# دلص (د-ل-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%84%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ل - ص
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والدال واللام معهما
ص ل د، د ل ص مستعملان
صلد:
حَجَر صَلدٌ، وجَبينٌ صَلْدٌ أي أملَسُ يابِسٌ. واذا قُلتَ: صَلْتٌ، فهو مُسْتَوٍ.
ورجلٌ صَلْدٌ اي بَخيلٌ جِداً، وقد صَلُدَ صَلادةً.
ويقال: رجلٌ صَلُودٌ ايضاً، وقال في الجَبين: بَرّاقُ أَصْلادِ الجَبينِ الأجْلَهِ
دلص:
دِرْعٌ دِلاصٌ، ودُرُوعٌ دُلُص، ويجيء الدِّلاصُ بمعنى الجمع وهي اللّينةُ المَلْساءُ.
ودَلَصَت الدرعُ تَدُلُصُ دَلاصةً.
وصَخْرةٌ مُدَ َّلَصة اي دَلَّصَتْها السُّيُول فَلَيَّنَتْها، قال ذو الرُمّة: صَفاً دَلَّصَتُه طَحْمةُ السَّيْلِ أخلَقُ وحَجَرُّ دُلامِصٌ مُدَلَّصٌ: شديدٌ في استِدارتهِ.
والاندِلاصُ: الامتِلاصُ، وهو سُرعةُ خروج الشيءِ وسقُوطُه.

##### Türkçe

باب **الصاد** و**الدال** و**اللام** معهما
**ص ل د**، **د ل ص** مستعملان

**صلد**:
**حَجَر صَلدٌ**، ve **جَبينٌ صَلْدٌ**; yani pürüzsüz, kuru. Ve eğer dedin ki: **صَلْتٌ**; o hâlde o, düz(leşmiş)tir.
Ve **رجلٌ صَلْدٌ**; yani çok cimri. Ve gerçekten **صَلُدَ** **صَلادةً**.
Ve denilir: **رجلٌ صَلُودٌ** da. Ve **الجَبين** hakkında dedi: **بَرّاقُ أَصْلادِ الجَبينِ الأجْلَهِ**

**دلص**:
**دِرْعٌ دِلاصٌ** ve **دُرُوعٌ دُلُص**; ve **الدِّلاصُ**, cem‘ (çoğul) mânâsında gelir; o, yumuşak, pürüzsüz olandır.
Ve **دَلَصَت** **الدرعُ** **تَدُلُصُ** **دَلاصةً**.
Ve **صَخْرةٌ مُدَ َّلَصة**; yani **دَلَّصَتْها** **السُّيُول**; böylece onu yumuşattı. **ذو الرُمّة** dedi: **صَفاً دَلَّصَتُه طَحْمةُ السَّيْلِ أخلَقُ** ve **حَجَرُّ دُلامِصٌ مُدَلَّصٌ**: yuvarlaklığında şiddetli.
Ve **الاندِلاصُ**: **الامتِلاصُ**; ve o, şeyin çıkışının ve düşüşünün süratidir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدَليصُ والدِلاصُ: الليِّنُ البرّاقُ. يقال: درعٌ دِلاصٌ وأدرعٌ دِلاصٌ، الواحد والجمع على لفظ واحد. وقد دَلَصَتِ الدرعُ بالفتح تَدْلُصُ، ودَلَّصْتُها أنا تَدْليصاً. قال الشاعر:
إلى صَهْوةٍ تتلو مَحـالاً كـأنَّـهصَفاً دَلَّصَتْهُ طَحْمَةُ السيلِ أَخْلَقُ
والدُلامِصُ: البَرَّاقُ، والدُلَمِصُ مقصورٌ منه، والميمُ زائدة. وانْدَلَصَ الشيءُ من يدي، أي سَقَط. والدِلَّوْصُ: الذي يَدْلُصُ.

##### Türkçe

**الدَليصُ** ve **الدِلاصُ**: yumuşak, parlak olan. Denir ki: **درعٌ دِلاصٌ** ve **أدرعٌ دِلاصٌ**; tekil ve çoğul tek bir lafız üzere. Ve zırh **دَلَصَتِ** (fetha ile) **تَدْلُصُ**; ben de onu **دَلَّصْتُها** **تَدْليصاً**. Şair dedi ki:
إلى صَهْوةٍ تتلو مَحـالاً كـأنَّـهصَفاً دَلَّصَتْهُ طَحْمَةُ السيلِ أَخْلَقُ
Ve **الدُلامِصُ**: parlak olan; **الدُلَمِصُ** ondan kısaltılmıştır, **الميمُ** ziyadedir. Ve şey elimden **انْدَلَصَ**; yani düştü. Ve **الدِلَّوْصُ**: **يَدْلُصُ** olan.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الصّاد والدال مع اللام
صلد ، دلص
استُعمل من وجوهه : صَلَد ، دَلَص .
صلد : قال الله جل وعز : ( فَتَرَكَهُ صَلْدًا لاَّ يَقْدِرُونَ عَلَى شَىْءٍ ) ( البقرة : 264 ) .
قال الليث : يقال : حَجَر صَلدٌ أو جَبينٌ
صَلدٌ : أَمْلَسُ يابس . وإذا قلتَ : صَلْتٌ ، فهو مستَوٍ . ورجلٌ أصلَدُ صَلْدٌ ، أي : بَخيلٌ جداً ، وقد صَلُد صَلادَةً . ويقال : رجلٌ صلُودٌ أيضاً .
الحرانيّ عن ابن السكّيت : الصفَا : العريضُ من الحجارة الأملسُ . قال : والصِّلْداء والصِّلداءةُ : الأرض الغليظة الصُّلبة . قال : وكلُّ حجَرٍ صُلْبٍ فكلُّ ناحيةٍ منه صَلْدٌ وأصلادٌ : جمعُ صَلْد ، وأنشد :
بَرَّاقُ أَصلادِ الجَبين الأجْلَهِ
وقال أبو الهيثم : أصلادُ الجَبين : الموضع الذي لا شعر عليه ، شُبِّه بالحَجر الأمْلَس . قال : وحَجرٌ صَلْدٌ . لا يُورِي ناراً ، وحَجرٌ صَلود مِثلُه ، وفرَسٌ صَلَدٌ وصلُود : إذا لم يَعْرَق ، وهو مذموم .
قال : وأخبرَني أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : صَلَدَتِ الأرض وأصلَدَتْ . وحجَرٌ صَلْدٌ ومكانٌ صلْدٌ : صلْبٌ شديد .
وفي حديث عمرَ : ( أنّه لمّا طعن سقاه الطبيب لبناً فخَرَج من موضع الطَّعْنة أبيض يَصْلِد ) ، أي : يَبْرُق ويَبِصُّ وصلدتْ صَلعَة الرَّجل : إذا بَرَقَتْ ، وقال الهُذَليّ :
أشْغتْ مَقاطِيعُ الرُّماةِ فُؤَادَها
إذا سَمِعتْ صوتَ المُغَرِّدِ يَصْلِدُ
يصف بقرةً وحشية . والمقاطعُ النِّضال . وقولُه : تصلد ، أي : تنتَصب .
والصَّلُود المنفرد : قال ذلك الأصمعيّ ، وأنشد :
تالله يَبْقَى على الأيام ذو حِيدٍ
أدْفَى صَلُودٌ مِنَ الأوعالِ ذُو خَدَم
أراد بالحيد عُقَدَ قَرْنه ، الواحد حَيْدٌ .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : صَلَدَ الزّنْدُ يَصْلِد : إذا صَوّت ولم يُخرِج ناراً . وأصلدتُه أنا قال : وصلَد المسؤولُ المسائل : إذا لم يُعطِه شيئاً .
دلص : في ( النوادر ) : باب دلشاء ودرصاءُ ، مثل : الدلقاء . وقد دلصت ودرصت . وفيما قرأت بخط شمر قال .
قال شمر : الدَّلاَص من الدُّروع : اللَّينة .
وقال ابن شميل : هي الليّنة المَلْساء بينةُ الدَّلَص . قال : ودَلّصْتُ الشيءَ : مَلَّسْته . وقال عمرو بن كلثوم :
علينا كلُّ سابغَةٍ دِلاصٍ
تَرَى تحتَ النِّطاق لها عُضُونَا
ويقال : حَجَر دَلاَّصٌ : شديدُ المُلوسة . الدَّلاّص : اللّيّن البَرَّاق ، وأنشد :
مَتْن الصَّفا المتزحلف الدَّلاّص
وأخبرني المنذريُّ أنّ أعرابيّاً بفَيْدَ أَنْشَدَه :
كأنّ مَجْرَى النِّسْع من غِضَابِهِ
صَلْدٌ صفاً دُلِّص من هِضَابِهِ
قال : وغِضَابُ البعير : مواضع الحِزام ممّا
يلي الظَّهر ، واحدُها غَضْبة . وأَرْضٌ دَلاّصٌ ودِلاصٌ : مَلْساء .
قال الأغلب :
فهي على ما كان من نَشاصِ
بظَرِب الأرضِ وبالدِّلاصِ
والدَّليص : البريق ، وأنشد أبو تراب :
باتَ يَضُوزُ الصِّلِّيَانَ ضَوْزَا
ضَوْزَ العجوزِ العَصَبَ الدَّلَّوْصَا
قال : والدَّلَّوْص : الذي يَدِيصُ .
وقال الليث : الاندِلاصُ : الانملاَصُ ، وهو سرعةُ ضروج الشيء من الشيء وسقوطه .
وقال أبو عمرو : التَّدليص : النِّكاحُ خارج الفَرْج ، يقال : دَلّص ولم يُوعِبْ ، وأنشد :
واكتَشفَتْ لنا شيءٍ دَمَكْمَكِ
تقول دَلِّصْ ساعةً لا بل نِكَ
ونابٌ دَلْصاء دَرْصاءُ ودَلْقاء ، وقد دلِصَتْ ودَرِصَت ودَرِقَتْ .

