# دقل (د-ق-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%82%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ق - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والدال واللام معهما
د ل ق، د ق ل، ق ل د مستعملات دلق: دَلَقَ السيف من غمده، وكل شيء خرج من مخرجه، دَلقاً سريعاً من غير أن يسل.
قال:
أبيض خـراج مـن الـمـآزق		كالسيف من جفن السلاح الدّالِقِ
وبيناهم آمنون إذ دَلَقَ عليهم السيل، قال:
وغرداً يستن سيلاً دُلقا
واندَلَقَ الرجل كأنه أقبل من بين أصحابه فمضى.
وادْلَقْتُ المخة فانْدَلَقَتْ.
دقل: الدَّقَلُ من أردأ التمر، وما لم يكن ألواناً.
والدًّقَلُ: خشبة طويلة تشد في وسط السفينة يمد عليها الشراع.
والدَّوْقَلُ: من أسماء رأس الذكر، وكمرة دَوْقَلةٌ: ضخمة.
والدَّوقَلةُ: الأكل وأخذ الشيء اختصاصاً تُدَوْقِلُه لنفسك.
قلد: القَلدُ: إدراتك قلباً على قلب من الحلي.
ولو دَقَقْتَ حدية ثم لويتها على شيء فقد قَلَدْتَها.
والبرة التي فيها الزمام إقليد، يثنى طرفها على الطرف الآخر ويلوى لياً شديداً حتى يستمسك. يفعل ذلك ببعض الأسورة إذا كان برة، أو كان قلداً واحداً.
وسوار مَقلُودٌ: ذو قلبين ملويين.
والاقليدُ: المفتاح، يمانية، قال تبع حيث حج:
وأقَمْنا به من الدهر سبتاً		وجعلنا لبابـه إقـلـيدا
ويروى: ستاً.
والمِقلادُ: الخزانة، ويجمع مَقاليدَ.
وأقْلَدَ البحر على خلق كثير أي ضم عليهم، قال:
تسبحه الحيتان والبحر زاخـراً		وما ضم من شيء وما هو مُقلِدُ
وتقول: هي قِلادةُ الإنسان والبدنة والكلب ونحوه.
وتقليد البدنة أن يعلق في عنقها عروة مزادة ونعل خلق فيعلم أنها هدي، وإذا قلدها وجب عليه الإحرام عند بعض العلماء.
وتقلدت السيف والأمر ونحوه: ألزمته نفسي، وقلدنيه فلان أي ألزمنيه وجعله في عنقي.

##### Türkçe

**القاف** ve **الدال** ve **اللام** onlarla birlikte

**د ل ق**, **د ق ل**, **ق ل د** kullanımdadır. **دلق**: **دَلَقَ** kılıcı kınından (çıkarıp) çıktı; ve her şey, çıktığı yerden çıktı; **دَلقاً** hızlıca, çekilmeden.

Dedi ki:
Beyaz, çıkış (yapan) (bir şey), dar boğazlardan (çıkar)		kılıç gibi, silahın kını/kaplaması olan **الدّالِقِ**’ten

Ve onlar emniyette iken, üzerlerine sel **دَلَقَ** etti (ansızın boşandı/akıverdi), dedi ki:
Ve (o) bir kuş gibi, bir seli **دُلقا** (olarak) akıtır

Ve **اندَلَقَ** adam; sanki arkadaşlarının arasından gelmiş de geçip gitmiş gibi.

Ve ben iliği **ادْلَقْتُ**; o da **انْدَلَقَتْ**.

**دقل**: **الدَّقَلُ**, hurmanın en kötüsündendir; ve renkli olmayan (hurma).

Ve **الدًّقَلُ**: geminin ortasında bağlanan uzun bir tahta; yelken onun üzerine gerilir.

Ve **الدَّوْقَلُ**: erkeğin başının adlarındandır; ve **كمرة دَوْقَلةٌ**: iri.

Ve **الدَّوقَلةُ**: yeme ve bir şeyi, kendine mahsus olarak alma; onu kendin için **تُدَوْقِلُه**.

**قلد**: **القَلدُ**: süsten, bir kalbi bir kalbin üzerine (üst üste) geçirmen.

Ve eğer bir demir halkayı dövüp inceltir, sonra onu bir şeyin üzerine bükersen, onu **قَلَدْتَها** (kalad etmiş olursun).

Ve içinde yuların bulunduğu halka: **إقليد**; ucu öteki ucun üzerine iki kat yapılır ve şiddetli bir bükmeyle bükülür; ta ki sağlam tutsun. Bunu bazı bileziklerde yaparlar; eğer (onda) halka varsa, yahut tek bir **قلداً** (kalad) ise.

Ve **سوار مَقلُودٌ**: iki bükülmüş kalbi olan.

Ve **الاقليدُ**: anahtar; Yemenî (lehçesi). **تبع** haccedince dedi ki:
Orada zamandan bir **سبتاً** ikamet ettik		ve kapısına bir **إقـلـيدا** yaptık

Ve şöyle rivayet edilir: **ستاً**.

Ve **المِقلادُ**: hazine/mahzen; **مَقاليدَ** diye çoğul yapılır.

Ve deniz, birçok yaratığın üzerine **أقْلَدَ** etti; yani onları üzerine topladı/sardı. Dedi ki:
Balıklar onu tesbih eder, deniz kabarmışken		ve (denizin) içine kattığı/üstüne aldığı şeyden; ve o, **مُقلِدُ** değildir

Ve dersin ki: o, insanın ve deve gövdesinin ve köpeğin ve benzerinin **قِلادةُ**’sıdır (boyunluğu).

Ve **تقليد** (boyunluk takma) deve gövdesinin: onun boynuna bir su kırbası halkası ve eski bir nal asmasıdır; böylece onun hediye (kurban) olduğu bilinir. Ve onu **قلدها** (boyunluk taktı) ise, bazı âlimlere göre ona ihram vacip olur.

Ve ben kılıcı ve işi ve benzerini **تقلدت**: onu kendime yükledim/bağladım; ve falan kimse onu bana **قلدنيه** etti; yani onu bana yükletti ve onu boynuma koydu.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدَقَلُ: الخِصابُ، الواحدة دَقَلَةٌ. والدَقَلُ: سَهمُ السفينة، وأصله الأوّلُ. والدَقَلُ: أردأ التمر. وقد أدْقَلَ النخلُ. ويقال دَوْقَلَ فلانٌ، إذا اخْتُصَّ بشيءٍ من مأكول.

##### Türkçe

**الدَقَلُ**: verimlilik; bir tanesi **دَقَلَةٌ**.

Ve **الدَقَلُ**: geminin direği; ve onun ilk aslı.

Ve **الدَقَلُ**: hurmanın en kötüsü.

Ve hurma ağaçları **أدْقَلَ**.

