# دقر — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D8%B1/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%82%D8%B1/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D8%B1.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: دقر

(باب الدال والقاف وما يثلثهما)
(دقل) الدال والقاف واللام ليس بأصلٍ يُقاس عليه، ولا له فروعٌ. وإنَّما يقال دَقَلُ السَّفينة. والدَّقَل: أردأ التَّمْر. وذُكِر عن الخليل، ولا أَدري أصحيحٌ عنْهُ ذلك أمْ لا: دَوْقَلَ الرَّجُل لنَفْسه، إذا اختَصَّها بشيءٍ من المأكول.‏
(دقس) الدال والقاف والسين قريب(1)، إلا أنَّهم يقولون: الدُّقْسَة: دُوَيْبَّة. ويقولون: دَنْقَسَ الرجُلُ دَنقْسةً، وربَّما قالوا بالشين، إذا نظرَ بمُؤْخِرِ عينَيه، وليس هذا من أصيلِ كلام العرب. وكذلك الدال والقاف والشين. وذكروا أن أبا الدُّقَيش(2) سُئِل عن معنى كُنْيته فقال: لا أدري، هي أسماءٌ نسمعها فنتسمَّى بها. وما أقرَبَ هذا الكلامَ من الصِّدْق. وذكر السِّجِستانيّ أنَّ الدُّقْشَة دُوَيْبَّة رَقْطاء، وأنَّ الدَّقْش النَّقْش. وكل ذلك تعلُّلٌ، وليس بشيء.‏
(دقم) الدال والقاف والميم أُصَيل فيه كلمة. يقال: "دَقَم أسنانَه: كَسرها.‏
(دقي) الدال والقاف والياء كلمةٌ واحدة. دَقِيَ الفَصيل دَقىً، إذا بَشِمَ عن اللَّبن. والذّكرُ دَقٍ والأنثى دَقِيَةٌ.‏
(دقر) الدال والقاف والراء أصل يدل على ضعفٍ ونقصان. فالدَّقارير: الأباطيل. والدواقير- فيما يقال- جمع دَوْقَرَةٍ، وهي غائطٌ من الأرض لا يُنْبِت. والدِّقْرَارة: الرجُل النَّمَّام. والدِّقرار: التُّبَّان. وقياسُه قياسُ الباب، لنُقْصانه.‏
(دقع) الدال والقاف والعين أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على الذّلّ. وأصله الدَّقْعاء، وهو التراب. يقال دَقَِعَ الرَّجل: لَصِِقَ بالتراب ذُلاًّ. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، للنِّساء: "إنَّكُنَّ إذا جُعتُنّ دَقَِعْتُنّ، وإذا شبِعتن خجِلْتُنَّ" فالدّقَع هذا. قال الكميت:‏
ولَم يَدْقَعُوا عند ما نابهُمْ *** لوَقْعِ الحُروبِ ولم يَخْجَلُوا(3)‏
والمَدَاقيعِ مِن الإبل: التي تأكل النَّبْتَ حتى تلصِقَهُ بالأرض، من الدَّقعاء(4). والداقعُ من الرّجال: الذي يطلُب مَدَاقَّ الكَسْب. وفي بعض اللغات: "رماهُ اللهُ بالدَّوْقَعَة"، وهي فوعلة من الدَّقَع.‏
---------------------------------------------------------------ـ
(1) كذا في الأصل.‏
(2) أبو الدقيش: أحد الأعراب الفصحاء الذين أخذت عنهم اللغة. انظر فهرست ابن النديم 70. قال: "أبو الدقيش القناني الغنوي". وفي الأصل: "أبو الدهس"، تحريف. انظر اللسان (دقش).‏
(3) سبق البيت في مادة (خجل) ص247. والخجل في البيت والحديث بمعنى الأشر والبطر.‏
(4) في الأصل: "حتى تلصق الدقعاء"، صوابه من المجمل. وفي اللسان: "حتى تلصقه بالدقعاء، لقلته".‏
ـ

### Türkçe

(باب **الدال** ve **القاف** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**دقل**) **الدال** ve **القاف** ve **اللام**, üzerine kıyas yapılacak bir asl değildir; onun dalları da yoktur. Ancak “**دَقَلُ السَّفينة**” denir. Ve **الدَّقَل**: hurmanın en kötüsüdür. Ve **الخليل**’den zikredildi; ve ben bilmem, bu ondan sahih midir değil midir: “**دَوْقَلَ** adam kendi nefsi için”, eğer onu yenilecekten bir şey ile tahsis ettiyse.