##### Türkçe

باب **الصّاد** ve**الدال** ile **اللام**
**صلد** , **دلص**
Onun vecihlerinden kullanıldı: **صَلَد** , **دَلَص** .
**صلد** : Allah جل وعز dedi: ( فَتَرَكَهُ **صَلْدًا** لاَّ يَقْدِرُونَ عَلَى شَىْءٍ ) ( البقرة : 264 ) .
Leys dedi: denilir: **حَجَر صَلدٌ** yahut **جَبينٌ صَلدٌ**
**صَلدٌ** : pürüzsüz, kuru. Ve dediğinde: **صَلْتٌ** , o hâlde o düzdür. Ve **رجلٌ أصلَدُ صَلْدٌ**: yani çok cimri; ve **صَلُد** **صَلادَةً**. Ve denilir: **رجلٌ صلُودٌ** da.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الصفَا**: taşlardan geniş olan pürüzsüz olandır. Dedi: ve **الصِّلْداء** ve **الصِّلداءةُ**: kalın, sert yer. Dedi: ve her sert taşta, onun her bir tarafı **صَلْدٌ**’dır; ve **أصلادٌ**: **صَلْد**’ın cemidir; ve inşad etti:
بَرَّاقُ **أَصلادِ** الجَبين الأجْلَهِ
Ve Ebû’l-Heysem dedi: **أصلادُ الجَبين**: üzerinde kıl olmayan yer; pürüzsüz taşa benzetildi. Dedi: ve **حَجرٌ صَلْدٌ**: ateş çıkarmaz; ve **حَجرٌ صَلود** da onun gibidir. Ve **فرَسٌ صَلَدٌ** ve **صلُود**: terlemediği zaman; ve o yerilmiştir.
Dedi: ve bana Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi, dedi: **صَلَدَتِ الأرض** ve **أصلَدَتْ**. Ve **حجَرٌ صَلْدٌ** ve **مكانٌ صلْدٌ**: şiddetli sert.
Ömer’in hadisinde: ( ona, vurulduğunda, tabip ona süt içirdi de, yara yerinden beyaz olarak çıktı, **يَصْلِد** ) yani: parlar ve ışıldar. Ve **صلدتْ صَلعَة الرَّجل**: parladığı zaman. Ve Hüzeli dedi:
أشْغتْ مَقاطِيعُ الرُّماةِ فُؤَادَها
إذا سَمِعتْ صوتَ المُغَرِّدِ **يَصْلِدُ**
Vahşi bir ineği vasfeder. Ve **المقاطعُ**: ok atışlarıdır. Ve onun sözü: **تصلد**: yani dikilir.
**الصَّلُود** “münferid”dir: bunu Asma‘î söyledi; ve inşad etti:
تالله يَبْقَى على الأيام ذو حِيدٍ
أدْفَى **صَلُودٌ** مِنَ الأوعالِ ذُو خَدَم
**الحيد** ile, boynuzunun düğümlerini kastetti; tekili **حَيْدٌ**’dır.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **صَلَدَ الزّنْدُ يَصْلِد**: ses çıkardığı ve ateş çıkarmadığı zaman. Ve “ben onu” **أصلدتُه**. Dedi: ve **صلَد المسؤولُ المسائل**: ona hiçbir şey vermediği zaman.
**دلص** : ( **النوادر** )’de: **دلشاء** ve **درصاءُ** babı; **الدلقاء** gibi. Ve **دلصت** ve **درصت**. Ve Şemmer’in hattıyla okuduğumda, dedi.
Şemmer dedi: zırhlardan **الدَّلاَص**: yumuşak olanlar.
İbn Şümeyl dedi: o, **الدَّلَص**’ı açık olan yumuşak, pürüzsüzdür. Dedi: ve **دَلّصْتُ الشيءَ**: onu pürüzsüzleştirdim. Ve Amr b. Külsûm dedi:
علينا كلُّ سابغَةٍ **دِلاصٍ**
تَرَى تحتَ النِّطاق لها عُضُونَا
Ve denilir: **حَجَر دَلاَّصٌ**: pürüzsüzlüğü şiddetli. **الدَّلاّص**: yumuşak, parlak; ve inşad etti:
مَتْن الصَّفا المتزحلف **الدَّلاّص**
Ve bana Münzirî haber verdi ki, Feyd’de bir bedevî ona inşad etti:
كأنّ مَجْرَى النِّسْع من غِضَابِهِ
صَلْدٌ صفاً دُلِّص من هِضَابِهِ
Dedi: ve devenin **غِضَابُ**’ı: sırtın yanındaki kuşak yerleridir; tekili **غَضْبة**’dır. Ve **أَرْضٌ دَلاّصٌ** ve **دِلاصٌ**: pürüzsüz.
Ağleb dedi:
فهي على ما كان من نَشاصِ
بظَرِب الأرضِ وبالدِّلاصِ
Ve **الدَّليص**: parıltıdır. Ve Ebû Turâb inşad etti:
باتَ يَضُوزُ الصِّلِّيَانَ ضَوْزَا
ضَوْزَ العجوزِ العَصَبَ الدَّلَّوْصَا
Dedi: ve **الدَّلَّوْص**: **يَدِيصُ** olan.
Leys dedi: **الاندِلاصُ**: **الانملاَصُ**’tır; o, bir şeyin bir şeyden süratle kayıp çıkması ve düşmesidir.
Ebû Amr dedi: **التَّدليص**: fercin dışında nikâhtır; denilir: **دَلّص** ve **لم يُوعِبْ**; ve inşad etti:
واكتَشفَتْ لنا شيءٍ دَمَكْمَكِ
تقول دَلِّصْ ساعةً لا بل نِكَ
Ve **نابٌ دَلْصاء** **دَرْصاءُ** ve **دَلْقاء**; ve **دلِصَتْ** ve **دَرِصَت** ve **دَرِقَتْ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال واللام وما يثلثهما)
  (دلم)  الدال واللام أصلٌ يدلُّ على طولٍ وتَهدُّل في سواد. فالأدلم من الرِّجال: الطويل الأسود؛ وكذلك هو من الجِمال والجِبال. وزعم ناسٌ أن الدَّيلم: سوادُ اللّيل وظُلْمته. فأمَّا قول عنترة:
  * زَوْرَاءَ تَنْفِرُ عَنْ حِيَاضِ الدَّيْلَمِ([1]) *
  فيقال إنّهم الأعداء. فإن كان كذا فالأعداء يُوصَفون بهذا. قال الأعشى:
  * هم الأعداء فالأكبادُ سُودُ([2]) *
  وقال قومٌ: الديلم مكانٌ أو قبيلٌ. ويقال: جاء بالدَّيْلَم، أي بالدَّاهية. وهذا تشبيهٌ. والدَّلَمُ: الهَدَلُ في الشَّفَة.
  (دله)  الدال واللام والهاء أُصَيلٌ يدلُّ على ذَهاب الشّيء. يقال ذهب دَمُ فُلانٍ دَلْهاً، أي بُطْلاً. وَدَلَّهَ عقلَه الحُبُّ وغيرُه، أي أذهب.
  (دلي)  الدال واللام والحرف المعتل أصلٌ يدلُّ على مقارَبة الشَّيء ومداناتِه بسُهولةٍ ورِفْق. يقال: أدلَيْتُ الدّلوَ، إذا أرسلْتَها في البئر، فإذا نَزَعْتَ فقد دَلَوْت. والدَّلْو: ضَربٌ من السَّير سهلٌ. قال:
  * لا تَعْجَلا بالسَّيْرِ وادلُوَاها([3]) *
  والدَّلاَة: الدَّلوُ أيضاً، ويُجْمع على الدِّلاء. فأمَّا قولـه:
آليت لا أُعطي غلاماً أبداً *** دَلاتَه إنِّي أُحِبُّ الأسودا([4])  فإنّه أراد بِدَلاتِه سَجْلَه ونَصِيبَه من الوُدّ. والأسودُ ابْنهُ.
  ويقال أدلى فلانٌ بحجَّته، إذا أتى بها. وأدلى بمالِهِ إلى الحاكم: إذا دَفعَه إليه. قال جلَّ ثناؤه: ﴿وَتُدْلُوا بِهَا إلى الحُكَّامِ﴾ [البقرة 188].
  ويقال دلَوْتُ إليه بفلانٍ: استشفعت به إليه. ومن ذلك حديث عمر في استسقائه بالعباس: "اللهمَّ إنّا نتقرَّبُ إليك بعَمِّ نبيِّك، وقَفِيَّةِ آبائه، وكُبْرِ رِجاله. ودلَوْنا به إليك مستَشْفِعِين".
  ويحمل على هذا قولهم: جاء فلانٌ بالدَّلْو، أي الدَّاهية. وأنشد:
يحمِلْن عَنْقَاءَ وعَنقَفِيرا([5])والدَّلْوَ والدَّيْلَمَ والزَّفيرا([6])  ويقال: دَالَيتُ الرّجلَ، إذا داريتَه([7]). ويقال هو دَلاَّءُ مالٍ، إذا كان سائِس مالٍ وخائِلَه.
  (دلب)  الدال واللام والباء ليس بشيء. والدُّلْبُ فيما يقال: شَجَرٌ([8]).
  (دلث)  الدال واللام والثاء أصلٌ يدلُّ على الاندفاع. يقال لمدَافع السيل المدالث؛ الواحد مَدْلَثٌ. والناقة الدِّلاث: السريعة. يقال اندلَثَتِ النّاقةُ
تندَلِثُ اندلاثاً. وحكى بعضُهم: دلَثَ الشَّيخُ، مثل دَلَف. ويقال اندلَثَ فُلانٌ على فُلانٍ، إذا اندرَأَ عليه وانصبَّ.
