# دقع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%82%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دقع

الدقع، محركة: الرضا بالدون من المعيشة، وأيضا سوء احتمال الفقر. قال الكميت:
  ولم يدقعوا عند ما نابـهـم                      لصرف زمان ولم يخجلوا

  قالوا: والخجل: سوء احتمال الغنى. وقيل: الدقع هنا: اللصوق بالأرض من الفقر والجوع، والخجل: الكسل والتواني في طلب الرزق. وقال ابن دريد: الدقعاء: الذرة الرديئة، يمانية.
 والدقعاء أيضا: الأرض لا نبات بها. والدقعاء: التراب عامة، أو التراب الدقيق على وجه الأرض، قال الشاعر:
  وجرت به الدقعاء هيف كأنهـا                      تسح ترابا من خصاصات منخل كالأدقع والدقعم، بالكسر، اقتصر الجوهري على الأولى والأخيرة، قال: والميم زائدة كما قالوا للدرداء: دردم، وحكى اللحياني: بفيه الدقعم، كما تقول وأنت تدعو عليه: بفيه التراب. وقال: بفيه الدقعاء والأدقع، يعني التراب. والدقاع، كسحاب، ويضم: التراب. ودقع الرجل، كفرح: لصق بالتراب ذلا، كما في الصحاح، زاد غيره: وقيل: فقرا، وقيل: لصق بالدقعاء وغيره من أي شيء كان. وفي الحديث: إذا جعتن دقعتن، وإذا شبعتن خجلتن، وإنكن تكثرن اللعن، وتكفرن العشير وتكفرن الإحسان أي خضعتن ولزقتن بالتراب.
 ودقع الفصيل، مثل دقي: بشم عن اللبن، كأنه ضد، وقد غفل عنه المصنف. وقولهم في الدعاء: رماه الله في الدوقعة، قال الجوهري: الدوقعة: الفقر والذل، فوعلة من الدقع.
 وجوع أدقع وديقوع: شديد، وكذلك درقوع ويرقوع، كما في التهذيب، قال أعرابي قدم الحضر فشبع فأتخم:
  أقول للقوم لما ساءني شبعـي                      ألا سبيل إلى أرض بها الجوع
  ألا سبيل إلى أرض يكون بهـا                      جوع يصدع منه الرأس ديقوع واقتصر الجوهري على ديقوع، وأدقع، نقله ابن شميل.
 والمدقاع، بالكسر: الحريص والجمع المداقيع. قال الكميت يصف كلاب الصيد:
  مجازيع قفـر مـداقـيعـه                      مساريف حتى يصبن اليسار وقال ابن عباد: بعير دقوع اليدين، كصبور: يرمي بهما فيبحث الدقعاء إذا خب.

  والمدقع، كمحسن: الملصق بالدقعاء، يفضي بصاحبه إلى الدقعاء. يقال: فقر مدقع، أي شديد ملصق بالدقعاء، يفضي بصاحبه إلى الدقعاء، ومنه الحديث: لا تحل المسألة إلا لذي فقر مدقع، أو غرم مفظع، أو دم موجع وقال ابن عباد: المدقع: الهارب، والمسرع جميعا، وأشد الهزلى هزالا. ومما يستدرك عليه: المدقاع، كمحراب: الراضي بالدون، كالداقع. وأدقع الرجل: مثل دقع، فهو مدقع، وهو الذي قد لصق بالتراب وافتقر. والمداقيع من الإبل: التي تأكل النبت حتى تلصقه بالأرض لقلته، نقله الجوهري. ودنقع الرجل: افتقر، والنون زائدة. ورأيت القوم صقعى دقعى، أي لاصقين بالأرض. ودقع دقعا، وأدقع: أسف إلى مداق الكسب، فهو داقع، نقله الجوهري. والداقع: الكئيب المهتم. وقد دقع دقعا ودقوعا، ودقع دقعا فهو دقع: اهتم وخضع واستكان. والدقع، محركة: الخضوع في طلب الحاجة، والحرص عليها. والداقع، والمدقع كمنبر: الذي لا يبالي في شيء وقع، في طعام أو شراب أو غيره. وقيل: هو المسف إلى الأمور الدنيئة. وأدقع له وإليه، في الشتم وغيره: بالغ ولم يتكرم عن قبيح القول، ولم يأل قذعا. عن أبي زيد. والدوقعة: الداهية.

