# دف — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%81/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: دف

باب الدال والفاء
دف ، فد : ( مستعملة ) .
( دف ) : قال الليث : الدَّفّ والدَّفّة : الجَنْب لكلّ شيء ، وأنشد في الدَّفّة :
ووَانِيَةٍ زَجَرْتُ على وَجَاها
قَرِيح الدَّفّتين من البِطانِ
قال : ودَفّتا الطَّبْل . اللّتان على رأسه ، ودَفّتَا المُصْحَفِ ضِمَامَتاه من جانبيه .
وفي حديث عمرَ أنه قال لمالك بنِ أوْس : أنه قد دفّت علينا من قومك دافَّةٌ وقد أَمَرْنَا لهم بِرَضْخ فاقسِمه فيهم .
قال أبو عُبيد : قال أبو عمرو : الدَّافّة : القومُ يسيرون جماعةً سيراً ليس بالشَّديد ، يقال : هم يَدِفُّون دَفيفاً .
ومنه الحديث الآخَر أنّ أعرابياً قال : يا رسول الله هل في الجنَّة إِبل ؟ فقال : ( نعم إنَّ فيها النَّجائب تَدِفّ بِرُكْبانها ) ، قال : وقال أبو زيد : خُذْ ما دَفَّ لك واسْتَدَفّ ، أي ما تَهَيَّأ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : دفَّ على وجه الأرض وزَفَّ بمعنًى واحد ، ونادَى منادِي خالد بن الوليد في بعض غَزَوَاته : أَلا مَن كان معه أسيرٌ فليُدافِّه . قال أبو عبيد : قال أبو عمرو والأمويّ قوله : فيلدافِّه ، يعني ليُجْهِز عليه ، يقال : دافَفْتُ الرجلَ دِفافاً ومُدافَّةً ، وهو إجهازك عليه ، قال رُؤبة :
لمَّا رآني أُرْعِشتْ أَطْرَافي
كان مع الشَّيْبِ من الدِّفافِ
وكان الأصمعيّ يقول : تَدافَّ القومُ إذا ركبَ بعضُهم بعضاً .
قال أبو عبيد : وهو من هذا . قال : وفيه لغة أخرى فليدَافِهِ بتخفيف الفاء من دافَيْتُه ، وهي لغةٌ لجهينَة .
ومنه الحديث المرفوع : أنه أُتِي بأسير فقال : ( أَدْفُوه ) ، يريد الدِّفْءَ من البَرْدِ ، فَقَتَلُوه فَوَاداه رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) قال أبو عبيد : وفيه لغةٌ ثالثة بالذال فليذافِّه ، يقال : ذفَفْتُ عليه تَذْفيفاً إذا أجهزتَ عليه ، ومنه حديثُ عَلِيّ : لا يُذَفَّفُ على جريح ، والدُّفّ : الّذي يُضرَبُ به ، يقال له : دَفٌّ أيضاً ، وأما الدَّف بمعنى الجَنْب فهو بالفَتْح لا غير ، وجمعه دُفُوف .
وقال الليث : الدَّفيف أن يَدُفّ الطائرُ على وجه الأرض يحرِّك جناحيه ، ورِجلاه بالأَرْض وهو يطير ، ثم يستقلُّ ، وقال رؤبة :
والنسرُ قد يَركُض وهو دافِ
فخفّف وكسَرَ على كَسرةِ دافِفٍ ، وحَذَف إحدى الفاءين .
وقال ابن شميل : دُفوف الأرض أسنادُها ، وهي دَفادِفُها ، الواحدة دَفْدَفة ، وَدَفَّ العُقاب يَدُف : إذا دَنا من الأرض في طَيَرانه ، والدَّفيف : العَدْو أيضاً .
فد : في حديث النّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( إنَّ الجفاءَ والقسوةَ من الفدَّادِين ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عمرو : هي مخفّفة واحدها فَدَّان مشدّدة ، وهي البقر الّتي يُحرَث بها .
وقال أبو عبيد : ليس الفَدادِين من هذا في شيء ، ولا كانت العرب تعرفها ، إنَّما هذه للرُّوم وأهلِ الشام ، وإنما افتُتحت الشام بعد النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ولكنهم الفَدَّادونَ بتشديد الدال واحدُهم فَدَّاد .
وقال الأصمعيّ : وهم الذين تَعْلُو أصواتُهم في حروثِهم وأموالِهم ومَواشيهم وما يعالجون بها . وكذلك قال الأحمر . يقال منه : فَدَّ الرجلُ يَفِدُّ فَدِيداً . إذا اشتَدَّ صوتُه . وأنشد :
أُنْبئْتُ أَخْوَالي بَني يَزيدُ
ظُلماً علينا لهمُ فَدِيدُ
وكان أبو عبيدة يقول غير ذلك كأنه قال : الفدادون المكثِرون من الإبل الذين يملك أحدهم المئتين من الإبل إلى الألف يقال له : فَدَّاد إذا بلغ ذلك . وهم مع هذا : جُفاةٌ أهلُ خُيَلاء .
قال أبو عبيد : وقول أبي عبيدة هو الصواب عندي . ومنه الحديث الآخر إنَّ الأرض إذا دُفن فيها الإنسانُ قالت له : مَشَيْتَ على ظَهرِي فَدَّاداً ذا مالٍ كثير وذَا خُيَلاء ، ثعلب عن ابن الأعرابيّ : فَدَّدَ الرجلُ : مَشَى على وجه الأرض كِبَراً وبَطَراً . وَفَدَّدَ إذا صاحَ في بَيْعه وشرائه .
قال أبو العباس : وقوله عليه السلام : ( الجَفاء والقسْوة في الفَدّادين ) ، هم الجَمَّالُونَ والرُّعْيان والبَقّارون والحَمّارون . وفَدْفَدَ : إذا عَدَا هَارِباً من عَدُوّ أو سَبُع .
قال الليث : الفديدُ صوتٌ كالخفيف ، وقد فَدَّ يَفِدّ فَديداً ، ومنه الفَدْفَد .
وقال النابغة :
أوَابِدُ كالسّلام إذا استمرَّت
فليس يَرُدُّ فَدْفَدَهَا التَّظَنِّي
وفَلاةٌ فَدْفَد لا شيءَ فيها .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الفَدْفَد المكان المرتفع فيه صَلابةٌ ، ونحو ذلك قال ابن شميل .
وقال ابن الأعرابي : يقال لِلَّبن الثَّخين فُدَفِدٌ .

