir topluluk; şiddetli olmayan bir yürüyüşle topluca yürürler; “**يَدِفُّون** **دَفيفاً**” denir.

Ve ondan diğer hadis: bir bedevî dedi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, cennette deve var mı?” Dedi ki: “(Evet; onda **النَّجائب** vardır; binekleriyle **تَدِفّ** eder.)” Dedi: Ebû Zeyd dedi: “Sana **دَفَّ** olanı al ve **اسْتَدَفّ** et”; yani, hazır olanı.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Yeryüzünün yüzü üzerinde **دفَّ** etti” ve “**زَفَّ** etti” tek bir mânâdadır. Hâlid b. Velîd’in bazı gazvelerinde münâdîsi seslendi: “Dikkat! Kimin yanında bir esir varsa onu **فليُدافِّه** etsin.” Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr ve el-Umevî dedi ki: onun sözü “**فيلدافِّه**”; yani, onun işini bitirsin/üzerine son darbeyi indirsin. “Adamı **دافَفْتُ** onu **دِفافاً** ve **مُدافَّةً** (ile)” denir; bu, senin onun işini bitirmendir. Rü’be dedi:
لمَّا رآني أُرْعِشتْ أَطْرَافي
كان مع الشَّيْبِ من الدِّفافِ
Ve Asma‘î derdi ki: “Kavim **تَدافَّ** etti” (demek), onların bazısı bazısına bindiği zaman.

Ebû Ubeyd dedi: Bu, bundandır. Dedi: ve onda başka bir lehçe vardır: “**فليدَافِهِ**”; **الفاء**’yı hafifletmekle, “**دافَيْتُه**”dan; ve bu, Cüheyne’nin bir lehçesidir.

Ve ondan merfû hadis: bir esir getirildi; dedi ki: “(**أَدْفُوه**)”; soğuktan **الدِّفْءَ** (ısınmayı) istiyor; derken onu öldürdüler; bunun üzerine Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ona seslendi. Ebû Ubeyd dedi: onda üçüncü bir lehçe vardır; **الذال** ile: “**فليذافِّه**”. “Üzerine **ذَفَفْتُ** ona **تَذْفيفاً**” denir; sen işini bitirdiğin zaman. Ve ondan Ali’nin hadisi: “Bir yaralı üzerine **لا يُذَفَّفُ** edilmez.” Ve **الدُّفّ**: onunla vurulan şeydir; ona “**دَفٌّ**” da denir. Ama yan/kenar mânâsında **الدَّف** ise fetha iledir, başka değil; onun çoğulu **دُفُوف**’tur.

Leys dedi: **الدَّفيف**: kuşun yeryüzünün yüzü üzerinde **يَدُفّ** etmesidir; iki kanadını hareket ettirir, iki ayağı yerde iken uçmaktadır; sonra yükselir. Rü’be dedi:
والنسرُ قد يَركُض وهو دافِ
Böylece hafifletti ve **دافِفٍ**’in kesrası üzerine kesre ile kırdı; ve iki **الفاء**’dan birini hazfetti.

İbn Şümeyl dedi: Yerin **دُفوف**’u: onun dayanakları/yamaçlarıdır; ve onlar onun **دَفادِفُ**’udur; bir tanesi **دَفْدَفة**’dir. Ve kartal **دَفَّ** eder, **يَدُفّ**: uçuşunda yere yaklaştığı zaman. Ve **الدَّفيف**: koşmak da (demektir).

**فد** : Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “(Şüphesiz kabalık ve katılık **الفدَّادِين**’dendir.)”

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: o, hafifletilmiştir; onun tekili şeddeli **فَدَّان**’dır; ve o, onunla sürüm yapılan sığırlardır.

Ebû Ubeyd dedi: **الفَدادِين** bununla hiçbir şeyde değildir; ve Araplar onu bilmezdi; bu ancak Rumlar ve Şam ehli içindir. Şam ancak Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) sonra fethedildi; fakat onlar **الفَدَّادونَ**’dur; **الدال**’ı şeddeli; onların tekili **فَدَّاد**’dır.

Asma‘î dedi: ve onlar, ekinlerinde, mallarında, hayvanlarında ve onunla uğraştıkları şeylerde sesleri yükselen kimselerdir. Ahmer de böyle dedi. Ondan “Adam **فَدَّ** etti, **يَفِدُّ** **فَدِيداً**” denir: sesi şiddetlendiği zaman. Şu şiiri okudu:
أُنْبئْتُ أَخْوَالي بَني يَزيدُ
ظُلماً علينا لهمُ فَدِيدُ
Ebû Ubeyde başka türlü söylerdi; sanki dedi ki: **الفدادون** develeri çok olan kimselerdir; onlardan biri iki yüz deveden bine kadar deveye sahip olur; buna ulaştığı zaman ona **فَدَّاد** denir. Ve onlar bununla beraber: kaba kimselerdir; kibir ehli.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde’nin sözü benim yanımda doğrudur. Ve ondan diğer hadis: insan toprağa gömüldüğü zaman, yer ona der ki: “Sırtım üzerinde çok mal sahibi ve kibir sahibi bir **فَدَّاداً** olarak yürüdün.” Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Adam **فَدَّدَ** etti”: yeryüzünün yüzü üzerinde büyüklük ve azgınlıkla yürüdü. Ve “**فَدَّدَ**” (denir): alışverişinde ve satışında bağırdığı zaman.

Ebû’l-Abbâs dedi: ve onun (aleyhisselâm) sözü: “(**الجَفاء والقسْوة في الفَدّادين**)”: onlar deveci, çoban, sığırcı ve eşekçilerdir. Ve **فَدْفَدَ**: bir düşmandan veya yırtıcıdan kaçarak koştuğu zaman.

Leys dedi: **الفديد**: hafif gibi bir sestir; ve **فَدَّ** etti, **يَفِدّ** **فَديداً**; ve ondan **الفَدْفَد**.

Nâbiga dedi:
أوَابِدُ كالسّلام إذا استمرَّت
فليس يَرُدُّ فَدْفَدَهَا التَّظَنِّي
Ve **فَلاةٌ فَدْفَد**: içinde hiçbir şey olmayan (çöl).

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الفَدْفَد**: içinde sertlik bulunan yüksek yerdir; İbn Şümeyl de buna benzer söyledi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: koyu süte **فُدَفِدٌ** denir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال وما بعدها في المضاعف والمطابق)
   (در)  الدال والراء في المضاعف يدلُّ على أصلين: أحدهما تولُّد شيء عن شيء، والثاني اضطرابٌ في شيء.
  فالأوّل الدَّرُّ دَرُّ اللَّبَن. والدَِّرَّة دَِرّة السّحاب: صَبُّه. ويقال سَحابٌ مِدْرارٌ. ومن ذلك قولهم: "لله دَرُّه"، أي عمله، وكأنّه شُبِّه بالدَّر الذي يكونُ من ذوات الدّرّ. ويقولون في الشَّتْم: "لا دَرّ دَرُّه" أي لا كَثُر خَيره. ومن الباب: دَرّت حَلُوبةُ المسلمين، أي فَيْئُهم وخَراجهم. ولهذه السُّوق دِرَّة، أي نَفَاق، كأنّها قد دَرَّت. وهو خلاف الغِرار. قال:
ألا يا لَقومي لا نَوَارُ نَوارُولِلسُّوق منها دِرَّةٌ وغِرارُ  ومن هذا قولهم: استدرَّتِ المِعْزَى استدراراً، إذا أرادت الفحلَ، كأَنّها أرادت أنْ يَدِرَّ لها ماءُ فَحْلِها.
وأمَّا الأصل الآخرُ فالدّرِيرُ من الدوابّ: الشديدُ العَدْو السريعُهُ. قال:
دَرِيرٌ كَخُذْرُوف الوَلِيد أَدَرَّهُ *** تَتَابُعُ كَفَّيْه بخَيطٍ مُوَصَّلِ([1])  والدُّرْدُرُ: مَنابت أسنانِ الصبِيّ. وهو من تَدَرْدَرَتِ اللحمةُ تَدَرْدُراً، إذا اضطربَتْ، ودَرْدَر الصبيُّ الشَّيءَ، إذا لاكَهُ، يُدَرْدِرُه.
  وَدَرَرُ الرِّيح: مَهَبُّها. ودَرَرُ الطَّريق: قَصْدُهُ؛ لأنّه لا يخلو مِن جاءٍ وذاهب. والدُّرُّ: كبار اللُّؤلؤ، سمِّي بذلك لاضطرابٍ يُرَى فيه لصفائه، كأنّه ماءٌ يضطرب. ولذلك قال الهذليّ([2]):
فجاء بها ما شِئْتَ مِن لَطَمِيَّةٍ *** يَدُوم الفُراتُ فوقَها ويموجُ([3])  يقول: كأنَّ فيها ماءً يموج فيها، لصفائها وحسنها.
  والكوكب الدُّرّيّ: الثاقب المُضِيء. شُبِّه بالدُّر ونُسب إليه لبياضه.
  (دس)  الدال والسين في المضاعف والمطابق أصلٌ واحد يدلُّ على دُخول الشيءِ تحت خفاءٍ وسِرّ. يقال دَسَسْتُ الشَّيءَ في التُّراب أدُسُّه دَسّاً. قال الله تعالى: ﴿أَيُمْسِكُه عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ في التُّرابِ﴾ [النحل 59]. والدّسَّاسة: حيَّة صَمَّاء تكون تحت التراب.
  فأمّا قولهم دُسَّ البَعيرُ ففيه قولان، كلُّ واحدٍ منهما من قياس الباب.
  فأحدُهما أن يكون به قليل من جَرَب. فإن كان كذا فلأنّ ذلك الجربَ كالشَّيء الخفيف المُنْدَسّ. والقول الآخَر، هو أن يُجعل الهِنَاءُ على مَسَاعِرِ البعير. ومن الباب* الدَّسيس([4]). وقولهم: "العِرْق دَسَّاس"؛ لأنَّه يَنْزِع في خَفَاءٍ ولُطف.
   (دظ)  الدّال والظاء ليس أصلاً يعوَّل عليه ولا يَنْقَاس منه. ذكروا عن الخليل أنَّ الدَّظَّ الشَّلُّ([5])؛ يقال دظَظْناهم، إذا شَلَلْناهم. وليس ذا بشيءٍ.  (دع)  الدال والعين أصلٌ واحد مُنقاسٌ مطّرد، وهو يدلُّ على حركة ودَفْع واضطراب. فالدَّعُّ: الدفع؛ يقال دَعَعْتُه أَدُعُّه دَعَّاً. قال الله تعالى: ﴿يَوْمَ يُدَعُّونَ إلى نَارِ جهَنَّمَ دعّاً﴾ [الطور 13]. والدَّعْدَعَةُ: تحريك المِكيال ليستوعب الشَّيءَ. والدَّعْدَعةُ: عَدْوٌ في التِواء. ويقال جَفْنةٌ مدَعدَعة. وأصلُه ذاك، أي أنَّها دُعدِعَتْ حتّى امتلأَتْ.
فأمّا قولُهم الدَّعْدَعَةُ زَجْر الغنم، والدَّعدعةُ قولُك للعاثر: دَعْ دَعْ، كما يقال لَعاً، فقد قلنا: إنَّ الأصواتَ وحكاياتِها لا تكاد تنقاس، وليست هي على ذلك أصولاً.
  وأمّا قولهم للرجل القصير دَعْدَاعٌ، فإن صحّ فهو من الإبدال من حاءٍ([6]): دَحْدَاح.
  (دف)  الدال والفاء أصلان: أحدهما [يدُلّ] على عِرَضٍ في الشَّيء، والآخَر على سُرعة.
  فالأوَّل الدَّفُّ، وهو الجَنْب. ودَفَّا البعيرِ: جنباه. قال:
له عُنُقٌ تُلْوِي بما وُصِلَتْ به *** ودَفّانِ يَشْتَفَّانِ كلَّ ظِعانِ([7])   ويقال سَنَامٌ مُدَفِّفٌ، إذا سقَط على دفّيِ البعير. والدَّفّ والدُّفّ: ما يُتلهَّى به. والثاني دَفّ الطّائرُ دفيفاً، وذلك أن يَدُفَّ على وجه الأرض، يحرِّك جناحَيْه ورجلاه في الأرض. ومنه دفَّتْ علينا من بَنِي فلان دَافَّةٌ، تدِفّ دفيفا. ودَفِيفُهم: سَيْرهم([8]). وتقول: داففْتُ الرّجُلَ، إذا أجْهزْتَ عليه دِفَافاً ومُدَافَّة. ومن ذلك حديثُ خالدِ بن الوليد: "من كان معه أسيرٌ فليُدَافَِّه"، أي  ليُجْهِزْ عليه. وهو من الباب؛ لأنَّه يعجِل الموتَ عليه.
  (دق)  الدال والقاف أصلٌ واحد يدلُّ على صِغَر وحَقارة. فالدَّقيق: خِلافُ الجَليل. يقال: ما أدَقَّنِي فُلانٌ ولا أَجَلَّني، أي ما أعطاني دقيقةٌ ولا جَليلة. وأدقَّ فُلانٌ وأجلّ، إذا جاء بالقليل والكثير. قال:
سَحوحٍ إذا سَحَّتْ هُمُوع إذا هَمَتْ *** بكَتْ فأَدَقَّتْ في البُكَا وأجَلَّتِ([9])  والدّقيق: الرجل القليل الخَير. والدَّقيق: الأمر الغامض. والدقيق: الطَّحين. وتقول: دققتُ الشَّيْءَ أدُقُّه دَقاًّ.
  وأمّا الدَّقْدَقة فأصواتُ حوافر الدوابّ في تردُّدها. كذا يقولون. والأصل عندنا هو الأصل، لأنَّها تدقّ الأرضَ بحوافرها دَقّاً.
  (دك)  الدال والكاف أصلان: أحدهما يدلُّ على تطامُن وانسطاحٍ. من ذلك الدكّان، وهو معروف. قال العَبْدِيّ([10]):
  * كدُكّان الدَّرابِنَة المَطِينِ([11]) *
  ومنه الأرضُ الدَّكَّاءُ: وهي الأرض العريضة المستوية. قال الله تعالى:﴿جَعَلَهُ دَكَّاءَ﴾ [الكهف 98]. ومنه النَّاقة الدّكّاء، وهي التي لا سَنامَ لها.
  قال الكسائيّ: الدُّكُّ من الجبال: العِراضُ، واحدها أدَكُّ. وفرس أدَكُّ الظّهر، أي عريضُهُ.
  والأصل الآخر يقرب من باب الإبدال، فكأنَّ الكاف فيه قائمةٌ مَقام القاف. يقال دكَكْت الشيء، مثل دقَقته، وكذلك دكَّكته. ومنه دُكَّ الرَّجُل فهو مدكوكٌ، إذا مَرِض. ويجوز أن يكون هذا من الأوَّل، كأنَّ المرض مَدَّه وبَسَطَه؛ فهو محتملٌ للأمرين جميعاً.

