# دك (د-ك) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%83
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%83

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ك
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%83/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الكاف والدال
كد ، دك : ( مستعملان ) .
كد : قال الليث : الكدّ : الشدة في العمل ، وطلب الكسب .
يقال : هو يَكُدُّ كَدّاً ، والكد : الإلحاح في الطلب والإشارة بالأصابع . وأنشد :
وحُجْتُ ولم أكددكم بالأصابع
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الكُدادة ما بَقِي في أسفل القِدر .
قلت : إذا لَصِقَ الطبيخُ بأسفل البُرمة فكَدّ بالأصابعِ فهو الكُدادة .
وسمعتُ أعرابياً يقول لعَبْدٍ له : لأكُدّنّك كَدَّ الدَّبرِ ، أراد أنه يُلِحّ عليه فيما يكلّفه من العمل الواصب إلحاحاً يُتعِبُه ، كما أنَّ الدَّبِرَ إذا حُمِل عليه ورُكب أتعَبَ البعير .
عمرو عن أبيه : الكُدُد : المجاهِدون في سبيل الله .
قال : وكَدَّدَ الرجلُ : إذا ألقى الكَدِيد بعضَه على بعض . وهو الْجَريش من المِلح .
قال : ويقال : كَدْكَدَ الرجل ، وكتكتَ وكَركَر ، وطَخطخ ، وطَهْطَه ، كلُّ ذلك إذا
أفرط في ضحكه .
وقال الليث : الكَدكَدة : ضَرْب الصَيْقل المِدْوَسَ على السَّيف إذا جلاه . والكَدكَدة : شدّة الضحك ، وأنشد :
ولا شديدٍ ضحْكُها كَدْكادِ
حَدادِ دونَ سِرِّها حَدادِ
قال : والكديد : موضع بالحِجاز . والكديد : التُّراب الدِّقاق المُركَّل بالقوائم .
وقال امرؤ القيس :
مِسحَ إذا ما السانحاتُ على الوَنَى
أثَرْن الغُبارَ بالكديد المركَّلِ
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الكَديد : صوتُ المِلح الجَريش إذا صُبَّ بعضُه على بعض . والكديد : ترابُ الْحَلْبَةِ .
وقال شمر : الكَدِيد : ما غَلُظ من الأرض .
قال : وقال أبو عبيدة : الكديد من الأرض : البطنُ الواسع خُلِقَ خَلْقَ الأودية أو أوسع منها .
ابن شميل : كَدْكَدَ عليه ، أي : عَدَا عليه ، وكَدكَد في الضَّحِك . وأكَدَّ الرجلُ واكتَدّ : إذا أَمسَكَ .
وفي ( النوادر ) : كَدَّني وكَدَّدَني وكَدْكَدَني وتكَدَّدني وتكرَّدني ، أي : طردني طرداً شديداً .
دك : قال الله جل وعز : ( وَالْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً ) ( الحاقة : 14 ) .
قال الفراء : دكّتا : زُلزِلَتا .
قال : ولم يقل فدُكِكن لأنَّه جعَل الجبال كالواحدة ، ولو قال : فدُكَّت دكّةً واحدة لكان صواباً .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : قال : دُكّ : هُدِم ودَكَّ : هَدَم .
قال : والدُّكَك : القِيزان المنهالة . والدُّكَك : الهِضاب المفسّخة . والدُّكُك : النُوق المنفضخة الأسنمة .
وقال الليث : الدكّ : كَسر الحائط والجبل . ويقال : دكّتْه الحُمَّى دَكّاً .
وأخبرني المنذريّ عن الصَّيداوي عن الرياشيّ عن الأصمعيّ ، قال : الدكّاوات من الأرض ، الواحدة دَكّاء ، وهي رَوابٍ مشرِفةٌ من طِين فيها شيء من غِلظ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( فَإِذَا جَآءَ وَعْدُ رَبِّى جَعَلَهُ دَكَّآءَ ) ( الكهف : 98 ) .
أخبرني المنذري عن أحمد بن يحيى أنه قال : قال الأخفش في قوله : جعَله دكّاً بالتنوين ، كأنَّه قال : دَكّه دَكّاً ، مصدرٌ مؤكِّد .
قال : ويجوز جعلُه أرضاً ذات دَكّ ، كقوله تعالى : ( وَاسْئَلِ الْقَرْيَةَ ) ( يوسف : 82 ) .
قال : ومن قرأها : ( دكّاء ) ممدوداً أراد
جعله مثل دَكّاء ، وحذف مِثل .
قال أبو العباس : ولا حاجةَ به إلى مِثل ، وإنما المعنى جعل الجبل أرضاً دكّاء واحداً .
وقال الأخفش : ناقة دَكّاء : إذا ذهَب سَنامُها .
قال : وتُجمع الدَّكَّاء من الأرض دكَّاوات ودُكّاً ، مثل حَمْراوات وحُمر .
قال : وأفادني ابن اليزيديّ عن أبي زيد : جعله دَكّاً .
قال المفسّرون : ساخَ في الأرض فهو يذهب حتَّى الآن . ومن قرأ : ( دَكَّاءَ ) على التأنيث فلتأنيث الأرض ، جعلها أرضاً دَكَّاءَ .
عمرو عن أبيه : الدَّكِيك : الشهر التامّ .
وقال الليث : أقمتُ عنده حَوْلاً دَكِيكاً ، أي : تامّاً .
ابن السكّيت : عامٌ دَكِيك ، كقولك : عامٌ كَرِيتٌ ، أي : تامّ .
أبو عبيد عن الأصمعي : الدَّكداك من الرمل : ما التَبَدَ بعضُه على بعض ، والجميع الدّكادِك .
وكتب أبو موسى إلى عمر : إنّا وجدنا بالعِراق خَيْلاً عِراضاً دُكاً ، فما يَرَى أمير المؤمنين في إسْهامِها ؟ .
يقال : فَرَس أَدَكُّ وخَيْلٌ دَكٌّ : إذا كان عريضَ الظهر قَصيراً ، حكاه أبو عبيد عن الكسائيّ .
قال : ويقال للجَبَل الذَّليل : دُكّ ، وجمعُه دِكَكة .
ويقال : تَداكَّ عليه القومُ : إذا ازدَحموا عليه .
وقال أبو زيد : دككْتُ الترابَ عليه أدكّه دكّاً : إذا هِلْتَه عليه في قَبره .
وقال الكسائيّ : أَمَةٌ مِدكّة ، وهي القويَّة على العَمَل . ورجلٌ مِدَكٌّ : شديد الوَطءِ على الأرض .
وقال الليث : اختلفوا في الدّكّان فقال بعضهم : هو فُعْلان من الدَّكّ .
وقال بعضهم : هو فُعّالٌ من الدَّكْن .
أبو عمرو : دَكَّ الرجلُ جاريتَه : إذا جَهَدَها بإلقائه ثِقْله عليها إذا خالَطَها .
وأنشد أبو بكر الإياديّ :
فقدتُكَ من بَعْلٍ عَلاَم تَدُكُّني
بصَدْرِك لا تُغْني فَتيلاً ولا تُعْلي

##### Türkçe

باب **الكاف** ve **الدال**
**كد** ، **دك** : (ikisi de kullanılır).
**كد** : Leys dedi: **الكدّ**: işte şiddet, ve kazanç talebi.
Denir: o **يَكُدُّ** **كَدّاً**; ve **الكد**: talepte ısrar ve parmaklarla işaret etmektir. Şiir okudu:
Ve ihtiyaç duydum ve sizi parmaklarla ısrarla işaret etmedim

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الكُدادة**: tencerenin alt kısmında kalan şeydir.
Dedim: pişmiş yemek çömleğin dibine yapıştığında, parmaklarla **كَدّ** ederse, o **الكُدادة**dır.
Bir bedevîyi, kendisine ait bir köleye şöyle derken işittim: “Seni mutlaka **كَدَّ** edeceğim, **كَدَّ** **الدَّبرِ** gibi”; onun muradı, ona, kendisine yüklediği yorucu işte, onu yoran bir ısrarla ısrar etmesidir; nitekim **الدَّبِرَ** üzerine yüklenip binildiğinde deveyi yorar.

Amr, babasından: **الكُدُد**: Allah yolunda mücahid olanlardır.
Dedi: ve **كَدَّدَ** adam: **الكَدِيد**in bir kısmını bir kısmının üzerine attığında. O, tuzdan **الْجَريش**tir.
Dedi: ve denir: adam **كَدْكَدَ** etti; ve **كتكتَ** ve **كَركَر** ve **طَخطخ** ve **طَهْطَه**; bunların hepsi, gülmesinde aşırıya gittiğinde.

Leys dedi: **الكَدكَدة**: cilaladığında, kılıç üzerinde **الصَيْقل**in **المِدْوَسَ**ı vurmasıdır. Ve **الكَدكَدة**: gülmenin şiddetidir. Şiir okudu:
Ve onun gülmesi **كَدْكادِ** gibi şiddetli değildir
Sırrının altında bir demirci, bir demirci

Dedi: ve **الكديد**: Hicaz’da bir yerdir. Ve **الكديد**: ayaklarla çiğnenmiş ince topraktır.
İmru’ul-Kays dedi:
Bir silip süpürüş; yanlardan esenler gevşeklik üzerine geldiğinde
Çiğnenmiş **الكديد** ile tozu kaldırdılar

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الكَديد**: iri tuz, bir kısmı bir kısmının üzerine döküldüğünde çıkan sestir. Ve **الكديد**: **الْحَلْبَة** toprağıdır.
Şemmer dedi: **الكَدِيد**: yerden kalın olan şeydir.
Dedi: ve Ebû Ubeyde dedi: yerden **الكديد**: vadilerin yaratılışı gibi yahut onlardan daha geniş yaratılmış geniş karın (çukur)dur.

İbn Şümeyl: **كَدْكَدَ** ona; yani: ona koştu/saldırdı; ve gülmede **كَدكَدَ** etti. Ve adam **أكَدَّ** etti ve **اكتَدّ**: tuttuğunda.
( **النوادر** )’de: **كَدَّني** ve **كَدَّدَني** ve **كَدْكَدَني** ve **تَكَدَّدني** ve **تكرَّدني**; yani: beni şiddetli bir kovmayla kovdu.

**دك** : Allah azze ve celle dedi: ( **وَالْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً** ) ( **الحاقة** : 14 ).
Ferrâ dedi: **دكّتا**: sarsıldılar.
Dedi: “**فدُكِكن**” demedi; çünkü dağları tek bir şey gibi yaptı; eğer “**فدُكَّت دكّةً واحدة**” deseydi doğru olurdu.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **دُكّ**: yıkıldı; ve **دَكَّ**: yıktı.
Dedi: ve **الدُّكَك**: çökmüş kum tepeleridir. Ve **الدُّكَك**: parçalanmış tepeler/platolardır. Ve **الدُّكُك**: hörgüçleri şişkin develerdir.
Leys dedi: **الدكّ**: duvarı ve dağı kırmaktır. Ve denir: humma onu **دَكّاً** **دكّتْه**.

Münzirî bana, Saydâvî’den, o da Riyâşî’den, o da Asmaî’den haber verdi; dedi: yerden **الدكّاوات**; tekili **دَكّاء**dır; o, içinde bir miktar kalınlık bulunan çamurdan yüksekçe tümseklerdir.
Allah celle ve azze dedi: ( **فَإِذَا جَآءَ وَعْدُ رَبِّى جَعَلَهُ دَكَّآءَ** ) ( **الكهف** : 98 ).

Münzirî bana, Ahmed b. Yahyâ’dan haber verdi; dedi ki: Ahfeş, “**جعَله دكّاً**” (tenvinli) sözü hakkında dedi: sanki “onu **دَكّه دَكّاً**” dedi; pekiştirici bir mastardır.
Dedi: ve onu, “(onu) **دَكّ** sahibi bir yer” kılmak da caizdir; Yüce Allah’ın sözü gibi: ( **وَاسْئَلِ الْقَرْيَةَ** ) ( **يوسف** : 82 ).
Dedi: onu “( **دكّاء** )” uzatmalı okuyan kimse, onu **دَكّاء** gibi kılmayı murad etti; ve **مِثل**i hazf etti.
Ebû’l-Abbâs dedi: onun **مِثل**e ihtiyacı yoktur; ancak mana, dağı tek bir **دكّاء** yer kıldı, demektir.
Ahfeş dedi: **ناقة دَكّاء**: hörgücü gittiğinde.
Dedi: yerden **الدَّكَّاء**ın çoğulu **دكَّاوات** ve **دُكّاً** olarak gelir; **حَمْراوات** ve **حُمر** gibi.
Dedi: İbnü’l-Yezîdî bana, Ebû Zeyd’den: “**جعله دَكّاً**” diye fayda verdi.
Müfessirler dedi: yere battı; o hâlâ gidiyor.
Ve “( **دَكَّاءَ** )”yı müenneslik üzere okuyan kimse, yerin müennesliği içindir; onu **دَكَّاءَ** bir yer kıldı.