  (دلج)  الدال اللام والجيم أصلٌ يدلُّ على سَيرٍ ومَجيءٍ وذَهاب. ولعلَّ ذلك أكثرَ ما كان في خُِفْيَةٍ. فالدَّلَج: سَيْر اللَّيل. ويقال أَدْلَجَ القومُ، إذا قطعوا الليلَ كلَّه سيراً؛ فإِنْ خرَجُوا مِن آخِر الليل فقد ادَّلجوا، بتشديد الدال. ويقال إنَّ أبا المُدْلِج([9]) القُنْفذ، ويزعُمون أنَّ أكثرَ حركتِه باللَّيل. والدَّوْلج: السَّرب. والدَّوْلَج: كِناس الوحشيّ. وهو قياسُ الباب؛ لأنّهما يُستخفَى فيهما.
  ثم يُحمَل على الباب، فيقال للذي يأخذ الدَّلو من رأس البئر إلى الحوض: الدَّالج، وذلك المكان المَدْلَج. والفِعل دَلَج يَدْلُجُ دُلُوجا([10]). قال:
كأنَّ رِماحَهُم أَشْطَانُ بِئْرٍ *** لها في كلِّ مَدْلَجةٍ خُدودُ([11])  وأمَّا قولُ الشَّمَّاخ:
وتشكو بعَينٍ ما أكلَّ ركابَها *** وقيلَ المنَادِي أصبَحَ القومُ أدْلِجِي([12])  فإنّه حكَى صوتَ المنادِي، أنّه كان مرّةً ينادي: أصبَحَ القَومُ، ومرة ينادي: أدلجي([13])، يَأمُرُ بذلك.
  (دلح)  الدال واللام والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على مَشْي وثِقَل المحمول. يقول العرب: دَلَحَ البعيرُ بحِمْلِهِ، إذا مشى به بثقَل. وسَحابةٌ دَلوحٌ: كأنَّها تجرِي بمائها، ومن ذلك حديث سَلْمان: "أنّه اشترى هو وأبو الدَّرداءِ لحماً، فتدالَحَاهُ بينهما علىعُودٍ"، أي حَمَلاه ونَهَضَا به. ويقال سحابةٌ دَلوحٌ، وسَحائب دُلَّح. قال:
بينما نَحْنُ مُرْتِعُون بفَلْجٍ *** قالت الدُّلَّحُ الرِّواءُ إنيهِِ([14])  (دلس)  الدال واللام والسين أصلٌ *يدلُّ([15]) على سَتْرٍ وظُلْمة. فالدَّلَس: دَلَسُ الظَّلام. ومنه قولهم: لا يُدالِسُ، أي لا يُخادع. ومنه التَّدْليس في البيع، وهو أن يبِيعَه من غير إبانةٍ عن عيبه، فكأنّه خادَعَه وأتاهُ به في ظلامٍ.
  وأصلٌ آخَرُ يدل على القِلّة. يقول العرب: تدلَّسْتُ الطَّعامَ، إذا أخذْتَ منه قليلاً قليلاً. وأصل ذلك من الأَدْلاس، وهي من النبات رِبَبٌ([16]) تُورِقُ في آخِر الصيف. يقولون: تَدَلَّسَ المالُ، إذا وقع بالأَدلاس([17]).
  (دلص)  الدال واللام والصاد تدلُّ على لِينٍ ونَعْمة. فالدِّلاص: الدِّرع الليِّنة. ويقولون: دَلَصت السُّيول الصّخرةَ، كأنها ليَّنَتْها. قال:
  * صَفاً دَلَصَتْهُ طَحْمَةُ السَّيلِ أخْلَقُ([18]) *
  والدَّليص: البَرَّاق. ويقال اندَلَصَ الشَّيءُ مِن يَدي، إذا سَقَط. وكأنَّ هذا مشتقٌّ، أو تكونُ الدّالُ بدلاً من الميم، وهو من انْمَلَصَ وأَمْلصت المرأة، إذا أَسْقَطَت.
  (دلظ)  الدال واللام والظاء أُصَيلٌ يدلُّ على الدَّفْع. يقال دَلَظْته. دَلْظاً، إذا دفَعْتَه. وَحكى بعضُهم: أقبل الجيش يَتَدَلْظَى([19])، إذا دَفَعَ بعضُه بعضاً.
  (دلع)  الدال واللام والعين أُصَيلٌ يدلُّ على خُروجٍ. تقول: دَلَعَ لسانُه:  خرجَ. ودَلَعَهُ هو، إِذا أخرجَه. والدَّلِيع: الطريق السَّهل. ويقال اندلَعَ بطنُه، إذا أخرج أمامَه.
  (دلف)  الدال واللام والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على تقدُّمٍ في رِفق فالدَّليف: المشْيُ الرُّوَيد. يقال دَلَفَ دَلِيفاً؛ وهو فَوْقَ الدَّبِيب. ودلَفَت الكتيبة في الحرب. قال أبو عُبيد: الدَّلْف: التقدُّم؛ دَلَفْناهم، أي تقدَّمناهم([20]). والدَّالف: السَّهم الذي يقَع دون الغَرَض ثم ينبُو عن موضِعِه.
  (دلق)  الدال واللام والقاف أصلٌ واحد مطّرد، يدلُّ على خروج الشيء وتقدُّمه. فالنّاقة الدَّلوق هي التي تَكَسَّرَ أسنانُها فالماء يخرُج من فمها. ويقال اندلَقَ السَّيفُ مِنْ غِمده، إذا خرج من غير أن يُسَلّ. واندلقت أقتابُ بَطْنه، إذا خرجَتْ أمعاؤُه. واندلَقَ السَّيلُ على القَوم، واندلَقَ الجيش. قال طرفة:
دُلُقٌ في غارَةٍ مَسْفُوحَةٍ *** كرِعَال الطَّيرِ أسراباً تَمُرّْ([21])  وناقة دُلُقٌ: شديدة الدُّفعة. والاندلاق: التقدُّم. وكان يقال لعُمارةَ بن زيادٍ العبسيّ أخِي الرَّبيع: "دالق"([22]).
  (دلك)  الدال واللام والكاف أصلٌ واحد يدلُّ على زَوالِ شيءٍ عن شيء، ولا يكون إلاَّ برِفْق. يقال دَلَكَت الشّمسُ: زالت. ويقال دَلَكَتْ غابت. والدَّلَكُ: وقتُ دُلوك الشَّمس. ومن الباب دَلَكْتُ الشَّيء، وذلك أنّك إذا فعلْتَ ذلك لم تكَدْ يدُك تستقرُّ على مكانٍ دُونَ مكان. والدَّلُوك: ما يتدلَّكُ به الإنسان مِن طِيبٍ وغَيره. والدَّلِيكُ: طعامٌ يُتَّخَذ من زُبدٍ وتَمْرٍ شبه الثّرِيد، والمدلوك: البعير الذي قد دلَكَتْه الأسفار وكَدَّتْه. ويقال بل هو الذي في رُكْبتيه([23]) دَلَكٌ، أي رخاوة؛ وذلك أخَفُّ من الطَّرَق. وفرسٌ مَدلُوك الحَجَبَةِ، أي ليس بحَجَبَتِه إشرافٌ. وأرضٌ مدلوكة، أي مأكولة؛ وذلك إذا كانت كأنّها دُلِكَتْ دَلْكاً. ويقال الدُّلاكة آخِرُ ما يكون في الضَّرع من اللّبن، كأنّه سُمِّي بذلك لأنَّ اليد تَدْلُك الضَّرع.
  قال أحمد بن فارس: إنّ لله تعالى في كلِّ شيءٍ سِرّاً ولطيفةً. وقد تأمّلْتَ في هذا الباب من أوّله إلى آخره فلا تَرَى الدّالَ مؤتلفةً مع اللام بحرفٍ ثالث إلا وهي تدلُّ على حركةٍ ومجيءٍ، وذَهابٍ وزَوَالٍ من مكانٍ إلى مكان، والله أعلم([24]).
---------------------------------------------------------------
([1]) من معلقة عنترة. وصدره: * شربت بماء الدحرضين فأصبحت *
([2]) ديوان الأعشى 215 واللسان (سود). وصدره: * فما أجشمت من إتيان قوم *
([3]) الرجز في اللسان (دلا).([4]) الرجز في اللسان (دلا).
([5]) في الأصل: "والزقرا"، صوابه من المواضع السابقة.
([6]) في الأصل: "وعقنقيرا"، صوابه في اللسان (عنق، خشب، دلا، دلم، زفر)، وأمالي ثعلب 589.
([7]) في الأصل: "دارأته"، صوابه من اللسان.
([8]) في الأصل: "الشجر"، صوابه من المجمل.
([9]) يقال للقنفذ "مدلج" و"أبو مدلج" ذكرهما في القاموس، ولم يذكر في المجمل واللسان إلا الأول.
([10]) ويقال أيضاً دلج يدلج، بكسر اللام في المضارع، دلجا، بالفتح.
([11]) ديوان عنترة 63 واللسان (دلج).
([12]) لم يرد البيت في ديوان الشماخ. وكذا ورد ضبطه في اللسان (دلج، صبح).
([13]) في الأصل هنا وفي متن البيت: "ادلج"، صوابه من اللسان.
([14]) البيت في المجمل. و"إنيه" بكسر الهمزة والنون: كلمة تقال عند الإنكار. انظر اللسان (أنى 53).
([15]) في الأصل: "يقال".
([16]) الربب: جمع ربة بكسر الراء وتشديد الباء، وهي نبتة صيفية.
([17]) الأدلاس: جمع دلس، بالتحريك. وفي الأصل: "بالأدلال" محرف.
([18]) لذي الرمة في ديوانه 396 واللسان (دلص). وصدره: *إلى صهوة تحدو محالا كأنه*
([19]) في الأصل: "شد لظى"، صوابه من المجمل. والذي في اللسان والقاموس: "ادلنظى".
([20]) في الأصل: "التقديم، ولغناهم، أي تقدمنا" صوابه من المجمل واللسان.
([21]) ديوان طرفة 72 واللسان والمجمل (دلق).
([22]) في القاموس وشرحه أنه سمي بذلك لكثرة غاراته.
([23]) في الأصل: "بكيت"، تحريف.
([24]) بنهاية هذه المادة ينتهي الجزء المطبوع من المجمل. وسأستمر في مقابلته بعد ذلك بالنسخة المخطوطة بدار الكتب المصرية برقم 382 لغة.
ـ