 والدَّكْدَاك من الرّمل كأنه قد دُكَّ دَكّاً، أي دُق دَقّاً. قال أهلُ اللغة: الدَّكداك من الرَّمل: ما التَبَد بالأرض فلم يرتفِع. ومن ذلك حديثُ جرير بن عبد الله حين سأله رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم عن منزلِهِ بِبيشة، فقال: "سَهْلٌ * ودَكْداكٌ، وسَلَمٌ وأرَاكٌ".
  ومن هذا الباب: دَكَكت التُّرابَ على الميّت أدُكّه دَكَّاً، إذا هِلْتَهُ عليه. وكذلك الرّكِيَّة تدفِنها. وقيل ذلك لأنَّ الترابَ كالمدقوق.
  ومما شذّ عن هذين الأصلين قولهم، إن كان صحيحاً: أَمَةٌ مِدَكَّةٌ: قويّةٌ على العمل. ومن الشاذّ قولهم: أقمت عنده حولاً دكيكا، أي تامّاً.
  (دل)  الدال واللام أصلان: أحدهما إبانة الشيء بأمارةٍ تتعلّمها، والآخَر اضطرابٌ في الشيء.
  فالأوَّل قولهم: دلَلْتُ فلاناً على الطريق. والدليل: الأمارة في الشيء. وهو بيِّن الدَّلالة والدِّلالة.
  والأصل الآخَر قولهم: تَدَلْدَل الشَّيءُ، إذا اضطرَبَ. قال أوس:
أمْ مَن لحَيٍّ أضاعوا بعضَ أمرِهِمُ *** بَيْنَ القُسوط وبين الدِّينِ دَلْدَالِ([12])  والقُسوط: الجَوْر. والدِّين: الطّاعة.
  ومن الباب دَلال المرأة، وهو جُرْأتها في تغَنُّجٍ وشِكْلٍ، كأنَّها مخالِفَةٌ وليس بها خِلاف. وذلك لا يكون إلاّ بتمايُلٍ واضطراب. ومن هذه الكلمة: فلانٌ يُدِلُّ على أقرانِهِ([13]) في الحرب، كالبازي يُدِلُّ على صيده.
  ومن الباب الأوّل قولُ الفرّاء عن العرب: أدَلّ يُدِلّ، إذا ضَرَبَ بقَرابَةٍ([14]).
  (دم)  الدال والميم أصلٌ واحد يدلُّ على غِشْيان الشَّيء، مِن ناحيةِ أنْ يُطْلَى به. تقول دَممْتُ([15]) الثَّوبَ، إذا طليتَه أيَّ صِبْغ، وكلُّ شيءٍ طُلِي على شيءٍ فهو دِمام([16]). فأمّا الدّمدمة فالإهلاك. قال الله تعالى: ﴿فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهمْ﴾ [الشمس 14]. وذلك لِمَا غَشّاهم به من العذاب والإهلاك. وقِدْرٌ دميمٌ: مطلِيَّة بالطِّحال. والدَّامَّاء: جُحْر اليربوع، لأنّه يدُمُّه دمّاً، أي يُسَوِّيه تسويةً.
  فأمَّا قولهم رجلٌ دميمُ الوجه فهو من الباب، كأنّ وجهَه قد طلِيَ بسوادٍ أو قُبْحٍ. يقال دَمَّ وجههُ يَدُِمّ دَمامةً، فهو دميم.
  وأمَّا الدَّيْمُومَة، وهي المَفَازة لا ماءَ بها، فمن الباب؛ لأنّها كأنَّها في استوائها قد دُمَّت، أي سُوِّيت تسويةً، كالشَّيء الذي يُطلى بالشيء. والدَّمادِم من الأرض: رَوَابٍ سَهْلَةٌ.
  (دن)  الدال والنون أصلٌ واحد يدلّ على تطامُنٍ وانخفاض. فالأدَنُّ: الرجل المنحنِي الظَّهر. يقال منه قد دَنِنْتَ دَنَناً. ويقال بيتٌ أدنّ، أي متطامِنٌ. وفرسٌ أدَنّ، أي قصير اليدين. وإذا كان كذلك كان منْسجُهُ منْخفضاً([17]). ومن ذلك الدَّنْدَنَة، وهو أنْ تُسمَع من الرَّجل نَغْيَةٌ لا تُفْهَم، وذلك لأنّه يخفِض صوتَه بما يقوله ويُخفيه. ومنه الحديث: "فأمَّا دَنْدَنَتُكَ ودندنةُ مُعاذٍ فلا نُحْسِنُهُمَا([18])".
  ومما يقارب هذا القياسَ وليس هو بعينه قولهم للسيف الكَليل: دَدَانٌ([19]). ومما شذَّ عن الباب الدَّيْدَن، وهي العادة.
  ومما يقاس على الأصل الأول الدِّنْدِنُ، وهو ما اسودَّ من النّبات لِقدَمه.
  (ده)  الدال والهاء ليس أصلاً يُقاس عليه ولا يُفرَّع منه، وإنّما يجيء في قولهم تَدَهْدَهَ الشيءُ، إذا تدحرَج؛ فكأنَّ الدَّهْدَهَةُ الصَّوتُ التي يكون منه هناك. وقد قلنا إنَّ الأصواتَ لا يُقاس عليها.
  ويقولون: ما أدرِي أيُّ الدَّهْدَاءِ([20]) هو، أيْ أيُّ الناس هو؟ والدَّهْدَاهُ: الصِّغار من الإبل. ويقال الدَّهْدَهانُ: الكثيرُ من الإِبل.
  وممّا يدلُّ على ما قُلناه أنّ هذا ليس أصلاً، قول الخليل في كتابه: وأمّا قول رؤبة:
  * وقُوَّلٌ إلاّ دَهٍ فَلاَ دَهِ([21]) *
  فإنّه يقال إنّها فارسية، حَكَى قولَ دايَتِه([22]). والذي قاله الخليل فعلى ما تراه، بعد قولـه في أول الباب: دَهٍ كلمةٌ كانت العرب تتكلّم بها، إذا رأى أحدُهم ثَأرَه يقول له "يا فلانُ إلاّ دَهٍ فلا * دَهٍ"، أي إنّك إنْ لم تَثْأَرْ به الآن لم تثأَرْ به أبداً وفي نحو ذلك من الأمر. وهذا كله مما يدلُّ على ما قلناه.
  (دو)  الدال والحرف المعتل بعدها أو المهموز، قريبٌ من الباب الذي قبله. فالدَّوُّ والدَّوِّيّة المفازة. وبعضهم يقول: إنَّما سمِّيت بذلك لأنّ الخالي فيها يسمع كالدّوِيّ، فقد عاد الأمرُ إلى ما قلناه من أنّ الأصواتَ لا تُقاس. قال الشاعر في الدَّوِّيّة:
وَدوِّيّةٍ قفرٍ تَمَشَّى نَعَامُها *** كَمَشْيِ النَّصارى في خِفاف اليَرَنْدَجِ ([23])  ومن الباب الدّأْدَأَةُ: السَّير السريع. والدأدأة: صوتُ وَقْع الحجارة في المَسِيل. فأمّا الدآدئ فهي ثلاثُ ليالٍ في آخِر الشهر، قبل ليالي المُِحاق. فله قياسٌ صحيح؛ لأن كلّ إناءٍ قارَبَ أن يمتلئَ فقد تدأدأ. وكذلك هذه الليالي تكُونُ إذا قاربَ الشّهرُ أن يكمُل. فأمّا قولُ مَن قال سُمِّيت دآدِئَ لظَلْمتها، فليس بشيءٍ ولا قياسَ له.
  وأمّا الدَّوادِي فهي أراجيح الصِّبيان، وليس بشيء.
  (دب)  الدال والباء أصلٌ واحد صحيح مُنقاس، وهو حركةٌ على الأرض أخفُّ من المشْي. تقول: دَبَّ دبيباً. وكلُّ ما مَشى على الأرض فهو دابة. وفي الحديث: "لا يَدخُل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع". يُراد بالدَّيبوب النَّمام الذي يدِب بين النّاس بالنمائم. والقَلاَّع: الذي يَشِي بالإنسان إلى سُلطانه ليَقلَعه عن مرتبةٍ له عندَه. ويقال ناقة دَبُوبٌ، إذا كانت لا تَمْشي من كثرة اللّحم إلاّ دَبيباً. ويقال ما بالدار دِبِّيٌّ ودُبِّيٌّ، أي أحدٌ يدِبّ. ويقال طَعنةٌ دبُوب([24])، إذا كانت تَدِبُّ بالدّم. قال الهذَليّ([25]):
  * بصَفْحتهِ دَبُوبٌ تَقْلِسُ([26]) *
  ويقال ركب فلانٌ دُبَّة فُلانٍ، وأخَذَ بدُبّته، إذا فعل مِثل فِعلِه، كأنّه مَشى مِثل مشيه. والدُّبَّاء([27]): القَرْع. ويجوز أن يكون شاذّاً، ومحتملٌ أن يكون سمِّي بذلك لملاسَته، كأنّه يَخِفُّ إذا دُحْرِجَ. قال امرؤ القيس:
إذا أقْبلَتْ قلتَ دُبَّاءَةً *** من الخُضْرِ مَغْمُوسَةًٌ في الغُدُرْ([28])  وأمَّا الدَّبَبُ في الشّعَْرِ فمن باب الإبدال؛ لأنَّ الدال فيه مبدلةٌ من زاءٍ. والأدْبَبُ من الإبل: الأزبُّ. وفي الحديث-إنْ صحّ-: "أيَّتُكُنَّ صاحبة الجَمَل الأدْبَب([29])". وأمَّا الدَّبُوب، فيقال إنّه الغار البعيد القَعْر([30]). وليس هذا بشيء.
  (دث)  الدال والثاء كلمةٌ واحدة، وهو المَطَر الضَّعيف([31]).
  (دج)  الدال والجيم أصلان: أحدهما كشِبه الدَّبيب، والثاني شيءٌ يُغَشِّي ويغطِّي.
  فالأوَّل قولهم: دَجَّ دَجيجاً([32]) إذا دبّ وسَعَى. وكذلك الداجُّ الذين يسعَون مع الحاجِّ في تجاراتهم. وفي [الحديث([33])]: "هؤلاء الدّاجُّ ولَيسُوا بالحاجّ". فأمَّا حديث أنس: "ما تركت من حاجَةٍ ولا داجَة" فليس من هذا الباب، لأنَّ الدَّاجَة مخفّفة، وهي إِتْباعٌ للحاجَة. وأما الدَِّجاجَة فمعروفةٌ: لأنَّها تُدَجْدِجُ، أي تَجِيء وتذهَب. والدَّجاجة: كُبَّةُ المِغْزَل. فإن كان صحيحاً فهو على معنى التشبيه. وكذلك قولهم: لفلانٍ دَجاجة، أي عيالٌ. وهو قياسٌ؛ لأنَّهم إليه يدِجُّون.
  وأمّا الآخَر فقولهم تَدَجْدَج الليل: إذا أظْلَم. وليلٌ دَجُوجيّ. ودَجَّجت السماء تدجيجاً: تغيَّمت. وتدَجْدَجَ الفارسُ بشِكَّته، كأنَّه تغطَّى بها. وهو مدجِّج ومدَجَّج. وقولهم للقُنْفذ مُدَجَِّج([34]) من هذا. قال:
ومُدَجَِّجٍ يَعدُو بشِكّته *** محمَرَّةٍ عيناهُ كالكَلْبِ([35])  وأمّا قولهم للنّاقة المنبسطة على الأرض دَجَوْجَاةٌ، فهو من الباب، لأنّها كأنها تُغَشِّي الأرض.
  (دح)  الدال والحاء أصلٌ واحد يدلُّ على اتساع وتبسُّط. تقول العرب: دحَحْتُ البيت وغيرَه، إذا وسَّعته*. واندَحَّ بطنُه، إذا اتَّسع. قال أعرابيّ: "مُطِرْنا لليلتين بقيتا من الشّهر، فاندحَّتِ الأرضُ كَلأً". ويقال دَحَّ الصَّائدُ بيتَه، إذا جَعَلَه في الأرض. قال أبو النَّجم:
  * بيْتاً خَفِيّاً في الثَّرَى مَدْحُوحَا([36]) *
  ومن الباب الدَّحْدَاح: القصير، سمِّي لتطامُنِه وجُفُورِه([37]). وكذلك الدُّحَيْدِحَةُ. قال:
أغَرَّكِ أَنَّني رجلٌ دميم *** دُحَيْدِحَة وأنَّكِ عَيْطَمُوسُ([38])  (دخ)  الدال والخاء ليس أصلاً يُفَرّع منه، لكنّهم يقولون: دخدَخْنا القومَ: أذْلَلْناهم، دَخدَخةً. وذكر الشَّيبانيّ أنَّ الدخدخة الإعياء. فأما الدَُّخُّ فقد ذُكِر في بابه، وهو الدُّخان. قال:
  * عند سُعَارِ النّارِ يَغْشَى الدَُّخَّا([39]) *
  (دد)  الدال والدال كلمةٌ واحدة. الدَّدُ: اللهو واللَّعِب. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "ما أنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ مِنِّي([40])".
  ويقال: دَدٌ، وَدَداً، ودَدَنٌ. قال:
أيُّها القلبُ تَعَلَّلْ بدَدَنْ *** إنَّ همِّي في سَمَاعٍ وَأَذَنْ([41])  ودَد([42])-فيما يقال- اسمُ امرأةٍ. والله أعلم.
----------------------------------------------------------------------
([1]) لامرئ القيس في معلقته. والرواية المشهورة: "أمره" بدل: "أدره".
([2]) هو أبو ذؤيب الهذلي. انظر ديوانه 50-62 (واللسان، دوم).
([3]) وكذا رواية الديوان 57. وفي اللسان: "تدور البحار فوقها وتموج".
([4]) لم يفسره. والدسيس: إخفاء المكر. والدسيس أيضاً: من تدسه ليأتيك بالأخبار كالمتجسس. والدسيس: الصنان الذي لا يقلعه الدواء، والدسيس: المشوي. والدسيس: المرائي بعمله، يدخل مع القراء وليس قارئاً.
([5]) جعله في اللسان لغة أهل اليمن.
([6]) كلمة "من" ليست في الأصل. وفي الأصل: "جاء".
([7]) البيت لكعب بن زهير كما في اللسان (شفف). وهو في اللسان (ظعن) بدون نسبة وسيعيده في (شف).
([8]) في الأصل: "سيرتهم"، تحريف. وفي المجمل: "ودفيفهم: سير في لين".
([9]) في الأصل: "هموع إذا حرات همت وادقت"، وأصلحته مستضيئاً بما سبق في مادة (جل) من الجزء الأول 418.
([10]) هو المثقب العبدي. وقصيدة البيت في المفضليات (2: 88-92).
([11]) صدره كما في المفضليات واللسان (دكك، دربن، طين):
* فأبقى باطلي والجد منها *
([12]) ديوان أوس بن حجر 23 واللسان (دلل). قال: "وقوم دلدال، إذا تدلدلوا بين أمرين فلم يستقيموا".
([13]) الأقران: جمع قرن، بالكسر. وفي الأصل: "على امرأته"، وهو من عجيب التحريف.
([14]) في الأصل: "بقراته"، صوابه من المجمل.
([15]) في الأصل: "دمدمت"، تحريف.
([16]) ويقال "دم" أيضاً بتشديد الميم، للطلاء.
([17]) منسج الفرس، كمنبر ومجلس: ما بين العرف وموضع اللبد.
([18]) هو كلام أعرابي، سأله رسول الله صلى الله عليه وسلم: "ما تقول في التشهد؟" قال: "أسأل الله الجنة وأعوذ به من النار، فأما دندنتك ودندنة معاذ فلا نحسنهما".
([19]) الحق أن هذه الكلمة في مادة (ددن) لا (دن).
([20]) يقال أي الدهداء، وأي الدهدا، بالمد والقصر.
([21]) قبله كما في الديوان 166 واللسان (دهده): * فاليوم قد نهنهني تنهنهني*
([22]) الداية: الظئر، كلاهما عربي فصيح. وفي الأصل: "دابته" تحريف. وفي اللسان: "يقال إنها فارسية، حكى قول ظئره". والظئر: المرضعة لغير ولدها.
([23]) البيت للشماخ في ديوانه 11 برواية: "وداوية". وهي لغة ثالثة صحيحة. والبيت أيضاً في اللسان (دوا، ردج).
([24]) في الأصل: "ناقة ربوب"، صوابه في المجمل.
([25]) هو أبو قلابة الهذلي. وقصيدة البيت في بقية أشعار الهذليين 15 وديوان الهذليين نسخة الشنقيطي 106.
([26]) البيت بتمامه كما في المرجعين السابقين:
واستجمعوا نفراً وزاد جنابهم *** رجل بصفحته دبوب تقلس([27]) اختلف اللغويون في "الدباء" فجعله الزمخشري في (دبأ) وصاحب القاموس في (دبب) وصاحب اللسان في (دبي).
([28]) ديوان امرئ القيس 16 واللسان (دبي).
([29]) قيل أظهر التضعيف لموازنة الكلام. والحديث بتمامه أن رسول الله قال: "ليت شعري، أيتكن صاحبة الجمل الأدبب، تخرج فتنبحها كلاب الحوأب".
([30]) ورد في المجمل والقاموس: "الدبوب: الغار القعير". وأغفله صاحب اللسان.
([31]) هذا تفسير للدث بالفتح.
([32]) في الأصل: "دجيجاً وكذلك"، والكلمة الأخيرة مقحمة.
([33]) التكملة من المجمل.
([34]) في المخصص (8: 95): "المدجج والمدجج: الدلدل من القنافذ". وأنشد البيت.
([35]) البيت لعامر بن الطفيل كما في الحيوان (1: 313). وأنشده المبرد في الكامل 609: "ومدججا".
([36]) البيت في المجمل واللسان (دحح).
([37]) الجفور: مصدر جفر، ولم يصرح اللغويون بهذا المصدر إلا في قولهم: جفر الفحل جفورا إذا عجز عن الضراب. وفي الأصل: "جفون". وأراه محرفاً عن "الجفور". والجفر: الصبي إذا انتفخ لحمه وأكل وصارت له كرش.
([38]) أنشده في اللسان (دحح) برواية:
أغرك أنني رجل جليد *** دحيدحة وأنك علطميس    والعيطموس من النساء: التامة الخلق. والعلطميس: الضخمة الشديدة.
([39]) في الأصل: "يخشى الدخا" صوابه من اللسان والتاج (دخخ) وأمالي ثعلب 451 وأمالي الزجاجي 78 والخزانة (3: 104) وقد نقل البغدادي نسبة الرجز إلى العجاج، وليس في ديوانه المطبوع. وسيعيده ابن فارس في (درن).
([40]) في الأصل: "ولا دد مني"، صوابه من المجمل واللسان.
([41]) البيت لعدي بن زيد، كما في اللسان (أذن، ددن).
([42]) في كل ثنائي من أعلام الإناث لغتان: الصرف، وعدمه.
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve ondan sonra gelenler, ikizli ve mutabıkta)