Amr, babasından: **الدَّكِيك**: tam aydır.
Leys dedi: onun yanında **حَوْلاً دَكِيكاً** kaldım; yani: tam.
İbnü’s-Sikkît: **عامٌ دَكِيك**; senin “**عامٌ كَرِيتٌ**” demen gibi; yani: tam.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: kumdan **الدَّكداك**: bir kısmı bir kısmının üzerine yapışan şeydir; hepsi **الدّكادِك**tir.
Ebû Mûsâ, Ömer’e yazdı: “Biz Irak’ta sırtı geniş **دُكاً** atlar bulduk; müminlerin emiri onların paylaştırılmasında ne görür?”
Denir: **فَرَس أَدَكُّ** ve **خَيْلٌ دَكٌّ**: sırtı geniş, kısa olduğunda; Ebû Ubeyd bunu Kisâî’den nakletti.
Dedi: ve alçak dağa **دُكّ** denir; çoğulu **دِكَكة**dir.
Ve denir: kavim onun üzerine **تَداكَّ** etti: onun üzerine sıkışıp yığıldıklarında.
Ebû Zeyd dedi: toprağı onun üzerine **دككْتُ**; onu **دكّاً** **أدكّه**: onu kabrinde üzerine döktüğümde.
Kisâî dedi: **أَمَةٌ مِدكّة**: işe güçlü olan (cariye). Ve **رجلٌ مِدَكٌّ**: yere basması şiddetli olan.
Leys dedi: **الدّكّان** hakkında ihtilaf ettiler; bazısı dedi: o, **الدَّكّ**ten **فُعْلان**dır.
Bazısı dedi: o, **الدَّكْن**den **فُعّالٌ**dır.

Ebû Amr: adam, cariyesini **دَكَّ** etti: onunla karıştığında, ağırlığını onun üzerine atmakla onu zorladığında.
Ebû Bekir el-İyâdî şiir okudu:
Seni, hangi koca(ydı) ki beni **تَدُكُّ** ederdi, diye kaybettim
Göğsünle; ne bir fitili faydalı kılar ne de yükseltir

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%83/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال وما بعدها في المضاعف والمطابق)
   (در)  الدال والراء في المضاعف يدلُّ على أصلين: أحدهما تولُّد شيء عن شيء، والثاني اضطرابٌ في شيء.
  فالأوّل الدَّرُّ دَرُّ اللَّبَن. والدَِّرَّة دَِرّة السّحاب: صَبُّه. ويقال سَحابٌ مِدْرارٌ. ومن ذلك قولهم: "لله دَرُّه"، أي عمله، وكأنّه شُبِّه بالدَّر الذي يكونُ من ذوات الدّرّ. ويقولون في الشَّتْم: "لا دَرّ دَرُّه" أي لا كَثُر خَيره. ومن الباب: دَرّت حَلُوبةُ المسلمين، أي فَيْئُهم وخَراجهم. ولهذه السُّوق دِرَّة، أي نَفَاق، كأنّها قد دَرَّت. وهو خلاف الغِرار. قال:
ألا يا لَقومي لا نَوَارُ نَوارُولِلسُّوق منها دِرَّةٌ وغِرارُ  ومن هذا قولهم: استدرَّتِ المِعْزَى استدراراً، إذا أرادت الفحلَ، كأَنّها أرادت أنْ يَدِرَّ لها ماءُ فَحْلِها.
وأمَّا الأصل الآخرُ فالدّرِيرُ من الدوابّ: الشديدُ العَدْو السريعُهُ. قال:
دَرِيرٌ كَخُذْرُوف الوَلِيد أَدَرَّهُ *** تَتَابُعُ كَفَّيْه بخَيطٍ مُوَصَّلِ([1])  والدُّرْدُرُ: مَنابت أسنانِ الصبِيّ. وهو من تَدَرْدَرَتِ اللحمةُ تَدَرْدُراً، إذا اضطربَتْ، ودَرْدَر الصبيُّ الشَّيءَ، إذا لاكَهُ، يُدَرْدِرُه.
  وَدَرَرُ الرِّيح: مَهَبُّها. ودَرَرُ الطَّريق: قَصْدُهُ؛ لأنّه لا يخلو مِن جاءٍ وذاهب. والدُّرُّ: كبار اللُّؤلؤ، سمِّي بذلك لاضطرابٍ يُرَى فيه لصفائه، كأنّه ماءٌ يضطرب. ولذلك قال الهذليّ([2]):
فجاء بها ما شِئْتَ مِن لَطَمِيَّةٍ *** يَدُوم الفُراتُ فوقَها ويموجُ([3])  يقول: كأنَّ فيها ماءً يموج فيها، لصفائها وحسنها.
  والكوكب الدُّرّيّ: الثاقب المُضِيء. شُبِّه بالدُّر ونُسب إليه لبياضه.
  (دس)  الدال والسين في المضاعف والمطابق أصلٌ واحد يدلُّ على دُخول الشيءِ تحت خفاءٍ وسِرّ. يقال دَسَسْتُ الشَّيءَ في التُّراب أدُسُّه دَسّاً. قال الله تعالى: ﴿أَيُمْسِكُه عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ في التُّرابِ﴾ [النحل 59]. والدّسَّاسة: حيَّة صَمَّاء تكون تحت التراب.
  فأمّا قولهم دُسَّ البَعيرُ ففيه قولان، كلُّ واحدٍ منهما من قياس الباب.
  فأحدُهما أن يكون به قليل من جَرَب. فإن كان كذا فلأنّ ذلك الجربَ كالشَّيء الخفيف المُنْدَسّ. والقول الآخَر، هو أن يُجعل الهِنَاءُ على مَسَاعِرِ البعير. ومن الباب* الدَّسيس([4]). وقولهم: "العِرْق دَسَّاس"؛ لأنَّه يَنْزِع في خَفَاءٍ ولُطف.
   (دظ)  الدّال والظاء ليس أصلاً يعوَّل عليه ولا يَنْقَاس منه. ذكروا عن الخليل أنَّ الدَّظَّ الشَّلُّ([5])؛ يقال دظَظْناهم، إذا شَلَلْناهم. وليس ذا بشيءٍ.  (دع)  الدال والعين أصلٌ واحد مُنقاسٌ مطّرد، وهو يدلُّ على حركة ودَفْع واضطراب. فالدَّعُّ: الدفع؛ يقال دَعَعْتُه أَدُعُّه دَعَّاً. قال الله تعالى: ﴿يَوْمَ يُدَعُّونَ إلى نَارِ جهَنَّمَ دعّاً﴾ [الطور 13]. والدَّعْدَعَةُ: تحريك المِكيال ليستوعب الشَّيءَ. والدَّعْدَعةُ: عَدْوٌ في التِواء. ويقال جَفْنةٌ مدَعدَعة. وأصلُه ذاك، أي أنَّها دُعدِعَتْ حتّى امتلأَتْ.
فأمّا قولُهم الدَّعْدَعَةُ زَجْر الغنم، والدَّعدعةُ قولُك للعاثر: دَعْ دَعْ، كما يقال لَعاً، فقد قلنا: إنَّ الأصواتَ وحكاياتِها لا تكاد تنقاس، وليست هي على ذلك أصولاً.
  وأمّا قولهم للرجل القصير دَعْدَاعٌ، فإن صحّ فهو من الإبدال من حاءٍ([6]): دَحْدَاح.
  (دف)  الدال والفاء أصلان: أحدهما [يدُلّ] على عِرَضٍ في الشَّيء، والآخَر على سُرعة.
  فالأوَّل الدَّفُّ، وهو الجَنْب. ودَفَّا البعيرِ: جنباه. قال:
له عُنُقٌ تُلْوِي بما وُصِلَتْ به *** ودَفّانِ يَشْتَفَّانِ كلَّ ظِعانِ([7])   ويقال سَنَامٌ مُدَفِّفٌ، إذا سقَط على دفّيِ البعير. والدَّفّ والدُّفّ: ما يُتلهَّى به. والثاني دَفّ الطّائرُ دفيفاً، وذلك أن يَدُفَّ على وجه الأرض، يحرِّك جناحَيْه ورجلاه في الأرض. ومنه دفَّتْ علينا من بَنِي فلان دَافَّةٌ، تدِفّ دفيفا. ودَفِيفُهم: سَيْرهم([8]). وتقول: داففْتُ الرّجُلَ، إذا أجْهزْتَ عليه دِفَافاً ومُدَافَّة. ومن ذلك حديثُ خالدِ بن الوليد: "من كان معه أسيرٌ فليُدَافَِّه"، أي  ليُجْهِزْ عليه. وهو من الباب؛ لأنَّه يعجِل الموتَ عليه.
  (دق)  الدال والقاف أصلٌ واحد يدلُّ على صِغَر وحَقارة. فالدَّقيق: خِلافُ الجَليل. يقال: ما أدَقَّنِي فُلانٌ ولا أَجَلَّني، أي ما أعطاني دقيقةٌ ولا جَليلة. وأدقَّ فُلانٌ وأجلّ، إذا جاء بالقليل والكثير. قال:
سَحوحٍ إذا سَحَّتْ هُمُوع إذا هَمَتْ *** بكَتْ فأَدَقَّتْ في البُكَا وأجَلَّتِ([9])  والدّقيق: الرجل القليل الخَير. والدَّقيق: الأمر الغامض. والدقيق: الطَّحين. وتقول: دققتُ الشَّيْءَ أدُقُّه دَقاًّ.
  وأمّا الدَّقْدَقة فأصواتُ حوافر الدوابّ في تردُّدها. كذا يقولون. والأصل عندنا هو الأصل، لأنَّها تدقّ الأرضَ بحوافرها دَقّاً.
  (دك)  الدال والكاف أصلان: أحدهما يدلُّ على تطامُن وانسطاحٍ. من ذلك الدكّان، وهو معروف. قال العَبْدِيّ([10]):
  * كدُكّان الدَّرابِنَة المَطِينِ([11]) *
  ومنه الأرضُ الدَّكَّاءُ: وهي الأرض العريضة المستوية. قال الله تعالى:﴿جَعَلَهُ دَكَّاءَ﴾ [الكهف 98]. ومنه النَّاقة الدّكّاء، وهي التي لا سَنامَ لها.
  قال الكسائيّ: الدُّكُّ من الجبال: العِراضُ، واحدها أدَكُّ. وفرس أدَكُّ الظّهر، أي عريضُهُ.
  والأصل الآخر يقرب من باب الإبدال، فكأنَّ الكاف فيه قائمةٌ مَقام القاف. يقال دكَكْت الشيء، مثل دقَقته، وكذلك دكَّكته. ومنه دُكَّ الرَّجُل فهو مدكوكٌ، إذا مَرِض. ويجوز أن يكون هذا من الأوَّل، كأنَّ المرض مَدَّه وبَسَطَه؛ فهو محتملٌ للأمرين جميعاً.