### Türkçe

**الدقع**، harekeli: geçimden aşağı olana razı olma; ayrıca fakirliğe kötü tahammül. Kümeyt dedi:
  Ve başlarına gelen şey karşısında **يدقعوا** etmediler                      zamanın çevirmesine karşı ve utanmadılar

  Dediler ki: ve **الخجل**: zenginliğe kötü tahammüldür. Ve denildi ki: burada **الدقع**: fakirlik ve açlıktan yere yapışmadır; **الخجل**: rızık talebinde tembellik ve gevşekliktir. İbn Düreyd dedi: **الدقعاء**: kötü darı; Yemenîdir.
 Ve **الدقعاء** ayrıca: üzerinde bitki olmayan toprak. Ve **الدقعاء**: toprağın geneli; yahut yer yüzündeki ince toprak; şair dedi:
  Onunla **الدقعاء** akıp gitti; ince (bir rüzgâr) sanki                      bir eleğin deliklerinden toprak silkeler gibi, **كالأدقع** ve **الدقعم**; kesre ile. Cevherî birincisi ve sonuncusuyla yetindi; dedi ki: ve **الميم** ziyadedir; **للدرداء** için **دردم** dedikleri gibi. Lihyânî rivayet etti: “Ağzında **الدقعم** (olsun)”; sen ona beddua ederken “Ağzında toprak (olsun)” dediğin gibi. Ve dedi: “Ağzında **الدقعاء** ve **الأدقع** (olsun)”; yani toprak. Ve **الدقاع**، **كسحاب**; ve damme ile de gelir: toprak. Ve **دقع** adam, **كفرح**: zilletle toprağa yapıştı; **الصحاح**’ta olduğu gibi; başkası artırdı: ve denildi ki: fakirlikten; ve denildi ki: **بالدقعاء**’ya ve her ne şey olursa olsun ondan başkasına yapıştı. Ve hadiste: “Acıktığınızda **دقعتن** ettiniz; doyduğunuzda **خجلتن** ettiniz; ve siz çokça lânet edersiniz; ve kocaya nankörlük edersiniz ve iyiliğe nankörlük edersiniz”; yani boyun eğdiniz ve toprağa yapıştınız.
 Ve **دقع** sütten kesilmekte olan yavru deve, **مثل دقي**: sütten bıktı (şişti); sanki zıddıdır; musannif ondan gaflet etti. Ve onların duada sözleri: “Allah onu **الدوقعة**’ye attı”; Cevherî dedi: **الدوقعة**: fakirlik ve zillet; **الدقع**’dan **فوعلة** veznindedir.
 Ve **جوع أدقع** ve **ديقوع**: şiddetli; aynı şekilde **درقوع** ve **يرقوع**; **التهذيب**’te olduğu gibi. Bir bedevî şehre geldi de doydu, tıka basa yedi:
  Kavme derim, doyduğum beni kötüleyince                      yok mu bir yol, içinde açlık olan bir yere?
  Yok mu bir yol, içinde                      başı yarıp çatlatan bir açlık olan bir yere: **ديقوع**. Cevherî **ديقوع** ve **أدقع** ile yetindi; İbn Şümeyl onu nakletti.
 Ve **المدقاع**، kesre ile: hırslı; çoğulu **المداقيع**. Kümeyt av köpeklerini vasfederek dedi:
  Çorak bir kırın **مداقيع**’leri (olan) parçalanmışları                      israfçılar; ta ki kolaylığı elde edinceye dek. İbn Abbâd dedi: **بعير دقوع اليدين**، **كصبور**: yürüyüşte hızlandığında iki eliyle atar da **الدقعاء**’yı (toprağı) kazar.

  Ve **المدقع**، **كمحسن**: **بالدقعاء**’ya yapışan; sahibini **الدقعاء**’ya götürür. Denir: **فقر مدقع**; yani şiddetli, **بالدقعاء**’ya yapışan; sahibini **الدقعاء**’ya götürür. Ondandır hadis: “Dilenme ancak **فقر مدقع** sahibine, yahut korkunç bir borca, yahut acı veren bir kana helâl olur.” İbn Abbâd dedi: **المدقع**: kaçan ve hızlı koşan, ikisi birden; ve en zayıfların zayıflıkça en şiddetlisi. Ve ona ilâve olarak (istidrâk kabilinden): **المدقاع**، **كمحراب**: aşağı olana razı olan; **كالداقع**. Ve **أدقع** adam: **مثل دقع**; o hâlde o **مدقع**’dır; o, toprağa yapışmış ve fakirleşmiş olandır. Ve develerden **المداقيع**: azlığından dolayı otu yiyip onu yere yapıştıranlar; Cevherî onu nakletti. Ve **دنقع** adam: fakirleşti; **النون** ziyadedir. Ve kavmi **صقعى دقعى** gördüm; yani yere yapışanlar. Ve **دقع دقعا** ve **أدقع**: kazancın tadına (en aşağısına) kadar indi; o hâlde o **داقع**’dır; Cevherî onu nakletti. Ve **الداقع**: kederli, kaygılı. Ve gerçekten **دقع دقعا** ve **دقوعا** etti; ve **دقع دقعا** etti; o hâlde o **دقع**’dır: kaygılandı, boyun eğdi ve miskinleşti. Ve **الدقع**، harekeli: ihtiyaç talebinde boyun eğme ve ona hırs. Ve **الداقع** ve **المدقع**، **كمنبر**: düştüğü şeyde aldırmayan; yemekte yahut içmekte yahut başkasında. Ve denildi ki: o, aşağı işlere dalandır. Ve ona ve ona doğru **أدقع** etti; sövmede ve başkasında: aşırıya vardı ve çirkin sözden dolayı keremli davranmadı; ve **قذعا** etmekten geri durmadı. Ebû Zeyd’den. Ve **الدوقعة**: musibet.