##### Türkçe

(**باب الدال واللام وما يثلثهما**)
  (**دلم**)  **الدال** ve **اللام**; siyahlıkta bir uzunluğa ve sarkmaya delâlet eden bir asıldır. Erkeklerden **الأدلم**: uzun, siyah (kimsedir); develerden ve dağlardan da böyledir. Bir topluluk, **الدَّيلم**’in: gecenin siyahlığı ve karanlığı olduğunu ileri sürdü. Amma Antara’nın sözü:
  * زَوْرَاءَ تَنْفِرُ عَنْ حِيَاضِ **الدَّيْلَمِ**([1]) *
  hakkında “onlar düşmanlardır” denir. Eğer böyle ise, düşmanlar bununla vasıflandırılır. A‘şâ dedi ki:
  * هم الأعداء فالأكبادُ سُودُ([2]) *
  Bir kavim dedi ki: **الديلم** bir yerdir yahut bir kabiledir. Ve denir ki: **بالدَّيْلَم** ile geldi; yani musibetle geldi. Bu bir benzetmedir. Ve **الدَّلَمُ**: dudakta sarkmadır.
  (**دله**)  **الدال** ve **اللام** ve **الهاء**; şeyin gitmesine delâlet eden bir asılcık (أُصَيل)’dir. Denir ki: falanın kanı **دَلْهاً** gitti; yani boşa (bâtıl) gitti. Ve aşk ve başkası onun aklını **دَلَّهَ** etti; yani giderdi.
  (**دلي**)  **الدال** ve **اللام** ve illetli harf; bir şeye kolaylık ve yumuşaklıkla yaklaşmaya ve ona yakın olmaya delâlet eden bir asıldır. Denir ki: **الدّلوَ**’yu **أدلَيْتُ**; onu kuyuya saldığın zaman; çekip çıkardığında ise **دَلَوْت** olursun. Ve **الدَّلْو**: kolay bir yürüyüş türüdür. Dedi ki:
  * لا تَعْجَلا بالسَّيْرِ وادلُوَاها([3]) *
  Ve **الدَّلاَة**: yine **الدَّلوُ**’dur; **الدِّلاء** üzerine cem‘ olunur. Amma onun sözü:
آليت لا أُعطي غلاماً أبداً *** **دَلاتَه** إنِّي أُحِبُّ الأسودا([4])  burada **دَلاتِه** ile onun kovasını (سَجْلَه) ve sevgiden payını kastetti. Ve **الأسودُ** onun oğludur.
  Ve denir ki: falan hüccetiyle **أدلى** etti; onu getirdiği zaman. Ve malını hâkime **أدلى** etti: onu ona verdiği zaman. Yüce övgüsü olan (Allah) dedi ki: ﴿وَتُدْلُوا بِهَا إلى الحُكَّامِ﴾ [البقرة 188].
  Ve denir ki: falanı falan ile ona doğru **دلَوْتُ**; yani onunla ona şefaatçi oldum. Bundan, Ömer’in Abbas ile yağmur duasında (istisqâ) hadisi: “Allah’ım, biz Sana peygamberinin amcasıyla, atalarının ardılıyla (قَفِيَّةِ), adamlarının büyüğüyle yaklaşırız. Ve onunla Sana, şefaat dileyenler olarak **دلَوْنا**.”
  Ve bunun üzerine onların sözü taşınır: falan **بالدَّلْو** ile geldi; yani musibetle. Ve şu okundu:
يحمِلْن عَنْقَاءَ وعَنقَفِيرا([5])والدَّلْوَ والدَّيْلَمَ والزَّفيرا([6])  Ve denir ki: adamı **دَالَيتُ**; onu idare ettiğin (dâriyet) zaman([7]). Ve denir ki: o, malın **دَلاَّءُ**’udur; malın seyisi ve gözeticisiyse.
  (**دلب**)  **الدال** ve **اللام** ve **الباء** bir şey değildir. Ve **الدُّلْبُ** denildiğine göre: bir ağaçtır([8]).
  (**دلث**)  **الدال** ve **اللام** ve **الثاء**; itilmeye/ataklı akmaya delâlet eden bir asıldır. Selin itip sürükleyenlerine **المدالث** denir; teki **مَدْلَثٌ**’tur. Ve **الدِّلاث** deve: hızlı olandır. Denir ki: deve **اندلَثَتِ**; **تندَلِثُ اندلاثاً** (hızla atıldı/akıverdi). Bazıları nakletti: ihtiyar **دلَثَ** etti; **دَلَف** gibi. Ve denir ki: falan falanın üzerine **اندلَثَ**; yani onun üzerine atıldı ve boşandı.
  (**دلج**)  **الدال** **اللام** ve **الجيم**; yürüyüşe, gelişe ve gidişe delâlet eden bir asıldır. Belki bu, çoğunlukla gizlilikte olur. O hâlde **الدَّلَج**: gece yürüyüşüdür. Ve denir ki: kavim **أَدْلَجَ** etti; gecenin tamamını yürüyüşle kestikleri zaman; eğer gecenin sonundan çıktılarsa, **الدال**’ı şeddeli olarak **ادَّلجوا** etmiş olurlar. Ve denir ki: **أبا المُدْلِج**([9]) kirpidir; ve onun hareketinin çoğunun geceleyin olduğunu iddia ederler. Ve **الدَّوْلج**: tünel/yuva deliği. Ve **الدَّوْلَج**: yabanî hayvanın inidir. Bu, bâbın kıyasıdır; çünkü ikisinde de gizlenilir.
  Sonra bâb üzerine taşınır; kuyunun başından havuza kovayı alan kimseye **الدَّالج** denir; o yer **المَدْلَج**’dir. Fiil: **دَلَج يَدْلُجُ دُلُوجا**([10]). Dedi ki:
كأنَّ رِماحَهُم أَشْطَانُ بِئْرٍ *** لها في كلِّ مَدْلَجةٍ خُدودُ([11])  Amma Şemmâh’ın sözü:
وتشكو بعَينٍ ما أكلَّ ركابَها *** وقيلَ المنَادِي أصبَحَ القومُ أدْلِجِي([12])  burada o, münâdînin sesini hikâye etti: onun bir defa “**أصبَحَ القَومُ**” diye, bir defa da “**أدلجي**”([13]) diye nida ettiğini; bunu emrederek.
  (**دلح**)  **الدال** ve **اللام** ve **الحاء**; yürüyüşe ve taşınanın ağırlığına delâlet eden bir asılcıktır (أُصَيل). Araplar der ki: deve yüküyle **دَلَحَ** etti; yani onunla ağırlıkla yürüdü. Ve **سَحابةٌ دَلوحٌ**: sanki suyuyla akıp gidiyor. Bundan, Selmân hadisi: “O ve Ebû’d-Derdâ et satın aldılar; sonra onu aralarında bir sopa üzerinde **فتدالَحَاهُ**”; yani onu taşıdılar ve onunla kalktılar. Ve denir ki: **سحابةٌ دَلوحٌ**; ve bulutlar: **سَحائب دُلَّح**. Dedi ki:
بينما نَحْنُ مُرْتِعُون بفَلْجٍ *** قالت الدُّلَّحُ الرِّواءُ إنيهِِ([14])  (**دلس**)  **الدال** ve **اللام** ve **السين**; örtmeye ve karanlığa delâlet eden bir asıldır. O hâlde **الدَّلَس**: karanlığın **دَلَس**’idir. Ondan onların sözü: **لا يُدالِسُ**; yani aldatmaz. Ondan, satışta **التَّدْليس**; o da, ayıbını açıklamaksızın onu satmasıdır; sanki onu aldattı ve onu karanlıkta ona getirdi.
  Ve başka bir asıl, azlığa delâlet eder. Araplar der: yemeği **تدلَّسْتُ**; ondan azar azar aldığın zaman. Bunun aslı **الأَدْلاس**’tandır; o, bitkiden **رِبَبٌ**([16])’dir; yazın sonunda yapraklanır. Derler ki: mal **تَدَلَّسَ** etti; **بالأَدلاس**([17])’a düştüğü zaman.
  (**دلص**)  **الدال** ve **اللام** ve **الصاد**; yumuşaklığa ve nimet (yumuşaklık/latiflik) hâline delâlet eder. O hâlde **الدِّلاص**: yumuşak zırhtır. Ve derler ki: seller kayayı **دَلَصت**; sanki onu yumuşattı. Dedi ki:
  * صَفاً دَلَصَتْهُ طَحْمَةُ السَّيلِ أخْلَقُ([18]) *