 والدَّكْدَاك من الرّمل كأنه قد دُكَّ دَكّاً، أي دُق دَقّاً. قال أهلُ اللغة: الدَّكداك من الرَّمل: ما التَبَد بالأرض فلم يرتفِع. ومن ذلك حديثُ جرير بن عبد الله حين سأله رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم عن منزلِهِ بِبيشة، فقال: "سَهْلٌ * ودَكْداكٌ، وسَلَمٌ وأرَاكٌ".
  ومن هذا الباب: دَكَكت التُّرابَ على الميّت أدُكّه دَكَّاً، إذا هِلْتَهُ عليه. وكذلك الرّكِيَّة تدفِنها. وقيل ذلك لأنَّ الترابَ كالمدقوق.
  ومما شذّ عن هذين الأصلين قولهم، إن كان صحيحاً: أَمَةٌ مِدَكَّةٌ: قويّةٌ على العمل. ومن الشاذّ قولهم: أقمت عنده حولاً دكيكا، أي تامّاً.
  (دل)  الدال واللام أصلان: أحدهما إبانة الشيء بأمارةٍ تتعلّمها، والآخَر اضطرابٌ في الشيء.
  فالأوَّل قولهم: دلَلْتُ فلاناً على الطريق. والدليل: الأمارة في الشيء. وهو بيِّن الدَّلالة والدِّلالة.
  والأصل الآخَر قولهم: تَدَلْدَل الشَّيءُ، إذا اضطرَبَ. قال أوس:
أمْ مَن لحَيٍّ أضاعوا بعضَ أمرِهِمُ *** بَيْنَ القُسوط وبين الدِّينِ دَلْدَالِ([12])  والقُسوط: الجَوْر. والدِّين: الطّاعة.
  ومن الباب دَلال المرأة، وهو جُرْأتها في تغَنُّجٍ وشِكْلٍ، كأنَّها مخالِفَةٌ وليس بها خِلاف. وذلك لا يكون إلاّ بتمايُلٍ واضطراب. ومن هذه الكلمة: فلانٌ يُدِلُّ على أقرانِهِ([13]) في الحرب، كالبازي يُدِلُّ على صيده.
  ومن الباب الأوّل قولُ الفرّاء عن العرب: أدَلّ يُدِلّ، إذا ضَرَبَ بقَرابَةٍ([14]).
  (دم)  الدال والميم أصلٌ واحد يدلُّ على غِشْيان الشَّيء، مِن ناحيةِ أنْ يُطْلَى به. تقول دَممْتُ([15]) الثَّوبَ، إذا طليتَه أيَّ صِبْغ، وكلُّ شيءٍ طُلِي على شيءٍ فهو دِمام([16]). فأمّا الدّمدمة فالإهلاك. قال الله تعالى: ﴿فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهمْ﴾ [الشمس 14]. وذلك لِمَا غَشّاهم به من العذاب والإهلاك. وقِدْرٌ دميمٌ: مطلِيَّة بالطِّحال. والدَّامَّاء: جُحْر اليربوع، لأنّه يدُمُّه دمّاً، أي يُسَوِّيه تسويةً.
  فأمَّا قولهم رجلٌ دميمُ الوجه فهو من الباب، كأنّ وجهَه قد طلِيَ بسوادٍ أو قُبْحٍ. يقال دَمَّ وجههُ يَدُِمّ دَمامةً، فهو دميم.
  وأمَّا الدَّيْمُومَة، وهي المَفَازة لا ماءَ بها، فمن الباب؛ لأنّها كأنَّها في استوائها قد دُمَّت، أي سُوِّيت تسويةً، كالشَّيء الذي يُطلى بالشيء. والدَّمادِم من الأرض: رَوَابٍ سَهْلَةٌ.
  (دن)  الدال والنون أصلٌ واحد يدلّ على تطامُنٍ وانخفاض. فالأدَنُّ: الرجل المنحنِي الظَّهر. يقال منه قد دَنِنْتَ دَنَناً. ويقال بيتٌ أدنّ، أي متطامِنٌ. وفرسٌ أدَنّ، أي قصير اليدين. وإذا كان كذلك كان منْسجُهُ منْخفضاً([17]). ومن ذلك الدَّنْدَنَة، وهو أنْ تُسمَع من الرَّجل نَغْيَةٌ لا تُفْهَم، وذلك لأنّه يخفِض صوتَه بما يقوله ويُخفيه. ومنه الحديث: "فأمَّا دَنْدَنَتُكَ ودندنةُ مُعاذٍ فلا نُحْسِنُهُمَا([18])".
  ومما يقارب هذا القياسَ وليس هو بعينه قولهم للسيف الكَليل: دَدَانٌ([19]). ومما شذَّ عن الباب الدَّيْدَن، وهي العادة.
  ومما يقاس على الأصل الأول الدِّنْدِنُ، وهو ما اسودَّ من النّبات لِقدَمه.
  (ده)  الدال والهاء ليس أصلاً يُقاس عليه ولا يُفرَّع منه، وإنّما يجيء في قولهم تَدَهْدَهَ الشيءُ، إذا تدحرَج؛ فكأنَّ الدَّهْدَهَةُ الصَّوتُ التي يكون منه هناك. وقد قلنا إنَّ الأصواتَ لا يُقاس عليها.
  ويقولون: ما أدرِي أيُّ الدَّهْدَاءِ([20]) هو، أيْ أيُّ الناس هو؟ والدَّهْدَاهُ: الصِّغار من الإبل. ويقال الدَّهْدَهانُ: الكثيرُ من الإِبل.
  وممّا يدلُّ على ما قُلناه أنّ هذا ليس أصلاً، قول الخليل في كتابه: وأمّا قول رؤبة:
  * وقُوَّلٌ إلاّ دَهٍ فَلاَ دَهِ([21]) *
  فإنّه يقال إنّها فارسية، حَكَى قولَ دايَتِه([22]). والذي قاله الخليل فعلى ما تراه، بعد قولـه في أول الباب: دَهٍ كلمةٌ كانت العرب تتكلّم بها، إذا رأى أحدُهم ثَأرَه يقول له "يا فلانُ إلاّ دَهٍ فلا * دَهٍ"، أي إنّك إنْ لم تَثْأَرْ به الآن لم تثأَرْ به أبداً وفي نحو ذلك من الأمر. وهذا كله مما يدلُّ على ما قلناه.
  (دو)  الدال والحرف المعتل بعدها أو المهموز، قريبٌ من الباب الذي قبله. فالدَّوُّ والدَّوِّيّة المفازة. وبعضهم يقول: إنَّما سمِّيت بذلك لأنّ الخالي فيها يسمع كالدّوِيّ، فقد عاد الأمرُ إلى ما قلناه من أنّ الأصواتَ لا تُقاس. قال الشاعر في الدَّوِّيّة:
وَدوِّيّةٍ قفرٍ تَمَشَّى نَعَامُها *** كَمَشْيِ النَّصارى في خِفاف اليَرَنْدَجِ ([23])  ومن الباب الدّأْدَأَةُ: السَّير السريع. والدأدأة: صوتُ وَقْع الحجارة في المَسِيل. فأمّا الدآدئ فهي ثلاثُ ليالٍ في آخِر الشهر، قبل ليالي المُِحاق. فله قياسٌ صحيح؛ لأن كلّ إناءٍ قارَبَ أن يمتلئَ فقد تدأدأ. وكذلك هذه الليالي تكُونُ إذا قاربَ الشّهرُ أن يكمُل. فأمّا قولُ مَن قال سُمِّيت دآدِئَ لظَلْمتها، فليس بشيءٍ ولا قياسَ له.
  وأمّا الدَّوادِي فهي أراجيح الصِّبيان، وليس بشيء.
  (دب)  الدال والباء أصلٌ واحد صحيح مُنقاس، وهو حركةٌ على الأرض أخفُّ من المشْي. تقول: دَبَّ دبيباً. وكلُّ ما مَشى على الأرض فهو دابة. وفي الحديث: "لا يَدخُل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع". يُراد بالدَّيبوب النَّمام الذي يدِب بين النّاس بالنمائم. والقَلاَّع: الذي يَشِي بالإنسان إلى سُلطانه ليَقلَعه عن مرتبةٍ له عندَه. ويقال ناقة دَبُوبٌ، إذا كانت لا تَمْشي من كثرة اللّحم إلاّ دَبيباً. ويقال ما بالدار دِبِّيٌّ ودُبِّيٌّ، أي أحدٌ يدِبّ. ويقال طَعنةٌ دبُوب([24])، إذا كانت تَدِبُّ بالدّم. قال الهذَليّ([25]):
  * بصَفْحتهِ دَبُوبٌ تَقْلِسُ([26]) *
  ويقال ركب فلانٌ دُبَّة فُلانٍ، وأخَذَ بدُبّته، إذا فعل مِثل فِعلِه، كأنّه مَشى مِثل مشيه. والدُّبَّاء([27]): القَرْع. ويجوز أن يكون شاذّاً، ومحتملٌ أن يكون سمِّي بذلك لملاسَته، كأنّه يَخِفُّ إذا دُحْرِجَ. قال امرؤ القيس:
إذا أقْبلَتْ قلتَ دُبَّاءَةً *** من الخُضْرِ مَغْمُوسَةًٌ في الغُدُرْ([28])  وأمَّا الدَّبَبُ في الشّعَْرِ فمن باب الإبدال؛ لأنَّ الدال فيه مبدلةٌ من زاءٍ. والأدْبَبُ من الإبل: الأزبُّ. وفي الحديث-إنْ صحّ-: "أيَّتُكُنَّ صاحبة الجَمَل الأدْبَب([29])". وأمَّا الدَّبُوب، فيقال إنّه الغار البعيد القَعْر([30]). وليس هذا بشيء.
  (دث)  الدال والثاء كلمةٌ واحدة، وهو المَطَر الضَّعيف([31]).
  (دج)  الدال والجيم أصلان: أحدهما كشِبه الدَّبيب، والثاني شيءٌ يُغَشِّي ويغطِّي.
  فالأوَّل قولهم: دَجَّ دَجيجاً([32]) إذا دبّ وسَعَى. وكذلك الداجُّ الذين يسعَون مع الحاجِّ في تجاراتهم. وفي [الحديث([33])]: "هؤلاء الدّاجُّ ولَيسُوا بالحاجّ". فأمَّا حديث أنس: "ما تركت من حاجَةٍ ولا داجَة" فليس من هذا الباب، لأنَّ الدَّاجَة مخفّفة، وهي إِتْباعٌ للحاجَة. وأما الدَِّجاجَة فمعروفةٌ: لأنَّها تُدَجْدِجُ، أي تَجِيء وتذهَب. والدَّجاجة: كُبَّةُ المِغْزَل. فإن كان صحيحاً فهو على معنى التشبيه. وكذلك قولهم: لفلانٍ دَجاجة، أي عيالٌ. وهو قياسٌ؛ لأنَّهم إليه يدِجُّون.
  وأمّا الآخَر فقولهم تَدَجْدَج الليل: إذا أظْلَم. وليلٌ دَجُوجيّ. ودَجَّجت السماء تدجيجاً: تغيَّمت. وتدَجْدَجَ الفارسُ بشِكَّته، كأنَّه تغطَّى بها. وهو مدجِّج ومدَجَّج. وقولهم للقُنْفذ مُدَجَِّج([34]) من هذا. قال:
ومُدَجَِّجٍ يَعدُو بشِكّته *** محمَرَّةٍ عيناهُ كالكَلْبِ([35])  وأمّا قولهم للنّاقة المنبسطة على الأرض دَجَوْجَاةٌ، فهو من الباب، لأنّها كأنها تُغَشِّي الأرض.
  (دح)  الدال والحاء أصلٌ واحد يدلُّ على اتساع وتبسُّط. تقول العرب: دحَحْتُ البيت وغيرَه، إذا وسَّعته*. واندَحَّ بطنُه، إذا اتَّسع. قال أعرابيّ: "مُطِرْنا لليلتين بقيتا من الشّهر، فاندحَّتِ الأرضُ كَلأً". ويقال دَحَّ الصَّائدُ بيتَه، إذا جَعَلَه في الأرض. قال أبو النَّجم:
  * بيْتاً خَفِيّاً في الثَّرَى مَدْحُوحَا([36]) *
  ومن الباب الدَّحْدَاح: القصير، سمِّي لتطامُنِه وجُفُورِه([37]). وكذلك الدُّحَيْدِحَةُ. قال:
أغَرَّكِ أَنَّني رجلٌ دميم *** دُحَيْدِحَة وأنَّكِ عَيْطَمُوسُ([38])  (دخ)  الدال والخاء ليس أصلاً يُفَرّع منه، لكنّهم يقولون: دخدَخْنا القومَ: أذْلَلْناهم، دَخدَخةً. وذكر الشَّيبانيّ أنَّ الدخدخة الإعياء. فأما الدَُّخُّ فقد ذُكِر في بابه، وهو الدُّخان. قال:
  * عند سُعَارِ النّارِ يَغْشَى الدَُّخَّا([39]) *
  (دد)  الدال والدال كلمةٌ واحدة. الدَّدُ: اللهو واللَّعِب. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "ما أنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ مِنِّي([40])".
  ويقال: دَدٌ، وَدَداً، ودَدَنٌ. قال:
أيُّها القلبُ تَعَلَّلْ بدَدَنْ *** إنَّ همِّي في سَمَاعٍ وَأَذَنْ([41])  ودَد([42])-فيما يقال- اسمُ امرأةٍ. والله أعلم.
----------------------------------------------------------------------
([1]) لامرئ القيس في معلقته. والرواية المشهورة: "أمره" بدل: "أدره".
([2]) هو أبو ذؤيب الهذلي. انظر ديوانه 50-62 (واللسان، دوم).
([3]) وكذا رواية الديوان 57. وفي اللسان: "تدور البحار فوقها وتموج".
([4]) لم يفسره. والدسيس: إخفاء المكر. والدسيس أيضاً: من تدسه ليأتيك بالأخبار كالمتجسس. والدسيس: الصنان الذي لا يقلعه الدواء، والدسيس: المشوي. والدسيس: المرائي بعمله، يدخل مع القراء وليس قارئاً.
([5]) جعله في اللسان لغة أهل اليمن.
([6]) كلمة "من" ليست في الأصل. وفي الأصل: "جاء".
([7]) البيت لكعب بن زهير كما في اللسان (شفف). وهو في اللسان (ظعن) بدون نسبة وسيعيده في (شف).
([8]) في الأصل: "سيرتهم"، تحريف. وفي المجمل: "ودفيفهم: سير في لين".
([9]) في الأصل: "هموع إذا حرات همت وادقت"، وأصلحته مستضيئاً بما سبق في مادة (جل) من الجزء الأول 418.
([10]) هو المثقب العبدي. وقصيدة البيت في المفضليات (2: 88-92).
([11]) صدره كما في المفضليات واللسان (دكك، دربن، طين):
* فأبقى باطلي والجد منها *
([12]) ديوان أوس بن حجر 23 واللسان (دلل). قال: "وقوم دلدال، إذا تدلدلوا بين أمرين فلم يستقيموا".
([13]) الأقران: جمع قرن، بالكسر. وفي الأصل: "على امرأته"، وهو من عجيب التحريف.
([14]) في الأصل: "بقراته"، صوابه من المجمل.
([15]) في الأصل: "دمدمت"، تحريف.
([16]) ويقال "دم" أيضاً بتشديد الميم، للطلاء.
([17]) منسج الفرس، كمنبر ومجلس: ما بين العرف وموضع اللبد.
([18]) هو كلام أعرابي، سأله رسول الله صلى الله عليه وسلم: "ما تقول في التشهد؟" قال: "أسأل الله الجنة وأعوذ به من النار، فأما دندنتك ودندنة معاذ فلا نحسنهما".
([19]) الحق أن هذه الكلمة في مادة (ددن) لا (دن).
([20]) يقال أي الدهداء، وأي الدهدا، بالمد والقصر.
([21]) قبله كما في الديوان 166 واللسان (دهده): * فاليوم قد نهنهني تنهنهني*
([22]) الداية: الظئر، كلاهما عربي فصيح. وفي الأصل: "دابته" تحريف. وفي اللسان: "يقال إنها فارسية، حكى قول ظئره". والظئر: المرضعة لغير ولدها.
([23]) البيت للشماخ في ديوانه 11 برواية: "وداوية". وهي لغة ثالثة صحيحة. والبيت أيضاً في اللسان (دوا، ردج).
([24]) في الأصل: "ناقة ربوب"، صوابه في المجمل.
([25]) هو أبو قلابة الهذلي. وقصيدة البيت في بقية أشعار الهذليين 15 وديوان الهذليين نسخة الشنقيطي 106.
([26]) البيت بتمامه كما في المرجعين السابقين:
واستجمعوا نفراً وزاد جنابهم *** رجل بصفحته دبوب تقلس([27]) اختلف اللغويون في "الدباء" فجعله الزمخشري في (دبأ) وصاحب القاموس في (دبب) وصاحب اللسان في (دبي).
([28]) ديوان امرئ القيس 16 واللسان (دبي).
([29]) قيل أظهر التضعيف لموازنة الكلام. والحديث بتمامه أن رسول الله قال: "ليت شعري، أيتكن صاحبة الجمل الأدبب، تخرج فتنبحها كلاب الحوأب".
([30]) ورد في المجمل والقاموس: "الدبوب: الغار القعير". وأغفله صاحب اللسان.
([31]) هذا تفسير للدث بالفتح.
([32]) في الأصل: "دجيجاً وكذلك"، والكلمة الأخيرة مقحمة.
([33]) التكملة من المجمل.
([34]) في المخصص (8: 95): "المدجج والمدجج: الدلدل من القنافذ". وأنشد البيت.
([35]) البيت لعامر بن الطفيل كما في الحيوان (1: 313). وأنشده المبرد في الكامل 609: "ومدججا".
([36]) البيت في المجمل واللسان (دحح).
([37]) الجفور: مصدر جفر، ولم يصرح اللغويون بهذا المصدر إلا في قولهم: جفر الفحل جفورا إذا عجز عن الضراب. وفي الأصل: "جفون". وأراه محرفاً عن "الجفور". والجفر: الصبي إذا انتفخ لحمه وأكل وصارت له كرش.
([38]) أنشده في اللسان (دحح) برواية:
أغرك أنني رجل جليد *** دحيدحة وأنك علطميس    والعيطموس من النساء: التامة الخلق. والعلطميس: الضخمة الشديدة.
([39]) في الأصل: "يخشى الدخا" صوابه من اللسان والتاج (دخخ) وأمالي ثعلب 451 وأمالي الزجاجي 78 والخزانة (3: 104) وقد نقل البغدادي نسبة الرجز إلى العجاج، وليس في ديوانه المطبوع. وسيعيده ابن فارس في (درن).
([40]) في الأصل: "ولا دد مني"، صوابه من المجمل واللسان.
([41]) البيت لعدي بن زيد، كما في اللسان (أذن، ددن).
([42]) في كل ثنائي من أعلام الإناث لغتان: الصرف، وعدمه.
ـ