Ve denilir: **دَوْقَلَ** falan kimse; yenilenden bir şey ile tahsis olunduğu zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق د ل
دلق ، دقل ، قلد ، لقد : ( مستعملة ) .
دلق : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( يؤتى بالرجل يومَ القيامة فيُلقى في النار فتندلق أقتاب بطنه ) .
قال أبو عبيد : الاندلاق : خروج الشيء مِن مكانه ، وكلُّ شيءٍ نَدَر خارجاً فقد اندلق .
ومنه قيل للسيف : قد اندَلَق مِن جَفْنِه ، إذا شقَّه حتى يخرج منه .
ويقال للخيل : قد اندلقَتْ ، إذا خرجتْ فأسرعَتِ السَّيْرَ .
وقال طرفة يصف خيلاً :
دُلُقٌ في غارةِ مسنوحة
كرِعال الطيرِ أسراباً تَمُرّ
وقال الليث : الدَّلْق مجزوم : خروج الشيء عن مَخرجه سريعاً .
ويقال : دَلَق السيفُ من غِمْدِه ، إذا سَقَط وخَرَج من غير أن يُسَلّ ، وأنشد :
كالسَّيف من جَفْن السِّلاح الدالِقِ
ابن السكيت : سيفٌ دَلُوق ودالق ، إذا كان يخرج من غمدِه مِن غير سَلَ ؛ قال : وهو أجود السيوف وأخلَصُها . وكلُّ سابقٍ متقدِّم فهو دالِق .
قال : ودَلَقّ الغارة : إذا قَدّمها وبَثَّها . قال : ويقال : بينا هم آمنون إذْ دَلق عليهم السَّيْل .
أبو عبيد عن الأصمعي : غارةٌ دُلُقٌ : سريعة الدَّفْعة . والغارة : الخيل المغيرة .
ويقال : أدلقت المُخّة من قَصب العَظْم فاندَلَقَتْ .
وقال غيره : دلقَتِ الخيلُ دُلوقاً : إذا خرجتْ متتابعة فهي خيل دُلُق ، واحدها دالق ودَلُوق .
ويقال : دَلق البعير شقْشِقَته يَدْلِقها دَلْقاً ، إذا أخرجَها فاندلقت .
وقال الراجز يصف جَمَلاً :
يَدْلِق مِثلَ الحَرَميّ الوافرِ
مِن شَدْقَمِيّ سبِطِ المَشافِرِ
أي : يخرج شِقْشِقةً مثل الحَرَميّ ، وهو دَلوقٌ فُرِيَ من أَدمَ الْحَرَمُ .
وقد دَلَقُوا عليهم الغارة ، أي : شَنُّوها .
والدَّلُوق والدِلْقِم : الناقة التي تكسَّر أسنانُها هَرَماً فهي تمجّ الماء .
دقل : ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الدّقْل : ضَعْفُ جِسم الرجل .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الدّقَل من النخل يقال لها الألوان ، واحدها لَوْن .
قلت : وتَمر الدّقَل مِن أردأ التَّمْر ، إلاَّ أنَّ الدَقَلة تكون من مَواقير النخل ، ومن الدّقَل ما يكون تمره أحمر ، ومنه ما يكون أسودَ وجِرم تَمرِه صغيرٌ ونواه كبيرٌ .
وقال الليث : الدّقَل : خشبة طويلةٌ تُشَدّ في وسط السّفينة يُمدُّ عليها الشراع . قال : والدّوْقَلة : الكَمَرة ، يقال : كَمَرة دَوْقَلة : ضخمة . والدّوْقَلة : الأكل . وأخْذُ الشيء اختصاصاً يُدوقِلهُ لنفسه .
وقال غيره : دَوقلَ فلانٌ جاريتَه دوقلةً : إذا أولَجَ فيها كَمَرَتَه فأَوْعَبها .
وفي ( النوادر ) يقال : دَوْقَلَتْ خُصْيا الرجل : إذا خرجتا مِن خَلفه فضَرَبَتا أدبارَ فخذيه واسترخَتا . ودَوْقَلْتُ الْجرَّة : نَوَّطْتُها بيدي .
وقال أبو تراب : سمعتُ مبتكراً السُّلَميَّ يقول : دَقل فلانٌ لَحْيَ الرجل ودَقَمَه : إذا ضَرب فَمه وَأنفه . والدقْل : لا يكون إلا في اللَّحْي والقَفا . والدَقْم في الأنف والفمّ .
قلد : قال الله جلّ وعزّ : ( وَلاَ الْهَدْىَ وَلاَ الْقَلَائِدَ ) ( المائدة : 2 ) .
قال الزّجّاج : كانوا يقلدون الإبِل بلِحاء شجر الحَرَم ، ويعتصمون بذلك من أَعْدائهم ، وكان المشركون يَفعلون ذلك ، فأُمر المسلمون بأَن لا يُحِلُّوا هذه الأشياءَ التي يتقرَّب بها المشركون إلى الله ، ثم نُسِخَ ذلك وما ذُكِر في الآية بقوله جلّ وعزَّ : ( فَاقْتُلُواْ الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ ) ( التوبة : 5 ) .
وقال في قوله جلّ وعزّ : ( وَكِيلٌ لَّهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالاَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُواْ بِئَايَاتِ اللَّهِ أُوْلَائِكَ ) ( الزمر : 63 ) .
معناه : له مفاتيحُ السمواتِ والأرض . وتفسيرُه : أَنَّ كلّ شيءٍ من السموات والأرض فاللَّهُ خالقُه وفاتحُ بابه .
وقال الليث : المِقْلاَدُ : الخِزانة . والمقَاليد : الخَزائن .
قال : والْقِلادة ما جُعل في العُنُق ، جامعٌ للإنسان والبَدَنة والكلْب .
وتقليدُ البَدَنة : أَنْ يُعَلَّق في عنقها عُروَةُ مَزادةٍ أو خَلَقُ نعْلٍ فيُعْلَمَ أنها هَدْيٌ .
وتقَلَّدْتُ السَّيْفَ ، وتَقلَّدْتُ الأمْر ، وقلّدَ فلانٌ فلاناً عَملاً تقليداً .
قال : والإقليدُ : المفتاح بلغة أَهل اليمن .
وقال تُبَّع حين قَصَد البيت :
وأَقمْنا به من الدّهْر سَبْتاً
وجَعَلْنا لبابه إقليدا
وقال غيره : الإقليد معرب ، وأصله كَلِيذ .
وأخبرني المنذريّ ، عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : قيل لأعرابيَ ما تقول في نساءِ بني فلان ؟ فقال : قلائد الْخيل ، أي : هنَّ كِرامٌ ، لا يُقلَّد من الخيل إلاّ سابقٌ كريم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للشيخ إذا أَفْنَدَ : قد قُلِّدَ حَبْله ، فلا يُلتَفَتُ إِلى رأْيه .
وقال الليث : القلدُ : إدارتُكَ قُلباً على قُلب من الحُليّ ، وكذلك ليُّ الحديدة الدقيقة على مثلها قَلْد .
قال : والبُرَةُ التي يُشَدّ فيها زمامُ الناقة لها إقليد ، وهو طرفها يُثنَى على الطرف الآخر ويُلوَى ليّاً حتى يستمسك . وسِوار مَقْلُود ، وهو ذو قُلْبَيْن مَلوِيَّيْنِ .
قال : وأقْلَدَ البحر على خَلْقٍ كثير ، أي : ضَمَّ عليه وأحْضَنه في جَوْفه .
وقال أميّة :
يُسَبِّحه الحِيتانُ والبحر زاخِراً
وما ضَمَّ من شيءٍ وما هو مُقْلِدُ
سَلمة عن الفرَّاء يقال : سَقَى إبلَه قَلْداً ، وهو السّقْي كلَّ يوم ، بمنزلة الظاهرة .
قال : ويقال : قلدتْه الحمّى : إذا أخذَته كلّ يوم ، تقلِده قَلْداً .
أبو عبيد عن الأصمعي : القِلد : يومَ يأْتي المحمومَ الرِّبْعُ .
والمِقْلَد : المِنجَل يُقطع به القَتّ .
وقال الأعشى :
يَقُتُّ لها طوراً وطوراً بمِقلِدِ
وقال ابن دريد : المِقلد عصاً في رأسها اعوجاج يُقْلَد بها الكَلأ كما يُقلَد القُتّ .
المنذريّ عن الحسن عن أبي الهيثم : الإقليد : المفتاح ، وهو الْمِقليد . والإقليد : شريط يُشَدُّ به رأسَ الجُلّة . والإقليد : شيءٌ يُطَوّل مثل الخيط من الصُّفر يقلد على البُرَة وخَرق القُرْط . وبعضهم يقول : القِلادُ ، يُقْلَد ، أي : يُعْوَى .
والقلْدُ : ليُّ الشيء على الشيء . والقلد : جمع الماء في الشيء يقال : قلدت أَقلِد قلْداً ، أي : جمعتُ ماءً إلى ماءٍ .
عمرو عن أبيه : هُم يتقالدون الماء ، ويَتَفارَطون ، ويترافصون ، ويتهاجرون ، ويتفارصون ، أي : يتناوَبون .
وفي حديث عبد الله بنِ عمرٍ و أنه قال لقَيِّمِه على الوهْط : ( إذا أَقمتَ قِلْدك من الماء فاسقِ الأقربَ فالأقرب ) . أراد بقِلْدِه يومَ سَقيِه مالَه .
ويقال : كيف قِلْد نَخْل بني فلان ؟ فيقال : تَشرب في كلِّ عشرٍ مرّةً . والقِلد : يومُ السّقي ، وما بين القِلْدَين ظِمْءٌ . وكذلك يوم وِرْد الحمّى .
وفي حديث عمر أنّه استسقى ، قال : ( فقَلَّدَتْنا السماءُ قَلْداً كلّ خمس عشرة ليلة ) .
قلت : القَلْد : المَصْدر . والقِلْد : الاسم .
اقلوَّده النعاسُ : إذا غشيه وغَلبَه .
وقال الراجز :
والقوم صَرعَى من كَرى مُقْلوِّدِ
أبو عبيد عن الكسائي : يقال لثُفْل السّمن : القلْدة والقِشْدة والكُدَادَة .
شمر عن ابن الأعرابيّ : قلَدت اللبنَ في السِّقاءَ وقريتُه : جمعته فيه .
وقال أبو زيد : قلدت الماءَ في الحوض ، وقلدت اللبن في السقاء ، أقلِدُه قَلْداً ، إذا قَدَحْتَ بقَدَحِك من الماء ثم صببْتَه في الحوض أو في السقاء . وقَلَد من الشراب في جوفه إذا شرب .
لقد : وأما ( لَقَد ) فأصلُه ( قَدْ ) ثم أدخلتْ عليها اللام توكيداً .
قال الفَرَّاء : وظن بعضُ العرب أنَّ اللام أصليّة فأدخل عليها لاماً أخرى فقال :
للَقَدْ كانوا لَدَى أزماننا
لصَنِيعَيْن لِبأْسٍ وتقَاءِ