   (**در**)  **الدال** ve **الراء** ikizlide iki asla delâlet eder: bunlardan biri bir şeyin bir şeyden türemesi, ikincisi ise bir şeyde çalkantıdır.
  Birincisi: **الدَّرُّ**: sütün **دَرُّ**’ü. Ve **الدَِّرَّة**: bulutun **دَِرّة**’si: onun dökmesi. Ve denir: **سَحابٌ مِدْرارٌ**. Ve bundan onların sözü: “**لله دَرُّه**”, yani onun işi; ve sanki, **الدَّر**’e benzetilmiştir ki o, **ذوات الدّرّ**’den olur. Ve sövmede derler: “**لا دَرّ دَرُّه**”, yani hayrı çoğalmadı. Ve babdandır: **دَرّت حَلُوبةُ المسلمين**، yani onların fey’i ve haraçları. Ve bu pazarın **دِرَّة**’si vardır, yani sürüm; sanki o **دَرَّت**. Ve o, **الغِرار**’ın zıddıdır. Dedi ki:
ألا يا لَقومي لا نَوَارُ نَوارُولِلسُّوق منها دِرَّةٌ وغِرارُ
  Ve bundan onların sözü: **استدرَّتِ المِعْزَى استدراراً**، eğer erkeği istedi ise; sanki, kendi erkeğinin suyunun ona **يَدِرَّ** etmesini istemiş gibidir.
  İkinci asla gelince: **الدّرِيرُ** (dört ayaklılardan): koşusu şiddetli, hızlı olan. Dedi ki:
دَرِيرٌ كَخُذْرُوف الوَلِيد أَدَرَّهُ *** تَتَابُعُ كَفَّيْه بخَيطٍ مُوَصَّلِ([1])
  Ve **الدُّرْدُرُ**: çocuğun dişlerinin bitme yerleri. Ve o, **تَدَرْدَرَتِ اللحمةُ تَدَرْدُراً**’dandır; eğer çalkalandı ise. Ve **دَرْدَر الصبيُّ الشَّيءَ**: eğer onu çiğnedi ise; onu **يُدَرْدِرُه**.
  Ve **دَرَرُ الرِّيح**: onun estiği yer. Ve **دَرَرُ الطَّريق**: onun kastı; çünkü o, gelen ve giden olmaksızın boş kalmaz. Ve **الدُّرُّ**: iri inci; onda, saflığından dolayı görülen bir çalkantı sebebiyle böyle adlandırılmıştır; sanki o, çalkalanan bir sudur. Bundan dolayı Hüzeli([2]) dedi ki:
فجاء بها ما شِئْتَ مِن لَطَمِيَّةٍ *** يَدُوم الفُراتُ فوقَها ويموجُ([3])
  Der ki: saflığı ve güzelliği sebebiyle, sanki onun içinde dalgalanan bir su varmış gibidir.
  Ve **الكوكب الدُّرّيّ**: delici, parlayan. Beyazlığından dolayı **الدُّر**’e benzetilmiş ve ona nisbet edilmiştir.