##### Türkçe

(**باب الدال** ve ondan sonra gelenler, ikizli ve mutabıkta)

(**در**) İkizlide **الدال** ve **الراء** iki asla delâlet eder: birincisi bir şeyin bir şeyden türemesi, ikincisi bir şeyde çalkantı.
Birincisi: **الدَّرُّ**: sütün akmasıdır. **الدَِّرَّة**: bulutun **دَِرّة**si: onun dökmesi (sağması)dır. Ve denir: **سَحابٌ مِدْرارٌ**. Bundan da onların sözü: “**لله دَرُّه**”, yani onun işi; sanki, inci veren varlıklardan olan **الدَّر**’e benzetilmiştir. Ve sövgüde derler: “**لا دَرّ دَرُّه**”, yani hayrı çoğalmadı. باب’dan: **دَرّت حَلُوبةُ المسلمين**: yani onların fey’i ve haraçları. Ve bu pazarın bir **دِرَّة**si vardır, yani bir sürümü (revaç); sanki o akmıştır (**دَرَّت**). Ve o, **الغِرار**’ın zıddıdır. Dedi ki:
ألا يا لَقومي لا نَوَارُ نَوارُولِلسُّوق منها دِرَّةٌ وغِرارُ
Ve bundan onların sözü: **استدرَّتِ المِعْزَى استدراراً**; eğer erkeği isterse; sanki, kendi erkeğinin suyunun ona akmasını (**يَدِرَّ**) istemiş gibidir.

İkinci asla gelince: **الدّرِيرُ** (binit hayvanlarından): koşusu şiddetli, hızlı olan. Dedi ki:
دَرِيرٌ كَخُذْرُوف الوَلِيد أَدَرَّهُ *** تَتَابُعُ كَفَّيْه بخَيطٍ مُوَصَّلِ([1])
Ve **الدُّرْدُرُ**: çocuğun dişlerinin bitme yerleridir. O, **تَدَرْدَرَتِ اللحمةُ تَدَرْدُراً**’dandır; eğer çalkalanırsa. Ve **دَرْدَر** çocuk bir şeyi, eğer onu çiğnerse; onu **يُدَرْدِرُه**.

Ve **دَرَرُ الرِّيح**: onun estiği yer. Ve **دَرَرُ الطَّريق**: onun kastı (istikameti); çünkü gelen ve giden olmaksızın kalmaz. Ve **الدُّرُّ**: iri inciler; onda, saflığından dolayı görülen bir çalkantı sebebiyle böyle adlandırıldı; sanki çalkalanan bir su gibidir. Bunun için Hüzeli([2]) dedi ki:
فجاء بها ما شِئْتَ مِن لَطَمِيَّةٍ *** يَدُوم الفُراتُ فوقَها ويموجُ([3])
Der ki: sanki onda, saflığından ve güzelliğinden dolayı, içinde dalgalanan bir su varmış gibi.

Ve **الكوكب الدُّرّيّ**: delici, ışık saçan (yıldız); beyazlığından dolayı **الدُّر**’e benzetildi ve ona nisbet edildi.

(**دس**) İkizli ve mutabıkta **الدال** ve **السين** tek bir asıldır; bir şeyin gizlilik ve sır altında içeri girmesine delâlet eder. Denir: **دَسَسْتُ الشَّيءَ في التُّراب**; onu **أدُسُّه دَسّاً**. Yüce Allah dedi: ﴿أَيُمْسِكُه عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ في التُّرابِ﴾ [النحل 59]. Ve **الدّسَّاسة**: toprağın altında bulunan sağır (ses çıkarmayan) bir yılandır.

Onların **دُسَّ البَعيرُ** sözüne gelince, onda iki söz vardır; her biri باب’ın kıyasındandır.
Birincisi: onda az bir uyuz bulunmasıdır. Eğer böyle ise, o uyuz, gizlice sokulmuş hafif bir şey gibidir.
Diğer söz: devenin yara yerlerine **الهِنَاءُ** sürülmesidir. باب’dan: **الدَّسيس**([4]). Ve onların sözü: “**العِرْق دَسَّاس**”; çünkü o, gizlilik ve yumuşaklık içinde çekip gider.

(**دظ**) **الدّال** ve **الظاء** güvenilecek bir asıl değildir ve ondan kıyas yapılmaz. Halîl’den naklettiler ki: **الدَّظَّ** felçtir([5]); denir: **دظَظْناهم**; eğer onları felç ettiysek. Bu ise bir şey değildir.

(**دع**) **الدال** ve **العين** kıyaslı, düzenli tek bir asıldır; hareket, itme ve çalkantıya delâlet eder. **الدَّعُّ**: itmedir; denir: **دَعَعْتُه أَدُعُّه دَعَّاً**. Yüce Allah dedi: ﴿يَوْمَ يُدَعُّونَ إلى نَارِ جهَنَّمَ دعّاً﴾ [الطور 13]. Ve **الدَّعْدَعَةُ**: ölçeği, şeyi tamamen alacak şekilde hareket ettirmektir. Ve **الدَّعْدَعةُ**: kıvrımlı bir koşudur. Ve denir: **جَفْنةٌ مدَعدَعة**. Aslı odur; yani, doluncaya kadar **دُعدِعَتْ**.

Onların **الدَّعْدَعَةُ**’yı koyun sürme (azarlama) diye söylemeleri ve **الدَّعدعةُ**’nın, tökezleyene “**دَعْ دَعْ**” demen olması—nitekim “**لَعاً**” denildiği gibi—hakkında: demiştik ki sesler ve onların taklidi neredeyse kıyaslanmaz; bu bakımdan asıl değildirler.

Ve onların kısa boylu adama **دَعْدَاعٌ** demesine gelince; eğer sahihse, bir **حاء**’dan([6]) ibdâl iledir: **دَحْدَاح**.

(**دف**) **الدال** ve **الفاء** iki asıldır: birincisi bir şeyde enine (yan) olana delâlet eder, diğeri sürate.
Birincisi **الدَّفُّ**’tur; o, yandır. Ve **دَفَّا البعيرِ**: devenin iki yanıdır. Dedi ki:
له عُنُقٌ تُلْوِي بما وُصِلَتْ به *** ودَفّانِ يَشْتَفَّانِ كلَّ ظِعانِ([7])
Ve denir: **سَنَامٌ مُدَفِّفٌ**; eğer devenin iki yanına düşerse. Ve **الدَّفّ** ve **الدُّفّ**: kendisiyle oyalanılan şeydir. İkincisi: **دَفّ الطّائرُ دفيفاً**; bu, yer yüzü üzerinde **يَدُفَّ** etmesidir: iki kanadını hareket ettirir, ayakları da yerde olur. Ondan: **دفَّتْ علينا** falan oğullarından bir **دَافَّةٌ**; **تدِفّ دفيفا**. Ve onların **دَفِيفُهم**’i: yürüyüşleridir([8]). Ve dersin: **داففْتُ الرّجُلَ**; eğer onu **دِفَافاً** ve **مُدَافَّة** ile (işini bitirip) öldürdüysen. Bundan, Hâlid b. Velîd’in hadisi: “**من كان معه أسيرٌ فليُدَافَِّه**”, yani onu öldürüp işini bitirsin. O باب’dandır; çünkü ölümü ona çabuklaştırır.