##### Türkçe

ق د ل
**دلق** ، **دقل** ، **قلد** ، **لقد** : (kullanılanlar).

**دلق** : Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet olundu ki şöyle dedi: “Kıyamet günü adam getirilir de ateşe atılır; derken karnının bağırsakları dışarı sarkar.”

Ebû Ubeyd dedi: **الاندلاق**: şeyin yerinden çıkmasıdır; dışarıya düşüp çıkan her şey muhakkak **اندلق** olmuştur.

Bundan dolayı kılıç için şöyle denir: “**قد اندلق من جفنه**”, onu yarıp da ondan çıktığı zaman.

Ve atlar için denir: “**قد اندلقت**”, çıktıkları ve yürüyüşü hızlandırdıkları zaman.

Tarafe atları vasfederek dedi:
**دُلُقٌ في غارةِ مسنوحة**
**كرِعال الطيرِ أسراباً تَمُرّ**

Leys dedi: **الدَّلْق** (cezmli): şeyin çıkış yerinden süratle çıkmasıdır.

Ve denir: “**دَلَق السيفُ من غِمْدِه**”, çekilmeksizin düşüp de kınından çıktığı zaman. Ve şu beyit okunmuştur:
**كالسَّيف من جَفْن السِّلاح الدالِقِ**

İbnü’s-Sikkît: **سيفٌ دَلُوق** ve **دالق**: kınından çekmeksizin çıktığı zaman. Dedi: O, kılıçların en iyisi ve en hâlisidir. Ve her öne geçen, ileride olan kimse **دالِق**tır.

Dedi: Ve “**دَلَقّ الغارة**”: onu öne aldı ve yaydı, demektir. Dedi: Ve denir: “Onlar emniyette iken birden üzerlerine sel **دَلق** etti.”

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **غارةٌ دُلُقٌ**: itişi süratli (baskını çabuk) olan. **الغارة**: baskın yapan atlardır.

Ve denir: “**أدلقت المُخّة من قَصب العَظْم فاندَلَقَتْ**.”

Başkası dedi: “**دلقَتِ الخيلُ دُلوقاً**”: ardı ardına çıktıkları zaman; o hâlde onlar **خيل دُلُق**tur; tekili **دالق** ve **دَلُوق**tur.

Ve denir: “**دَلق البعير شقْشِقَته يَدْلِقها دَلْقاً**”, onu çıkardığı ve o da dışarı sarktığı zaman.

Râciz bir deveyi vasfederek dedi:
**يَدْلِق مِثلَ الحَرَميّ الوافرِ**
**مِن شَدْقَمِيّ سبِطِ المَشافِرِ**

Yani: **الحَرَميّ** gibi bir **شِقْشِقة** çıkarır; o, **دَلوقٌ**tur; **أَدمَ الْحَرَمُ**dan yarılmıştır.

Ve “Onların üzerine baskını **دَلَقُوا**” denmiştir; yani: onu başlattılar.

**الدَّلُوق** ve **الدِلْقِم**: yaşlılıktan dişleri kırılan, bu yüzden suyu ağzından akıtan dişi devedir.

**دقل** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدّقْل**: erkeğin bedeninin zayıflığıdır.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: hurmadan **الدّقَل**; ona **الألوان** denir; tekili **لَوْن**dur.

Dedim: **تَمر الدّقَل** hurmanın en kötülerindendir; ancak **الدَقَلة** hurmaların iri salkımlı olanlarındandır. **الدّقَل**dan hurması kırmızı olan vardır; ondan hurması siyah olan vardır; hurmasının cismi küçük, çekirdeği büyük olur.

Leys dedi: **الدّقَل**: geminin ortasına bağlanan, üzerine yelkenin uzatıldığı uzun bir ağaçtır. Dedi: **الدّوْقَلة**: **الكَمَرة**dir; “**كَمَرة دَوْقَلة**” denir: iri. Ve **الدّوْقَلة**: yeme(=yiyiş). Ve bir şeyi tahsis yoluyla almak: onu kendisi için **يُدوقِلهُ**.

Başkası dedi: “Falan, cariyesini **دوقلةً** yaptı”: **كَمَرَتَه**’sini ona soktu da onu tamamen doldurduğu zaman.

( **النوادر** )’de: “Erkeğin **خُصْيا**’sı **دَوْقَلَتْ**”: arkasından çıktıkları, uyluklarının arkalarına vurdukları ve gevşedikleri zaman. Ve “Ben testiyi **دَوْقَلْتُ**”: onu elimle astım.

Ebû Turâb dedi: Mübtakir es-Sülemî’yi şöyle derken işittim: “Falan, adamın **لَحْيَ**’sini **دَقل** etti ve onu **دَقَمَه**”: ağzını ve burnunu vurduğu zaman. Ve **الدقْل** ancak **اللَّحْي** ve **القَفا**da olur. **الدَقْم** ise burun ve ağızdadır.

**قلد** : Allah (azze ve celle) dedi: “**وَلاَ الْهَدْىَ وَلاَ الْقَلَائِدَ**” (Mâide: 2).

Zeccâc dedi: Develeri Harem ağacının kabuğuyla **يقلدون** ederlerdi ve bununla düşmanlarından korunurlardı; müşrikler bunu yapardı. Sonra Müslümanlara, müşriklerin Allah’a yaklaşmak için kullandıkları bu şeyleri helâl saymamaları emredildi; sonra bu ve âyette zikredilen şey, Allah’ın (azze ve celle) şu sözüyle neshedildi: “**فَاقْتُلُواْ الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ**” (Tevbe: 5).

Ve Allah’ın (azze ve celle) şu sözü hakkında dedi: “**وَكِيلٌ لَّهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالاَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُواْ بِئَايَاتِ اللَّهِ أُوْلَائِكَ**” (Zümer: 63).

Manası: göklerin ve yerin anahtarları onundur. Tefsiri: göklerden ve yerden her şeyin Allah onun yaratıcısı ve kapısının açanı olmasıdır.

Leys dedi: **المِقْلاَدُ**: hazine odasıdır. **المقَاليد**: hazinelerdir.

Dedi: **الْقِلادة** boyna konulan şeydir; insan, **البَدَنة** ve köpek için ortak isimdir.

**البَدَنة**’yi **تقليد** etmek: boynuna bir su kırbası halkası yahut bir ayakkabı parçası asılmasıdır; böylece onun **هَدْيٌ** olduğu bilinir.

