# دلس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%84%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دلس

الدلس، بالتحريك: الظلمة، كالدلسة، بالضم. والدلس: اختلاط الظلام. ومنه قولهم: أتانا دلس الظلام، وخرج في الدلس والغلس. والدلس: النبت يورق آخر الصيف. والدلس بقايا النبت والبقل، ج أدلاس، قال:

  بدلتنا من قهوس قنعاسـا                      ذا صهوات يرتع الأدلاسا ويقال: إن الأدلاس من الربب، وهو ضرب من النبت. وفي المحكم: وأدلاس الأرض: بقايا عشبها. وأدلسنا: وقعنا فيها، أي في الأدلاس. وفي التكملة: أي وقعنا بالنبات الذي يورق في آخر الصيف. وأدلست الأرض، إذا اخضرت بها، أي بالأدلاس. وقال الأزهري: سمعت أعرابيا يقول لامرئ قرف بسوء فيه: مالي فيه ولس ولا دلس، أي مالي فيه خيانة ولا خديعة. والتدليس في البيع: كتمان عيب السلعة عن المشتري. قال الأزهري: ومنه أخذ التدليس في الإسناد، وهو مجاز وهو أن يحدث عن الشيخ الأكبر، ولعله ما رآه، وإنما سمعه ممن هو دونه أو ممن سمعه منه، ونحو ذلك، ونص الأزهري: وقد كان رآه إلا أنه سمع ما أسنده إليه من غيره من دونه. وفي الأساس: المدلس في الحديث: من لا يذكر في حديثه من سمعه منه، ويذكر الأعلى موهما أنه سمعه منه، وهو غير مقبول. وقد فعله جماعة من الثقات حتى قال بعضهم:
  دلس للناس أحاديثهم                      والله لا يقبل تدليسا

  والتدلس: التكتم. والتدلس أخذ الطعام قليلا قليلا. وقد تدلسه. وليس في التكملة تكرار، قليلا. و التدلس: لحس المال الشيء القليل في المرتع، عن ابن عباد وادلاست الأرض: أصاب المال منها شيئا، كادلست: ادلساسا. ويقال: فلان: لا يدالس، ولا يوالس، أي لا يظلم ولا يخون ولا يوارب. وفي اللسان: أي لا يخادع ولا يغدر. وهو لا يدالسك: لا يخادعك ولا يخفي عليك الشيء، فكأنه يأتيك به في الظلام. وقد دالس مدالسة ودلاسا. ومما يستدرك عليه: التدليس: عدم تبيين العيب، ولا يخص به البيع. واندلس الشيء، إذا خفي. ودلسته فتدلس، وتدلسته. والدولسي: الذريعة المدلسة ومنه حديث سعيد بن المسيب: رحم الله عمر، لو لم ينه عن المتعة لاتخذها الناس دولسيا أي ذريعة للزنا. وتدلس: وقع بالأدلاس. ودلست الإبل: اتبعت الأدلاس وأدلس النصي: ظهر واخضر. والدلس: أرض أنبتت بعدما أمحلت. والأندلس، بضم الهمزة والدال اللام: إقليم عظيم بالمغرب. هنا ذكره الصاغاني وصاحب اللسان، واستدركه شيخنا في الألف، والألف زائدة كالنون، فحقه أن يذكر هنا، والمصنف أغفل عنه تقصيرا، مع أنه يستطرد جملة من قراه وحصونه ومعاقله ومواضعه. وفي اللسان: وأندلس: جزيرة معروفة، وزنها أنفعل، وإن كان هذا مما لا نظير له، وذلك أن النون لا محالة زائدة، لأنه ليس في ذوات الخمسة شيء على فعللل فتكون النون فيه أصلا؛ لوقوعها مع العين، وإذا ثبت أن النون زائدة فقد برد في أندلس ثلاثة أحرف أصول، وهي الدال واللام والسين، وفي أول الكلام همزة، ومتى وقع ذلك حكمت النون أصلا والهمزة زائدة؛ لأن ذوات الأربعة لا تلحقها الزوائد من أوائلها إلا في الأسماء الجارية على أفعالها نحو: مدحرج وبابه، فقد وجب إذا أن النون والهمزة زائدتان، وأن الكلمة على وزن أنفعل، وإن كان هذا مثالا لا نظير له. وإنما أطلت فيه الكلام؛ لأنهم اختلفوا في وزنه، واشتبه الحال عليهم، فبينت ما يتعلق به ليستفيد المتأمل. والله أعلم.