  (**دس**)  **الدال** ve **السين** ikizli ve mutabıkta tek bir asıldır; bir şeyin gizlilik ve sır altına girmesine delâlet eder. Denir: **دَسَسْتُ الشَّيءَ في التُّراب** onu toprağa soktum; onu **أدُسُّه دَسّاً**. Allah Teâlâ dedi: ﴿أَيُمْسِكُه عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ في التُّرابِ﴾ [النحل 59]. Ve **الدّسَّاسة**: toprağın altında bulunan sağır bir yılandır.
  Ama onların **دُسَّ البَعيرُ** sözüne gelince, onda iki söz vardır; ikisinin her biri babın kıyasındandır.
  Bunlardan biri: onda az bir uyuz bulunmasıdır. Eğer böyle ise, o uyuz, gizlice sokulmuş hafif bir şey gibidir. Diğer söz ise: devenin yaralarına **الهِنَاءُ** sürülmesidir. Ve babdandır*: **الدَّسيس**([4]). Ve onların sözü: “**العِرْق دَسَّاس**”; çünkü o, gizlilik ve incelik içinde çekip gider.

   (**دظ**)  **الدّال** ve **الظاء** güvenilecek bir asıl değildir ve ondan kıyas yapılmaz. Halîl’den naklettiler ki: **الدَّظَّ الشَّلُّ**([5]); denir: **دظَظْناهم**، eğer onları felç ettik ise. Ve bu, bir şey değildir.

  (**دع**)  **الدال** ve **العين** tek bir asıldır; kıyaslı, düzenli; ve o, hareket, itme ve çalkantıya delâlet eder. O hâlde **الدَّعُّ**: itmedir; denir: **دَعَعْتُه أَدُعُّه دَعَّاً**. Allah Teâlâ dedi: ﴿يَوْمَ يُدَعُّونَ إلى نَارِ جهَنَّمَ دعّاً﴾ [الطور 13]. Ve **الدَّعْدَعَةُ**: ölçeği, şeyi tamamen alması için hareket ettirmektir. Ve **الدَّعْدَعةُ**: kıvrımlı bir koşudur. Ve denir: **جَفْنةٌ مدَعدَعة**. Aslı odur; yani o, doluncaya kadar **دُعدِعَتْ**.
  Ama onların **الدَّعْدَعَةُ**’yı koyun sürme diye söylemeleri ve **الدَّعدعةُ**’yı tökezleyene “**دَعْ دَعْ**” demen diye söylemeleri—nitekim “**لَعاً**” denildiği gibi—hakkında: demiştik ki sesler ve onların taklitleri neredeyse kıyaslanmaz; ve onlar, bu şekilde asıllar değildir.
  Ve onların kısa adama **دَعْدَاعٌ** demelerine gelince, eğer sahih ise, bir **حاءٍ**’dan ibdâldendir([6]): **دَحْدَاح**.

  (**دف**)  **الدال** ve **الفاء** iki asıldır: bunlardan biri şeyde bir genişliğe delâlet eder, diğeri sürate.
  Birincisi **الدَّفُّ**’tür; o, yan taraftır. Ve devenin **دَفَّا**’sı: iki yanıdır. Dedi ki:
له عُنُقٌ تُلْوِي بما وُصِلَتْ به *** ودَفّانِ يَشْتَفَّانِ كلَّ ظِعانِ([7])
  Ve denir: **سَنَامٌ مُدَفِّفٌ**، eğer devenin iki **دفّي**’si üzerine düştü ise. Ve **الدَّفّ** ve **الدُّفّ**: onunla oyalanılan şey. İkincisi: **دَفّ الطّائرُ دفيفاً**; bu, yer yüzü üzerinde **يَدُفَّ** etmesidir: iki kanadını hareket ettirir, iki ayağı da yerde olur. Ve ondan: falan oğullarından bir **دَافَّةٌ** bize geldi; **تدِفّ دفيفا**. Ve onların **دَفِيفُهم**’i: yürüyüşleridir([8]). Ve dersin: **داففْتُ الرّجُلَ**، eğer onu **دِفَافاً** ve **مُدَافَّة** ile (işini bitirip) öldürdüysen. Ve bundan Hâlid b. Velîd’in hadisi: “**من كان معه أسيرٌ فليُدَافَِّه**”، yani onu öldürüp işini bitirsin. Ve o, babdandır; çünkü ölümü onun üzerine acele ettirir.

  (**دق**)  **الدال** ve **القاف** tek bir asıldır; küçüklük ve hakirliğe delâlet eder. O hâlde **الدَّقيق**: **الجَليل**’in zıddıdır. Denir: **ما أدَقَّنِي فُلانٌ ولا أَجَلَّني**، yani bana ne küçük ne büyük bir şey verdi. Ve **أدقَّ** falan ve **أجلّ**، eğer azı ve çoğu getirdi ise. Dedi ki:
سَحوحٍ إذا سَحَّتْ هُمُوع إذا هَمَتْ *** بكَتْ فأَدَقَّتْ في البُكَا وأجَلَّتِ([9])
  Ve **الدّقيق**: hayrı az adam. Ve **الدَّقيق**: kapalı iş. Ve **الدقيق**: un. Ve dersin: **دققتُ الشَّيْءَ أدُقُّه دَقاًّ**.
  Ama **الدَّقْدَقة**: dört ayaklıların nalları/ayakları dönüp dururken çıkan sesleridir; böyle derler. Bizce asıl, asıldır; çünkü onlar, ayaklarıyla yeri **دَقّاً** döverler.

  (**دك**)  **الدال** ve **الكاف** iki asıldır: bunlardan biri alçalma ve düzleşmeye delâlet eder. Bundan **الدكّان**; o, bilinen şeydir. Abdi([10]) dedi ki:
  * كدُكّان الدَّرابِنَة المَطِينِ([11]) *
  Ve ondan **الأرضُ الدَّكَّاءُ**: geniş, düz yer. Allah Teâlâ dedi: ﴿جَعَلَهُ دَكَّاءَ﴾ [الكهف 98]. Ve ondan **النَّاقة الدّكّاء**: hörgücü olmayan.
  Kisâî dedi: dağlardan **الدُّكُّ**: geniş olanlar; tekili **أدَكُّ**. Ve **فرس أدَكُّ الظّهر**، yani sırtı geniş.
  Diğer asıl, ibdâl babına yakındır; sanki içindeki **الكاف** **القاف**’ın yerini tutmuştur. Denir: **دكَكْت الشيء**، **دقَقته** gibi; ve yine **دكَّكته**. Ve ondan: **دُكَّ الرَّجُل فهو مدكوكٌ**، eğer hastalandı ise. Ve caizdir ki bu, birinciden olsun; sanki hastalık onu uzatmış ve yaymıştır; o hâlde iki ihtimale de muhtemeldir.

 Ve kumdan **الدَّكْدَاك**: sanki **دُكَّ دَكّاً** edilmiştir; yani **دُق دَقّاً**. Dil ehli dedi: kumdan **الدَّكداك**: yere yapışıp yükselmeyen şey. Ve bundan Cerîr b. Abdullah’ın hadisi: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم ona Bişe’deki menzilini sorduğunda, dedi ki: “**سَهْلٌ** * ve **دَكْداكٌ**، ve **سَلَمٌ** ve **أرَاكٌ**”.
  Ve bu babdandır: **دَكَكت التُّرابَ على الميّت أدُكّه دَكَّاً**، eğer onu üzerine döktüysen. Ve yine kuyuyu gömersin. Ve bunun, toprağın dövülmüş şey gibi olmasından dolayı olduğu söylenmiştir.
  Ve bu iki asıldan şâz olanlardan: eğer sahih ise, onların sözü: **أَمَةٌ مِدَكَّةٌ**: işe güçlü. Ve şâzdan onların sözü: **أقمت عنده حولاً دكيكا**، yani tam.

  (**دل**)  **الدال** ve **اللام** iki asıldır: bunlardan biri, öğrendiğin bir alâmetle şeyi açıklamaktır; diğeri, şeyde çalkantıdır.
  Birincisi: onların sözü: **دلَلْتُ فلاناً على الطريق**. Ve **الدليل**: şeydeki alâmettir. O, **الدَّلالة** ve **الدِّلالة** bakımından açıktır.
  Diğer asıl: onların sözü: **تَدَلْدَل الشَّيءُ**، eğer çalkalandı ise. Evs dedi ki:
أمْ مَن لحَيٍّ أضاعوا بعضَ أمرِهِمُ *** بَيْنَ القُسوط وبين الدِّينِ دَلْدَالِ([12])
  Ve **القُسوط**: zulümdür. Ve **الدِّين**: itaattir.
  Ve babdandır: kadının **دَلال**’ı; o, nazlanma ve tavır içinde cüretidir; sanki muhalefet ediyormuş gibidir, hâlbuki onda muhalefet yoktur. Bu, ancak salınma ve çalkantı ile olur. Ve bu kelimedendir: falan, savaşta akranlarına karşı **يُدِلُّ** eder; doğanın avına karşı **يُدِلُّ** etmesi gibi.
  Ve birinci babdandır: Ferrâ’nın Araplardan nakli: **أدَلّ يُدِلّ**، eğer akrabalıkla vurdu ise([14]).