“Ben kılıcı **تقلَّدتُ**”, “işi **تقلَّدتُ**”, ve “Falan, falana bir işi **تقليداً** olarak **قلّد** etti.”

Dedi: **الإقليد**: Yemen ehlinin dilinde anahtardır.

Tübba‘, Beyt’i kastettiğinde dedi:
**وأَقمْنا به من الدّهْر سَبْتاً**
**وجَعَلْنا لبابه إقليدا**

Başkası dedi: **الإقليد** Arapçalaştırılmıştır; aslı **كَلِيذ**’dir.

Bana Münzirî haber verdi; Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Bir bedevîye “Falan oğullarının kadınları hakkında ne dersin?” denildi. O da dedi ki: “**قلائد الْخيل**”; yani: onlar soyludur; zira atlardan ancak önde giden soylu olana **يُقلَّد** edilir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: İhtiyara bunayıp saçmaladığı zaman denir ki: “Onun ipi **قُلِّدَ** olmuştur”; artık görüşüne dönülmez.

Leys dedi: **القلد**: süsten bir **قُلب**u bir **قُلب** üzerine döndürmendir; aynı şekilde ince demiri benzeri üzerine bükmek de **قَلْد**dır.

Dedi: Dişi devenin yularının bağlandığı **البُرَة**’nin bir **إقليد**i vardır; o, ucudur; öbür uca katlanır ve bükülerek sarılır, ta ki sağlam tutsun. Ve **سِوار مَقْلُود**: iki bükülmüş **قُلْب** sahibi olandır.

Dedi: “Deniz birçok yaratık üzerine **أقْلَدَ** etti”; yani: onları üzerine topladı ve onları karnında barındırdı.

Ümeyye dedi:
**يُسَبِّحه الحِيتانُ والبحر زاخِراً**
**وما ضَمَّ من شيءٍ وما هو مُقْلِدُ**

Seleme, Ferrâ’dan: denir ki: “Develerini **قَلْداً** suladı”; o, her gün sulamadır; **الظاهرة** mesabesindedir.

Dedi: Ve denir: “Humma onu **قلدتْه**”: onu her gün tuttuğu zaman; onu **قَلْداً** ile **تقلِده** eder.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **القِلد**: hummalının **الرِّبْعُ**’ının geldiği gündür.

**المِقْلَد**: **القَتّ** kesilen oraktır.

A‘şâ dedi:
**يَقُتُّ لها طوراً وطوراً بمِقلِدِ**

İbn Düreyd dedi: **المِقلد** başında eğrilik bulunan bir değnektir; onunla ot, **القُتّ**’un **يُقلَد** edilmesi gibi **يُقْلَد** edilir.

Münzirî, Hasan’dan, Ebû’l-Heysem’den: **الإقليد**: anahtardır; o da **الْمِقليد**dir. Ve **الإقليد**: **الجُلّة**’nin başını bağlamak için bağlanan şerittir. Ve **الإقليد**: **الصُّفر**dan ip gibi uzatılan bir şeydir; **البُرَة** üzerine ve küpenin deliğine **يقلد** edilir. Bazıları “**القِلادُ**” der; “**يُقْلَد**”, yani: ulur.

**القلْدُ**: bir şeyi bir şey üzerine bükmektir. Ve **القلد**: suyu bir şeyde toplamaktır; denir: “Suyu **قلدتُ**; **أَقلِد** **قلْداً**”; yani: suyu suya topladım.

Amr, babasından: “Onlar suyu **يتقالدون** ederler; ve **يتَفارَطون** ederler, ve **يترافصون** ederler, ve **يتهاجرون** ederler, ve **يتفارصون** ederler”; yani: nöbetleşirler.

Abdullah b. Ömer hadîsinde; o, **الوهْط** üzerindeki kayyımına dedi ki: “Suyundan **قِلْدك**’i ikame ettiğin zaman, en yakına sonra en yakına su ver.” Onunla, malını suladığı günü olan **قِلْدِه**’yi kastetti.

Ve denir: “Falan oğullarının hurmalarının **قِلْد**’i nasıldır?” Denir ki: her on günde bir defa içer. Ve **القِلد**: sulama günüdür; iki **قِلْد** arasındaki ise susuzluktur. Aynı şekilde hummanın **وِرْد** günü de böyledir.

Ömer hadîsinde: o yağmur duası yaptı; dedi ki: “Gök bize her on beş gecede bir **قَلْداً** ile **قَلَّدَتْ**.”

Dedim: **القَلْد**: mastardır. **القِلْد**: isimdir.

Uykululuk onu **اقلوَّده** etti: onu kapladığı ve bastırdığı zaman.

Râciz dedi:
**والقوم صَرعَى من كَرى مُقْلوِّدِ**

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: sade yağın tortusuna denir: **القلْدة** ve **القِشْدة** ve **الكُدَادَة**.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: “Sütü kırbada **قلَدتُ** ve onu **قريتُه**”: onu orada topladım.

Ebû Zeyd dedi: “Suyu havuzda **قلدتُ**, sütü kırbada **قلدتُ**; onu **قَلْداً** olarak **أقلِدُ** ederim”: bardağınla sudan çekip sonra onu havuza yahut kırbaya döktüğün zaman. Ve içtiği zaman içeceğin bir kısmı karnında **قَلَد** olur.

**لقد** : ( **لَقَد** )’e gelince; aslı ( **قَدْ** )’dir; sonra ona te’kîd olarak lâm sokuldu.

Ferrâ dedi: Arapların bazısı lâmın aslî olduğunu zannetti de onun üzerine başka bir lâm soktu ve şöyle dedi:
**للَقَدْ كانوا لَدَى أزماننا**
**لصَنِيعَيْن لِبأْسٍ وتقَاءِ**

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والقاف وما يثلثهما)
(دقل) الدال والقاف واللام ليس بأصلٍ يُقاس عليه، ولا له فروعٌ. وإنَّما يقال دَقَلُ السَّفينة. والدَّقَل: أردأ التَّمْر. وذُكِر عن الخليل، ولا أَدري أصحيحٌ عنْهُ ذلك أمْ لا: دَوْقَلَ الرَّجُل لنَفْسه، إذا اختَصَّها بشيءٍ من المأكول.‏
(دقس) الدال والقاف والسين قريب(1)، إلا أنَّهم يقولون: الدُّقْسَة: دُوَيْبَّة. ويقولون: دَنْقَسَ الرجُلُ دَنقْسةً، وربَّما قالوا بالشين، إذا نظرَ بمُؤْخِرِ عينَيه، وليس هذا من أصيلِ كلام العرب. وكذلك الدال والقاف والشين. وذكروا أن أبا الدُّقَيش(2) سُئِل عن معنى كُنْيته فقال: لا أدري، هي أسماءٌ نسمعها فنتسمَّى بها. وما أقرَبَ هذا الكلامَ من الصِّدْق. وذكر السِّجِستانيّ أنَّ الدُّقْشَة دُوَيْبَّة رَقْطاء، وأنَّ الدَّقْش النَّقْش. وكل ذلك تعلُّلٌ، وليس بشيء.‏
(دقم) الدال والقاف والميم أُصَيل فيه كلمة. يقال: "دَقَم أسنانَه: كَسرها.‏
(دقي) الدال والقاف والياء كلمةٌ واحدة. دَقِيَ الفَصيل دَقىً، إذا بَشِمَ عن اللَّبن. والذّكرُ دَقٍ والأنثى دَقِيَةٌ.‏
(دقر) الدال والقاف والراء أصل يدل على ضعفٍ ونقصان. فالدَّقارير: الأباطيل. والدواقير- فيما يقال- جمع دَوْقَرَةٍ، وهي غائطٌ من الأرض لا يُنْبِت. والدِّقْرَارة: الرجُل النَّمَّام. والدِّقرار: التُّبَّان. وقياسُه قياسُ الباب، لنُقْصانه.‏
(دقع) الدال والقاف والعين أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على الذّلّ. وأصله الدَّقْعاء، وهو التراب. يقال دَقَِعَ الرَّجل: لَصِِقَ بالتراب ذُلاًّ. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، للنِّساء: "إنَّكُنَّ إذا جُعتُنّ دَقَِعْتُنّ، وإذا شبِعتن خجِلْتُنَّ" فالدّقَع هذا. قال الكميت:‏
ولَم يَدْقَعُوا عند ما نابهُمْ *** لوَقْعِ الحُروبِ ولم يَخْجَلُوا(3)‏
والمَدَاقيعِ مِن الإبل: التي تأكل النَّبْتَ حتى تلصِقَهُ بالأرض، من الدَّقعاء(4). والداقعُ من الرّجال: الذي يطلُب مَدَاقَّ الكَسْب. وفي بعض اللغات: "رماهُ اللهُ بالدَّوْقَعَة"، وهي فوعلة من الدَّقَع.‏
---------------------------------------------------------------ـ
(1) كذا في الأصل.‏
(2) أبو الدقيش: أحد الأعراب الفصحاء الذين أخذت عنهم اللغة. انظر فهرست ابن النديم 70. قال: "أبو الدقيش القناني الغنوي". وفي الأصل: "أبو الدهس"، تحريف. انظر اللسان (دقش).‏
(3) سبق البيت في مادة (خجل) ص247. والخجل في البيت والحديث بمعنى الأشر والبطر.‏
(4) في الأصل: "حتى تلصق الدقعاء"، صوابه من المجمل. وفي اللسان: "حتى تلصقه بالدقعاء، لقلته".‏
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **القاف** ve onların ikisini üçleyen şey)
(**دقل**) **الدال** ve **القاف** ve **اللام** kıyas edilecek bir asl değildir; onun dalları da yoktur. Ancak şöyle denir: **دَقَلُ السَّفينة**. Ve **الدَّقَل**: hurmanın en kötüsü. Ve **الخليل**’den zikredildi; bunun ondan sahih olup olmadığını bilmiyorum: **دَوْقَلَ الرَّجُل** kendi nefsi için; yenilenden bir şey ile onu tahsis ettiği zaman.

