# دقش (د-ق-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%82%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ق - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D8%B4/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والشين والدال معهما
ش ق د، ش د ق، د ق ش مستعملات شقد: الشِّقدةُ: حَشيشةٌ كثيرة الإهالة واللبن تطبخ بدقيق ولبن وأشياء، تؤكل، وهي القِشْدَة أيضاً.
الشِّدْق: طفطفة الفم من باطن الخدين، والأَشْدَق: العريض الشِّدْقَيْنِ وما يليه. وتَشَدَّقَ في الكلام إذا فتح فاه.
واللجام الشادِقُ الداخل الفم، وشَدَقَه يَشْدِقُه شَدْقاً وأَشدَقْتُه أنا إياه إِشداقاً.
دقش:
قلت لأبي الدَّقيش: ما الدَّقْشِ والدُّقَيْش? قال: لا أدري. قلت: فاكتنيت بكنية لا تدري? قال: إنما الكنى والأسماء علامات من شاء تسمى بما شاء لا قياس ولا حتم.

##### Türkçe

**القاف** ve **الشين** ve **الدال** bunlarla birlikte

**ش ق د**، **ش د ق**، **د ق ش** kullanımdadır. **شقد**: **الشِّقدةُ**: çokça içyağı ve süt bulunan bir ottur; un ve süt ve şeylerle pişirilir; yenir; o, **القِشْدَة** de olur.

**الشِّدْق**: ağzın, yanakların iç tarafından olan yumuşak etidir; **الأَشْدَق**: **الشِّدْقَيْنِ** ve ona bitişik olanın geniş olanıdır. Ve konuşmada **تَشَدَّقَ**: ağzını açtığı zaman.

Ve **الشادِقُ** gemi: ağzın içine giren (olan). Ve **شَدَقَه** onu **يَشْدِقُه** **شَدْقاً**; ve ben onu ona **أَشدَقْتُه** **إِشداقاً**.

**دقش**:
**أبي الدَّقيش**’e dedim: **الدَّقْشِ** ve **الدُّقَيْش** nedir? Dedi: Bilmiyorum. Dedim: Öyleyse bilmediğin bir künye ile mi künyelendin? Dedi: Kunyeler ve isimler ancak alâmetlerdir; dileyen dilediğiyle adlanır; kıyas yoktur ve zorunluluk yoktur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D8%B4/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ش د
قشد ، شدق ، دقش ، شقد ، دشق .
قشد : قال الليث : يقال لِثُفْلِ السَّمْنِ القِشْدَةُ والقِلْدة .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم في قول العرب : إذا طَلَعت البَلْدة أُكِلَتِ القِشدة .
قال : وتسمَّى القشدة الإثرَ والخُلاصة والأُلاَقةَ .
قال : وسُمِّيَتْ أُلاقةً لأنها تَليقُ بالقِدر أي : تَلْزَقُ بأَسْفلِها حين يُصَفَّى السَّمن ويَبقى الإثْرُ مع شعَرٍ وعُود وغيرِ ذلك إن كان ويخرج السَّمن مُهذَّباً صافياً كأَنّه الخل .
أبو عبيد عن الكسائي : يقال لثُفْل السَّمْنِ القِلْدة والقِشدةُ بالدال والكُدادةُ ، وقد قشَدْنا القِشْدَة .
شقد : قال الليث : الشِّقْدَةُ : حشيشةٌ كثيرةُ الإهالة واللّبَنِ .
قال أبو منصور : لمْ أَسْمَع الشِّقْدَة لغير الليث وكأنه أراد القِشدة فقلبه كما يقال جذب وجبذ .
دقش : قال الليث : سألْتُ أَبا الدُّقَيش ؛ فقلت : ما الدَّقَشُ ؟ فقال : لا أَدرِي ، قلت : فما الدُّقَيْشُ ؟ قال : ولا هذا ، قلت : فاكْتَنَيْتَ بما لا تدري ما هُوَ . قال : إنما الكُنَى والأسماءُ علاماتٌ .
وقال ابنُ دُرَيد : قال أبو حاتم : السجزي : الدّقشة دُوَيْبَّةٌ رقْطَاء أصغرُ من العَظَاءَةِ قال : والدَّقْش عنده النقْشُ .
ورَوى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : أبو الدُّقَيْشِ كنيةٌ واسمه الدَّقَش .
قلت : وهذا قريبٌ من قول أبي حاتم .
شدق : قال الليث : الشِّدْقُ : والشَّدْقُ لُغتان .
قال : والأَشدق العريضُ الشِّدْق الواسعُه والمائلُه أيَّ ذلك كان .
وقال غيره : رجُلٌ أَشدق إذا كان مُفَوَّهاً ذا بَيان ورجالٌ شُدْقٌ .
وقيل لعمرو بن سعيد : الأشدقُ لأنّه كان أحد خطباء العرب ، وجمْع الشدق شُدوق وأشداق ، والشَّدَقُ : سَعَةُ الشدقيْن .
ويقال : هو يتشدَّق في كلامه إذا توسَّع فيه وتَفَيْهَق ، وهو مذمومٌ وشدْقا الوادي ناحِيتاه .
دشق : أبو عبيد وغيره : بيْتٌ دَوْشَقٌ إذا كان ضخماً ، وَجملٌ دَوْشَقٌ إذا كان ضخماً فإذا كان سريعاً فهو دِمَشْقٌ .