### Türkçe

**الدلس**، harekeli olarak: karanlık; **الدلسة** gibi, ötreli olarak. Ve **الدلس**: karanlığın karışması. Ondandır onların sözü: “Bize karanlığın **دلس**’i geldi”; ve “**الدلس** ve **الغلس** içinde çıktı.” Ve **الدلس**: yazın sonlarında yapraklanan bitki. Ve **الدلس**: bitki ve sebzenin kalıntıları; çoğulu **أدلاس**. Dedi ki:

بدلتنا من قهوس قنعاسـا                      ذا صهوات يرتع الأدلاسا

Ve denilir: Şüphesiz **الأدلاس** **الربب**’dendir; ve o, bitkiden bir türdür. Ve **المحكم**’de: “Yerin **أدلاس**’ı: otunun kalıntılarıdır.” Ve “**أدلسنا**”: ona düştük; yani **الأدلاس**’a. Ve **التكملة**’de: yani yazın sonlarında yapraklanan bitkiyle düştük. Ve “**أدلست** yer”, onda yeşerdiği zaman; yani **بالأدلاس** ile. Ve **الأزهري** dedi: Kötülükle onda (hakkında) iftira edilmiş bir kimseye bir bedevînin şöyle dediğini işittim: “Benim onda **ولس** de yok **دلس** de”; yani benim onda ne hıyanetim var ne aldatmam. Ve satışta **التدليس**: malın ayıbını müşteriden gizlemektir. **الأزهري** dedi: Ondan **الإسناد**’da **التدليس** alındı; ve o mecazdır; ve o, daha büyük şeyhten rivayet etmesidir; belki onu görmemiştir; ancak onu kendisinden aşağı olandan yahut ondan işiten kimseden işitmiştir; ve bunun benzeri. Ve **الأزهري**’nin nassı: Onu görmüş de olabilir; ancak ona isnad ettiğini, kendisinden aşağı bir başkasından işitmiştir. Ve **الأساس**’ta: Hadiste **المدلس**: hadisinde onu kimden işittiğini zikretmeyen; ve daha üst olanı zikredip, onu ondan işitmiş olduğu vehmini veren kimsedir; ve o kabul olunmaz. Bunu, güvenilirlerden bir topluluk yapmıştır; hatta bazısı şöyle dedi:

دلس للناس أحاديثهم                      والله لا يقبل تدليسا

Ve **التدلس**: gizlenme. Ve **التدلس**: yemeği azar azar almak. Ve onu **تدلسه**. Ve **التكملة**’de tekrar yoktur: “az az”. Ve **التدلس**: merada malın (hayvanın) az bir şeyi yalamak; İbn عباد’dan. Ve “**ادلاست** yer”: mal ondan bir şey elde etti; **ادلست** gibi: **ادلساسا**. Ve denilir: “Falan: **لا يدالس** ve **لا يوالس**”; yani zulmetmez, hıyanet etmez, dolambaçlı davranmaz. Ve **اللسان**’da: yani aldatmaz ve hainlik etmez. Ve “O sana **لا يدالسك**”: seni aldatmaz ve senden şeyi gizlemez; sanki onu sana karanlıkta getiriyor gibidir. Ve **دالس** etti: **مدالسة** ve **دلاسا** olarak. Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **التدليس**: ayıbı açıklamamak; ve bununla satış tahsis edilmez. Ve “**اندلس** şey”: gizlendiği zaman. Ve “Onu **دلسته** de **فتدلس**”; ve “Onu **تدلسته**.” Ve **الدولسي**: **الذريعة المدلسة**; ve ondandır Saîd b. el-Müseyyeb hadisi: “Allah Ömer’e rahmet etsin; eğer mut‘adan nehyetmeseydi insanlar onu **دولسيا** edinirlerdi”; yani zinaya bir vesile. Ve “**تدلس**”: **بالأدلاس**’a düştü. Ve “**دلست** develer”: **الأدلاس**’ı takip etti. Ve “**أدلس** **النصي**”: ortaya çıktı ve yeşerdi. Ve **الدلس**: kuraklaştıktan sonra bitki bitirmiş bir yer. Ve **الأندلس**; hemzenin ve **الدال**’ın ve **اللام**’ın ötreli olmasıyla: Mağrib’de büyük bir iklim. Burada onu **الصاغاني** ve **صاحب اللسان** zikretti; ve şeyhimiz onu **الألف**’te istidrâk etti; ve **الألف** **النون** gibi ziyadedir; öyleyse hakkı, burada zikredilmesidir; ve musannif onu kusurla ihmal etti; bununla beraber o, köylerinden, kalelerinden, sığınaklarından ve yerlerinden bir cümleyi istitrâd eder. Ve **اللسان**’da: Ve **أندلس**: bilinen bir adadır; vezni **أنفعل**’dir; her ne kadar bu, benzeri olmayan şeylerden ise de. Bu, şundandır ki **النون** mutlaka ziyadedir; çünkü beş harfli köklerde **فعللل** üzerine hiçbir şey yoktur ki **النون** onda aslî olsun; **العين** ile birlikte vuku bulmasından dolayı. Ve **النون**’un ziyade olduğu sabit olunca, **أندلس**’te üç aslî harf kalmıştır; onlar **الدال** ve **اللام** ve **السين**’dir. Ve sözün başında bir hemze vardır; bu vuku bulduğu vakit **النون**’u aslî, hemzeyi ziyade hükmedersin; çünkü dört harfli köklere, başlarından ziyadeler ancak fiillerine cârî olan isimlerde ilhak olunur; **مدحرج** ve babı gibi. Öyleyse vacip oldu ki **النون** ve hemze ziyadedir; ve kelime **أنفعل** vezni üzerinedir; her ne kadar bu, benzeri olmayan bir misal ise de. Ancak onda sözü uzattım; çünkü onlar onun vezninde ihtilaf ettiler ve hâl onlara karıştı; ben de onunla ilgili olanı açıkladım ki düşünen istifade etsin. Ve Allah daha iyi bilir.