(**دقس**) **الدال** ve **القاف** ve **السين** yakındır(1); ancak onlar derler ki: **الدُّقْسَة**: bir küçük canlı. Ve derler ki: **دَنْقَسَ الرجُلُ دَنقْسةً**; bazen **الشين** ile de derler; gözlerinin arkasıyla baktığı zaman; bu, Arapların aslî sözünden değildir. Keza **الدال** ve **القاف** ve **الشين**. Ve zikrettiler ki **أبا الدُّقَيش**(2) künyesinin manası hakkında soruldu da dedi ki: Bilmiyorum; onlar, işittiğimiz isimlerdir de onlarla künyeleniriz. Ve bu söz, doğruluğa ne kadar yakındır. Ve **السِّجِستانيّ** zikretti ki **الدُّقْشَة** benekli bir küçük canlıdır; ve **الدَّقْش** **النَّقْش**’tir. Bütün bunlar bir bahane uydurmadır; bir şey değildir.

(**دقم**) **الدال** ve **القاف** ve **الميم**’de aslî bir kelime vardır. Denir: "**دَقَم** dişlerini: onları kırdı."

(**دقي**) **الدال** ve **القاف** ve **الياء** bir tek kelimedir. **دَقِيَ الفَصيل دَقىً**; sütten dolayı tıka basa doyduğu zaman. Erkek **دَقٍ**’dır, dişi **دَقِيَةٌ**’dir.

(**دقر**) **الدال** ve **القاف** ve **الراء** zayıflık ve eksilmeye delalet eden bir asıldır. **الدَّقارير**: bâtıllardır. Ve **الدواقير** -denildiğine göre- **دَوْقَرَةٍ**’nin cemidir; o, yerden bir çukurluktur ki bitki bitirmez. **الدِّقْرَارة**: koğucu adamdır. **الدِّقرار**: **التُّبَّان**’dır. Onun kıyası, eksikliğinden dolayı, babın kıyasıdır.

(**دقع**) **الدال** ve **القاف** ve **العين** bir tek asıldır; o da zillete delalet eder. Aslı **الدَّقْعاء**’dır; o, topraktır. Denir: **دَقَِعَ الرَّجل**: zilletle toprağa yapıştı. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم kadınlara dedi ki: "Şüphesiz siz, acıktığınız zaman **دَقَِعْتُنّ**, doyduğunuz zaman da utandınız." İşte bu, **الدّقَع**’dır. **الكميت** dedi ki:
ولَم يَدْقَعُوا عند ما نابهُمْ *** لوَقْعِ الحُروبِ ولم يَخْجَلُوا(3)
Ve develerden **المَدَاقيعِ**: bitkiyi yiyip onu yere yapıştıranlardır; **الدَّقعاء**’dan(4). Erkeklerden **الداقعُ**: kazancın geçitlerini arayan kimsedir. Bazı dillerde: "Allah onu **بالدَّوْقَعَة** ile attı"; o, **الدَّقَع**’dan **فوعلة** veznindedir.

---------------------------------------------------------------ـ
(1) Asılda böyledir.
(2) **أبو الدقيش**: dili kendilerinden alınmış fasih bedevîlerden biridir. İbnü’n-Nedîm’in fihristine bak: 70. Dedi ki: "**أبو الدقيش القناني الغنوي**". Asılda: "**أبو الدهس**", tahriftir. Lisân’a bak (**دقش**).
(3) Beyit, (**خجل**) maddesinde s247’de geçti. Beyitte ve hadiste **الخجل** manası: azgınlık ve şımarıklıktır.
(4) Asılda: "ta ki **الدقعاء**’yı yapıştırsın"; doğrusu **المجمل**’dendir. Lisân’da: "ta ki onu **بالدقعاء**’ya yapıştırsın; azlığından dolayı."

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ق ل
يقال للمجبوب‏:‏ زورق بلا دقل وهو سهم السفينة‏.‏
وما أطعمونا إلا الدقل وهو الرديء من التمر‏.‏
وتقول‏:‏ أراط أطول قدّاً من الدّقل وأنت تنثر كلامك نثر الدقل وأدقلت النخلـة نحـو أرطبت وأثمرت‏.‏

##### Türkçe

د ق ل
Hadım edilmiş kimse için şöyle denir: **زورق بلا دقل**; ve o, geminin oku (direği)dir.
Bize yedirdikleri ancak **الدقل** idi; ve o, hurmanın kötüsüdür.
Ve dersin ki: **أراط** boyca **الدّقل**’dan daha uzundur; ve sen sözünü **الدقل**’ın saçılması gibi saçıyorsun; ve hurma ağacı **أدقلت**; **أرطبت** ve meyve verdiye doğru.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّقَل من التَّمر: معروف،، قيل: هو أَردأُ أَنواعه؛ ومنه قول الراجز:
لو كُنْتُمُ تَمْراً لكنتم دَقَلا،
أَو كنتُمُ ماء لكنتم وَشَلا
واحدته دَقَلة، وقد أَدْقَلَ النخلُ. والدَّقَل: ما لم يكن من التمر أَجناساً معروفة. والدَّقَل أَيضاً: ضَرْبٌ من النخل؛ عن كراع، والجمع أَدقال، وقيل: الدَّقَل من النخل يقال لها الأَلوان واحدها لَوْن؛ قال الأَزهري: وتَمْر الدَّقَل رديء إِلا أَن الدَّقَل يكون ميقاراً، ومن الدَّقَل ما يكون تمره أَحمر، ومنه ما تمره أَسود وجِرْمُ تمرِه صغير ونواه كبير. وفي حديث ابن مسعود: هَذًّا كهَذِّ الشِّعْر ونَثْراً كنَثْر الدَّقَل؛ هو رديء التمر ويابسه وما ليس له اسم خاص فتراه ليُبْسِه ورَداءته لا يجتمع ويكون منثوراً. وشاة دَقْلة ودَقِلة ودَقِيلة: ضاوِيَةٌ قَمِيئة، والجمعِ دقالٌ. قال ابن سيده: هذا قول أَهل اللغة وعندي أَن جمع دَقِيلة إِنما هو دَقائل، إِلا أَن يكون على طرح الزائد، وقد أَدْقَلَت وهي مُدْقِل. والدَّقَل والدَّوْقَل: خشبة طويلة تُشَدُّ في وسط السَّفينة يُمَدُّ عليها الشِّراع. وفي الحديث: فَصَعِدَ القِرْدُ الدَّقَل، هو من ذلك، وتسميه البحرية الصَّاري، وقيل: الدَّقَل سهم السفينة وأَصله من ذلك الأَول الذي هو ضرب من النخل. ابن الأَعرابي: الدَّقْل ضَعَف جسم الرجل. والدَّوْقَل: من أَسماء رأْس الذكر. والدَّوْقَلة: الكَمَرة الضَّخْمة. ويقال: كَمَرة دَوْقَلة ضَخْمة. والدَّوْقَلة: الأَكل وأَخذ الشيء اختصاصاً يُدَوْقِله لنفسه.
ودَوْقَل الشيءَ: أَخَذَه وأَكله. ويقال: دَوْقَل فلان إِذا اختص بشيءٍ من مأْكول. ويقال: دوقل فلان جاريته دَوْقَلة إِذا أَوْلَجَ فيها كَمَرته. وفي النوادر: يقال دَوْقَلَتْ خُصْيَتا الرجل إِذا خَرَجتا من خَلْفه فَضَرَبتا أَدبار فخذيه واسْتَرْخَتا. ودَوْقَلْت الجَرَّة: نَوَّطتها بيدي. أَبو تراب: سمعت مُبْتَكراً يقول: دَقَل فلان لَحْيَ الرجل ودَقَمَه إِذا ضرب أَنفه وفمه. والدَّقْل لا يكون إِلا في اللَّحْي والقفا، والدَّقْم في الأَنف والفم. ودَوْقَل: اسم.