  (**دم**)  **الدال** ve **الميم** tek bir asıldır; bir şeyi, ona sürülmesi yönünden kaplamaya delâlet eder. Dersin: **دَممْتُ**([15]) elbiseyi; eğer onu herhangi bir boya ile sıvadıysan. Ve bir şey üzerine sürülen her şey **دِمام**’dır([16]). Ama **الدّمدمة** helâktir. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهمْ﴾ [الشمس 14]. Bu, onlara azap ve helâkten örttüğü şey sebebiyledir. Ve **قِدْرٌ دميمٌ**: dalakla sıvanmış. Ve **الدَّامَّاء**: jerboanın yuvası; çünkü onu **يدُمُّه دمّاً** eder, yani düzleştirir.
  Ama onların **رجلٌ دميمُ الوجه** sözü babdandır; sanki yüzü siyahlıkla veya çirkinlikle sıvanmış gibidir. Denir: **دَمَّ وجههُ يَدُِمّ دَمامةً**، o hâlde o **دميم**’dir.
  Ve **الدَّيْمُومَة**’ya gelince—o, suyu olmayan çöldür—babdandır; çünkü o, düzlüğünde sanki **دُمَّت** edilmiştir; yani düzleştirilmiştir; bir şeyin bir şeyle sıvandığı şey gibi. Ve yerden **الدَّمادِم**: yumuşak tepeler.

  (**دن**)  **الدال** ve **النون** tek bir asıldır; alçalma ve düşüklüğe delâlet eder. O hâlde **الأدَنُّ**: sırtı eğik adam. Ondan denir: **قد دَنِنْتَ دَنَناً**. Ve denir: **بيتٌ أدنّ**، yani alçak. Ve **فرسٌ أدَنّ**، yani iki eli kısa. Ve eğer böyle ise, onun **منْسجُهُ** alçaktır([17]). Ve bundan **الدَّنْدَنَة**: adamdan anlaşılmayan bir mırıltının işitilmesidir; bu, söylediği şeyde sesini alçaltıp gizlemesinden dolayıdır. Ve ondan hadis: “**فأمَّا دَنْدَنَتُكَ ودندنةُ مُعاذٍ فلا نُحْسِنُهُمَا**([18])”.
  Bu kıyasa yakın olup aynısı olmayanlardan: körelmiş kılıca onların **دَدَانٌ**([19]) demeleri. Ve babdan şâz olanlardan **الدَّيْدَن**: o, âdettir.
  Birinci asla kıyaslananlardan: **الدِّنْدِنُ**; o, eskiliğinden bitkiden kararan şeydir.

  (**ده**)  **الدال** ve **الهاء** kıyas yapılacak bir asıl değildir ve ondan dallandırılmaz; ancak onların **تَدَهْدَهَ الشيءُ** sözünde gelir: eğer yuvarlandı ise; sanki **الدَّهْدَهَةُ** orada ondan olan sestir. Ve demiştik ki sesler üzerine kıyas yapılmaz.
  Ve derler: **ما أدرِي أيُّ الدَّهْدَاءِ**([20]) هو، yani o hangi insandır? Ve **الدَّهْدَاهُ**: develerin küçükleri. Ve denir: **الدَّهْدَهانُ**: develerin çok olanı.
  Dediğimiz şeye delâlet edenlerdendir ki bunun asıl olmaması: Halîl’in kitabındaki sözü. Ru’be’nin sözüne gelince:
  * وقُوَّلٌ إلاّ دَهٍ فَلاَ دَهِ([21]) *
  denir ki o Farsçadır; sütannesinin sözünü hikâye etti([22]). Halîl’in söylediği ise, senin gördüğün üzeredir: babın başında söylediği sözden sonra: **دَهٍ** bir kelimedir; Araplar onunla konuşurdu: onlardan biri kan davasını gördüğünde ona “**يا فلانُ إلاّ دَهٍ فلا دَهٍ**” der; yani sen eğer şimdi onun intikamını almazsan, onu asla almayacaksın; ve bunun benzeri işlerde. Bu bütün, dediğimiz şeye delâlet eder.

  (**دو**)  **الدال** ve ondan sonra gelen illetli harf veya hemzeli harf, bir önceki babın yakınıdır. O hâlde **الدَّوُّ** ve **الدَّوِّيّة**: çöl. Bazıları der ki: ancak bununla adlandırıldı; çünkü orada boş olan kimse **الدّوِيّ** gibi işitir; böylece iş, seslerin kıyaslanmaması hakkında söylediğimize dönmüştür. Şair **الدَّوِّيّة** hakkında dedi ki:
وَدوِّيّةٍ قفرٍ تَمَشَّى نَعَامُها *** كَمَشْيِ النَّصارى في خِفاف اليَرَنْدَجِ ([23])
  Ve babdandır **الدّأْدَأَةُ**: hızlı yürüyüş. Ve **الدأدأة**: sel yatağında taşların düşüş sesidir. Ama **الدآدئ**: ayın sonunda, **المُِحاق** gecelerinden önceki üç gecedir. Bunun sahih bir kıyası vardır; çünkü her kap, dolmaya yaklaştığında **تدأدأ** eder. Yine bu geceler de, ay tamamlanmaya yaklaştığında olur. Ama onu karanlığından dolayı **دآدِئَ** diye adlandırdığını söyleyenin sözü, bir şey değildir ve kıyası yoktur.
  Ve **الدَّوادِي**’ye gelince, o çocukların salıncaklarıdır; ve bir şey değildir.

  (**دب**)  **الدال** ve **الباء** tek bir sahih asıldır; kıyaslıdır; o, yerde yürüyüşten daha hafif bir harekettir. Dersin: **دَبَّ دبيباً**. Ve yerde yürüyen her şey **دابة**’dır. Hadiste: “**لا يَدخُل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع**”. **الدَّيبوب** ile, insanlar arasında laf taşıyarak aralarında dolaşan nemmâm kastedilir. Ve **القَلاَّع**: insanı, sultanına gammazlayıp onu, onun yanındaki bir mertebeden söküp atan kimsedir. Ve denir: **ناقة دَبُوبٌ**، eğer etin çokluğundan ancak **دَبيباً** yürürse. Ve denir: **ما بالدار دِبِّيٌّ ودُبِّيٌّ**، yani debelenen kimse yok. Ve denir: **طَعنةٌ دبُوب**([24])، eğer kanla sızıp yürürse. Hüzeli([25]) dedi ki:
  * بصَفْحتهِ دَبُوبٌ تَقْلِسُ([26]) *
  Ve denir: falan, falanın **دُبَّة**’sine bindi ve onun **دُبّته**’sinden tuttu; eğer onun fiilinin benzerini yaptıysa; sanki onun yürüyüşünün benzeriyle yürüdü. Ve **الدُّبَّاء**([27]): kabak. Caizdir ki şâz olsun; ve muhtemeldir ki, pürüzsüzlüğünden dolayı böyle adlandırılmıştır; sanki yuvarlandığında hafifler. İmru’ul-Kays dedi ki:
إذا أقْبلَتْ قلتَ دُبَّاءَةً *** من الخُضْرِ مَغْمُوسَةًٌ في الغُدُرْ([28])
  Ama saçtaki **الدَّبَبُ** ibdâl babındandır; çünkü ondaki **الدال** bir **زاءٍ**’dan ibdâl edilmiştir. Develerden **الأدْبَبُ**: kıllı olan. Hadiste—eğer sahih ise—: “**أيَّتُكُنَّ صاحبة الجَمَل الأدْبَب**([29])”. Ve **الدَّبُوب**’a gelince, denir ki o, dibi uzak mağaradır([30]). Bu ise bir şey değildir.

  (**دث**)  **الدال** ve **الثاء** tek bir kelimedir; o, zayıf yağmurdur([31]).

  (**دج**)  **الدال** ve **الجيم** iki asıldır: bunlardan biri debib benzeri, ikincisi ise örten ve kaplayan bir şeydir.
  Birincisi: onların sözü: **دَجَّ دَجيجاً**([32])، eğer debelendi ve koşuşturduysa. Yine **الداجُّ**: hacla birlikte ticaretlerinde koşuşturanlardır. Ve [hadiste([33])]: “**هؤلاء الدّاجُّ ولَيسُوا بالحاجّ**”. Ama Enes’in hadisi: “**ما تركت من حاجَةٍ ولا داجَة**” bu babdan değildir; çünkü **الدَّاجَة** hafifletilmiştir ve **الحاجَة**’ye tâbidir. Ve **الدَِّجاجَة** bilinir: çünkü o **تُدَجْدِجُ** eder; yani gelir gider. Ve **الدَّجاجة**: iğ’in yumağıdır. Eğer sahih ise, o, benzetme mânâsı üzeredir. Yine onların sözü: falanın **دَجاجة**’si var; yani bakmakla yükümlü oldukları. Bu kıyastır; çünkü onlar ona doğru **يدِجُّون** ederler.
  İkincisine gelince: onların sözü: **تَدَجْدَج الليل**، eğer karardıysa. Ve **ليلٌ دَجُوجيّ**. Ve **دَجَّجت السماء تدجيجاً**: bulutlandı. Ve **تدَجْدَجَ الفارسُ بشِكَّته**: sanki onunla örtündü. O, **مدجِّج** ve **مدَجَّج**’dir. Ve kirpiye **مُدَجَِّج**([34]) demeleri de bundandır. Dedi ki:
ومُدَجَِّجٍ يَعدُو بشِكّته *** محمَرَّةٍ عيناهُ كالكَلْبِ([35])
  Ve onların, yere yayılmış deveye **دَجَوْجَاةٌ** demelerine gelince, o babdandır; çünkü o, sanki yeri örtüyor gibidir.

  (**دح**)  **الدال** ve **الحاء** tek bir asıldır; genişleme ve yayılmaya delâlet eder. Araplar der: **دحَحْتُ البيت** ve başkasını; eğer onu genişlettiysem*. Ve **اندَحَّ بطنُه**، eğer genişlediyse. Bir bedevî dedi: “İki gece, aydan kalan (günler) içinde yağmura tutulduk; yer otla **فاندحَّتِ**.” Ve denir: **دَحَّ الصَّائدُ بيتَه**، eğer onu yere yaptıysa. Ebû’n-Necm dedi ki:
  * بيْتاً خَفِيّاً في الثَّرَى مَدْحُوحَا([36]) *
  Ve babdandır **الدَّحْدَاح**: kısa; alçaklığı ve **جُفُورِه** sebebiyle adlandırılmıştır([37]). Yine **الدُّحَيْدِحَةُ**. Dedi ki:
أغَرَّكِ أَنَّني رجلٌ دميم *** دُحَيْدِحَة وأنَّكِ عَيْطَمُوسُ([38])

  (**دخ**)  **الدال** ve **الخاء** dallandırılacak bir asıl değildir; fakat derler: **دخدَخْنا القومَ**: onları zelil ettik; **دَخدَخةً**. Şeybânî zikretti ki **الدخدخة** yorgun düşürmedir. Ama **الدَُّخُّ** zikredilmiştir kendi babında; o, dumandır. Dedi ki:
  * عند سُعَارِ النّارِ يَغْشَى الدَُّخَّا([39]) *