  Ve **الدَّليص**: parlak olandır. Ve denir ki: şey elimden **اندَلَصَ** etti; düştüğü zaman. Sanki bu türemiştir; yahut **الدال** **الميم**’in bedeli olur; o da **انْمَلَصَ**’tandır. Ve kadın **أَمْلصت** etti; düşürdüğü (çocuk düşürdüğü) zaman.
  (**دلظ**)  **الدال** ve **اللام** ve **الظاء**; itmeye delâlet eden bir asılcıktır (أُصَيل). Denir ki: onu **دَلَظْته**; **دَلْظاً**; onu ittiğin zaman. Bazıları nakletti: ordu **يَتَدَلْظَى**([19]) hâlinde geldi; yani bir kısmı bir kısmını ittiği zaman.
  (**دلع**)  **الدال** ve **اللام** ve **العين**; çıkmaya delâlet eden bir asılcıktır (أُصَيل). Dersin ki: dili **دَلَعَ** etti: çıktı. Ve onu **دَلَعَهُ**; onu çıkardığı zaman. Ve **الدَّلِيع**: kolay yoldur. Ve denir ki: karnı **اندلَعَ** etti; önüne doğru çıkardığı zaman.
  (**دلف**)  **الدال** ve **اللام** ve **الفاء**; yumuşaklıkla ilerlemeye delâlet eden tek bir asıldır. O hâlde **الدَّليف**: ağır ağır yürüyüştür. Denir ki: **دَلَفَ دَلِيفاً**; ve o, sürünmenin (الدَّبِيب) üstündedir. Ve bölük savaşta **دلَفَت** etti. Ebû Ubeyd dedi ki: **الدَّلْف**: ilerlemedir; onları **دَلَفْناهم**; yani onlardan ilerledik([20]). Ve **الدَّالف**: hedefin altına düşen, sonra yerinden seken oktur.
  (**دلق**)  **الدال** ve **اللام** ve **القاف**; çıkmaya ve ilerlemeye delâlet eden, düzenli tek bir asıldır. O hâlde **الدَّلوق** deve: dişleri kırılmış olandır; su ağzından çıkar. Ve denir ki: kılıç kınından **اندلَقَ** etti; çekilmeksizin çıktığı zaman. Ve karnının bağları **اندلقت** etti; bağırsakları çıktığı zaman. Ve sel kavmin üzerine **اندلَقَ** etti; ve ordu **اندلَقَ** etti. Tarafa dedi ki:
دُلُقٌ في غارَةٍ مَسْفُوحَةٍ *** كرِعَال الطَّيرِ أسراباً تَمُرّْ([21])  Ve **دُلُقٌ** deve: şiddetli itişlidir. Ve **الاندلاق**: ilerlemedir. Ve Rebî‘in kardeşi Absî Umâre b. Ziyâd’a “**دالق**” denirdi([22]).
  (**دلك**)  **الدال** ve **اللام** ve **الكاف**; bir şeyin bir şeyden zâil olmasına delâlet eden tek bir asıldır; ve ancak yumuşaklıkla olur. Denir ki: güneş **دَلَكَت** etti: zâil oldu. Ve denir ki: **دَلَكَتْ**: battı. Ve **الدَّلَكُ**: güneşin **دُلوك** vaktidir. Bâbdan: şeyi **دَلَكْتُ**; çünkü sen bunu yaptığında elin bir yer üzerinde bir yerden ayrı olarak neredeyse durulmaz. Ve **الدَّلُوك**: insanın koku ve başkasıyla kendini ovaladığı şeydir. Ve **الدَّلِيكُ**: tereyağı ve hurmadan yapılan, tirîde benzer bir yemektir. Ve **المدلوك**: seferlerin onu ovup yorduğu devedir. Ve denir ki: bilakis o, dizlerinde([23]) **دَلَكٌ** olan (devedir); yani gevşeklik; bu, **الطَّرَق**’tan daha hafiftir. Ve **فرسٌ مَدلُوك الحَجَبَةِ**: yani kaşında (حَجَبَتِه) çıkıklık yoktur. Ve **أرضٌ مدلوكة**: yani yenmiş (otlatılmış); bu, sanki **دُلِكَتْ دَلْكاً** edilmiş gibi olduğu zamandır. Ve denir ki: **الدُّلاكة** memede sütten en son kalan şeydir; sanki bu adla adlandırıldı; çünkü el memeyi **تَدْلُك** eder.
  Ahmed b. Fâris dedi ki: Şüphesiz Allah Teâlâ’nın her şeyde bir sır ve bir inceliği vardır. Ve bu bâbın başından sonuna kadar düşündüm de, **الدال**’ı **اللام** ile üçüncü bir harfle birleşmiş görmezsin ki, mutlaka bir hareket ve geliş, gidiş ve bir yerden bir yere zâil olmaya delâlet etsin; Allah daha iyi bilir([24]).
---------------------------------------------------------------
([1]) Antara’nın muallakasındandır. İlk mısraı: * شربت بماء الدحرضين فأصبحت *
([2]) A‘şâ divanı 215 ve Lisân (**سود**). İlk mısraı: * فما أجشمت من إتيان قوم *
([3]) Recez, Lisân’da (**دلا**).([4]) Recez, Lisân’da (**دلا**).
([5]) Asılda: “والزقرا”; doğrusu önceki yerlerden.
([6]) Asılda: “وعقنقيرا”; doğrusu Lisân’da (**عنق**، **خشب**، **دلا**، **دلم**، **زفر**) ve Emâlî Sa‘leb 589.
([7]) Asılda: “دارأته”; doğrusu Lisân’dan.
([8]) Asılda: “الشجر”; doğrusu el-Mücmel’den.
([9]) Kirpiye “**مدلج**” ve “**أبو مدلج**” denir; ikisini Kâmûs’ta zikretti; Mücmel ve Lisân’da ise yalnız birincisini zikretti.
([10]) Ayrıca **دلج يدلج** de denir; muzârîde **اللام**’ın kesresiyle; **دلجا** fetha ile.
([11]) Antara divanı 63 ve Lisân (**دلج**).
([12]) Beyit Şemmâh divanında gelmemiştir. Lisân’da (**دلج**، **صبح**) böyle zabt edilmiştir.
([13]) Asılda burada ve beyit metninde: “**ادلج**”; doğrusu Lisân’dan.
([14]) Beyit Mücmel’dedir. “**إنيه**” hemzenin ve **النون**’un kesresiyle: inkâr sırasında söylenen bir kelime. Lisân’a bak (**أنى 53**).
([15]) Asılda: “يقال”.
([16]) **الربب**: **ربة**’nin cem‘idir; **الراء**’ın kesresi ve **الباء**’ın teşdîdiyle; o, yazlık bir bitkidir.
([17]) **الأدلاس**: **دلس**’in cem‘idir, harekeli olarak. Asılda: “بالأدلال” tahrif edilmiştir.
([18]) Zü’r-Rumme’nindir; divanında 396 ve Lisân (**دلص**). İlk mısraı: *إلى صهوة تحدو محالا كأنه*
([19]) Asılda: “شد لظى”; doğrusu Mücmel’den. Lisân ve Kâmûs’ta olan: “ادلنظى”.
([20]) Asılda: “التقديم، ولغناهم، أي تقدمنا”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dan.
([21]) Tarafa divanı 72 ve Lisân ve Mücmel (**دلق**).
([22]) Kâmûs ve şerhinde, çok baskınlar yaptığı için böyle adlandırıldığı.
([23]) Asılda: “بكيت”; tahrif.
([24]) Bu maddenin sonunda Mücmel’in basılı kısmı biter. Bundan sonra Mısır Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye’de 382 numara “لغة” yazma nüshasıyla karşılaştırmaya devam edeceğim.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ل ص
درع دلـاص ودلامـص ودروع دلـاص ودلـص‏:‏ ملسـاء براقة‏.‏
وصخرة مدلّصة‏.‏
وقد دلّصتها السيول‏:‏ ملّستها‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ إلـى صهـوة تحدو محالاً كأنه صفا دلّصته طحمة السيل أخلق وشيء دليص‏:‏ برّاق‏.‏
ودلصته ودلّصته‏:‏ هذبته فصار له بريق‏.‏
واندلص الشيء من يدي‏:‏ انملـص وسقـط‏.‏
ودلـص فلـان ولـم يوعـب إذا جامـع فيمـا دون الفرج أي حواليه ولم يولج وهو التزليق والتدحيض‏.‏