##### Türkçe

**الدَّقَل** hurmadan: bilinen (bir şey)dir; denildi ki: o, onun türlerinin en kötüsüdür; ondan (olarak) râcizin sözü:

الراجز:
لو كُنْتُمُ تَمْراً لكنتم **دَقَلا**،
أَو كنتُمُ ماء لكنتم **وَشَلا**

Onun teki **دَقَلة**’dir; ve hurma ağacı **أَدْقَلَ** etti. Ve **الدَّقَل**: hurmadan bilinen cinsler (hâlinde) olmayan şey. Ve **الدَّقَل** ayrıca: hurma ağacından bir tür; **كراع**’dan (rivayetle); çoğulu **أَدقال**. Ve denildi ki: hurma ağacından **الدَّقَل**’e **الأَلوان** denir; onun teki **لَوْن**’dur. **الأَزهري** dedi: ve **تَمْر الدَّقَل** kötüdür; ancak **الدَّقَل** **ميقاراً** olur; ve **الدَّقَل**’den hurması kırmızı olan vardır; ve ondan hurması siyah olan vardır; ve hurmasının cismi küçüktür, çekirdeği büyüktür.

Ve İbn Mes‘ûd’un hadisinde: “Şiirin hızlı okuyuşu gibi hızlı (okuyuş) ve **الدَّقَل**’in saçılışı gibi saçılış”; o, kötü hurmadır ve onun kurusu ve özel bir adı olmayan şeydir; onun kuruluğu ve kötülüğü sebebiyle onu (öyle) görürsün ki toplanmaz ve saçılmış olur. Ve koyun **دَقْلة** ve **دَقِلة** ve **دَقِيلة**: zayıf, değersiz; çoğulu **دقالٌ**. İbn Sîde dedi: bu, dil ehlinin sözüdür; ve benim yanımda **دَقِيلة**’nin çoğulu ancak **دَقائل**’dir; ancak fazlalığı atma üzere olursa (başka); ve o **أَدْقَلَت** etti; ve o **مُدْقِل**’dir.

Ve **الدَّقَل** ve **الدَّوْقَل**: geminin ortasında bağlanan, üzerine yelkenin gerildiği uzun bir ağaç (direk). Ve hadiste: “Maymun **الدَّقَل**’e çıktı”; o, bundandır; ve denizciler onu **الصَّاري** diye adlandırır. Ve denildi ki: **الدَّقَل** geminin oku (direği)dir; ve onun aslı, hurma ağacından bir tür olan o ilk (mânâ)dandır. İbnü’l-A‘râbî: **الدَّقْل** erkeğin bedeninin zayıflığıdır.

Ve **الدَّوْقَل**: erkeklik başının adlarındandır. Ve **الدَّوْقَلة**: büyük **الكَمَرة**. Ve denilir: büyük, **دَوْقَلة** (olan) **كَمَرة**. Ve **الدَّوْقَلة**: yeme ve bir şeyi özellikle almak; onu kendisi için **يُدَوْقِله** eder.

Ve **دَوْقَل** şeyi: onu aldı ve yedi. Ve denilir: falan **دَوْقَل** eder; yenilenden bir şeyle özelleştiği zaman. Ve denilir: falan cariyesini **دَوْقَلة** etti; onun içine **كَمَرته**’sini soktuğu zaman. Ve **النوادر**’de: denilir, erkeğin iki testisi **دَوْقَلَتْ** ettiği zaman; arkası tarafından çıktıkları, uyluklarının arka taraflarına vurdukları ve gevşedikleri zaman. Ve ben küpü **دَوْقَلْت** ettim: onu elimle astım. Ebû Turâb: bir **مُبْتَكراً**’ın şöyle dediğini işittim: falan adamın çenesini **دَقَل** etti ve onu **دَقَمَه** etti; burnunu ve ağzını vurduğu zaman. Ve **الدَّقْل** ancak çenede ve ensede olur; ve **الدَّقْم** burunda ve ağızda (olur). Ve **دَوْقَل**: isimdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ق ل * * الدَّقَلُ * أردأ التمر

##### Türkçe

* د ق ل * * **الدَّقَلُ** * hurmanın en kötüsü.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدقل، محركة: الخضاب هكذ في سائر النسخ، والصواب بالصاد المهملة، والواحدة: دقلة، وهي الخصبة، كما في العباب. الدقل: أردأ التمر وقال الأزهري: الدقل من النخل: الألوان، واحدها: لون. وتمر الدقل رديء، إلا أن الدقلة تكون ميقارا. ومن الدقل ما يكون تمره أحمر، ومنه أسود، وجرم تمره صغير، ونواه كبير. وفي العباب: قال أبو حنيفة: الدقل: المجهول من النخل كله، الواحدة: دقلة، وهي الخصبة، والجميع الخصاب. والأدقال: شر النخل وتمرها شر التمر، قال الراجز:
  لو كنتم تمرا لكنتم دقلاء
  أو كنتم ماء لكنتم وشلا وقال الجعدي:
  لم يقايظني على كاظـمة                      سمك البحر وحولي الدقل

  وقد أدقل النخل إدقالا. أو الدقل: ما لم يكن أجناسا معروفة من التمر، كذا في المحكم. الدقل أيضا: سهم السفينة وفي المحكم: هي خشبة طويلة تشد في وسط السفينة، زاد الأزهري: يمد عليها الشراع. كالدوقل كجوهر. وشاة دقلة، محركة، وكفرحة وسفينة: ضاوية قميئة، ج: دقال ككتاب. قال ابن سيده: هذا قول أهل اللغة، وعندي أن جمع دقيلة إنما هو دقائل، إلا أن يكون على طرح الزائد. وقد أدقلت، وهي مدقل: ضويت. والدوقل: من أسماء رأس الذكر هكذا في المحكم، وفي سياق المصنف قصور. قال ابن دريد: دوقل: اسم زعموا، ولا أدري اشتقاقه. قلت: يمكن أن يكون منقولا من دوقل السفينة، أو من رأس الكمرة، في ضخامته وقصره فتأمل. والله أعلم. الدوقلة بهاء: الكمرة الضخمة يقال: كمرة دوقلة، قاله الليث. دوقلة شاعر. ودقله دقلا: منعه وحرمه كما في العباب. دقله: ضرب أنفه وفمه كدقمه. أو دقله: إذا ضرب قفاه ولحييه قال الأزهري: ولا يكون الدقل إلا في اللحي والقفا، والدقم في الأنف والفم، ونقله الصاغاني عن أبي تراب، قال: هكذا سمعت مبتكرا الأعرابي يقول. قال ابن الأعرابي: الدقل بالفتح: ضعف الجسم من الإنسان. والدقول بالضم: التغيب والدخول. ودقلة، محركة: ع باليمامة وهو في العباب بالفتح، مضبوط هكذا. ودوقله: أخذه وأكله كما في المحكم. وفي التهذيب: الدوقلة الأكل وأخذ الشيء اختصاصا يدوقله لنفسه. دوقل المرأة: جامعها وفي العباب والتهذيب: أولج فيها كمرته. يقال: دوقلت خصيتاه: إذا خرجتا من خلفه، فضربتا أدبار فخذيه واسترختا كذا في التهذيب والعباب.
 ومما يستدرك عليه: دوقل الجرة: نوطها بيده. وأدقل: جاء بولد دقل: أي صغير.