(**دق**) **الدال** ve **القاف** tek bir asıldır; küçüklük ve hakirliğe delâlet eder. **الدَّقيق**: **الجَليل**’in zıddıdır. Denir: **ما أدَقَّنِي فُلانٌ ولا أَجَلَّني**; yani bana ne küçük bir şey verdi ne de büyük. Ve **أدقَّ** falan ve **أجلّ**; eğer azı ve çoğu getirdiyse. Dedi ki:
سَحوحٍ إذا سَحَّتْ هُمُوع إذا هَمَتْ *** بكَتْ فأَدَقَّتْ في البُكَا وأجَلَّتِ([9])
Ve **الدّقيق**: hayrı az adamdır. Ve **الدَّقيق**: kapalı (muğlak) iştir. Ve **الدقيق**: undur. Ve dersin: **دققتُ الشَّيْءَ أدُقُّه دَقاًّ**.

**الدَّقْدَقة**’ya gelince: binit hayvanlarının nalları, gidip gelmelerinde çıkardıkları seslerdir; böyle derler. Bizce asıl, asıldır; çünkü onlar, nallarıyla yeri **دَقّاً** döverler.

(**دك**) **الدال** ve **الكاف** iki asıldır: birincisi alçalma ve düzleşmeye delâlet eder. Bundan **الدكّان**; o bilinen şeydir. el-‘Abdî([10]) dedi ki:
* كدُكّان الدَّرابِنَة المَطِينِ([11]) *
Ve ondan **الأرضُ الدَّكَّاءُ**: geniş, düz yer. Yüce Allah dedi: ﴿جَعَلَهُ دَكَّاءَ﴾ [الكهف 98]. Ve ondan **النَّاقة الدّكّاء**: hörgücü olmayan dişi deve.

Kisâî dedi ki: Dağlardan **الدُّكُّ**: geniş olanlardır; tekili **أدَكُّ**. Ve **فرس أدَكُّ الظّهر**: yani sırtı geniş olan.

Diğer asıl, ibdâl باب’ına yakındır; sanki içindeki **الكاف**, **القاف**’ın yerinde durmaktadır. Denir: **دكَكْت الشيء**; **دقَقته** gibi; aynı şekilde **دكَّكته**. Ondan: **دُكَّ الرَّجُل فهو مدكوكٌ**; eğer hastalandıysa. Bunun birinciden olması da caizdir; sanki hastalık onu uzatmış ve yaymıştır; o hâlde iki ihtimale de muhtemeldir.

Ve kumdan **الدَّكْدَاك**: sanki **دُكَّ دَكّاً** edilmiştir; yani **دُق دَقّاً**. Dil ehli dedi: Kumdan **الدَّكداك**: yere yapışıp yükselmeyen şeydir. Bundan, Cerîr b. Abdullah’ın hadisi: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم ona Bişe’deki evinin yeri hakkında sorduğunda, dedi ki: “**سَهْلٌ** * ve **دَكْداكٌ**; ve **سَلَمٌ** ve **أرَاكٌ**.”

Ve bu باب’dandır: **دَكَكت التُّرابَ على الميّت أدُكّه دَكَّاً**; eğer toprağı onun üzerine döktüysen. Aynı şekilde kuyuyu da gömersin. Bunun, toprağın dövülmüş gibi olmasından dolayı olduğu da söylenmiştir.

Bu iki asıldan şâz olan şeylerden: eğer sahihse, onların sözü: **أَمَةٌ مِدَكَّةٌ**: işe karşı güçlü. Ve şâzdan: onların sözü: **أقمت عنده حولاً دكيكا**; yani tam.

(**دل**) **الدال** ve **اللام** iki asıldır: birincisi, öğrendiğin bir alâmetle şeyi açıklığa kavuşturmak; diğeri, bir şeyde çalkantıdır.
Birincisi: onların sözü: **دلَلْتُ فلاناً على الطريق**. Ve **الدليل**: şeydeki alâmettir. O, **بيِّن الدَّلالة والدِّلالة**’dır.

Diğer asıl: onların sözü: **تَدَلْدَل الشَّيءُ**; eğer çalkalandıysa. Evs dedi ki:
أمْ مَن لحَيٍّ أضاعوا بعضَ أمرِهِمُ *** بَيْنَ القُسوط وبين الدِّينِ دَلْدَالِ([12])
Ve **القُسوط**: zulümdür. Ve **الدِّين**: itaattir.

Ve باب’dandır: kadının **دَلال**’ı; o, nazlanma ve bir hâl içinde cüretkârlığıdır; sanki muhalefet ediyormuş gibidir, hâlbuki onda muhalefet yoktur. Bu, ancak salınma ve çalkantı ile olur. Ve bu kelimedendir: falan, savaşta akranlarına karşı **يُدِلُّ** eder; doğanın avına karşı **يُدِلُّ** etmesi gibi.

Ve birinci باب’dandır: Ferrâ’nın Araplardan nakli: **أدَلّ يُدِلّ**; eğer akrabalıkla vurduysa([14]).

(**دم**) **الدال** ve **الميم** tek bir asıldır; bir şeyi, ona sürülmesi bakımından kaplamaya delâlet eder. Dersin: **دَممْتُ**([15]) elbiseyi; eğer onu herhangi bir boya ile sıvadıysan. Bir şey üzerine sürülen her şey **دِمام**’dır([16]). **الدّمدمة**’ya gelince: helâktir. Yüce Allah dedi: ﴿فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهمْ﴾ [الشمس 14]. Bu, onlara azap ve helâkten örttüğü şey sebebiyledir. Ve **قِدْرٌ دميمٌ**: dalakla sıvanmış. Ve **الدَّامَّاء**: yerboğanının deliği; çünkü onu **يدُمُّه دمّاً** eder, yani onu düzleştirir.

Onların **رجلٌ دميمُ الوجه** sözüne gelince: o باب’dandır; sanki yüzü siyahlıkla yahut çirkinlikle sıvanmış gibidir. Denir: **دَمَّ وجههُ يَدُِمّ دَمامةً**; o hâlde o **دميم**’dir.

Ve **الدَّيْمُومَة**’ya gelince—o, suyu olmayan çöldür—o باب’dandır; çünkü o, düzlüğünde sanki **دُمَّت** edilmiştir; yani düzlenmiştir; bir şeyin bir şeyle sıvanması gibi. Ve yerden **الدَّمادِم**: kolay (yumuşak) tepeler.

(**دن**) **الدال** ve **النون** tek bir asıldır; alçalma ve düşüklüğe delâlet eder. **الأدَنُّ**: sırtı eğik adamdır. Ondan denir: **قد دَنِنْتَ دَنَناً**. Ve denir: **بيتٌ أدنّ**; yani alçak. Ve **فرسٌ أدَنّ**; yani iki eli kısa. Böyle olunca, onun **منْسجُهُ** alçak olur([17]). Bundan **الدَّنْدَنَة**: adamdan anlaşılmayan bir mırıltının işitilmesidir; bu, söylediği şeyde sesini alçaltması ve onu gizlemesi sebebiyledir. Ondan hadis: “**فأمَّا دَنْدَنَتُكَ ودندنةُ مُعاذٍ فلا نُحْسِنُهُمَا**([18])”.

Bu kıyasa yaklaşan fakat aynısı olmayan şeylerden: küt (kesmeyen) kılıca **دَدَانٌ**([19]) demeleridir. باب’dan şâz olan şeylerden: **الدَّيْدَن**; o, âdettir.

Birinci asla kıyaslanan şeylerden: **الدِّنْدِنُ**; o, eskiliğinden bitkiden kararan şeydir.

(**ده**) **الدال** ve **الهاء** kıyaslanacak bir asıl değildir ve ondan türetilmez; ancak onların sözü: **تَدَهْدَهَ الشيءُ**; eğer yuvarlandıysa. Sanki **الدَّهْدَهَةُ**, orada ondan meydana gelen sestir. Seslerin kıyaslanmadığını söylemiştik.

Ve derler: **ما أدرِي أيُّ الدَّهْدَاءِ**([20]) o; yani hangi insan o? Ve **الدَّهْدَاهُ**: develerin küçükleri. Ve denir: **الدَّهْدَهانُ**: develerin çoğu.

Bunun asıl olmadığını söylediğimize delâlet eden şeylerden: Halîl’in kitabındaki sözü; Ru’be’nin sözüne gelince:
* وقُوَّلٌ إلاّ دَهٍ فَلاَ دَهِ([21]) *
Denir ki o Farsçadır; sütannesinin sözünü hikâye etmiştir([22]). Halîl’in söylediği ise, باب’ın başındaki sözünden sonra, senin gördüğün üzeredir: **دَهٍ** bir kelimedir; Araplar onunla konuşurdu: birisi kan davasını gördüğünde ona “**يا فلانُ إلاّ دَهٍ فلا دَهٍ**” der; yani sen şimdi onun intikamını almazsan, onu asla almazsın; ve buna benzer işlerde. Bu bütün, söylediğimize delâlet eder.

(**دو**) **الدال** ve ondan sonra gelen illetli harf yahut hemzeli harf, bir önceki باب’a yakındır. **الدَّوُّ** ve **الدَّوِّيّة**: çöldür. Bazıları der ki: ancak, içindeki boş olanın, **الدّوِيّ** gibi işitmesi sebebiyle böyle adlandırılmıştır; böylece iş, seslerin kıyaslanmadığına dair söylediğimize dönmüştür. Şair **الدَّوِّيّة** hakkında dedi ki:
وَدوِّيّةٍ قفرٍ تَمَشَّى نَعَامُها *** كَمَشْيِ النَّصارى في خِفاف اليَرَنْدَجِ ([23])
Ve باب’dandır **الدّأْدَأَةُ**: hızlı yürüyüş. Ve **الدأدأة**: sel yatağında taşların düşüş sesidir. **الدآدئ**’e gelince: ayın sonunda, **المُِحاق** gecelerinden önceki üç gecedir. Bunun sahih bir kıyası vardır; çünkü dolmaya yaklaşan her kap, **تدأدأ** etmiştir. Aynı şekilde bu geceler, ay tamamlanmaya yaklaştığında olur. Karanlığından dolayı **دآدِئَ** diye adlandırıldığını söyleyenin sözüne gelince: o bir şey değildir ve onun kıyası yoktur.

Ve **الدَّوادِي**’ye gelince: o, çocukların salıncaklarıdır; bu da bir şey değildir.

(**دب**) **الدال** ve **الباء** sahih, kıyaslı tek bir asıldır; yerde yürüyüşten daha hafif bir harekettir. Dersin: **دَبَّ دبيباً**. Yerde yürüyen her şey **دابة**’dır. Hadiste: “**لا يَدخُل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع**”. **الدَّيبوب** ile, insanlar arasında söz taşıyarak aralarında yürüyen (sinsi dolaşan) nemmâm kastedilir. Ve **القَلاَّع**: insanı, sultanına, onun yanındaki bir mertebeden onu söküp atması için gammazlayandır. Ve denir: **ناقة دَبُوبٌ**; eğer etin çokluğundan ancak **دَبيباً** yürürse. Ve denir: **ما بالدار دِبِّيٌّ ودُبِّيٌّ**; yani yürüyen kimse yok. Ve denir: **طَعنةٌ دبُوب**([24]); eğer kanla sızıp yürürse. Hüzeli([25]) dedi ki:
* بصَفْحتهِ دَبُوبٌ تَقْلِسُ([26]) *
Ve denir: falan, falanın **دُبَّة**sine bindi ve onun **دُبّته**sinden tuttu; eğer onun yaptığı gibi yaptıysa; sanki onun yürüyüşü gibi yürümüştür. Ve **الدُّبَّاء**([27]): kabaktır. Şâz olması caizdir; ve muhtemeldir ki, pürüzsüzlüğünden dolayı böyle adlandırılmıştır; sanki yuvarlandığında hafifler. İmru’ul-Kays dedi ki:
إذا أقْبلَتْ قلتَ دُبَّاءَةً *** من الخُضْرِ مَغْمُوسَةًٌ في الغُدُرْ([28])
Saçtaki **الدَّبَبُ**’e gelince: ibdâl باب’ındandır; çünkü ondaki **الدال**, bir **زاء**’dan بدل edilmiştir. Develerden **الأدْبَبُ**: kıllı (çok tüylü) olandır. Hadiste—eğer sahihse—: “**أيَّتُكُنَّ صاحبة الجَمَل الأدْبَب**([29])”. Ve **الدَّبُوب**’a gelince: onun, dibi uzak bir mağara olduğu söylenir([30]). Bu ise bir şey değildir.

