# دلس — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%B3/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%84%D8%B3/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%B3.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: دلس

س د ل
سدل ، لدس ، لسد ، دلس : ( مستعملة ) .
سدل : في حديث عليّ : أنّه خرج فرأى قوماً يُصلُّون قد سَدَلوا ثِيابَهم فقال : كأنهم اليهودُ خَرجوا من فُهْرِهم .
قال أبو عُبَيد : السَّدْل : هو إِسبالُ الرَّجل ثوبَه من غير أن يَضُمّ جانبيه بين يديه ، فإن ضَمَّه فليس بسَدْل ؛ وقد رُوِيتْ فيه الكَراهيةُ عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم )
وقال الليث : شَعرٌ مُنسَدِل ومُنْسَدِر : كثيرٌ طويلٌ قد وقع على الظَّهر .
الأصمعيّ : السُّدول والسُّدُون بالنون واللام : ما جُلِّل به الهَوْدَج من الثّياب .
قال الراجز :
كأنّ ما جُلِّلن بالأُسْدانِ
يانِعَ حُمّاض وأرْجُوانِ
وقال ابن الأعرابيّ : سَوْدَل الرجلُ : إذا طال سَوْدلاه ؛ أي : شارِباه .
وفي حديث عائشة ( أنها سدَلت طرف قناعها على وجهها وهي محرمة ) ، أي : أسبلته .
وفي الحديث ( أنّ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) قَدِم المدينة وأهلُ الكتابَ يسدِلون أشعارَهم والمشركون يَفْرُقون ؛ فسَدَل النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) شَعرَه ففَرّقه ، وكان الفَرْقُ آخِرَ الأمرَين ) .
قال ابن شميل : المسدَّلُ من الشَّعر . الكثيرُ الطويل ، يقال : سَدَّل شعرَه على عاتقَيه وعُنقِه ، وسَدَله يَسدِله . والسَّدْل : الإرسال ليس بمَعْقُوف ولا مُعقَّد . وشَعرٌ مُنسَدِلٌ ومُنسَدِرٌ .
وقال الفرّاء : سَدَلْتُ السِّترَ وسَدَنْتُه : أرخَيْتُه .
دلس : أبو العباس عن ابن الأعرابي : الدَّلَسُ : السّواد والظلمة . وفلان لا يُدالس ولا يُوالس قال : لا يدالس ولا يظلم ، ولا يوالس : أي : لا يخون لا يُوارِب .
وقال شَمر : المُدالسةُ : إذا باعَك شيئاً فلم يُبَيِّنْهُ لك ، يقال : دلس لي سِلعةَ سَوْء . واندلس الشيء : إذا خفي . ودلّسْتُه فتدلَّس ، وتَدلُّسُه ألا يشعر به .
وقال الليث : يقال : دلّس في البيع وفي كل شيء : إذا لم يبيّن عَيْبَه .
قلت : ومِنْ هذا أُخِذ التدليسُ في الإسناد ، وهو أن يُحدِّث به عن الشيخ الأكبر وقد كان قد رآه ، وإنما سمعه عمن دونه ممن سمعه منه ، وقد فعل ذلك جماعةٌ من الثِّقات . والدُّلْسةُ : الظلمة . وسمعت أعرابيّاً يقول : لامرىء قُرفَ بسوء فيه ، ما لي في هذا الأمر وَلْسٌ ولا دَلْسٌ ، أي : ما لي فيه خِيانة ولا خديعة .
سَلمة عن الفراء قال : الإدلاس : بقايا النَّبت والبَقْل ، واحدها دَلَس ، وقد أدلست الأرض ، وأنشد :
بَدَّلتْنَا من قَهْوَسٍ قِنْعاسَا
ذا صَهَوات يَرْتَع الأَدلاسَا
لدس : ثعلب عن ابن الأعرابي : أَلدَسَتِ الأرضُ إلْداساً : إذا طَلَع فيها النّبات . وناقةٌ لَدِيس رَدِيس : إذا رُميت باللّحم رَمْياً .
وقال الشاعر :
سَدِيسٌ لَدِيسٌ عَيْطَموسٌ شِمِلَّةٌ
تُبارُ إليها المُحصنَاتُ النَّجائبُ
المحصنات النّجائب : اللّواتي أحصنَها صاحبُها أن لا يضربها إلا فحلٌ كريم . وقوله : تبارُ يقول : يُنظَر إليهنّ وإلى سَيْرهنّ بسَيْر هذه الناقةِ ، ويختَبرْن بها وبسيرها . ويقال : لَدّسْتُ الخُفَّ تلدِيساً : إذا نَقَّلْتَه ورَفَعْتَه . ولَدَّسْتُ فِرْسِنَ البعيرِ : إذا أَنْعَلته .
وقال الراجز :
حَرْف عَلاَة ذات خُفَ مِرْدَسِ
دَامِي الأظَلِّ مُنْعلٍ مُلَدَّسِ
لسد : أبو عبيد : لَسَدَ الطَّلَى أمَّه يَلْسِدها : إذا رَضَع جميع ما في ضَرْعها ، رواه أبو عُبيدة عنه . وأَنشَد النّضر :
لا تَجزَعَنَّ على عُلاُلةِ بَكْرةٍ
بسْطٍ يُعارضُها فَصِيلٌ مِلْسَدُ
قال : اللَّسْدُ : الرَّضْع . والمِلسَد : الَّذي يَرضَع أُمَّه من الفُصْلان .