##### Türkçe

**الدقل**، harekeli: boya; diğer bütün nüshalarda böyle. Doğrusu, ihmal edilmiş **الصاد** iledir; tekili: **دقلة**; o, verimli olandır; **العباب**’da olduğu gibi. **الدقل**: hurmanın en kötüsü. **الأزهري** dedi: hurma ağacından **الدقل**: renklerdir; tekili: **لون**. Ve **الدقل** hurması kötüdür; ancak **الدقلة** **ميقارا** olur. Ve **الدقل**’dan hurması kırmızı olan vardır; ondan siyah olan da vardır; hurmasının cismi küçüktür, çekirdeği büyüktür. Ve **العباب**’da: **أبو حنيفة** dedi: **الدقل**: hurma ağacının tamamından bilinmeyen olandır; tekili: **دقلة**; o, verimli olandır; hepsi **الخصاب**’dır. Ve **الأدقال**: hurma ağacının şerridir; hurması da hurmanın şerridir. **الراجز** dedi:
  Eğer siz hurma olsaydınız, elbette **دقلاء** olurdunuz
  Yahut siz su olsaydınız, elbette **وشلا** olurdunuz. **الجعدي** dedi:
  **كاظـمة** üzerinde bana yazı geçirtmedi                      denizin balığı ve çevremde **الدقل**

Ve hurma ağacı **أدقل** etti, **إدقالا**. Yahut **الدقل**: hurmadan bilinen cinsler olmayan şeydir; **المحكم**’de böyle. **الدقل** ayrıca: geminin direğidir. Ve **المحكم**’de: o, geminin ortasında bağlanan uzun bir tahtadır; **الأزهري** artırdı: yelken onun üzerine gerilir. **الدوقل** gibi, **جوهر** vezninde. Ve **دقلة** koyun, harekeli; ve **كفرحة** ve gemi: zayıf, değersiz; çoğulu: **دقال** **كتاب** gibi. **ابن سيده** dedi: bu, dil ehlinin sözüdür; bende ise **دقيلة**’nin cem‘i ancak **دقائل**’dir; ancak, زائدın atılması üzere olursa başka. Ve (dişil) **أدقلت**; o, **مدقل**’dir: zayıfladım. Ve **الدوقل**: erkeklik başının adlarındandır; **المحكم**’de böyle; ve musannifin siyakında kusur vardır. **ابن دريد** dedi: **دوقل**: zannettikleri bir isimdir; onun اشتقاقını bilmiyorum. Dedim: geminin **دوقل**’ünden, yahut kirişin başından nakledilmiş olması mümkündür; onun kalınlığı ve kısalığı sebebiyle; öyleyse düşün. Ve Allah daha iyi bilir. **الدوقلة** (هاء ile): kalın kiriş; “**كمرة دوقلة**” denir; **الليث** söyledi. **دوقلة** bir şairdir. Ve onu **دقلا** ile **دقله**: onu men etti ve onu mahrum bıraktı; **العباب**’da olduğu gibi. **دقله**: burnunu ve ağzını vurdu; **دقمه** gibi. Yahut **دقله**: ensesini ve çenesini vurduğu zaman. **الأزهري** dedi: **الدقل** ancak çenede ve ensede olur; **الدقم** ise burunda ve ağızda. **الصاغاني** bunu **أبي تراب**’dan nakletti; dedi: böylece, **الأعرابي**’nin yeni olarak söylediğini işittim. **ابن الأعرابي** dedi: fetha ile **الدقل**: insandan bedenin zayıflığıdır. Ve damme ile **الدقول**: kaybolma ve girme. Ve **دقلة**، harekeli: **اليمامة**’da bir yer; **العباب**’da fetha iledir; böyle ضبط edilmiştir. Ve **دوقله**: onu aldı ve onu yedi; **المحكم**’de olduğu gibi. Ve **التهذيب**’de: **الدوقلة** yemek ve bir şeyi almak, özellikle; onu kendisi için **يدوقله**. Kadını **دوقل** etti: onunla cima etti. Ve **العباب** ve **التهذيب**’de: onun içine kirişini soktu. “Onun iki husyesi **دوقلت**” denir: arkasından çıktıkları zaman; böylece uyluklarının arkalarına vururlar ve gevşerler; **التهذيب** ve **العباب**’da böyle.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: testiyi **دوقل** etti: onu eliyle astı. Ve **أدقل**: **دقل** çocukla geldi; yani küçük.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ادقل النَّخْلُ
4 ادقل النَّخْلُ ادقل النخل , (inf. n. اـِدْقَالٌ, TA,) The palmtrees produced dates such as are termed دَقَل: (S, Msb, K:) or the dates of the palm-trees became دَقَل. (Es-Sarakustee, Msb.) ― -b2- ادقلت الشَّاةُ The sheep, or goat, was, or became, lean, or emaciated, and small in body; despised and little in the eyes of beholders. (K.)

دَقْلٌ
دَقْلٌ دقل Weakness of the body (IAar, K) of a man. (IAar, TA.)

دَقَلٌ
دَقَلٌ دقل [A certain kind of palm-trees;] i. q. خِصَابٌ [not as meaning “ palm-trees having much fruit, ” but as an appellation applied by the people of El-Bahreyn to the palm-trees which others call دَقَلٌ: see art. خصب]: (S, O, TA:) in the K, الخِضَابُ is erroneously put for الخِصَابُ: (TA:) n. un. with ة: (S:) Az says that دَقَلٌ signifies species (أَلْوَانٌ, of which the sing. is لَوْنٌ, [but here meaning varieties,]) of palm-trees; and the dates thereof are bad, though the دَقَلَة may be abundant in fruit; and some have red dates, and some have black; the body of the dates being small, and the stones being large: (TA:) accord. to AHn, the term دَقَلٌ is applied to any palmtrees [of which the varieties are] unknown: the n. un. دَقَلَةٌ is syn. with خَصْبَةٌ, of which the pl. is خِصَابٌ: and what are termed أَدْقَالٌ [pl. of دَقَلٌ] are the worst of palm-trees, and their dates are the worst of dates. (O, TA.) ― -b2- Also [The fruit of the trees thus called; described above;] the worst of dates: (JK, S, Msb, K:) or a bad kind of dates: (Mgh:) or dates of which the kinds are unknown: (M, K:) accord. to EsSarakustee, the fruit of the دَوْم: n. un. with ة. (Msb.) A rلjiz says,
لَوْ كُنْتُمُ تَمْرًا لَكُنْتُمُ دَقَلَا
أَوْ كُنْتُمُ مَآءً لَكُنْتُمُ و شَلَا
[If ye were dates, ye would be dates of the worst kind; and if ye were water, ye would be such as distils scantily, in interrupted drops, from a mountain or rock]. (TA.) ― -b3- Also The mast (سَهْم) of a ship; (S, K;) from the same word in the first of the senses explained above; (S;) in Pers., تِيرِ كِشْتِى, (MA, PS,) and سُتُونْ; (MA;) i. e., (or so دَقَلَةٌ [the n. un.], JK,) the tall piece of wood of a ship, (JK, T, M, Mgh,) fixed in the midst thereof, (JK, T, M,) for the sail, (JK,) i. e., upon which the sail is extended, (T,) or [rather] to which the sail is suspended; (Mgh;) as also ↓ دَوْقَلٌ. (K.)