  (**دد**)  **الدال** ve **الدال** tek bir kelimedir. **الدَّدُ**: eğlence ve oyundur. Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: “**ما أنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ مِنِّي**([40])”.
  Ve denir: **دَدٌ**، ve **وَدَداً**، ve **دَدَنٌ**. Dedi ki:
أيُّها القلبُ تَعَلَّلْ بدَدَنْ *** إنَّ همِّي في سَمَاعٍ وَأَذَنْ([41])
  Ve **دَد**([42])—denildiğine göre—bir kadının adıdır. Allah daha iyi bilir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَفَّ
1 دَفَّ دف , (M, Msb, K, &c.,) aor. دَفِ٣َ , (T, M, TA,) or دَفُ٣َ , (Msb, [but this is a deviation from a general rule, and is probably a mistake,]) inf. n. دَفِيفٌ (Lth, T, S, M, Msb) and دَفٌّ; (M, TA;) and ↓ ادفّ; (Ibn-' Abbلd, M, Msb, K;) said of a bird, (Lth, T, S, &c.,) It beat its sides (دَفَّيْهِ, i. e., Msb, جَنْبَيْهِ, M, Msb) with its wings: (M, Msb:) this is what is meant by the following explanation: (Msb:) it moved [or flapped] its wings (Msb, K) for its flight, (Msb,) as the pigeon (K) and the like: (TA:) and it went [or flew] along a little above the ground: (S, K:) or it moved [or flapped] its wings, with its feet upon the ground, (Lth, T, M, K,) flying, and then rose; (Lth, T;) and in like manner ↓ دَفْدَفَ and ↓ استدفّ: (K:) [or] دفّ and ↓ ادفّ signify also it (a bird) went along quickly, with its feet upon the ground, and then raised itself flying. (Msb.) It is said in a trad., يُؤْكَلُ مَا دَفَّ وَلَا ُؤْكَلُ مَا صَفَّ, (K, * TA,) i. e. What moves [or flaps] its wings [in flying], as the pigeon (K, TA) and the like, (TA,) may be eaten; but [what skims along without flapping,] such as vultures (K, TA) and hawks and the like, (TA,) may not be eaten. (K, * TA.) [But] دَفَّ, aor. دَفِ٣َ , said of an eagle, signifies It approached, or was near to, the ground in its flying. (T.) ― -b2- And, دَفَّ, aor. دَفِ٣َ , (M, Msb,) inf. n. دَفِيفٌ (S, M, Msb, K) and دَفٌّ, (K,) He, or it, (said of a camel, K, TA, and of a bird, TA, or of a party of men, Msb,) went a gentle pace; (S, M, Msb, K;) as also ↓ دَفْدَفَ. (IAar, TA.) Dhu-r-Rummeh uses it metaphorically in relation to الدَّبَرَانِ [the asterism of the Hyades, or α of Taurus], describing الثُّرَيَّا [the Pleiades]; saying,
يَدِفُّ عَلَىآثَارِهَا دَبَرَانُهَا
فَلَا هُوَ مَسْبُوقٌ وَلَا هُوَ يَلْحَقُ
[Their Debarلn goes along gently near after them, so that it is not outstripped, nor does it overtake]. (M.) [And ↓ تَدَافَّ, accord. to ISd, seems to signify nearly the same: for it is immediately added in the M,] in the saying,
اـِلَيْكَ أَشْكُو مَشْيَهَا تَدَافِيَا
مَشْىَ العَجُوزِ تَنْقُلُ الأَثَافِيَا
[app. complaining, to God, of the slowness of his she-camel, as though meaning To Thee I complain of her pressing on slowly and laboriously, like the gait of the old woman removing the three stones for the support of the cooking-pot], the poet means تَدَافُفًا. (M. [But I rather think that the meaning here intended is, going along with an inclining from side to side; perhaps from دَفٌّ signifying the “ side. ” See also 6 in art. دفو.]) One says also, الجَيْشُ يَدِفُّونَ نَحْوَ العَدُوِّ The troops go gently, or leisurely, towards the enemy. (S.) And دَفَّتْ عَلَيْنَا مِنْ بَنِى فُلَانٍ ↓ دَافَّةٌ [A company coming gently, or leisurely, of the sons of such a one, so came to us]. (S.) And مِنَ الأَعْرَابِ ↓ دَفَّتْ عَلَيْهِمْ دَافَّةٌ A company of Arabs of the desert journeying leisurely in search of herbage and sustenance [so] came to them. (Z, TA.) And هُمْ قَوْمٌ يَدِفُّونَ, inf. n. دَفِيفٌ, They are a party journeying together not a hard pace. (AA, T.) And دَفَّ عَلَى وَجْهِ الأَرْضِ (IAar, T, TA,) inf. n. دَفٌّ, (K, TA,) He went lightly upon the ground; (K, * TA;) and ذَفَّ signifies the same. (IAar, T.) And دَفِيفٌ also signifies The act of running. (T.) ― -b3- Also دَفُّوا, aor. دَفِ٣َ , [app. They journeyed to a region of green herbage and waters in consequence of drought: (see دَافَّةٌ:) and hence,] they had rain after experiencing drought. (M.) ― -b4- See also 10, in two places. -A2- See also 3. -A3- دَفَّ الشَّىْءَ, aor. دَفُ٣َ , (TK,) inf. n. دَفٌّ, (Sgh, K,) He uprooted the thing; extirpated it. (Sgh, K.)

دفّف
2 دفّف دفف , inf. n. تَدْفِيفٌ, He hastened, sped, or went quickly; (K;) as also ↓ دَفْدَفَ. (IAar, K.) -A2- See also 3, in two places.

دافّهُ
3 دافّهُ داف دافه دافة , (T, S, M, Msb, K,) and دافّ عَلَيْهِ, (TA,) inf. n. مُدَافَّةٌ and دِفَافٌ; (T, S, M, Msb;) as also دَافَاهُ, which is of the dial. of Juheyneh, (T, M,) altered from the former, (M,) and ذافّهُ; (Msb, TA;) and ↓ دفّفهُ, (K,) or عَلَيْهِ ↓ دفّف, (M, Msb, TA,) inf. n. تَدْفِيفٌ; (Msb;) as also ذفّف عليه; (T, M;) and عَلَيْهِ ↓ دَفّ, aor. دَفُ٣َ , [or, accord. to rule, دَفِ٣َ ]; (Msb;) [as also ذَفَّ عليه;] namely, a man, (S,) a captive, (T, S,) or a wounded man, (M,) He despatched him; i. e. hastened and completed his slaughter; (T, S, M, Msb, K;) or wounded him so as to hasten his death. (Msb.)

ادفّ
4 ادفّ أدف ادف داف دف : see 1, first sentence, in two places. ― -b2- أَدَفّتْ عَيْهِ الأُمُورُ The events came upon him consecutively, or uninterruptedly. (Sgh, K.)

تدافّ القَوْمُ
6 تدافّ القَوْمُ تداف القوم The party, or company of men, bore, or pressed, or crowded, one upon another. (As, A 'Obeyd, T, S, M, K. *) ― -b2- See also 1.

استدفّ
10 استدفّ استدف : see 1, first sentence. ― -b2- Also It (a thing, M) was, or became, prepared, (AZ, T, M,) within one's power or reach, (S, M, K,) and easy; (S, K;) like استطفّ, the د being substituted for ط; (S;) [as also استذفّ;] and so ↓ دَفَّ, (T, M,) aor. دَفِ٣َ ; (M;) [as also ذَفَّ.] You say, خُذْ َا اسْتَدَفَّ لَكَ, (AZ, T, S, K,) and ما لك ↓ دَفَّ, (AZ, T,) Take thou what is prepared for thee; (AZ, T;) what is within thy power or reach, and easy to thee. (S, K.) ― -b3- And It (an affair, or a thing,) was, or became, rightly disposed or arranged; in a right state; (S, K;) or complete, (S, Msb,) and in a right state: (S:) and استذفّ signifies the same. (IKtt, IB, TA.) ― -b4- استدفّ بِالمُوسَى (tropical:) He shaved his pubes with the razor, (K, * TA,) and did so utterly; occurring in this sense in a trad. (TA.)

دَفْدَفَ
R. Q. 1 دَفْدَفَ دفدف : see 1, in two places: ― -b2- and see also 2. ― -b3- [The inf. n.] دَفْدَفَةٌ signifies [also] The beating a دُفّ [or tambourine] hastily [or quickly]. (M, TA.)

دَفٌّ
دَفٌّ دف The side, syn. جَنْبٌ, (Lth, T, S, M, Mgh, Msb, K,) of anything, (Lth, T, M, Msb, K,) for instance, of a bird, (Msb,) and of a camel; (S;) as also ↓ دَفَّةٌ: (Lth, T, Mgh, Msb:) or the surface (صَفْحَة) of the side; (M, K;) as also ↓ دَفَّةٌ: (K:) pl. دُفُوفٌ. (T, M, Msb.) Hence,
أَصْبَرُ مِنْ عَوْدٍ بِدَفَّيْهِ جُلَبْ
[More enduring than an old camel in whose sides are scabs formed over wounds: a prov.]. (TA. [See Freytag's Arab. Prov. i. 737.]) And ↓ بَاتَ يَقَّلَبُ عَلَى دَفَّتَيْهِ [and دَفّيْهِ, i. e. He passed the night turning over and over upon his sides]. (TA.) The saying of' Antarah, describing his she-camel,
وَكَأَنَّمَا تَنْأَى بِجَانِبِ دَفِّهَا الْ ??
?? وَحْشِىِّ مِنْ هَزِجِ العَشِىِّ مُؤَوَّمِ
means And as though she were shrinking from the quarter of her off side, بِ being here used in the sense of عَنْ, from a creature that cries for food at supper-time; meaning a cat, of ugly form and big head, fearing to be scratched by it: as J says, [in art. وحش,] she shrinks with her off side because the rider's whip is in his right hand: (EM p. 233:) [or the meaning is, as though she were shrinking with the outside of her off side; lit, with the side of her off side; for, accord. to ISd,] this is an instance of the prefixing of a noun to another identical therewith [in signification]. (M.) [Hence also,] رَمَاهُ اللّٰهُ بِذَاتِ الدَّفِّ i. e. ذات الجَنْبِ [May God smite him with the pleurisy] (TA.) ― -b2- ― -b3- Also A bank; an acclivity; or a part that faces one, above the foot or base; of sand; and of land or ground: (K:) accord. to En-Nadr, [the pl.] دُفُوفٌ signifies banks; acclivities; or parts that face one, above the foot or base; of land or ground; (T, TA;) as also دَفَادِفُ, of which the sing. is ↓ دَفْدَفَةٌ: (T, K:) accord. to Z, the دُفُوف of valleys are the elevated parts of the sides. (TA.) ― -b4- See also the next paragraph. ― -b5- And دَفَّةٌ.

دُفٌّ
دُفٌّ دف and ↓ دَفٌّ, (T, S, M, Mgh, Msb, K,) the former the more approved, (K,) the latter mentioned by A 'Obeyd, (S,) [and now the more common, A tambourine;] a certain thing with which one beats, (M, K,) or with which women beat, (S,) or with which one plays; (Mgh, Msb;) of two kinds; round; [such as is figured, under the name of “ tلr ” (طار), in chap. xviii. of my work on the Modern Egyptians, with several pairs of tinkling plates of brass in apertures in the hoop, and sometimes, as in the kind used by hired wailing-women, without those tinkling plates;] and four-sided: [the latter seems to be only for amusement; for] it is said that the foursided is unlawful; but there is no harm in selling the round: (Mgh:) pl. دُفُوفٌ. (M, Msb, K.)