### Türkçe

باب **الدال** و**الفاء**
**دف** ، **فد** : (kullanılan).

(**دف**) : Leys dedi: **الدَّفّ** ve **الدَّفّة**: her şey için yan/kenar; ve **الدَّفّة** hakkında şu şiiri okudu:
ووَانِيَةٍ زَجَرْتُ على وَجَاها
قَرِيح الدَّفّتين من البِطانِ
Dedi: ve davulun iki **دَفّتا**’sı: onun başı üzerindeki iki (parça); ve mushafın iki **دَفّتَا**’sı: iki yanından onun iki cildi/kaplamasıdır.

Ömer’in hadisinde: Mâlik b. Evs’e dedi ki: “Kavminden bir **دافَّةٌ** bize doğru geldi; ve biz onlar için bir **بِرَضْخ** emrettik; onu aralarında taksim et.”

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: **الدَّافّة**: bir topluluk; şiddetli olmayan bir yürüyüşle topluca yürürler; “**يَدِفُّون** **دَفيفاً**” denir.

Ve ondan diğer hadis: bir bedevî dedi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, cennette deve var mı?” Dedi ki: “(Evet; onda **النَّجائب** vardır; binekleriyle **تَدِفّ** eder.)” Dedi: Ebû Zeyd dedi: “Sana **دَفَّ** olanı al ve **اسْتَدَفّ** et”; yani, hazır olanı.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Yeryüzünün yüzü üzerinde **دفَّ** etti” ve “**زَفَّ** etti” tek bir mânâdadır. Hâlid b. Velîd’in bazı gazvelerinde münâdîsi seslendi: “Dikkat! Kimin yanında bir esir varsa onu **فليُدافِّه** etsin.” Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr ve el-Umevî dedi ki: onun sözü “**فيلدافِّه**”; yani, onun işini bitirsin/üzerine son darbeyi indirsin. “Adamı **دافَفْتُ** onu **دِفافاً** ve **مُدافَّةً** (ile)” denir; bu, senin onun işini bitirmendir. Rü’be dedi:
لمَّا رآني أُرْعِشتْ أَطْرَافي
كان مع الشَّيْبِ من الدِّفافِ
Ve Asma‘î derdi ki: “Kavim **تَدافَّ** etti” (demek), onların bazısı bazısına bindiği zaman.

Ebû Ubeyd dedi: Bu, bundandır. Dedi: ve onda başka bir lehçe vardır: “**فليدَافِهِ**”; **الفاء**’yı hafifletmekle, “**دافَيْتُه**”dan; ve bu, Cüheyne’nin bir lehçesidir.