##### Türkçe

د ل ص
**درع دلـاص** ve **دلامـص** ve **دروع دلـاص** ve **دلـص**: pürüzsüz, parlak.
Ve **صخرة مدلّصة**.
Ve onu seller **دلّصتها**: onu pürüzsüzleştirdi.
Zû’r-Rumme dedi:
“Bir sırtın tepesine doğru; boş yere sürer; sanki o, selin taşkınının onu pürüzsüzleştirdiği bir kaya; eskimiş.”
Ve **شيء دليص**: parlak.
Ve onu **دلصته** ve **دلّصته**: onu düzelttim/ayıkladım; böylece onun için bir parıltı oldu.
Ve şey elimden **اندلص**: kaydı ve düştü.
Ve falan **دلـص** etti ve tam yapmadı; ferçten aşağısında, yani çevresinde, cima ettiğinde; içeri sokmadı; ve o, kaydırma ve kayıp düşürmedir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّلِيصُ: البَرِيقُ. والدَّلِيصُ والدَّلِصُ والدِّلاصُ والدَّلاصُ: اللَّيِّنُ البَرّاقُ الأَملس؛ وأَنشد:
مَتْن الصَّفا المُتَزَحْلِف الدَّلاّص
والدُّلامِصُ: البرّاق. والدُّلَمِصُ، مقصور: منه، والميم زائدة، وكذلك الدُّمالِصُ والدُّمارِصُ؛ قال المنذري: أَنشدني أَعرابي بِفَيْد: كأَن مَجْرى النِّسْع، من غِضَابِهِ،
صَلْدُ صَفاً دُلِّصَ من هِضابِهِ
غضاب البعير: مواضع الحزام مما يلي الظهر، واحدتها غَضْبة. وأَرضٌ دَلاّصٌ ودِلاصٌ: مَلْساءِ؛ قال الأَغلب:
فهي على ما كان مِنْ نَشاصِ،
بِظَرِب الأَرضِ وبالدِّلاصِ
والدَّلِيصُ: البَرِيقُ. والدَّلِيصُ أَيضاً: ذهَبٌ له بَرِيقٌ؛ قال امرؤ القيس:
كأَنّ سَراتَه وجُدّةَ ظَهْرِه
كَنائِنُ، يَجْري بينهنّ دَلِيصُ
والدِّلَّوْصُ، مثال الخِنَّوْصِ: الذي يَدِيصُ؛ وأَنشد أَبو تراب: باتَ يَضُوزُ الصِّلِّيانَ ضَوْزاً،
ضَوْزَ العَجُوزِ العَصَبَ الدِّلَّوْصا
فجاء بالصاد مع الزاي. والدِّلاصُ من الدُّروع: الليّنة. ودِرعٌ دِلاصٌ: برّاقة ملساء ليّنة بَيّنةُ الدَّلَصِ، والجمع دُلُصٌ؛ قال عمرو بن كلثوم:
علينا كلُّ سابِغَةٍ دِلاصٍ
ترى، فوق النِّطاق، لها غُضونا
وقد يكون الدِّلاصُ جمعاً مكسَّراً، وليس من باب جُنُب لقولهم دِلاصان؛ حكاه سيبويه، قال: والقول فيه كالقول في هِجَان. وحَجر دِلاصٌ: شديد المُلُوسة. ويقال: دِرْعٌ دِلاصٌ وأَدْرُعٌ دِلاصٌ، الواحد والجمع على لفظ واحد، وقد دَلَصَت الدِّرْعُ، بالفتح، تَدْلُصُ دَلاصةً ودَلَّصْتُها أَنا تَدْلِيصاً؛ قال ذو الرمة:
إِلى صَهْوةٍ تَتْلُو مَحالاً كأَنّه
صَفاً دَلّصَتْه طَحْمةُ السيلِ أَخْلَقُ
وطَحْمةُ السيلِ: شدّة دَفْعتِه. ودَلَّص الشيءَ: مَلّسَه. ودَلّص الشيءَ: فَرّقَه. والدُّلامِصُ: البرّاق، فُعامِلٌ عند سيبويه، وفُعَالِلٌ عند غيره، فإِذا كان هذا فليس من هذا الباب، والدُّلَمِصُ محذوف منه. وحكى اللحياني: دَلْمَصَ مَتاعَه ودَمْلَصه إِذا زيّنَه وبَرّقَه. ودَلّصَ السيلُ الحجَر: مَلّسَه. ودَلّصَت المرأَةُ جَبِينَها: نتفت ما عليه من الشعر.
وانْدَلَصَ الشيءُ عن الشيءِ: خرج وسقط. الليث: الانْدِلاصُ الانْمِلاصُ وهو سُرْعةُ خروج الشيء من الشيء، وانْدَلَصَ الشيء من يَدي أَي سقط. وقال أَبو عمرو: التَّدْلِيصُ النِّكاحُ خارجَ الفَرْج؛ يقال: دَلَّصَ ولم يُوعِبْ؛ وأَنشد:
واكتَشَفَتْ لناشِئٍ دَمَكْمَكِ،
تقول: دَلِّصْ سَاعةً لا بَلْ نِكِ
ونابٌ دَلْصاءُ ودَرْصاءُ ودَلْقَاء، وقد دَلِصَتْ ودَرِصَت ودَلِقَت.