(**دث**) **الدال** ve **الثاء** tek bir kelimedir; o, zayıf yağmurdur([31]).

(**دج**) **الدال** ve **الجيم** iki asıldır: birincisi **الدَّبيب**’e benzer; ikincisi örten ve kaplayan bir şeydir.
Birincisi: onların sözü: **دَجَّ دَجيجاً**([32]); eğer sürünerek yürüdü ve koştuysa. Aynı şekilde **الداجُّ**: hacla birlikte ticaretlerinde koşuşturanlardır. Ve [hadiste([33])]: “**هؤلاء الدّاجُّ ولَيسُوا بالحاجّ**”. Enes’in hadisi: “**ما تركت من حاجَةٍ ولا داجَة**” ise bu باب’dan değildir; çünkü **الدَّاجَة** hafifletilmiştir ve **الحاجَة**’ye tâbidir. **الدَِّجاجَة** ise bilinen şeydir; çünkü o **تُدَجْدِجُ** eder; yani gelir gider. Ve **الدَّجاجة**: iğin topağıdır. Eğer sahihse, o teşbih mânâsı üzeredir. Aynı şekilde onların sözü: falanın bir **دَجاجة**si vardır; yani çoluk çocuğu. Bu kıyastır; çünkü onlar ona doğru **يدِجُّون**.

Diğerine gelince: onların sözü: **تَدَجْدَج الليل**; eğer karardıysa. Ve **ليلٌ دَجُوجيّ**. Ve **دَجَّجت السماء تدجيجاً**: bulutlandı. Ve süvari, zırhıyla **تدَجْدَجَ** etti; sanki onunla örtündü. O, **مدجِّج** ve **مدَجَّج**’dir. Kirpiye **مُدَجَِّج**([34]) demeleri de bundandır. Dedi ki:
ومُدَجَِّجٍ يَعدُو بشِكّته *** محمَرَّةٍ عيناهُ كالكَلْبِ([35])
Ve onların, yere yayılıp uzanmış deveye **دَجَوْجَاةٌ** demesine gelince: o باب’dandır; çünkü o, sanki yeri örtüyor gibidir.

(**دح**) **الدال** ve **الحاء** tek bir asıldır; genişleme ve yayılmaya delâlet eder. Araplar der: **دحَحْتُ البيت** ve başkasını; eğer onu genişlettiysem. Ve **اندَحَّ بطنُه**; eğer genişlediyse. Bir bedevî dedi: “Ayın kalan iki gecesinde yağmura tutulduk; yer, ot olarak **اندحَّت**.” Ve denir: **دَحَّ الصَّائدُ بيتَه**; eğer onu yere yaptıysa. Ebû’n-Necm dedi ki:
* بيْتاً خَفِيّاً في الثَّرَى مَدْحُوحَا([36]) *
Ve باب’dandır **الدَّحْدَاح**: kısa boylu; alçaklığı ve **جُفُورِه**([37]) sebebiyle adlandırıldı. Aynı şekilde **الدُّحَيْدِحَةُ**. Dedi ki:
أغَرَّكِ أَنَّني رجلٌ دميم *** دُحَيْدِحَة وأنَّكِ عَيْطَمُوسُ([38])

(**دخ**) **الدال** ve **الخاء** ondan türetilecek bir asıl değildir; fakat derler: **دخدَخْنا القومَ**: onları zelil ettik; **دَخدَخةً**. Şeybânî, **الدخدخة**’nın bitkinlik olduğunu zikretti. **الدَُّخُّ**’a gelince: باب’ında zikredilmiştir; o, dumandır. Dedi ki:
* عند سُعَارِ النّارِ يَغْشَى الدَُّخَّا([39]) *

(**دد**) **الدال** ve **الدال** tek bir kelimedir. **الدَّدُ**: eğlence ve oyundur. Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: “**ما أنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ مِنِّي**([40])”.
Ve denir: **دَدٌ** ve **وَدَداً** ve **دَدَنٌ**. Dedi ki:
أيُّها القلبُ تَعَلَّلْ بدَدَنْ *** إنَّ همِّي في سَمَاعٍ وَأَذَنْ([41])
Ve **ودَد**([42])—denildiğine göre—bir kadının adıdır. Allah daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%83/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الدك: الأرض اللينة السهلة، وقد دكه دكا، قال تعالى: ﴿وحملت الأرض والجبال فدكتا دكة واحدة﴾ [الحاقة/14]، وقال: ﴿دكت الأرض دكا﴾ [الفجر/21]، أي: جعلت بمنزلة الأرض اللينة. وقال الله تعالى: ﴿فلما تجلى ربه للجبل جعله دكا﴾ [الأعراف/143]، ومنه: الدكان. والدكداك (انظر: المجمل 2/218) : رمل لينة. وأرض دكاء: مسواة، والجمع الدك، وناقة دكاء: لا سنام لها، تشبيها بالأرض الدكاء.

##### Türkçe

- **الدك**: yumuşak, kolay (işlenen) toprak; ve onu **دكه** **دكا** ile (yani) dümdüz etti. Yüce Allah dedi ki: ﴿وحملت الأرض والجبال فدكتا دكة واحدة﴾ [الحاقة/14], ve dedi ki: ﴿دكت الأرض دكا﴾ [الفجر/21], yani: yumuşak toprak mertebesine getirildi. Ve Yüce Allah dedi ki: ﴿فلما تجلى ربه للجبل جعله دكا﴾ [الأعراف/143]; ve ondan: **الدكان**. Ve **الدكداك** (bak: **المجمل** 2/218): yumuşak kum. Ve **أرض دكاء**: düzlenmiş; çoğulu **الدك**. Ve **ناقة دكاء**: onun hörgücü yoktur; **الأرض الدكاء**’ya benzetme olarak.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%83/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَكَّ
1 دَكَّ دك , aor. دَكُ٣َ , (S,) inf. n. دَكٌّ, (S, K,) He broke, or crushed, in any manner; or bruised, brayed, or pounded; i. e., beat with a thing so as to break or crush; i. q. دَقَّ. (S, K.) He threw down, pulled to pieces, or demolished. (K.) He broke a wall, and a mountain. (Lth, TA.) He beat a thing and broke it so as to lay it even with the ground. (S.) Hence the saying in the Kur [lxix. 14], فَدُكَّتَا دَكَّةً وَاحِدَةً, (S,) i. e. And they shall be beaten together with one beating, and the whole shall become fine dust: or they shall both be spread with one spreading, so as to become an even ground. (Bd.) [For] دَكَّ الأَرْضَ, (TA,) inf. n. as above, (K, TA,) means He made even the elevations and depressions of the earth, or ground. (K, TA.) أَذَا دُكَّتِ الأَرْضُ دَكًّا, in the Kur [lxxxix. 22], means When the earth shall be made level, without hills, (Ibn-'Arafeh, Bd,) and without mountains: or it means, shall become fine dust scattered: (Bd:) or shall be shaken so that every building thereon shall be demolished and non-existent. (Jel.) See also دَكٌّ below. ― -b2- دَكٌّ also signifies The spreading (كَبْس [for which كَنْس is erroneously put in the CK]) of earth, and making it even. (K.) When a roof, or flat house-top, has been spread with earth (كُبَِسَ بِالتُّرَابِ), one says, دُكَّ التُّرَابُ عَلَيْهِ [Earth was spread upon it]: and دَكَّ التُّرَابَ عَلَى المَيِّتِ, inf. n. دَكٌّ, means He poured earth upon the corpse. (AZ, AHn.) ― -b3- Also The filling up a well (K, TA) with earth; and so ↓ دَكْدَكَةٌ. (TA.) You say, دَكَكْتُ الرَّكِىَّ I filled up the wells with earth: (S:) and الرَّكِىَّ ↓ دَكْدَكَ He filled up the wells with earth. (TA.) ― -b4- And دَكَّهُ signifies also He pushed him, or thrust him; like صَكَّهُ and لَكَّهُ. (As, TA.) ― -b5- [Hence,] دَكَّ جَارِيَتَهُ (tropical:) He (a man) distressed his young woman, or female slave, by throwing his weight upon her when desiring to compress her. (AA, TA. [See also رَكَّ.]) And دَكَّ الدَّابَّةَ بِالسَّيْرِ (tropical:) He distressed, or jaded, or fatigued, the beast by journeying. (TA.) And دُكَّ الرَّجُلُ, (S, K,) i. e. دَكَّتْهُ الحُمَّى, (AZ, S,) or دَكَّهُ المَرَضُ, (K,) meaning (tropical:) Fever, or disease, weakened the man: (TA:) or he became sick, or ill. (K.) ― -b6- And دَكٌّ also signifies The sending forth camels all together. (Ibn- 'Abbلd, TA.)

دكّكهُ
2 دكّكهُ دكك دككه دككة دكة He mixed it; namely, colocynth with dates or some other thing. (O, L, K.) You say, دَكِّكُوا لَنَا Mix ye for us. (L, O.) [See مُدَكَّكٌ.]

تداكّ عَلَيْهِ القَوْمُ
6 تداكّ عَلَيْهِ القَوْمُ تداك عليه القوم The people pressed, or crowded, upon him. (TA.) It is said in a trad. of 'Alee, ثُمَّ تَدَاكَكْتُمْ عَلَىَّ تَدَاكُكَ الاـِبِلِ الهِيمِ عَلَى حِيَاضِهَا, i. e. Then ye pressed [upon me like the pressing of thirsty camels upon their wateringtroughs]. (TA.) And one says, تَدَاكَّتْ عَلَيْهِمُ الخَيْلُ The horses, or horsemen, pressed upon them. (TA.)

اندكّ
7 اندكّ أندى أندك اندك ناد ند ندا ندى ندي ٱندك It (a place) became levelled, its elevations and depressions being made even. (K.) ― -b2- It (a camel's hump) became spread upon the animal's sides, (TA,) or upon his back. (IDrd, TA.) ― -b3- It (sand) became compact. (TA.)

دَكْدَكَ
R. Q. 1 دَكْدَكَ دكدك , inf. n. دَكْدَكَةٌ: see 1, in two places. ― -b2- One says of the stallion-camel when he covers, يُدَكْدِكُ النَّاقَةَ [app. meaning He distresses the she-camel by his weight: see دَكَّ الجَارِيَتَهُ, above]. (Ibn-'Abbلd, TA.)

تَدَكْدَكَثِ الجِبَالُ
R. Q. 2 تَدَكْدَكَثِ الجِبَالُ تدكدكث الجبال The mountains became دَكَّاوَات, i. e. hills of mould or clay. (S.)

دَكٌّ
دَكٌّ دك An even, or a level, place; (K;) [and so ↓ أَدَكُّ, as is shown by an explanation of its fem. in this paragraph:] or land, or ground, broken, and made even: (S:) you say أَرْضٌ دَكٌّ: (Akh, S:) pl. دُكُوكٌ. (S, K.) Hence, in the Kur [vii. 139 and xviii. 98], جَعَلَهُ دَكًّا, (Akh, S, TA,) i. e. [He made it, in the former instance, and shall make it, in the latter instance,] even, or level, (AZ, Az, Ibn-'Arafeh,) without any hill: (Ibn- 'Arafeh: [this addition relating to the former instance:]) or crumbled: (Ksh, * Bd:) or, accord. to Akh, دَكًّا may be here an inf. n.; as though the meaning were ↓ دَكَّهُ دَكًّا: [see 1:] or it may be elliptical, meaning جَعَلَهُ ذَا دَكٍّ: another reading is ↓ جَعَلَهُ دَكَّآءَ, (S,) meaning in the former instance a hill rising from the ground like the دَكَّةَ: (Ksh:) or meaning جَعَلَهُ أَرْضًا دَكَّآءَ, (S,) i. e. He made it even, or level, ground; (Ksh, Bd;) because the word جَبَل [to which دكّآء virtually relates] is masc. (S.) ― -b2- Also, [as a subst.,] Even, or level, sand; and so ↓ دَكَّةٌ: pl. [of either, agreeably with analogy,] دِكَاكٌ. (K.) ― -b3- And A [mound, or hill, of dust or earth, such as is called] تَلّ: (K:) or the like of a تَلّ: (L:) in some of the copies of the K, التكّ is erroneously put for التّل. (TA.)