دَقَلَةٌ
دَقَلَةٌ دقل دقله دقلة n. un. of دَقَلٌ [which see throughout]. (T, S, &c.) ― -b2- شَاةٌ دَقَلَةٌ and ↓ دَقِلَةٌ and ↓ دَقِيلَةٌ and ↓ مُدْقِلٌ A sheep, or goat, lean, or emaciated, and small in body; despised and little in the eyes of beholders: pl., of any but the last, دِقَالٌ: (K:) or, as ISd thinks, the pl., of دَقِيلَةٌ is دَقَائِلُ, unless it be formed by the rejection of the augmentative letter [in the sing.]. (TA.)

دَقِلَةٌ
دَقِلَةٌ دقل دقله دقلة : see the next preceding paragraph.

دَقِيلَةٌ
دَقِيلَةٌ دقيله دقيلة : see the next preceding paragraph.

دَوْقَلٌ
دَوْقَلٌ دوقل : see دَقَلٌ, last sentence.

مُدْقِلٌ
مُدْقِلٌ مدقل : see دَقَلَةٌ.

##### Türkçe

**ادقل النَّخْلُ**
4 **ادقل النَّخْلُ** **ادقل النخل** , (mast. is. **اـِدْقَالٌ**, TA,) Hurma ağaçları **دَقَل** diye adlandırılan türden hurmalar verdi: (S, Msb, K:) yahut hurma ağaçlarının hurmaları **دَقَل** oldu. (Es-Sarakustee, Msb.) ― -b2- **ادقلت الشَّاةُ** Koyun yahut keçi, zayıf yahut cılız oldu ve gövdece küçük oldu; bakanların gözünde hor görülen ve küçük (değersiz) oldu. (K.)

**دَقْلٌ**
**دَقْلٌ** **دقل** Bir adamın bedeninin zayıflığı. (IAar, K) (IAar, TA.)

**دَقَلٌ**
**دَقَلٌ** **دقل** [Hurma ağaçlarının belli bir türü;] **خِصَابٌ** ile aynı anlamdadır [“çok meyveli hurma ağaçları” manasında değil; fakat El-Bahreyn halkının, başkalarının **دَقَلٌ** dediği hurma ağaçlarına uyguladığı bir adlandırma olarak: bk. madde **خصب**]: (S, O, TA:) K’da **الخِضَابُ**, yanlış olarak **الخِصَابُ** yerine konmuştur: (TA:) tekili (n. un.) ة ile: (S:) Az der ki **دَقَلٌ**, hurma ağaçlarının türlerini (tekili **لَوْنٌ** olan **أَلْوَانٌ**, [fakat burada çeşitler manasında]) ifade eder; bunların hurmaları kötüdür, her ne kadar **دَقَلَة** meyvede bol olabilse de; ve bazısının kırmızı hurmaları vardır, bazısının siyah; hurmaların gövdesi küçük, çekirdekleri büyük olmak üzere: (TA:) AHn’ye göre **دَقَلٌ** terimi, çeşitleri bilinmeyen herhangi hurma ağaçlarına uygulanır: tekili **دَقَلَةٌ**, çoğulu **خِصَابٌ** olan **خَصْبَةٌ** ile eş anlamlıdır: ve **أَدْقَالٌ** [**دَقَلٌ**’ün çoğulu] diye adlandırılanlar, hurma ağaçlarının en kötüleridir; ve onların hurmaları, hurmaların en kötüleridir. (O, TA.) ― -b2- Yine [böyle adlandırılan ağaçların meyvesi; yukarıda vasfedilen;] hurmaların en kötüsü: (JK, S, Msb, K:) yahut hurmaların kötü bir türü: (Mgh:) yahut türleri bilinmeyen hurmalar: (M, K:) EsSarakustee’ye göre, **دَوْم**’un meyvesi: tekili ة ile. (Msb.) Bir recez şairi der ki,
**لَوْ كُنْتُمُ تَمْرًا لَكُنْتُمُ دَقَلَا**
**أَوْ كُنْتُمُ مَآءً لَكُنْتُمُ و شَلَا**
[Eğer siz hurma olsaydınız, en kötü türden hurmalar olurdunuz; ve eğer siz su olsaydınız, bir dağdan yahut kayadan kesik kesik damlalar hâlinde az az süzülen su olurdunuz]. (TA.) ― -b3- Yine Bir geminin direği (**سَهْم**): (S, K;) yukarıda açıklanan mânâların birincisindeki kelimeden: (S;) Farsçada, **تِيرِ كِشْتِى**, (MA, PS,) ve **سُتُونْ**; (MA;) yani, (yahut tekili **دَقَلَةٌ** [n. un.], JK,) bir geminin uzun tahta parçası, (JK, T, M, Mgh,) onun ortasına sabitlenmiş, (JK, T, M,) yelken için, (JK,) yani yelkenin üzerine gerildiği, (T,) yahut [daha doğrusu] yelkenin kendisine asıldığı; (Mgh;) bunun gibi ↓ **دَوْقَلٌ** da. (K.)

**دَقَلَةٌ**
**دَقَلَةٌ** **دقل دقله دقلة** **دَقَلٌ**’ün tekili (n. un.) [ki baştan sona ona bak]. (T, S, &c.) ― -b2- **شَاةٌ دَقَلَةٌ** ve ↓ **دَقِلَةٌ** ve ↓ **دَقِيلَةٌ** ve ↓ **مُدْقِلٌ** Gövdece küçük, zayıf yahut cılız bir koyun yahut keçi; bakanların gözünde hor görülen ve küçük (değersiz): çoğulu, sonuncusu hariç herhangi birinin, **دِقَالٌ**: (K:) yahut ISd’nin düşündüğüne göre, **دَقِيلَةٌ**’nin çoğulu **دَقَائِلُ**’dür; meğer ki tekildeki artırma harfinin düşürülmesiyle yapılmış olsun. (TA.)

**دَقِلَةٌ**
**دَقِلَةٌ** **دقل دقله دقلة**: bir önceki paragrafı gör.

**دَقِيلَةٌ**
**دَقِيلَةٌ** **دقيله دقيلة**: bir önceki paragrafı gör.

**دَوْقَلٌ**
**دَوْقَلٌ** **دوقل**: **دَقَلٌ**’e bak, son cümle.

**مُدْقِلٌ**
**مُدْقِلٌ** **مدقل**: **دَقَلَةٌ**’ye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%82%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَقَلَ
دَقَلَ U ( n. ac. دَقْل 1 ),
a.  Prevented; withheld from.

أَدْقَلَ
أَدْقَلَ IV ,
a.  Produced bad dates.

b.  Was small, weakly, measly ( sheep ).

دَقَل
دَقَل 4 , ( pl. دُقْلَاْن 35 ),
a.  Poor dates or date-palms.

b.  Mast.

دَقَلَة
دَقَلَة 4t ,  دَقِلَة 5t , ( pl. دِقَاْل 23 ),
a.  Small, weakly sheep.

دَوْقَل
دَوْقَل
a.  Mast ( ship ).

##### Türkçe

دَقَلَ
**دَقَلَ** U (isim-fiil: **دَقْل** 1),
a. Engelledi; -den alıkoydu.

أَدْقَلَ
**أَدْقَلَ** IV,
a. Kötü hurmalar üretti.

b. Küçük oldu, zayıf oldu, cılız oldu (koyun).

دَقَل
**دَقَل** 4, (çoğulu: **دُقْلَاْن** 35),
a. Kötü hurmalar veya hurma ağaçları.

b. Direk.

دَقَلَة
**دَقَلَة** 4t, **دَقِلَة** 5t, (çoğulu: **دِقَاْل** 23),
a. Küçük, zayıf koyun.

دَوْقَل
**دَوْقَل**
a. Direk (gemi).