##### Türkçe

**الدَّلِيصُ**: parlaklık. Ve **الدَّلِيصُ** ve **الدَّلِصُ** ve **الدِّلاصُ**
ve **الدَّلاصُ**: yumuşak, parlak, pürüzsüz; ve okudu:
مَتْن الصَّفا المُتَزَحْلِف الدَّلاّص
Ve **الدُّلامِصُ**: parlak. Ve **الدُّلَمِصُ**, maksûr: ondandır, ve **الميم** ziyadedir; ve yine
**الدُّمالِصُ** ve **الدُّمارِصُ**; el-Münzirî dedi: Bana Feyd’de bir bedevî okudu:
كأَن مَجْرى النِّسْع، من غِضَابِهِ،
صَلْدُ صَفاً دُلِّصَ من هِضابِهِ
Devenin **غضاب**’ı: sırt tarafına bitişik olan kemer yerleridir; tekili **غَضْبة**’dir. Ve bir yer
**دَلاّصٌ** ve **دِلاصٌ**: pürüzsüz; el-Ağleb dedi:
فهي على ما كان مِنْ نَشاصِ،
بِظَرِب الأَرضِ وبالدِّلاصِ
Ve **الدَّلِيصُ**: parlaklık. Ve **الدَّلِيصُ** ayrıca: parlaklığı olan altın; dedi
İmru’ul-Kays:
كأَنّ سَراتَه وجُدّةَ ظَهْرِه
كَنائِنُ، يَجْري بينهنّ دَلِيصُ
Ve **الدِّلَّوْصُ**, **الخِنَّوْصِ** misali: **يَدِيصُ** eden (kimse/şey); ve Ebû Turâb okudu:
باتَ يَضُوزُ الصِّلِّيانَ ضَوْزاً،
ضَوْزَ العَجُوزِ العَصَبَ الدِّلَّوْصا
Böylece **الصاد**’ı **الزاي** ile birlikte getirdi. Ve zırhlardan **الدِّلاصُ**: yumuşak olanlar. Ve bir zırh **دِلاصٌ**:
parlak, pürüzsüz, yumuşak; **الدَّلَصِ**’ı (pürüzsüzlüğü) açık-seçik olan; çoğulu **دُلُصٌ**’tur; Amr b.
Kulsûm dedi:
علينا كلُّ سابِغَةٍ دِلاصٍ
ترى، فوق النِّطاق، لها غُضونا
Ve **الدِّلاصُ** kırık çoğul da olabilir; **جُنُب** babından değildir, onların “**دِلاصان**” demelerinden dolayı;
Sîbeveyh onu nakletti; dedi: ve onda söz, **هِجَان**’daki söz gibidir. Ve bir taş **دِلاصٌ**: şiddetli
pürüzsüzlüklü. Ve denir: bir zırh **دِلاصٌ** ve zırhlar **دِلاصٌ**; tekil ve çoğul bir lafız üzere
tek; ve zırh **دَلَصَت** (fetha ile) **تَدْلُصُ** **دَلاصةً**; ve ben onu **دَلَّصْتُها**
**تَدْلِيصاً**; Zû’r-Rumme dedi:
إِلى صَهْوةٍ تَتْلُو مَحالاً كأَنّه
صَفاً دَلّصَتْه طَحْمةُ السيلِ أَخْلَقُ
Ve **طَحْمةُ السيلِ**: onun itişinin şiddetidir. Ve **دَلَّص** şeyi: onu pürüzsüzleştirdi. Ve **دَلّص**
şeyi: onu ayırdı. Ve **الدُّلامِصُ**: parlak; Sîbeveyh katında **فُعامِلٌ**, başkası katında
**فُعَالِلٌ**’dir; bu olunca, bu babdan değildir; ve **الدُّلَمِصُ** ondan hazfedilmiş olandır.
El-Lihyânî nakletti: **دَلْمَصَ** eşyasını ve **دَمْلَصه**; onu süslediği ve parlattığı zaman.
Ve sel **دَلّصَ** taşı: onu pürüzsüzleştirdi. Ve kadın **دَلّصَت** alnını: üzerinde olan
kılı yoldu.
Ve şey, şeyden **انْدَلَصَ**: çıktı ve düştü. Leys: **الانْدِلاصُ** **الانْمِلاصُ**’tır;
o, şeyin şeyden çıkışının süratidir; ve şey elimden **انْدَلَصَ** yani düştü.
Ebû Amr dedi: **التَّدْلِيصُ** ferç dışı nikâhtır; denir: **دَلَّصَ** ve
**يُوعِبْ** etmedi; ve okudu:
واكتَشَفَتْ لناشِئٍ دَمَكْمَكِ،
تقول: دَلِّصْ سَاعةً لا بَلْ نِكِ
Ve bir diş **دَلْصاءُ** ve **دَرْصاءُ** ve **دَلْقَاء**; ve **دَلِصَتْ** ve **دَرِصَت** ve **دَلِقَت**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدليص، كأمير: اللين البراق، الأملس، كالدلاص، بالكسر، والدلص، والدلاص، ككتف وكتان، والدليص: البريق، وأيضا: ماء الذهب، وقيل: الذهب له بريق، قال امرؤ القيس:
  كأن سراته وجدة ظهـره                      كنائن يجري بينهن دليص ودرع دلاص، ككتاب: ملساء لينة براقة، بينة الدلص، وقد دلصت دلاصة، ج: دلاص، بالكسر أيضا، قال الجوهري: الواحد والجمع على لفظ واحد، وقال الليث: جمع دلاص دلص، بضمتين. وأرض دلاص وناقة دلاص، ككتان: ملساء، قال الأغلب:
  فهي على ما كان من نشاص                      بظرب الأرض وبالـدلاص قال ابن عباد: ولا يقال: جمل دلاص. وناقة دلصة، كزنخة: سقط، وفي المحيط: طار وبرها. وحمار أدلص وأدلصي: نبت له شعر جديد، قاله ابن عباد. ورجل أدلص ودلص، هكذا في الأصول وفي المحيط: دلص: أزلق وهي دلصاء، زلقاء، كذا في المحيط. والدلص والدلصة، بكسر اللام فيهما: الأرض المستوية، ج: دلاص، بالكسر، كذا في المحيط. وناب دلصاء ودرصاء، ودلقاء: ساقطة الأسنان من الهرم، وقد دلصت، كفرح، وكذا درصت، ودلقت. والدلوص، كسنور: الذي يديص، كذا في الصحاح، أي يتحرك، وأنشد أبو تراب:
  بات يضوز الصلـيان ضـوزا
  ضوز العجوز العصب الدلوصا فجاء بالصاد مع الزاي، قاله الجوهري. والتدليص: التلبيس، كذا في النسخ، وصوابه التليين، يقال: دلصت الدرع تدليصا، أي لينتها. والتدليص، أيضا: التمليس، يقال: دلصة، إذا ملسه وبرقه. ودلص السيل الحجر: ملسه، قال ذو الرمة:
  إلى صهوة تتلو محالا كأنهصفا دلصته طحمة السيل أخلق وقال أبو عمرو: التدليص: النكاح خارج الفرج، يقال دلص فلم يوعب، إذا جامع حول الفرج، وهو التزليق أيضا، وأنشد:
  واكتشفت لناشئ دمكمك

  عن وارم أكظاره عضنك
  تقول دلص ساعة لا بل نك
  فداسها بأذلغي بكبك واندلص الشيء من يدي: سقط، وانملص، وقال الليث: الاندلاص: الانملاص، وهو سرعة خروج الشيء من الشيء، قال ابن فارس: وكأن الدال بدل من الميم. قال الصاغاني: والتركيب يدل على لين ونعمة. ومما يستدرك عليه: حجر دلاص، ككتان: شديد الملوسة. والتدليص: التبريق والتذهيب وصخرة مدلصة: مملسة. ودلصت المرأة جبينها: نتفت ما عليه من الشعر. ودلاص، ككتاب: قرية بصعيد مصر من أعمال البهنساوية.

