# دلس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%84%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: دلس

الدَّلَسُ، بالتحريك: الظُّلْمَة. وفلان لا يُدالِسُ ولا يُوالِسُ أَي لا يُخادِعُ ولا يَغْدُِرُ. والمُدالَسَة: المُخادَعَة. وفلان لا يُدالِسُك ولا يخادِعُك ولا يُخْفِي عليك الشيء فكأَنه يأْتيك به في الظلام. وقد دَالَسَ مُدالَسَةٍ ودِلاساً ودَلَّسَ في البيع وفي كل شيء إِذا لم يبين عيبه، وهو من الظُّلمة. والتَّدْلِيسُ في البيع: كِتْمانُ عيب السِّلْعَة عن المشتري؛ قال الأَزهري: ومن هذا أُخذ التدليس في الإِسناد وهو أَن يحدِّث المحدِّثُ عن الشيخ الأَكبر وقد كان رآه إِلا أَنه سَمِعَ ما أَسنده إِليه من غيره من دونه، وقد فعل ذلك جماعة من الثقات. والدُّلْسَةُ: الظُّلْمة.
وسمعت أَعرابيّاً يقول لامرئٍ قُرِفَ بسوء فيه: ما لي فيه وَلْسٌ ولا دَلْسٌ أَي ما لي فيه خيانة ولا خديعة.
ويقال: دَلَّسَ لي سِلْعَةَ سَوْءٍ. وانْدَلَسَ الشيُ إِذا خَفِيَ. ودَلَّسْتُه فَتَدَلَّسَ وتَدَلَّسْتُه أَي لا تشعر به.
والدَّوْلَسِيُّ: الذَّرِيعِةُ المُدَلَّسَةُ؛ ومنه حديث ابن المسيَّب: رحم اللَّه عُمَرَ لو لم يَنْهَ عن المتعة لاتخذها الناسُ دَوْلَسِيّاً أَي ذريعةً إِلى الزنا مُدَلّسةً؛ والواو فيه زائدة. والتَدْليسُ: إِخفاء العيب.
والأَدْلاسُ: بقايا النَّبْتِ والبقلِ، واحدها دَلَسٌ، وقد أَدْلَسَتِ الأَرضُ؛ وأَنشد:
بَدَّلْتَنا من قَهْوَسٍ قِنْعاسا
ذا صَهَواتٍ يَرْتَعُ الأَدْلاسا
ويقال: إِن الأَدْلاسَ من الرِّبَبِ، وهو ضرب من النبت، وقد تَدلّسَ إِذا وقع بالأَدلاسِ. ابن سيده: وأَدْلاسُ الأَرضِ بقايا عُشْبِها. ودَلَّسَتِ الإِبلُ: اتَّبَعَت الأَدْلاسَ. وأَدْلَسَ النَّصِيُّ: ظهر واخضرّ. وأَدْلَسَتِ الأَرضُ: أَصاب المالُ منها شيئاً. والدَّلَسُ: أَرض أَنبتت بعدما أُكِلَتْ؛ وقال:
لو كان بالوادي يُصِبْنَ دَلَسا،
من الأَفاني والنَّصِيِّ أَمْلَسا،
وباقِلاً يَخْرُطْنَه قد أَوْرَسا
والدَّلَسُ: النبات الذي يُورِقُ في آخر الصيف.
وأَنْدُلُسُ: جزيرة
(* قوله «وأندلس جزيرة إلخ» ضبطها شارح القاموس بضم
الهمزة والدال واللام وياقوت بفتح الهمزة وضم الدال وفتحها وضم اللام ليس إلا.) معروفة، وزنها أَنْفُعُلُ، وإِن كان هذا مما لا نذير له، وذلك أَن النون لا محالة زائدة لأَنه ليس في ذوات الخمسة شيء على فَعْلُلُلٍ فتكون النون فيه أَصلاً لوقوعها مع العين، وإِذا ثبت أَن النون زائدة فقد بَرَدَ في أَنْدلس ثلاثة أَحرف أُصول، وهي الدال واللام والسين، وفي أَوّل الكلام همزة، ومتى وقع ذلك حكمت بكون الهمزة زائدة، ولا تكون النون أَصلاً والهمزة زائدة لأَن ذوات الأَربعة لا تلحقها الزائد من أَوائلها إِلا في الأَسماء الجارية على أَفعالها نحو مدحرج وبابه، فقد وجب إِذاً أَن الهمزة والنون زائدتان وأَن الكلمة بها على وزن أَنفعل، وإِن كان هذا مثالاً لا نظير له.