Ve ondan merfû hadis: bir esir getirildi; dedi ki: “(**أَدْفُوه**)”; soğuktan **الدِّفْءَ** (ısınmayı) istiyor; derken onu öldürdüler; bunun üzerine Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ona seslendi. Ebû Ubeyd dedi: onda üçüncü bir lehçe vardır; **الذال** ile: “**فليذافِّه**”. “Üzerine **ذَفَفْتُ** ona **تَذْفيفاً**” denir; sen işini bitirdiğin zaman. Ve ondan Ali’nin hadisi: “Bir yaralı üzerine **لا يُذَفَّفُ** edilmez.” Ve **الدُّفّ**: onunla vurulan şeydir; ona “**دَفٌّ**” da denir. Ama yan/kenar mânâsında **الدَّف** ise fetha iledir, başka değil; onun çoğulu **دُفُوف**’tur.

Leys dedi: **الدَّفيف**: kuşun yeryüzünün yüzü üzerinde **يَدُفّ** etmesidir; iki kanadını hareket ettirir, iki ayağı yerde iken uçmaktadır; sonra yükselir. Rü’be dedi:
والنسرُ قد يَركُض وهو دافِ
Böylece hafifletti ve **دافِفٍ**’in kesrası üzerine kesre ile kırdı; ve iki **الفاء**’dan birini hazfetti.

İbn Şümeyl dedi: Yerin **دُفوف**’u: onun dayanakları/yamaçlarıdır; ve onlar onun **دَفادِفُ**’udur; bir tanesi **دَفْدَفة**’dir. Ve kartal **دَفَّ** eder, **يَدُفّ**: uçuşunda yere yaklaştığı zaman. Ve **الدَّفيف**: koşmak da (demektir).

**فد** : Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “(Şüphesiz kabalık ve katılık **الفدَّادِين**’dendir.)”

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: o, hafifletilmiştir; onun tekili şeddeli **فَدَّان**’dır; ve o, onunla sürüm yapılan sığırlardır.

Ebû Ubeyd dedi: **الفَدادِين** bununla hiçbir şeyde değildir; ve Araplar onu bilmezdi; bu ancak Rumlar ve Şam ehli içindir. Şam ancak Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) sonra fethedildi; fakat onlar **الفَدَّادونَ**’dur; **الدال**’ı şeddeli; onların tekili **فَدَّاد**’dır.

Asma‘î dedi: ve onlar, ekinlerinde, mallarında, hayvanlarında ve onunla uğraştıkları şeylerde sesleri yükselen kimselerdir. Ahmer de böyle dedi. Ondan “Adam **فَدَّ** etti, **يَفِدُّ** **فَدِيداً**” denir: sesi şiddetlendiği zaman. Şu şiiri okudu:
أُنْبئْتُ أَخْوَالي بَني يَزيدُ
ظُلماً علينا لهمُ فَدِيدُ
Ebû Ubeyde başka türlü söylerdi; sanki dedi ki: **الفدادون** develeri çok olan kimselerdir; onlardan biri iki yüz deveden bine kadar deveye sahip olur; buna ulaştığı zaman ona **فَدَّاد** denir. Ve onlar bununla beraber: kaba kimselerdir; kibir ehli.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde’nin sözü benim yanımda doğrudur. Ve ondan diğer hadis: insan toprağa gömüldüğü zaman, yer ona der ki: “Sırtım üzerinde çok mal sahibi ve kibir sahibi bir **فَدَّاداً** olarak yürüdün.” Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Adam **فَدَّدَ** etti”: yeryüzünün yüzü üzerinde büyüklük ve azgınlıkla yürüdü. Ve “**فَدَّدَ**” (denir): alışverişinde ve satışında bağırdığı zaman.

Ebû’l-Abbâs dedi: ve onun (aleyhisselâm) sözü: “(**الجَفاء والقسْوة في الفَدّادين**)”: onlar deveci, çoban, sığırcı ve eşekçilerdir. Ve **فَدْفَدَ**: bir düşmandan veya yırtıcıdan kaçarak koştuğu zaman.

Leys dedi: **الفديد**: hafif gibi bir sestir; ve **فَدَّ** etti, **يَفِدّ** **فَديداً**; ve ondan **الفَدْفَد**.

Nâbiga dedi:
أوَابِدُ كالسّلام إذا استمرَّت
فليس يَرُدُّ فَدْفَدَهَا التَّظَنِّي
Ve **فَلاةٌ فَدْفَد**: içinde hiçbir şey olmayan (çöl).

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الفَدْفَد**: içinde sertlik bulunan yüksek yerdir; İbn Şümeyl de buna benzer söyledi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: koyu süte **فُدَفِدٌ** denir.