دَفَّةٌ
دَفَّةٌ دف دفه دفة : see دَفٌّ, in three places. ― -b2- [Hence,] دَفَّتَا السَّرْجِ (assumed tropical:) [The two side-boards of the horse's saddle;] the two boards that lie against the two sides of the beast; (Mgh;) or the two sides [or boards] of the horse's saddle, that embrace it between them: [see قَرَبُوسٌ:] and so دَفَّتَا الرَّحْلِ (assumed tropical:) the two sides &c. of the camel's saddle. (M.) And in like manner, (M,) دَفاـَتَا المُصْحَفِ (tropical:) The two sides [or boards] of the book; (M, TA;) the two things that embrace the book between them; (T, M, Mgh, K, * TA;) the two faces, that are on the two sides, of the book. (Msb.) One says, حَفِظَ مَا بَيْنَ الدَّفَّتَيْنِ (tropical:) [He retained in his memory, or got by heart, what is between the two boards, meaning the whole contents, of the book]. (TA.) [دَفَّةٌ signifies also (assumed tropical:) A board in a general sense; and so ↓ دَفٌّ. And hence, (assumed tropical:) A rudder.] And دَفَّةُ الطَّبْلِ (assumed tropical:) The thing [or piece of skin] that is upon the head of the drum: (so in a copy of the M:) or دَفَّتَا الطَّبْلِ (tropical:) the two things, (T, K,) i. e. the two pieces of skin, (TA,) that are upon the head [or rather upon the two extremities] of the [common cylindrical] drum. (T, K, TA.) One says, ضَرَبَ دَفَّتِى الطَّبْلِ (tropical:) [He beat the two skins of the drum]. (TA.)

دَفُوفٌ
دَفُوفٌ دف دفوف An eagle approaching the ground (S, K) in its flight (S) when making a stoop: (S, K:) or flying swiftly. (Skr, TA.)

دُفُوفِىٌّ
دُفُوفِىٌّ دف دفوفى دفوفي [rel. n. from دُفُوفٌ pl. of دُفٌّ and دَفٌّ; app. meaning A seller, or, like مُدَفِّفٌ, a maker, of tambourines]. (K: there mentioned as an appellation of a certain man.)

دَفَّافٌ
دَفَّافٌ دفاف An owner of tambourines (دُفُوف). (M, TA.) [And] A beater of the tambourine (دُفّ); (MA;) [and] so ↓ مُدَفْدِفٌ. (M.) -A2- دَفَّافَةٌ: see دَافٌّ.

دَفْدَفَةٌ
دَفْدَفَةٌ دفدفه دفدفة : see دَفٌّ, near the end of the paragraph. -A2- [It is also the inf. n. of R. Q. 1, q. v.]

دَافٌّ
دَافٌّ داف [originally دَافِفٌ, act. part. n. of دَفَّ, q. v.,] is opposed to صَافٌّ, which signifies “ spreading its wings and not moving [or flapping] them ” [in its flight]. (M, TA.) A rلjiz, (M,) Ru-beh, (T,) [for the sake of rhyme], uses دَافِى for دَافِفُ. (T, M.) ― -b2- جَمَاعَةٌ دَافَّةٌ A company of men going a gentle pace: (Msb:) and دَافَّةٌ [alone] a party journeying together not a hard pace: (AA, T:) an army going gently, or leisurely, towards the enemy: (S, K: *) a company of men coming from one country or town to another: (IDrd, M:) a party going to a great town or city: (TA:) a company of men journeying leisurely (يَدِفُّونَ) in search of herbage and sustenance: (Z, TA:) a party of the people of the desert journeying to a region of green herbage and waters in consequence of drought: and [hence] a party having rain after experiencing drought; as also ↓ دَفَّافَةٌ. (M.) See 1, in two places.

مُدَفِّفٌ
مُدَفِّفٌ مدفف A maker of دُفُوف [or tambourines]. (M. [See also دُفُوفِىٌّ.]) -A2- سَنَامٌ مُدَفِّفٌ A camel's hump that falls [or hangs] down upon his sides. (S, Sgh, K.)

مُدَفْدِفٌ
مُدَفْدِفٌ مدفدف : see دَفَّافٌ.

##### Türkçe

**دَفَّ**
1 **دَفَّ** **دف** , (M, Msb, K, &c.,) muzâri‘i **دَفِ٣َ** , (T, M, TA,) yahut **دَفُ٣َ** , (Msb, [lâkin bu genel bir kaideden sapmadır ve muhtemelen bir hatadır,]) mastarı **دَفِيفٌ** (Lth, T, S, M, Msb) ve **دَفٌّ**; (M, TA;) ve ↓ **ادفّ**; (Ibn-' Abbلd, M, Msb, K;) bir kuş hakkında söylendiğinde, (Lth, T, S, &c.,) kanatlarıyla yanlarını (**دَفَّيْهِ**, yani, Msb, **جَنْبَيْهِ**, M, Msb) çırptı: (M, Msb:) bundan murad, şu açıklamada kastedilendir: (Msb:) uçuşu için (Msb,) güvercin (K) ve benzeri gibi: (TA:) kanatlarını (Msb, K) hareket ettirdi [yahut çırptı]: ve yerin biraz üstünden azıcık gitti [yahut uçtu]: (S, K:) yahut ayakları yerde iken kanatlarını hareket ettirdi [yahut çırptı], (Lth, T, M, K,) uçarak, sonra yükseldi; (Lth, T;) ve bunun benzeri olarak ↓ **دَفْدَفَ** ve ↓ **استدفّ**: (K:) [yahut] **دفّ** ve ↓ **ادفّ** ayrıca, onun (bir kuşun) ayakları yerde iken hızlıca gidip sonra uçarak yükselmesi mânâsına da gelir. (Msb.) Bir hadiste şöyle denir: **يُؤْكَلُ مَا دَفَّ وَلَا ُؤْكَلُ مَا صَفَّ**, (K, * TA,) yani güvercin (K, TA) ve benzeri gibi, (TA,) uçarken kanatlarını hareket ettiren [yahut çırpan] yenir; fakat akbabalar (K, TA) ve doğanlar ve benzeri gibi, (TA,) yenmez. (K, * TA.) [Fakat] **دَفَّ**, muzâri‘i **دَفِ٣َ** , kartal hakkında söylendiğinde, uçuşunda yere yaklaştı yahut yere yakın oldu mânâsına gelir. (T.) ― -b2- Ve, **دَفَّ**, muzâri‘i **دَفِ٣َ** , (M, Msb,) mastarı **دَفِيفٌ** (S, M, Msb, K) ve **دَفٌّ**, (K,) o, yahut o şey, (deve hakkında, K, TA, ve kuş hakkında, TA, yahut bir topluluk hakkında, Msb,) yumuşak bir yürüyüşle gitti; (S, M, Msb, K;) bunun gibi ↓ **دَفْدَفَ** da. (IAar, TA.) Zû’r-Rummeh bunu mecazen **الدَّبَرَانِ** [Süreyya’nın ardındaki yıldız kümesi; Hyades yahut Boğa’nın α’sı] hakkında, **الثُّرَيَّا** [Ülker]i tasvir ederek kullanır; şöyle der:

يَدِفُّ عَلَىآثَارِهَا دَبَرَانُهَا
فَلَا هُوَ مَسْبُوقٌ وَلَا هُوَ يَلْحَقُ

[Onların Debarân’ı izlerinin ardından yumuşakça gider; öyle ki ne geride bırakılır ne de yetişir]. (M.) [Ve ↓ **تَدَافَّ**, ISd’ye göre, neredeyse aynı mânâya gelir gibi görünür: zira M’de hemen ardından şu eklenir,] şu sözde:

اـِلَيْكَ أَشْكُو مَشْيَهَا تَدَافِيَا
مَشْىَ العَجُوزِ تَنْقُلُ الأَثَافِيَا

[Şair, dişi devesinin yavaşlığını Allah’a şikâyet eder gibi; sanki “Sana, onun ağır ağır ve zahmetle ilerleyişini şikâyet ediyorum; yemek kazanını dayamak için üç taşı taşıyan yaşlı kadının yürüyüşü gibi” demek ister], şair **تَدَافُفًا** kasteder. (M. [Fakat ben burada kastedilen mânânın, yanlara doğru meyille gitmek olduğunu daha çok düşünürüm; belki **دَفٌّ** “yan” mânâsına geldiğinden. Ayrıca دفو maddesinde 6’ya da bak.]) Yine şöyle denir: **الجَيْشُ يَدِفُّونَ نَحْوَ العَدُوِّ** Ordu düşmana doğru yumuşakça yahut ağır ağır gider. (S.) Ve **دَفَّتْ عَلَيْنَا مِنْ بَنِى فُلَانٍ** ↓ **دَافَّةٌ** [Falancanın oğullarından bir topluluk yumuşakça yahut ağır ağır gelerek bize geldi]. (S.) Ve **مِنَ الأَعْرَابِ** ↓ **دَفَّتْ عَلَيْهِمْ دَافَّةٌ** Ot ve rızık arayarak ağır ağır yolculuk eden bedevî Araplardan bir topluluk [böylece] onlara geldi. (Z, TA.) Ve **هُمْ قَوْمٌ يَدِفُّونَ**, mastarı **دَفِيفٌ**, Onlar, sert bir tempo tutmadan birlikte yolculuk eden bir topluluktur. (AA, T.) Ve **دَفَّ عَلَى وَجْهِ الأَرْضِ** (IAar, T, TA,) mastarı **دَفٌّ**, (K, TA,) yerde hafifçe yürüdü; (K, * TA;) ve **ذَفَّ** de aynı mânâya gelir. (IAar, T.) Ve **دَفِيفٌ** ayrıca koşma fiili mânâsına da gelir. (T.) ― -b3- Ayrıca **دَفُّوا**, muzâri‘i **دَفِ٣َ** , [görünüşe göre: kuraklık sebebiyle yeşil ot ve sular bulunan bir bölgeye yolculuk ettiler: (**دَافَّةٌ**’ye bak:) ve buradan,] kuraklık yaşadıktan sonra yağmur gördüler. (M.) ― -b4- Ayrıca 10’a iki yerde bak. -A2- Ayrıca 3’e bak. -A3- **دَفَّ الشَّىْءَ**, muzâri‘i **دَفُ٣َ** , (TK,) mastarı **دَفٌّ**, (Sgh, K,) o şeyi kökünden söktü; kökünü kazıdı. (Sgh, K.)

**دفّف**
2 **دفّف** **دفف** , mastarı **تَدْفِيفٌ**, acele etti, hızlandı, yahut çabuk gitti; (K;) bunun gibi ↓ **دَفْدَفَ** da. (IAar, K.) -A2- Ayrıca 3’e iki yerde bak.

**دافّهُ**
3 **دافّهُ** **داف** **دافه** **دافة** , (T, S, M, Msb, K,) ve **دافّ عَلَيْهِ**, (TA,) mastarı **مُدَافَّةٌ** ve **دِفَافٌ**; (T, S, M, Msb;) bunun gibi **دَافَاهُ** da; bu, Cüheyne lehçesindendir, (T, M,) birinciden değiştirilmiştir, (M,) ve **ذافّهُ**; (Msb, TA;) ve ↓ **دفّفهُ**, (K,) yahut **عَلَيْهِ** ↓ **دفّف**, (M, Msb, TA,) mastarı **تَدْفِيفٌ**; (Msb;) bunun gibi **ذفّف عليه** de; (T, M;) ve **عَلَيْهِ** ↓ **دَفّ**, muzâri‘i **دَفُ٣َ**, [yahut kaideye göre, **دَفِ٣َ**]; (Msb;) [bunun gibi **ذَفَّ عليه** de;] yani bir adamı, (S,) bir esiri, (T, S,) yahut yaralı bir adamı, (M,) onu öldürüp işini bitirdi; yani boğazlamasını hızlandırdı ve tamamladı; (T, S, M, Msb, K;) yahut ölümünü hızlandıracak şekilde yaraladı. (Msb.)

**ادفّ**
4 **ادفّ** **أدف** **ادف** **داف** **دف** : 1’in ilk cümlesinde iki yerde bak. ― -b2- **أَدَفّتْ عَيْهِ الأُمُورُ** Olaylar onun üzerine ardı ardına yahut kesintisiz geldi. (Sgh, K.)