دُكٌّ
دُكٌّ دك A low mountain: (S, K:) or an elevated, or overlooking, hill of mould, or clay, in which is somewhat of ruggedness: (As, TA:) pl. دِكَكَةٌ; (As, S, K;) and دِكَكٌ [app. another, though irregular, pl. of the same,] is said to signify قِيرَان [i. e. small isolated mountains, or knolls of mountains, &c., (see قَارَةٌ,)] breaking, or crumbling, down: or disintegrated [hills, or mountains, such as are called] هِضَاب. (TA.) ― -b2- [See also أَدَكُّ, of which it is a pl.] -A2- Also Strong and bulky. (Ibn-'Abbلd, K.)

دَكَّةٌ
دَكَّةٌ دك دكه دكة A certain thing, (S,) [i. e.] an elevated place, (Msb,) a flat-topped structure, (K,) upon which one sits; (S, Msb, K;) i. q. مَسْطَبَةٌ [a kind of wide bench, of stone or brick &c., generally built against a wall]: (Msb:) pronounced by the vulgar ↓ دِكَّةٌ [and commonly applied by them to a long seat of wood]: (TA:) and ↓ دُكَّانٌ signifies the same; (S, Msb, K;) but accord. to some, this belongs to art. دكن [q. v.]: (S, Msb, TA:) the pl. of the former is دِكَكٌ, like as the pl. of قَصْعَةٌ is قِصَعٌ: (Msb:) and the pl. of ↓ دُكَّانٌ is دَكَاكِينُ. (TA.) [For another modern application, see مَحْفِلٌ.] ― -b2- See also دَكٌّ.

دِكَّةٌ
دِكَّةٌ دك دكه دكة : see the next preceding paragraph. ― -b2- [It is also vulgarly used for تِكَّةٌ, q. v.]

دَكَكٌ
دَكَكٌ دك دكك دكة The state of having no hump, or no prominence of the hump, in a camel. (K.) [See أَدَكُّ.]

دُكُكٌ
دُكُكٌ دك دكك دكة [a pl. of which the sing. is not mentioned] She-camels having their humps broken, bruised, or crushed. (TA.)

دُكَكَةٌ
دُكَكَةٌ دكك دككه دككة دكة A thing [meaning food] made of هَبِيد [i. e. colocynths, or colocynth-seeds,] and flour, when flour is scarce. (Ibn-'Abbلd, TA.) [See also مُدَّكَكٌ.]

دَكِيكٌ
دَكِيكٌ دكيك , applied to a year, (S, TA,) and a month, (TA,) and a day, (K,) Complete. (S, K.)

دَكَّآءُ
دَكَّآءُ دكآء , fem. of أَدَكُّ [q. v.], used as a subst., (TA,) A hill of mould or clay, (As, S, M, K,) not rugged, (As, M, K,) nor amounting to a mountain: (TA:) or the pl. signifies natural [mounds, or hills, of dust or earth, such as are called] تِلَال: (TA:) the pl. is دَكَّاوَاتٌ, (As, S, M, K,) because it is used as a subst.: (TA:) or it has no sing.: (K:) ISd says, this is what the lexicologists say; but in my opinion the sing. is دَكَّآءُ. (TA.)

دُكَّانٌ
دُكَّانٌ دكان : see دَكَّةٌ, in two places: and see also art. دكن.

دَكْدَكٌ
دَكْدَكٌ دكدك and دِكْدِكٌ: see what next follows.

دَكْدَاكٌ
دَكْدَاكٌ دكداك (As, S, K) and ↓ دَكْدَكٌ and ↓ دِكْدِكٌ (K) Sand that is compact, and cleaving to the ground, (As, S, K,) not elevated, (S,) or not much elevated: (As, TA:) or sand containing dust or earth, compacted together: (AHn, TA:) or sand pressed, and even, or level: or land in which is ruggedness: (K:) or a low, or depressed, and even, or level, tract of land: (TA:) n. un. of the first [and app. of each of the others] with ة: (ISh, T in art. ربو:) pl. دَكَادِيكُ and دَكَادِكُ. (S, K.)

أَدَكُّ
أَدَكُّ ذ , and its fem. دَكَّآءُ: see دَكٌّ. You say also أَكَمَةٌ دَكَّآءُ, meaning A hill wide [and app. flat, or nearly so,] in its top: (TA:) or an expanded hill: (Msb:) pl. دَكَّاوَاتٌ, which is extr. in this case, because دكّآء is here an epithet. (TA.) And دُكٌّ, [its regular pl.,] applied to sands, Even and compact. (AHn, M in art. ذلف.) ― -b2- [Hence,] A horse contracted [in make] and broad in the back; (S;) or a horse broad in the back, (Ks, A 'Obeyd, Mgh, K, TA,) and short (Ks, A 'Obeyd, Mgh, TA) therein; (TA;) of the sort called بَرَاذِين; (A 'Obeyd, TA:) pl. دُكٌّ. (S, Mgh, K.) ― -b3- And the fem. signifies A she-camel having no hump: (S, K:) or whose hump is not prominent, (K, TA,) but spreading upon her sides: (TA:) pl. دُكٌّ and دَكَّاوَاتٌ, (S,) said in the S to be like حُمْرٌ and حَمْرَاوَاتٌ, but one does not say حَمْرَاوَاتٌ, like as one does not say أَحْمَرُونَ: (IB:) and in like manner the masc. is applied to a he-camel: (K:) or دَكَّآءُ [in the sense here explained] has no masc., and therefore it is allowable to say دَكَّاوَاتٌ. (IB.)

مِدَكٌ
مِدَكٌ مد مدك (tropical:) A strong man, that treads the ground vehemently: (S, TA:) or strong to work; (K;) and the fem., with ة, is applied in this latter sense to a female slave. (S, K.) -A2- Also a dial. var. [now vulgarly used] of مِتَكٌّ [q. v.]. (TA.)

حَنْظَلٌ مَدَكَّكٌ
حَنْظَلٌ مَدَكَّكٌ حنظل مدكك Colocynth eaten with dates or other things. (K.) [See also دُكَكَةٌ.]

مَدْكُوكٌ
مَدْكُوكٌ مدكوك [Broken, crushed, or bruised, &c.: see its verb, 1]. ― -b2- أَرْضٌ مَدْكُوكَةٌ Land having no أَسْنَاد [or elevations (in the CK, erroneously, اِسْنَاد)], producing [the shrub called] رِمْث. (AHn, K.) ― -b3- مَدْكُوكٌ applied to a horse, Having no prominence of his حَجَبَة [or crest of the hip or haunch]; (K;) and so مَدْلُوكٌ. (K in art. دلك.) ― -b4- Applied to a man, Weakened by fever, (S, * TA,) or by disease: or sick, or ill. (TA.) ― -b5- See also what follows.

أَرْضٌ مُدَكْدَكَةٌ
أَرْضٌ مُدَكْدَكَةٌ ذ i. q. مَدْعُوكَةٌ, (K, TA,) meaning Land in which are many people, and pastors of camels or cattle, so that it is marred thereby, and abounds with the traces and urine of the cattle, and they dislike it, except when it collects them after a cloud [has rained upon it] and they cannot avoid it; as also ↓ مَدْكُوكَةٌ. (TA.)

##### Türkçe

**دَكَّ**
1 **دَكَّ** دك , aor. **دَكُ٣َ** , (S,) inf. n. **دَكٌّ**, (S, K,) O, herhangi bir tarzda kırdı yahut ezdi; yahut bereltti, havanda dövdü yahut tokmakladı; yani, kırmak yahut ezmek için bir şeyi bir şeyle dövdü; **دَقَّ** ile aynı. (S, K.) Aşağı attı, parçalara ayırdı yahut yıktı. (K.) Bir duvarı ve bir dağı kırdı. (Lth, TA.) Bir şeyi dövdü ve onu, yeri dümdüz edecek şekilde kırdı. (S.) Bundan dolayı Kur’ân’da [lxix. 14] şu söz: **فَدُكَّتَا دَكَّةً وَاحِدَةً**, (S,) yani: Ve ikisi bir tek vuruşla birlikte dövülecek ve bütün ince toz hâline gelecek: yahut ikisi bir tek yaymayla yayılacak, öyle ki düz bir yer olacak. (Bd.) **دَكَّ الأَرْضَ**, (TA,) inf. n. yukarıdaki gibi, (K, TA,) demektir ki: Yerin yahut toprağın yükseltilerini ve çukurlarını eşitledi. (K, TA.) **أَذَا دُكَّتِ الأَرْضُ دَكًّا**, Kur’ân’da [lxxxix. 22], demektir ki: Yer, tepeler olmaksızın, (Ibn-'Arafeh, Bd,) ve dağlar olmaksızın düzleştirildiği zaman: yahut demektir ki, saçılmış ince toz hâline gelecek: (Bd:) yahut üzerindeki her bina yıkılıp yok olacak şekilde sarsılacak. (Jel.) Aşağıda **دَكٌّ**’a da bak. ― -b2- **دَكٌّ** ayrıca, toprağın yayılması (**كَبْس** [CK’de yanlışlıkla **كَنْس** konulmuştur]) ve onun düz edilmesi mânâsınadır. (K.) Bir dam yahut düz ev damı toprakla yayılıp kaplandığında (**كُبَِسَ بِالتُّرَابِ**), şöyle denir: **دُكَّ التُّرَابُ عَلَيْهِ** [Toprak onun üzerine yayıldı]; ve **دَكَّ التُّرَابَ عَلَى المَيِّتِ**, inf. n. **دَكٌّ**, demektir ki: Cesedin üzerine toprak döktü. (AZ, AHn.) ― -b3- Ayrıca bir kuyuyu (K, TA) toprakla doldurmak; ve bunun gibi ↓ **دَكْدَكَةٌ**. (TA.) Şöyle dersin: **دَكَكْتُ الرَّكِىَّ** Kuyuları toprakla doldurdum: (S:) ve **الرَّكِىَّ** ↓ **دَكْدَكَ** Kuyuları toprakla doldurdu. (TA.) ― -b4- Ve **دَكَّهُ** ayrıca, onu itti yahut dürttü; **صَكَّهُ** ve **لَكَّهُ** gibi. (As, TA.) ― -b5- [Bundan dolayı,] **دَكَّ جَارِيَتَهُ** (mecaz:) O (bir adam), sıkıştırmak istediğinde ağırlığını onun üzerine atarak genç kadınına yahut cariyesine eziyet etti. (AA, TA. [Ayrıca **رَكَّ**’e de bak.]) Ve **دَكَّ الدَّابَّةَ بِالسَّيْرِ** (mecaz:) Yolculukla hayvanı yordu, bitkin düşürdü yahut usandırdı. (TA.) Ve **دُكَّ الرَّجُلُ**, (S, K,) yani **دَكَّتْهُ الحُمَّى**, (AZ, S,) yahut **دَكَّهُ المَرَضُ**, (K,) mânâsı (mecaz:) Humma yahut hastalık adamı zayıflattı: (TA:) yahut o, hasta oldu yahut rahatsızlandı. (K.) ― -b6- Ve **دَكٌّ** ayrıca, develeri hep birlikte salıvermek mânâsınadır. (Ibn- 'Abbلd, TA.)

**دكّكهُ**
2 **دكّكهُ** دكك دككه دككة دكة O, onu karıştırdı; yani, acı kavunu hurmayla yahut başka bir şeyle. (O, L, K.) Şöyle dersin: **دَكِّكُوا لَنَا** Bizim için karıştırın. (L, O.) [**مُدَكَّكٌ**’a bak.]

**تداكّ عَلَيْهِ القَوْمُ**
6 **تداكّ عَلَيْهِ القَوْمُ** تداك عليه القوم Halk onun üzerine bastırdı yahut üşüştü. (TA.) ‘Alî’nin bir rivayetinde şöyle denilmiştir: **ثُمَّ تَدَاكَكْتُمْ عَلَىَّ تَدَاكُكَ الاـِبِلِ الهِيمِ عَلَى حِيَاضِهَا**, yani: Sonra siz, susuz develerin suluklarının üzerine bastırması gibi, benim üzerime bastırdınız. (TA.) Ve şöyle denir: **تَدَاكَّتْ عَلَيْهِمُ الخَيْلُ** Atlar yahut atlılar onların üzerine bastırdı. (TA.)

**اندكّ**
7 **اندكّ** أندى أندك اندك ناد ند ندا ندى ندي **ٱندك** O (bir yer), yükseltileri ve çukurları eşitlenerek düzleşti. (K.) ― -b2- O (devenin hörgücü), hayvanın yanları üzerine, (TA,) yahut sırtı üzerine yayıldı. (IDrd, TA.) ― -b3- O (kum), sıkışık hâle geldi. (TA.)