### Türkçe

س د ل
**سدل** ، **لدس** ، **لسد** ، **دلس** : (kullanılan) .
**سدل** : Ali’nin hadîsinde: “Şüphesiz o çıktı da bir kavim gördü; namaz kılıyorlardı; elbiselerini **سَدَلوا** etmişlerdi; bunun üzerine dedi ki: Sanki onlar Yahudiler; **فُهْر**’lerinden çıkmışlar.”
Ebû Ubeyd dedi: **السَّدْل**: erkeğin, iki yanını ellerinin arasında birleştirmeksizin elbisesini salıvermesidir; eğer onu birleştirirse, **سَدْل** değildir; onda, Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) kerâhet rivayet edilmiştir.
Leys dedi: **شَعرٌ مُنسَدِل** ve **مُنْسَدِر**: çok, uzun; sırtın üzerine düşmüş olandır.
Asmaî: **السُّدول** ve **السُّدُون** (nun ve lam ile): hevdicin üzerine elbiselerden örtülen şeydir.
Râciz dedi:
Sanki **الأُسْدان** ile örtülmüş olan
Olgun **حُمّاض** ve **أرْجُوان** (gibidir)
İbnü’l-A‘râbî dedi: **سَوْدَل** adam: **سَوْدلاه**’ı uzadığı zaman; yani: iki bıyığı.
Âişe’nin hadîsinde: (Şüphesiz o, ihramlı iken başörtüsünün ucunu yüzünün üzerine **سدَلت** etti), yani: onu salıverdi.
Hadîste: (Şüphesiz Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) Medine’ye geldi; Ehl-i kitap saçlarını **يسدِلون** ederlerdi, müşrikler ise ayırırlardı; bunun üzerine Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) saçını **سَدَل** etti, sonra onu ayırdı; ve ayırma iki işin sonuncusu idi).
İbn Şümeyl dedi: **المسدَّل** saçtandır: çok uzun; “Saçını iki omzunun ve boynunun üzerine **سَدَّل** etti” denir; ve **سَدَله يَسدِله**. Ve **السَّدْل**: salıvermedir; ne kıvrılmıştır ne düğümlenmiştir. Ve **شَعرٌ مُنسَدِلٌ** ve **مُنسَدِرٌ**.
Ferrâ dedi: **سَدَلْتُ السِّترَ** ve **سَدَنْتُه**: onu gevşettim/salıverdim.

**دلس** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدَّلَسُ**: siyahlık ve karanlıktır. “Falan ne **يُدالس** eder ne **يُوالس** eder” dedi: ne **يدالس** eder ne zulmeder; ve **يُوالس** etmez: yani: hainlik etmez; **لا يُوارِب**.
Şemr dedi: **المُدالسةُ**: sana bir şey satıp da onu sana açıklamadığı zamandır; “Bana kötü bir malı **دلس** etti” denir. Ve **اندلس** şey: gizlendiği zaman. Ve **دلّسْتُه** de o da **تدلَّس** etti; ve **تَدلُّسُه**: onunla, onun farkına varmamasıdır.
Leys dedi: Satışta ve her şeyde **دلّس** denir: ayıbını açıklamadığı zaman.
Ben dedim: Bundan, isnadda **التدليس** alınmıştır; o da, onu büyük şeyhten rivayet etmesidir; hâlbuki onu görmüş idi; ancak onu, ondan işitmiş olan, ondan aşağı birinden işitmiştir; bunu, sika kimselerden bir cemaat yapmıştır. Ve **الدُّلْسةُ**: karanlıktır. Ve bir bedevîyi işittim, diyordu ki: “Kendisinde kötülükle itham edilmiş bir kimse için; bu işte benim için ne **وَلْسٌ** vardır ne **دَلْسٌ**”; yani: onda benim için ne hıyanet vardır ne aldatma.
Selâme, Ferrâ’dan dedi: **الإدلاس**: bitki ve sebzenin kalıntılarıdır; onun teki **دَلَس**’tir; ve yer **أدلست** etti; ve şu beyit okundu:
Bize **قَهْوَس**’tan **قِنْعاس**’a çevirdi
**صَهَوات** sahibi; **الأَدلاس**’ı otlatır

**لدس** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Yer **أَلدَسَت** **إلْداساً**: içinde bitki çıktığı zaman. Ve **ناقةٌ لَدِيس رَدِيس**: etle atılır gibi atıldığı zaman.
Şair dedi:
**سَدِيسٌ لَدِيسٌ عَيْطَموسٌ شِمِلَّةٌ**
Ona doğru, korunmuş soylu dişi develer yarışır
**المحصنات النّجائب**: sahibinin, ona ancak soylu bir erkek devenin vurmasına izin vererek koruduğu dişiler. Ve onun sözü: **تُبارُ** der ki: onlara ve yürüyüşlerine, bu devenin yürüyüşüyle bakılır; onunla ve yürüyüşüyle sınanırlar. Ve “**لَدّسْتُ الخُفَّ تلدِيساً**” denir: onu oynattığın ve kaldırdığın zaman. Ve “**لَدَّسْتُ فِرْسِنَ البعيرِ**” (denir): onu nalladığın zaman.
Râciz dedi:
**حَرْف عَلاَة ذات خُفَ مِرْدَسِ**
**دَامِي الأظَلِّ مُنْعلٍ مُلَدَّسِ**

**لسد** : Ebû Ubeyd: **لَسَدَ** yavru, anasını **يَلْسِدها**: memesindeki her şeyi emdiği zaman; bunu Ebû Ubeyde ondan rivayet etti. Nadr şu beyiti okudu:
**لا تَجزَعَنَّ على عُلاُلةِ بَكْرةٍ**
**بسْطٍ يُعارضُها فَصِيلٌ مِلْسَدُ**
Dedi: **اللَّسْدُ**: emmedir. Ve **المِلسَد**: yavrulardan, anasını emen olandır.