##### Türkçe

ق ش د
**قشد** , **شدق** , **دقش** , **شقد** , **دشق** .

**قشد** : Leys dedi: İçyağının tortusuna **القِشْدَةُ** ve **القِلْدة** denir.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den, Arapların şu sözü hakkında haber verdi: “**البَلْدة** doğunca **القِشدة** yenildi.”

Dedi: **القشدة**’ye **الإثرَ** ve **الخُلاصة** ve **الأُلاَقةَ** da ad verilir.

Dedi: **أُلاقةً** diye adlandırıldı; çünkü o, tencereye yapışır; yani: içyağı süzülünce onun altına yapışır; ve **الإثْرُ** bir kıl ve bir çöp ve bunun dışında başka şeylerle birlikte kalır—eğer varsa—; ve içyağı, sanki sirke imiş gibi, arıtılmış, duru olarak çıkar.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: İçyağının tortusuna **القِلْدة** ve **القِشدةُ** ( **الدال** ile) ve **الكُدادةُ** denir; ve biz **القِشْدَة**’yi **قشَدْنا**.

**شقد** : Leys dedi: **الشِّقْدَةُ**: içyağı ve sütü çok olan bir ottur.

Ebû Mansûr dedi: Leys’ten başkası için **الشِّقْدَة**’yi işitmedim; sanki **القِشدة**’yi kastetti de onu çevirdi; nitekim **جذب** ve **جبذ** denildiği gibi.

**دقش** : Leys dedi: Ebû’d-Dukayş’e sordum; dedim: **الدَّقَشُ** nedir? Dedi: Bilmiyorum. Dedim: Peki **الدُّقَيْشُ** nedir? Dedi: Bu da değil. Dedim: Öyleyse, ne olduğunu bilmediğin şeyle künyelendin. Dedi: Künye ve isimler ancak alâmetlerdir.

İbn Düreyd dedi: Ebû Hâtim dedi: Siczî: **الدّقشة** benekli bir küçük hayvancıktır; **العَظَاءَةِ**’den daha küçüktür. Dedi: Ve **الدَّقْش** onun yanında **النقْشُ**’tur.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: Ebû’d-Dukayş bir künyedir; adı ise **الدَّقَش**’tır.

Dedim: Bu, Ebû Hâtim’in sözüne yakındır.

**شدق** : Leys dedi: **الشِّدْقُ** ve **الشَّدْقُ** iki lugattır.

Dedi: **الأَشدق**: geniş **الشِّدْق**’lu, genişi ve eğri olanı—hangisi olursa olsun.

Başkası dedi: Bir adam **أَشدق**’tur; eğer ağzı geniş, beyan sahibi ise; ve adamlar **شُدْقٌ**.

Ve Amr b. Saîd’e **الأشدقُ** denildi; çünkü o, Arapların hatiplerinden biriydi. **الشدق**’ın çoğulu **شُدوق** ve **أشداق**’tır. Ve **الشَّدَقُ**: iki **شدق**’ın genişliğidir.

Ve denir: O, sözünde **يتشدَّق** eder; onda genişler ve böbürlenir; o ise yerilmiştir. Ve vadinin iki **شدق**’ı: onun iki yanıdır.