**دَكْدَكَ**
R. Q. 1 **دَكْدَكَ** دكدك , inf. n. **دَكْدَكَةٌ**: 1’e, iki yerde, bak. ― -b2- Erkek deve çiftleştiğinde onun hakkında şöyle denir: **يُدَكْدِكُ النَّاقَةَ** [görünüşe göre mânâsı: Ağırlığıyla dişi deveyi eziyete uğratır: yukarıda **دَكَّ الجَارِيَتَهُ**’a bak]. (Ibn-'Abbلd, TA.)

**تَدَكْدَكَثِ الجِبَالُ**
R. Q. 2 **تَدَكْدَكَثِ الجِبَالُ** تدكدكث الجبال Dağlar **دَكَّاوَات** oldu; yani, toprak yahut kil tepeleri. (S.)

**دَكٌّ**
**دَكٌّ** دك Düz yahut seviyeli bir yer; (K;) [ve bunun gibi ↓ **أَدَكُّ**, bu paragrafta onun müennesinin açıklanmasıyla gösterildiği üzere:] yahut kırılmış ve düz edilmiş arazi yahut toprak: (S:) şöyle dersin **أَرْضٌ دَكٌّ**: (Akh, S:) çoğulu **دُكُوكٌ**. (S, K.) Bundan dolayı Kur’ân’da [vii. 139 ve xviii. 98] **جَعَلَهُ دَكًّا**, (Akh, S, TA,) yani: [birincide onu yaptı, ikincide yapacak,] düz yahut seviyeli, (AZ, Az, Ibn-'Arafeh,) hiçbir tepe olmaksızın: (Ibn- 'Arafeh: [bu ilâve birinciye ilişkindir:]) yahut ufalanmış: (Ksh, * Bd:) yahut Akh’a göre burada **دَكًّا** bir mastar olabilir; sanki mânâ ↓ **دَكَّهُ دَكًّا** imiş gibi: [1’e bak:] yahut hazfedilmiş olup **جَعَلَهُ ذَا دَكٍّ** mânâsınadır: başka bir kıraat ↓ **جَعَلَهُ دَكَّآءَ**, (S,) birincide yerden **دَكَّةَ** gibi yükselen bir tepe mânâsınadır: (Ksh:) yahut **جَعَلَهُ أَرْضًا دَكَّآءَ**, (S,) yani: Onu düz yahut seviyeli bir yer yaptı; (Ksh, Bd;) çünkü **جَبَل** kelimesi [ki **دكّآء** gerçekte ona ilişir] müzekkerdir. (S.) ― -b2- Ayrıca, [isim olarak,] düz yahut seviyeli kum; ve bunun gibi ↓ **دَكَّةٌ**: [ikisinin de çoğulu, kıyasa uygun olarak,] **دِكَاكٌ**. (K.) ― -b3- Ve [**تَلّ** denilen türden] bir toz yahut toprak yığını/tepesi: (K:) yahut bir **تَلّ** benzeri: (L:) K’nin bazı nüshalarında **التكّ**, yanlışlıkla **التّل** yerine konulmuştur. (TA.)

**دُكٌّ**
**دُكٌّ** دك Alçak bir dağ: (S, K:) yahut içinde bir miktar pürüzlülük bulunan, toprak yahut kilden yüksekçe yahut hâkim bir tepe: (As, TA:) çoğulu **دِكَكَةٌ**; (As, S, K;) ve **دِكَكٌ** [görünüşe göre aynı kelimenin başka, gerçi düzensiz, bir çoğulu,] **قِيرَان** mânâsına geldiği söylenir [yani küçük münferit dağlar yahut dağ çıkıntıları vb., (**قَارَةٌ**’a bak)], yıkılıp yahut ufalanıp inen: yahut parçalanmış [**هِضَاب** denilen] tepeler yahut dağlar. (TA.) ― -b2- [Ayrıca **أَدَكُّ**’a bak; bunun bir çoğuludur.] -A2- Ayrıca güçlü ve iri. (Ibn-'Abbلd, K.)

**دَكَّةٌ**
**دَكَّةٌ** دك دكه دكة Belli bir şey, (S,) [yani] yükseltilmiş bir yer, (Msb,) düz tepeli bir yapı, (K,) üzerine oturulan; (S, Msb, K;) **مَسْطَبَةٌ** ile aynı [duvara bitişik yapılan, taş yahut tuğladan vb. genişçe bir oturak türü]: (Msb:) avam tarafından ↓ **دِكَّةٌ** diye telaffuz edilir [ve onların yanında çoğunlukla uzun bir tahta oturak için kullanılır]: (TA:) ve ↓ **دُكَّانٌ** da aynı mânâya gelir; (S, Msb, K;) fakat bazılarına göre bu, دكن maddesine aittir [bk.]: (S, Msb, TA:) ilkinin çoğulu **دِكَكٌ**, tıpkı **قَصْعَةٌ**’nin çoğulunun **قِصَعٌ** olması gibi: (Msb:) ve ↓ **دُكَّانٌ**’ın çoğulu **دَكَاكِينُ**’dur. (TA.) [Başka bir modern kullanım için **مَحْفِلٌ**’e bak.] ― -b2- Ayrıca **دَكٌّ**’a bak.

**دِكَّةٌ**
**دِكَّةٌ** دك دكه دكة : bir önceki paragrafa bak. ― -b2- [Ayrıca avamca **تِكَّةٌ** yerine kullanılır, bk.]

**دَكَكٌ**
**دَكَكٌ** دك دكك دكة Devede hörgücün bulunmaması yahut hörgücün çıkıntısının bulunmaması hâli. (K.) [**أَدَكُّ**’a bak.]

**دُكُكٌ**
**دُكُكٌ** دك دكك دكة [tekili zikredilmeyen bir çoğul] Hörgüçleri kırılmış, berelenmiş yahut ezilmiş dişi develer. (TA.)

**دُكَكَةٌ**
**دُكَكَةٌ** دكك دككه دككة دكة Un kıt olduğunda, **هَبِيد**’den [yani acı kavunlardan yahut acı kavun çekirdeklerinden] ve undan yapılan bir şey [yani yiyecek]. (Ibn-'Abbلd, TA.) [Ayrıca **مُدَّكَكٌ**’a da bak.]

**دَكِيكٌ**
**دَكِيكٌ** دكيك , bir yıla, (S, TA,) ve bir aya, (TA,) ve bir güne, (K,) nispetle: Tam. (S, K.)

**دَكَّآءُ**
**دَكَّآءُ** دكآء , **أَدَكُّ**’un müennesi [bk.], isim olarak kullanılır, (TA,) pürüzlü olmayan, (As, M, K,) ve dağ derecesine varmayan, (TA:) toprak yahut kilden bir tepe: (As, S, M, K:) yahut çoğulu, tabii [**تِلَال** denilen] toz yahut toprak yığınları/tepeleri mânâsınadır: (TA:) çoğulu **دَكَّاوَاتٌ**’tır, (As, S, M, K,) çünkü isim olarak kullanılır: (TA:) yahut onun tekili yoktur: (K:) ISd der ki: Bu, lugatçıların söylediğidir; fakat benim kanaatimce tekil **دَكَّآءُ**’dur. (TA.)

**دُكَّانٌ**
**دُكَّانٌ** دكان : iki yerde **دَكَّةٌ**’ye bak: ayrıca دكن maddesine de bak.

**دَكْدَكٌ**
**دَكْدَكٌ** دكدك ve **دِكْدِكٌ**: şimdi gelen şeye bak.

**دَكْدَاكٌ**
**دَكْدَاكٌ** دكداك (As, S, K) ve ↓ **دَكْدَكٌ** ve ↓ **دِكْدِكٌ** (K) Sıkışık ve yere yapışık, (As, S, K,) yükselmemiş, (S,) yahut pek yükselmemiş kum: (As, TA:) yahut toz yahut toprak ihtiva eden, birbirine sıkıştırılıp toplanmış kum: (AHn, TA:) yahut bastırılmış ve düz yahut seviyeli kum: yahut içinde pürüzlülük bulunan arazi: (K:) yahut alçak yahut çökük ve düz yahut seviyeli bir arazi parçası: (TA:) ilkinin [ve görünüşe göre ötekilerin her birinin] ة ile birim ismi: (ISh, T, ربو maddesinde:) çoğulu **دَكَادِيكُ** ve **دَكَادِكُ**. (S, K.)

**أَدَكُّ**
**أَدَكُّ** ذ , ve onun müennesi **دَكَّآءُ**: **دَكٌّ**’a bak. Şöyle de dersin: **أَكَمَةٌ دَكَّآءُ**, mânâsı: Tepesi geniş [ve görünüşe göre düz yahut ona yakın] bir tepe: (TA:) yahut yayvan bir tepe: (Msb:) çoğulu **دَكَّاوَاتٌ**, bu durumda gariptir; çünkü **دكّآء** burada bir sıfattır. (TA.) Ve **دُكٌّ**, [onun düzenli çoğulu,] kumlara nispetle: Düz ve sıkışık. (AHn, M, ذلف maddesinde.) ― -b2- [Bundan dolayı,] Yapılışı sıkı ve sırtı geniş bir at; (S;) yahut sırtı geniş, (Ks, A 'Obeyd, Mgh, K, TA,) ve orada kısa (Ks, A 'Obeyd, Mgh, TA) olan bir at; (TA;) **بَرَاذِين** denilen türden; (A 'Obeyd, TA:) çoğulu **دُكٌّ**. (S, Mgh, K.) ― -b3- Ve müennesi, hörgücü olmayan bir dişi deve mânâsınadır: (S, K:) yahut hörgücü belirgin olmayan, (K, TA,) fakat yanları üzerine yayılan: (TA:) çoğulu **دُكٌّ** ve **دَكَّاوَاتٌ**, (S,) S’de bunun **حُمْرٌ** ve **حَمْرَاوَاتٌ** gibi olduğu söylenir; fakat **حَمْرَاوَاتٌ** denmez, tıpkı **أَحْمَرُونَ** denmediği gibi: (IB:) ve aynı şekilde müzekkeri erkek deveye de uygulanır: (K:) yahut **دَكَّآءُ** [burada açıklanan mânâda] müzekkeri yoktur; bu sebeple **دَكَّاوَاتٌ** demek câizdir. (IB.)

**مِدَكٌ**
**مِدَكٌ** مد مدك (mecaz:) Yere şiddetle basan güçlü bir adam: (S, TA:) yahut işe güçlü; (K;) ve müennesi, ة ile, bu son mânâda bir cariyeye uygulanır. (S, K.) -A2- Ayrıca **مِتَكٌّ**’ün [bk.] bir lehçe varyantıdır [şimdi avamca kullanılan]. (TA.)

**حَنْظَلٌ مَدَكَّكٌ**
**حَنْظَلٌ مَدَكَّكٌ** حنظل مدكك Hurmayla yahut başka şeylerle yenilen acı kavun. (K.) [Ayrıca **دُكَكَةٌ**’ya bak.]

**مَدْكُوكٌ**
**مَدْكُوكٌ** مدكوك [Kırılmış, ezilmiş yahut berelenmiş vb.: fiiline, 1’e bak]. ― -b2- **أَرْضٌ مَدْكُوكَةٌ** **أَسْنَاد**’ı [yahut yükseltileri (CK’de yanlışlıkla **اِسْنَاد**)] olmayan, **رِمْث** [denilen çalıyı] bitiren arazi. (AHn, K.) ― -b3- **مَدْكُوكٌ**, bir ata nispetle: **حَجَبَة**’sinin [yahut kalça/sağrı çıkıntısının] belirginliği olmayan; (K;) ve bunun gibi **مَدْلُوكٌ**. (K, دلك maddesinde.) ― -b4- Bir adama nispetle: Hummadan, (S, * TA,) yahut hastalıktan zayıflamış; yahut hasta yahut rahatsız. (TA.) ― -b5- Ayrıca şimdi gelen şeye bak.

**أَرْضٌ مُدَكْدَكَةٌ**
**أَرْضٌ مُدَكْدَكَةٌ** ذ **مَدْعُوكَةٌ** ile aynı, (K, TA,) mânâsı: İçinde çok insan ve deve yahut sığır çobanları bulunan, bununla bozulmuş, hayvanların izleri ve idrarı ile dolup taşan ve onların (hayvanların) sevmediği, ancak bir buluttan sonra [yağmur yağınca] onları topladığında ve ondan kaçınamadıklarında (sevdikleri) arazi; bunun gibi ↓ **مَدْكُوكَةٌ**. (TA.)