### Türkçe

**الدَّلَسُ**, harekeli olarak: karanlık. Ve falan kimse **لا يُدالِسُ** ve **لا يُوالِسُ**; yani aldatmaz ve hainlik etmez. Ve **المُدالَسَة**: aldatma. Ve falan kimse sana **يُدالِسُك** etmez, seni aldatmaz ve sana bir şeyi gizlemez; sanki onu sana karanlıkta getiriyor gibidir. Ve gerçekten **دَالَسَ**; **مُدالَسَةً** ve **دِلاساً** ve satışta ve her şeyde **دَلَّسَ**; ayıbını açıklamadığı zaman; ve o, karanlıktandır. Ve satışta **التَّدْلِيسُ**: malın ayıbını müşteriden gizlemektir; el-Ezherî dedi ki: Bundan, isnadda **التدليس** alınmıştır; o da, muhaddisin, büyük şeyhten rivayet etmesidir; onu görmüş olduğu hâlde, ona isnad ettiği şeyi ondan değil, ondan aşağı bir başkasından işitmiştir; ve bunu, güvenilirlerden bir topluluk yapmıştır.

Ve **الدُّلْسَةُ**: karanlık.

Ve kötü bir şeyle itham edilmiş bir kimseye bir bedevînin şöyle dediğini işittim: **ما لي فيه وَلْسٌ ولا دَلْسٌ**; yani onda benim için ne hıyanet ne de hile vardır.

Ve denilir: Bana kötü bir malı **دَلَّسَ**. Ve şey **انْدَلَسَ**; gizlendiği zaman. Ve onu **دَلَّسْتُه** de, o da **فَتَدَلَّسَ**; ve onu **تَدَلَّسْتُه**; yani onu fark etmezsin.

Ve **الدَّوْلَسِيُّ**: gizlenmiş (aldatılmış) vesile/araç; ondan, İbnü’l-Müseyyeb hadisi: Allah Ömer’e rahmet etsin; eğer mut‘adan nehyetmeseydi insanlar onu **دَوْلَسِيّاً** edinirlerdi; yani zinaya gizlenmiş bir vesile; ve içindeki **الواو** ziyadedir. Ve **التَدْليسُ**: ayıbı gizlemek.

Ve **الأَدْلاسُ**: bitki ve sebzenin kalıntıları; tekili **دَلَسٌ**’tur. Ve yer **أَدْلَسَتِ**; ve şu beyit okunmuştur:
بَدَّلْتَنا من قَهْوَسٍ قِنْعاسا
ذا صَهَواتٍ يَرْتَعُ الأَدْلاسا

Ve denilir: **الأَدْلاسَ** **الرِّبَبِ**’dendir; o, bitkiden bir türdür; ve **تَدلّسَ**; **الأَدلاسِ**’a düştüğü zaman. İbn Sîde: Yerin **أَدْلاسُ**’ı, otunun kalıntılarıdır. Ve develer **دَلَّسَتِ**: **الأَدْلاسَ**’ı takip etti. Ve **النَّصِيُّ** **أَدْلَسَ**: göründü ve yeşerdi. Ve yer **أَدْلَسَتِ**: mal (sürü) ondan bir şey elde etti. Ve **الدَّلَسُ**: yenildikten sonra bitki bitiren bir yer; ve şöyle dedi:
لو كان بالوادي يُصِبْنَ دَلَسا،
من الأَفاني والنَّصِيِّ أَمْلَسا،
وباقِلاً يَخْرُطْنَه قد أَوْرَسا

Ve **الدَّلَسُ**: yazın sonlarında yapraklanan bitki.

Ve **أَنْدُلُسُ**: bir ada
(* “Ve Endülüs bir ada vb.” sözü: Kāmûs şârihi onu hemzenin, **الدال**’ın ve **اللام**’ın zammesiyle ضبط etti; Yâkūt ise hemzenin fethasıyla, **الدال**’ın zammesiyle ve fethasıyla, **اللام**’ın zammesiyle; başka değil.) bilinen; vezni **أَنْفُعُلُ**’dür; her ne kadar bu, kendisine benzeri olmayan şeylerden ise de. Bu, şundandır: **النون** mutlaka ziyadedir; çünkü beş harfli olanlarda **فَعْلُلُلٍ** üzere hiçbir şey yoktur; böylece **النون**’un, **العين** ile birlikte vuku bulması sebebiyle onda asl olması (ihtimali) ortadan kalkar. Ve **النون**’un زائد olduğu sabit olunca, **أَنْدلس**’te üç asl harf soğumuş (sabit kalmış) olur; onlar **الدال** ve **اللام** ve **السين**’dir. Ve sözün başında bir hemze vardır; ne zaman bu vuku bulsa, hemzenin زائد olduğuna hükmedersin. Ve **النون** asl, hemze زائد olmaz; çünkü dört harfli olanlara, başlarından زائد olan ancak fiillerine yürüyen isimlerde ilişir; **مدحرج** ve onun babı gibi. Böylece, o hâlde, hemzenin ve **النون**’un زائد olduğu ve kelimenin bunlarla **أَنفعل** vezni üzere olduğu vacip olmuştur; her ne kadar bu, benzeri olmayan bir misal ise de.