**دشق** : Ebû Ubeyd ve başkaları: Bir ev **دَوْشَقٌ**’tur; eğer iri ise. Ve bir deve **دَوْشَقٌ**’tur; eğer iri ise. Şayet hızlı ise o, **دِمَشْقٌ**’tur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D8%B4/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّقْشُ: النَّقْش.
والدَّقْشةُ: دويبّة رَقْشاءُ، وقيل رقْطاء أَصغر من العَظاءة. وأَبو الدُّقَيش: كنية، قال الأَزهري: أَبو الدُّقَيش كنْية واسمه الدقَشُ. قال يونس: سأَلت أَبا الدُّقَيش: ما الدَّقَشُ؟ فقال: لا أَدري، قلت: ما الدُّقَيش؟ فقال: ولا هذا، قلت: فاكتنيت بما لا تعرف ما هو؟ قال: إِنما الكُنى والأَسماء علامات. قال أَبو زيد: دخلت على أَبي الدُّقَيش الأَعرابي وهو مريض فقلت له: كيف تجدُك يا أَبا الدُّقَيش؟ قال: أَجدُ ما لا أَشتهي وأَشتهي ما لا أَجد، وأَنا في زمان سوء، زمانٌ من وَجَدَ لم يَجُد، ومن جاد لم يجِدْ.
ودنْقَشَ الرجلُ إِذا نظر وكسَر عينيه. ودنْقَشْت بين القوم: أَفسدت، قال: وربما جاء بالسين المهملة: حكاه أَبو عبيد. قال ابن بري: ذكر أَبو القاسم الزجاجي أَن ابن دريد سئل عن الدقَش فقال: قد سمت العرب دقَشاً وصغروه فقالوا دُقَيش وصيرت مِن فَعَلَ فَنْعَل فقالوا دنْقَش، قال: والدُّقَيش طائر أَغبر أُرَيقِط معروف عندهم؛ قال غلام من العرب أَنشده يونس:يا أُمّتاه أَخْصِبي العَشِيَّه،
قد صِدْتُ دَقْشاً ثم سَنْدَرِيّه

##### Türkçe

**الدَّقْشُ**: **النَّقْش**.

Ve **الدَّقْشةُ**: benekli küçük bir canlı; ve **رَقْطاء** (benekli) olduğu, **العَظاءة**’dan daha küçük olduğu söylenmiştir.

Ve **أَبو الدُّقَيش**: bir künye. el-Ezherî dedi ki: **أَبو الدُّقَيش** bir künyedir ve onun adı **الدقَشُ**’tur. Yûnus dedi ki: **أَبا الدُّقَيش**’e sordum: **الدَّقَشُ** nedir? dedi ki: Bilmiyorum. Dedim: **الدُّقَيش** nedir? dedi ki: Bunu da (bilmiyorum). Dedim: Öyleyse ne olduğunu bilmediğin bir şeyle künyelendin mi? Dedi ki: Künyeler ve isimler ancak alâmetlerdir. Ebû Zeyd dedi ki: **أَبي الدُّقَيش** el-A‘râbî’nin yanına girdim, o hasta idi; ona dedim ki: Kendini nasıl buluyorsun, ey **أَبا الدُّقَيش**? Dedi ki: İstemediğimi buluyorum ve bulmadığımı istiyorum; ve ben kötü bir zamanda( yım): bir zaman ki, bulan cömertlik etmedi; cömertlik eden de bulmadı.

Ve **دنْقَشَ** adam: baktığı zaman ve gözlerini kıstığı zaman (olur). Ve **دنْقَشْت** kavmin arasında: bozdum (fesat çıkardım). Dedi ki: Bazen **السين** المهملة ile de getirir: Ebû Ubeyd bunu nakletti. İbn Berrî dedi ki: Ebû’l-Kâsım ez-Zeccâcî zikretti ki İbn Düreyd’e **الدقَش** hakkında soruldu da dedi ki: Araplar **دقَشاً** diye adlandırmışlardır ve onu küçültmüşlerdir de **دُقَيش** demişlerdir; ve **فَعَلَ**’dan **فَنْعَل**’e çevrilmiştir de **دنْقَش** demişlerdir. Dedi ki: Ve **الدُّقَيش**: kül renkli, benekli bir kuştur; onların yanında bilinen (bir kuş). Araplardan bir delikanlı dedi ki, Yûnus ona okuttu:

يا أُمّتاه أَخْصِبي العَشِيَّه،
قد صِدْتُ **دَقْشاً** ثم سَنْدَرِيّه

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D8%B4/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدقشة، هكذا في النسخ بالحمرة، وهو موجود في نسخ الصحاح كلها، فالصواب كتابته بالأسود، قال أبو حاتم: الدقشة، بالفتح: دويبة رقطاء أصغر من القطاة، هكذا في النسخ، وفي اللسان والتكملة أصغر من العظاءة، وقيل: هي دويبة رقشاء. وذكر الفتح مستدرك. أو طائر أرقش أغبر أريقط، وتصغيره الدقيش، وبه كنوا، قاله ابن دريد، قال غلام من العرب- أنشده يونس-:
  يا أمتاه أخصبي العشـيه                      قد صدت دقشا ثم سندريه والدقش، كالنقش، عن أبي حاتم، قال ابن دريد: ورد قوم من أهل اللغة هذا الحرف، فقالوا: ليس بمعروف، وهو غلط؛ لأن العرب سمت دنقشا، فإن كان من الدقشة فالنون زائدة، ولم يبنوا منه هذا البناء إلا وله أصل. وسأل يونس أبا الدقيش الأعرابي: ما الدقيش? فقال: لا أدري، إنما هي أسماء نسمعها فنتسمى بها: كذا نص الجوهري، وفي التهذيب: قال يونس: سألت أبا الدقيش: ما الدقش? فقال: لا أدري، قلت: وما الدقيش? قال: ولا هذا: قلت: فاكتنيت بما لا تعرف ما هو? قال: إنما الكنى والأسماء علامات. انتهى. قال ابن فارس: وما أقرب هذا الكلام من الصدق. قلت: وقد تقدم عن ابن دريد أنه كنى بالطائر، قال ابن بري: قال أبو القاسم الزجاجي: إن ابن دريد سئل عن الدقيش، فقال: قد سمت العرب دقشا، فصغروه، وقالوا: دقيش، وصيرت من فعل فنعلا، فقالوا دنقش. وقال أبو زيد: دخلت على أبي الدقيش الأعرابي وهو مريض فقلت له: كيف تجدك يا أبا الدقيش? قال: أجد ما لا أشتهي وأشتهي ما لا أجد، وأنا في زمان سوء، زمان من وجد لم يجد، ومن جاد لم يجد. قلت: كيف لو أدرك أبو الدقيش زماننا هذا? فلنسأل الله العظيم أن يعفو عنا، ويسامحنا بفضله وكرمه. آمين.

##### Türkçe

**الدقشة**، nüshalarda kırmızıyla böyle; ve o, **الصحاح** nüshalarının hepsinde mevcuttur; doğrusu, onu siyahla yazmaktır. Ebû Hâtim dedi: **الدقشة**, fetha ile: benekli bir küçük hayvancık; **القطاة**’dan daha küçüktür; nüshalarda böyle. **اللسان** ve **التكملة**’de: **العظاءة**’dan daha küçüktür. Ve denildi ki: o, benekli bir küçük hayvancıktır. Ve fethayı zikretmek **مستدرك**’tir. Yahut benekli, tozlu, benekçik bir kuştur; onun küçültmesi **الدقيش**’tir; onunla künye yaptılar; İbn Düreyd söyledi. Araplardan bir oğlan dedi —Yûnus onu inşâd etti—:
  Ey anneciğim, akşamı bereketli kıl                      **دقشا** avladım, sonra onu yedireceğiz

Ve **الدقش**, **النقش** gibi, Ebû Hâtim’den. İbn Düreyd dedi: Ehl-i lugattan bir kavim bu harfi reddetti; dediler ki: bilinen değildir; ve o yanlıştır; çünkü Araplar **دنقشا** diye adlandırdı; eğer **الدقشة**’dandır ise, **النون** ziyadedir; ve bu binayı ondan bina etmediler, ancak onun bir aslı olmakla. Yûnus, bedevî Ebû **الدقيش**’e sordu: **الدقيش** nedir? Dedi ki: Bilmiyorum; ancak onlar, işittiğimiz isimlerdir de onlarla isimleniriz. Cevherî’nin nassı böyledir. Ve **التهذيب**’de: Yûnus dedi: Ebû **الدقيش**’e sordum: **الدقش** nedir? Dedi ki: Bilmiyorum. Dedim: Peki **الدقيش** nedir? Dedi ki: Bu da değil. Dedim: Öyleyse, ne olduğunu bilmediğin şeyle künye mi edindin? Dedi ki: Ancak künyeler ve isimler alâmetlerdir. Bitti. İbn Fâris dedi: Bu söz, doğruluğa ne kadar da yakındır. Dedim: İbn Düreyd’den, kuşla künye yaptığı geçmişti. İbn Berrî dedi: Ebû’l-Kâsım **الزجاجي** dedi: İbn Düreyd’e **الدقيش** hakkında soru soruldu; dedi ki: Araplar **دقشا** diye adlandırdı; sonra onu küçülttüler ve **دقيش** dediler; ve fiilden **فنعلا** kılındı; **دنقش** dediler. Ebû Zeyd dedi: Bedevî Ebû **الدقيش**’in yanına girdim, o hasta idi; ona dedim ki: Ey Ebû **الدقيش**! kendini nasıl buluyorsun? Dedi ki: İstemediğimi buluyorum ve bulmadığımı istiyorum; ve ben kötü bir zamanda( yım): bulan bulmadı, cömertlik eden bulmadı zamanı. Dedim: Ebû **الدقيش** bizim şu zamanımızı idrak etseydi nasıl olurdu? O hâlde, yüce Allah’tan, bizden affetmesini ve fazlı ve keremiyle bizi bağışlamasını dileriz. Âmin.