**تدافّ القَوْمُ**
6 **تدافّ القَوْمُ** **تداف القوم** Topluluk yahut adamlar grubu, birbirinin üzerine yüklendi, bastırdı, yahut sıkıştı. (As, A 'Obeyd, T, S, M, K. *) ― -b2- Ayrıca 1’e bak.

**استدفّ**
10 **استدفّ** **استدف** : 1’in ilk cümlesinde bak. ― -b2- Ayrıca o (bir şey, M) hazırlanmış oldu yahut hazır hâle geldi, (AZ, T, M,) kişinin gücü yahut erişimi içinde, (S, M, K,) ve kolay; (S, K;) **استطفّ** gibi; burada **د**, **ط** yerine konmuştur; (S;) [bunun gibi **استذفّ** de;] ve böylece ↓ **دَفَّ** de, (T, M,) muzâri‘i **دَفِ٣َ**; (M;) [bunun gibi **ذَفَّ** de.] Şöyle dersin: **خُذْ َا اسْتَدَفَّ لَكَ**, (AZ, T, S, K,) ve **ما لك** ↓ **دَفَّ**, (AZ, T,) Senin için hazırlanmış olanı al; (AZ, T;) senin gücün yahut erişimin içinde olanı ve sana kolay olanı. (S, K.) ― -b3- Ve o (bir iş yahut bir şey) düzgünce düzenlenmiş yahut tertip edilmiş oldu; düzgün bir hâlde oldu; (S, K;) yahut tamam oldu, (S, Msb,) ve düzgün bir hâlde: (S:) ve **استذفّ** de aynı mânâya gelir. (IKtt, IB, TA.) ― -b4- **استدفّ بِالمُوسَى** (mecaz:) Ustura ile kasık kıllarını tıraş etti, (K, * TA,) ve bunu tamamen yaptı; bu mânâda bir hadiste vârid olmuştur. (TA.)

**دَفْدَفَ**
R. Q. 1 **دَفْدَفَ** **دفدف** : 1’e iki yerde bak: ― -b2- ve ayrıca 2’ye de bak. ― -b3- [Mastarı] **دَفْدَفَةٌ** [ayrıca] bir **دُفّ** [yahut tef]i acele [yahut hızlı] çalma mânâsına gelir. (M, TA.)

**دَفٌّ**
**دَفٌّ** **دف** Herhangi bir şeyin, (Lth, T, M, Msb, K,) meselâ bir kuşun, (Msb,) ve bir devenin; (S;) yanı, eş anlamlısı **جَنْبٌ**, (Lth, T, S, M, Mgh, Msb, K,) bunun gibi ↓ **دَفَّةٌ**: (Lth, T, Mgh, Msb:) yahut yanın yüzeyi (**صَفْحَة**)dir; (M, K;) bunun gibi ↓ **دَفَّةٌ**: (K:) çoğulu **دُفُوفٌ**. (T, M, Msb.) Bundan dolayı,

أَصْبَرُ مِنْ عَوْدٍ بِدَفَّيْهِ جُلَبْ

[Yaralar üzerine kabuk bağlamış uyuzları bulunan yaşlı bir deveden daha dayanıklı: bir darb-ı mesel]. (TA.) Ve ↓ **بَاتَ يَقَّلَبُ عَلَى دَفَّتَيْهِ** [ve **دَفّيْهِ**, yani gecesini yanları üzerinde dönüp durarak geçirdi]. (TA.) ‘Antere’nin dişi devesini tasvir ederek söylediği şu söz:

وَكَأَنَّمَا تَنْأَى بِجَانِبِ دَفِّهَا الْ ??
?? وَحْشِىِّ مِنْ هَزِجِ العَشِىِّ مُؤَوَّمِ

şu mânâya gelir: Sanki o, uzak yanının tarafıyla çekiniyor gibidir; burada **بِ**, **عَنْ** mânâsında kullanılmıştır; akşam yemeği vaktinde yiyecek isteyen bir yaratıktan; çirkin şekilli ve büyük başlı bir kedi kastedilir; ondan tırmalanma korkusuyla: J’nin dediği gibi, [وحش maddesinde,] o, uzak yanıyla çekinir; çünkü binicinin kamçısı sağ elindedir: (EM p. 233:) [yahut mânâ şudur: sanki o, uzak yanının dış yüzüyle çekiniyor gibidir; lafzen, uzak yanının yanı ile; zira ISd’ye göre,] bu, bir ismin, anlamca onunla aynı olan başka bir isme izâfe edilmesinin bir örneğidir. (M.) [Bundan dolayı ayrıca,] **رَمَاهُ اللّٰهُ بِذَاتِ الدَّفِّ** yani **ذات الجَنْبِ** [Allah onu zatülcenb ile vursun]. (TA.) ― -b2- ― -b3- Ayrıca kumun; ve arazinin yahut yerin: bir seti; bir yokuşu; yahut aşağı kısmın yahut tabanın üstünde, insana bakan bir kısmı: (K:) En-Nadr’a göre, [çoğul] **دُفُوفٌ** arazinin yahut yerin setleri; yokuşları; yahut aşağı kısmın yahut tabanın üstünde, insana bakan kısımları mânâsına gelir; (T, TA;) bunun gibi **دَفَادِفُ** de; bunun tekili ↓ **دَفْدَفَةٌ**’dir: (T, K:) Z’ye göre, vadilerin **دُفُوف**’u, yanların yüksek kısımlarıdır. (TA.) ― -b4- Ayrıca bir sonraki paragrafa bak. ― -b5- Ve **دَفَّةٌ**.

**دُفٌّ**
**دُفٌّ** **دف** ve ↓ **دَفٌّ**, (T, S, M, Mgh, Msb, K,) birincisi daha makbul, (K,) ikincisi A ‘Obeyd tarafından zikredilmiştir, (S,) [ve şimdi daha yaygın olan, bir tef;] kendisiyle vurulan bir şey; (M, K,) yahut kadınların vurduğu bir şey; (S,) yahut kendisiyle çalınan bir şey; (Mgh, Msb;) iki çeşittir; yuvarlak; ve dört köşeli: [ikincisinin yalnız eğlence için olduğu anlaşılır; zira] dört köşeli olanın haram olduğu söylenir; fakat yuvarlağın satılmasında sakınca yoktur: (Mgh:) çoğulu **دُفُوفٌ**. (M, Msb, K.)

**دَفَّةٌ**
**دَفَّةٌ** **دف** **دفه** **دفة** : **دَفٌّ** maddesinde üç yerde bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **دَفَّتَا السَّرْجِ** (farz edilen mecaz:) [at eyerinin iki yan tahtası;] hayvanın iki yanına bitişik duran iki tahta; (Mgh;) yahut at eyerinin iki yanı [yahut iki tahtası], onu aralarında kavrayan: [**قَرَبُوسٌ**’a bak:] ve aynı şekilde **دَفَّتَا الرَّحْلِ** (farz edilen mecaz:) devenin semerinin iki yanı vb. (M.) Ve aynı şekilde, (M,) **دَفاـَتَا المُصْحَفِ** (mecaz:) kitabın iki yanı [yahut iki kapağı]; (M, TA;) kitabı aralarında kavrayan iki şey; (T, M, Mgh, K, * TA;) kitabın iki yanında bulunan iki yüz. (Msb.) Şöyle denir: **حَفِظَ مَا بَيْنَ الدَّفَّتَيْنِ** (mecaz:) [iki kapak arasında olanı, yani kitabın bütün muhtevasını ezberledi]. (TA.) [**دَفَّةٌ** ayrıca (farz edilen mecaz:) genel olarak tahta mânâsına gelir; bunun gibi ↓ **دَفٌّ** de. Ve bundan dolayı, (farz edilen mecaz:) dümen.] Ve **دَفَّةُ الطَّبْلِ** (farz edilen mecaz:) davulun başı üzerindeki şey [yahut deri parçası]: (M’nin bir nüshasında böyle:) yahut **دَفَّتَا الطَّبْلِ** (mecaz:) iki şey, (T, K,) yani iki deri parçası, (TA,) [yaygın silindir] davulun başı [daha doğrusu iki ucu] üzerindeki. (T, K, TA.) Şöyle denir: **ضَرَبَ دَفَّتِى الطَّبْلِ** (mecaz:) [davulun iki derisini dövdü]. (TA.)

**دَفُوفٌ**
**دَفُوفٌ** **دف** **دفوف** Uçuşunda (S) dalış yaparken yere yaklaşan bir kartal: (S, K:) yahut hızlı uçan. (Skr, TA.)

**دُفُوفِىٌّ**
**دُفُوفِىٌّ** **دف** **دفوفى** **دفوفي** [**دُفُوفٌ**’dan nisbet ismidir; o da **دُفٌّ** ve **دَفٌّ**’in çoğuludur; görünüşe göre tef satıcısı yahut **مُدَفِّفٌ** gibi tef yapıcısı mânâsına gelir]. (K: orada belli bir adamın lakabı olarak zikredilmiştir.)

**دَفَّافٌ**
**دَفَّافٌ** **دفاف** Teflerin (**دُفُوف**) sahibi. (M, TA.) [Ve] tefi (**دُفّ**) çalan; (MA;) [ve] bunun gibi ↓ **مُدَفْدِفٌ**. (M.) -A2- **دَفَّافَةٌ**: **دَافٌّ** maddesine bak.

**دَفْدَفَةٌ**
**دَفْدَفَةٌ** **دفدفه** **دفدفة** : paragrafın sonuna yakın yerde **دَفٌّ** maddesine bak. -A2- [Ayrıca R. Q. 1’in mastarıdır; ona bak.]

**دَافٌّ**
**دَافٌّ** **داف** [aslında **دَافِفٌ**, **دَفَّ**’ın ism-i fâilidir, ona bak,] uçuşunda “kanatlarını açıp onları hareket ettirmeyen [yahut çırpmayan]” mânâsına gelen **صَافٌّ**’ın karşıtıdır. (M, TA.) Bir recez şairi, (M,) Ru-beh, (T,) [kafiye için], **دَافِى**’yi **دَافِفُ** yerine kullanır. (T, M.) ― -b2- **جَمَاعَةٌ دَافَّةٌ** yumuşak bir yürüyüşle giden bir adamlar topluluğu: (Msb:) ve **دَافَّةٌ** [tek başına] sert bir tempo tutmadan birlikte yolculuk eden bir topluluk: (AA, T:) düşmana doğru yumuşakça yahut ağır ağır giden bir ordu: (S, K: *) bir ülkeden yahut kasabadan diğerine gelen bir adamlar topluluğu: (IDrd, M:) büyük bir kasabaya yahut şehre giden bir topluluk: (TA:) ot ve rızık arayarak ağır ağır yolculuk eden (**يَدِفُّونَ**) bir adamlar topluluğu: (Z, TA:) kuraklık sebebiyle yeşil ot ve sular bulunan bir bölgeye yolculuk eden çöl halkından bir topluluk: ve [buradan] kuraklık yaşadıktan sonra yağmur gören bir topluluk; bunun gibi ↓ **دَفَّافَةٌ** da. (M.) 1’e iki yerde bak.

**مُدَفِّفٌ**
**مُدَفِّفٌ** **مدفف** **دُفُوف** [yahut tefler]in yapıcısı. (M. [Ayrıca **دُفُوفِىٌّ**’e de bak.]) -A2- **سَنَامٌ مُدَفِّفٌ** Yanlarının üzerine düşen [yahut sarkan] deve hörgücü. (S, Sgh, K.)

**مُدَفْدِفٌ**
**مُدَفْدِفٌ** **مدفدف** : **دَفَّافٌ** maddesine bak.