(**دقس**) **الدال** ve **القاف** ve **السين** yakındır(1); ancak onlar derler: **الدُّقْسَة**: bir küçük canlı. Ve derler: “**دَنْقَسَ** adam **دَنقْسةً**”, ve belki **الشين** ile de söylediler, eğer iki gözünün arkasıyla baktıysa; ve bu, Arapların aslî sözünden değildir. Ve كذلك **الدال** ve **القاف** ve **الشين**. Ve zikrettiler ki **أبو الدُّقَيش**(2) künyesinin manası hakkında soruldu da dedi: “Bilmiyorum; onlar isimlerdir, onları işitiriz de onlarla künyeleniriz.” Ve bu söz, doğruluğa ne kadar yakındır. Ve **السِّجِستانيّ** zikretti ki **الدُّقْشَة** benekli bir küçük canlıdır; ve **الدَّقْش** **النَّقْش**’tir. Ve bütün bunlar bir bahane uydurmadır; ve bir şey değildir.

(**دقم**) **الدال** ve **القاف** ve **الميم**’de aslî bir kelime vardır. Denir: “**دَقَم** dişlerini: onları kırdı.”

(**دقي**) **الدال** ve **القاف** ve **الياء** bir tek kelimedir. **دَقِيَ** sütten kesilmemiş yavru **دَقىً**; eğer sütten dolayı bıkkınlık duyduysa. Ve erkek **دَقٍ**’dır, dişi **دَقِيَةٌ**’dir.

(**دقر**) **الدال** ve **القاف** ve **الراء**, zayıflık ve noksanlığa delalet eden bir asıldır. O hâlde **الدَّقارير**: bâtıllardır. Ve **الدواقير** –denildiğine göre– **دَوْقَرَةٍ**’nin cem‘idir; ve o, yerden bir çukurdur ki bitki bitirmez. Ve **الدِّقْرَارة**: koğucu adamdır. Ve **الدِّقرار**: **التُّبَّان**’dır. Ve onun kıyası, noksanlığından dolayı, babın kıyasıdır.

(**دقع**) **الدال** ve **القاف** ve **العين** bir tek asıldır; ve o, zillete delalet eder. Ve onun aslı **الدَّقْعاء**’dır; ve o, topraktır. Denir: **دَقَِعَ** adam: zilletle toprağa yapıştı. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم kadınlara dedi: “Şüphesiz siz, acıktığınızda **دَقَِعْتُنّ**, doyduğunuzda utandınız.” İşte bu, **الدّقَع**’dır. **الكميت** dedi:

Ve onlar, kendilerine isabet ettiğinde **يَدْقَعُوا** olmadılar *** savaşların vukuuna; ve utanmadılar(3)

Ve develerden **المَدَاقيعِ**: bitkiyi yiyip onu yere yapıştıranlardır; **الدَّقعاء**’dan(4). Ve erkeklerden **الداقعُ**: kazancın **مَدَاقَّ**’larını talep eden kimsedir. Ve bazı dillerde: “Allah onu **بالدَّوْقَعَة** ile attı”; ve o, **الدَّقَع**’dan **فوعلة** veznindedir.

---------------------------------------------------------------ـ
(1) Asılda böyledir.
(2) **أبو الدقيش**: dili kendilerinden alınmış fasih bedevîlerden biridir. İbnü’n-Nedîm fihristine bak: 70. Dedi: “**أبو الدقيش القناني الغنوي**”. Asılda: “**أبو الدهس**”, tahriftir. **اللسان**’a bak (**دقش**).
(3) Beyit, (خجل) maddesinde s.247’de geçti. Ve beyitte ve hadiste **الخجل** manası: azgınlık ve şımarıklıktır.
(4) Asılda: “**حتى تلصق الدقعاء**”; doğrusu **المجمل**’dendir. Ve **اللسان**’da: “**حتى تلصقه بالدقعاء، لقلته**”.