##### Türkçe

**الدليص**، **كأمير**: yumuşak parlak; pürüzsüz; **كالدلاص**; kesre ile; ve **الدلص**; ve **الدلاص**، **ككتف وكتان**; ve **الدليص**: parıltı; ayrıca: altın suyu; ve denildi ki: altının bir parıltısı vardır. İmru’ul-Kays dedi ki:
  Sanki onun sırtının ortası ve sırtının sertliği                      aralarında **دليص** akan kınlar gibidir.

Ve **درع دلاص**، **ككتاب**: pürüzsüz, yumuşak, parlak; **بينة الدلص** (yani) **الدلص**’ı açık olan. Ve **دلصت دلاصة**. Çoğulu: **دلاص**; kesre ile de. el-Cevherî dedi ki: tekil ve çoğul bir lafız üzere. el-Leys dedi ki: **دلاص**’ın çoğulu **دلص**’tır; iki damme ile.

Ve **أرض دلاص** ve **ناقة دلاص**، **ككتان**: pürüzsüz. el-Ağleb dedi ki:
  O, **نشاص**’tan olan her ne olduysa üzerine                      yerin sertliğiyle ve **بالـدلاص** ile (öyledir).

İbn Abbâd dedi ki: “**جمل دلاص** denilmez.”

Ve **ناقة دلصة**، **كزنخة**: düştü. Ve **في المحيط**: tüyü uçtu.

Ve **حمار أدلص** ve **أدلصي**: ona yeni bir kıl bitti; bunu İbn Abbâd söyledi.

Ve **رجل أدلص** ve **دلص**: işte böyle asıllarda; ve **في المحيط**: **دلص**: kaygan; ve o **دلصاء**’dır; **زلقاء** (dır); **كذا في المحيط**.

Ve **الدلص** ve **الدلصة**; ikisinde de **اللام**’ın kesriyle: düz (seviyeli) yer. Çoğulu: **دلاص**; kesre ile; **كذا في المحيط**.

Ve **ناب دلصاء** ve **درصاء**, ve **دلقاء**: ihtiyarlıktan dişleri düşmüş. Ve **دلصت**; **كفرح**; ve yine **درصت** ve **دلقت**.

Ve **الدلوص**، **كسنور**: **يديص** olan; **كذا في الصحاح**; yani hareket eder. Ebû Turâb inşâd etti:
  Geceledi, **الصلـيان**’ı **ضـوزا** ile itiyor,
  yaşlı kadının itişi gibi, sinirli **الدلوصا**.

Böylece **الصاد** ile **الزاي**’la birlikte getirdi; bunu el-Cevherî söyledi.

Ve **التدليص**: aldatma; **كذا في النسخ**; ve doğrusu **التليين**’dir. Denilir: **دلصت الدرع تدليصا**; yani onu yumuşattım.

Ve **التدليص** ayrıca: düzleştirme. Denilir: **دلصة**; onu düzleştirip parlattığında.

Ve **دلص السيل الحجر**: onu düzleştirdi. Zû’r-Rumme dedi ki:
  Bir tepeye doğru; o, bir kayayı takip eder; sanki                      selin taşkını onu **دلصته** etmiş; eskimiş.

Ve Ebû Amr dedi ki: **التدليص**: ferç dışı nikâh; denilir: **دلص** da **فلم يوعب**; ferç çevresinde cima ettiğinde; ve o, **التزليق** de (dir). Ve inşâd etti:
  Ve bize kanınızın yeni filizini açığa çıkardı

  göz kapakları şişmiş birinden, seni ısırıyor
  “Bir saat **دلص** et” der; hayır, “seni”
  derken onu **بأذلغي** ile çiğnedi, **بكبك** ile.

Ve şey **انْدَلَص** etti elimden: düştü; ve **انملص**.

Ve el-Leys dedi ki: **الاندلاص**: **الانملاص**’tır; ve o, şeyin şeyden hızlı çıkmasıdır.

İbn Fâris dedi ki: sanki **الدال** **الميم**’in bedelidir.

es-Sâğânî dedi ki: ve terkîb, yumuşaklık ve nimet üzerine delâlet eder.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **حجر دلاص**، **ككتان**: pek şiddetli pürüzsüzlük.

Ve **التدليص**: parlatma ve yaldızlama. Ve **صخرة مدلصة**: düzleştirilmiş.

Ve **دلصت المرأة جبينها**: üzerindeki kılı yoldu.

Ve **دلاص**، **ككتاب**: Mısır’ın Saîd’inde, **البهنساوية** amellerinden bir köy.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَلَصَ
1 دَلَصَ دلص , aor. دَلُصَ , (TK,) inf. n. دَلِيصٌ, (M, K, TK,) It (a thing, TK) shone, or glistened. (M, K, TK.) ― -b2- دَلَصَتِ الدِّرْعُ, (S, K, TA,) with fet-h, (S,) or دَلُصَت, (so in a copy of the M,) aor. دَلُصَ , (S,) inf. n. دَلَاصَةٌ, (S, M, K,) with which دَلَصٌ is syn., (TA,) [the former a reg. inf. n. of دَلُصَت, and the latter of دَلصَت, which is the form given in the TK, and is perhaps a dial. var.,] The coat of mail was, or became, soft, (S, M, K,) and smooth, (M, K,) and shining, or glistening. (S, M, K.) ― -b3- دَلِصَتِ النَّابُ, aor. دَلَصَ , The aged she-camel lost her teeth (K, TA) by reason of extreme age; (TA;) as also دَرِصَت and دَلِقَت. (TA.)

دلّص
2 دلّص دلص , (S, M, A,) inf. n. تَدْلِيصٌ, (S, K,) He made a thing to shine, or glisten: (M:) he, or it, made soft; (so in some copies of the K, and so accord. to the TA;) for التَّلْبِيسٌ in [some of] the copies of the K is a mistake for التَّلْيِينُ: (TA:) he made a coat of mail soft, and shining, or glistening: (S:) it (a torrent) made stone, or rock, smooth: (S, * M, A, K: *) and he gilded a thing, so that it shone, or glistened. (A, TA.*) [Hence,] دلّصت جَبِينَهَا She (a woman) plucked out the hair upon the sides of her forehead [and so rendered it smooth or glistening]. (M, TA.) [See also Q. Q. 1.] ― -b2- Coivit circa vulvam; membro in vulvam non immisso: (A:) vel extra vulvam: (K:) the action which it denotes is termed تَزْلِيقٌ as well as تَدْلِيصٌ. (A.)

اندلص
7 اندلص اندلص It fell, or dropped: (S, K:) or went forth quickly; as also انملص: (Lth:) or went forth, and fell, or dropped: (M:) or went forth quickly, or slipped out by reason of its smoothness, (انملص) and fell, or dropped: (A:) مِنْ يَدِى [from my hand]; (S, A, K;) or مِنَ الشَّىْءِ (Lth) or عَنِ الشى [from the thing]: (M:) IF says that the د is app. a substitute for م. (TA.)

دَلْمَصَ مَتَاعَهُ
Q. Q. 1 دَلْمَصَ مَتَاعَهُ دلمص متاعه دلمص متاعة , and دَمْلَصَهُ, He adorned, or decorated, and made to shine, or glisten, his household-goods, or utensils and furniture. (M.) [But some hold the م to be a radical letter. See also 2, above.]

تَدَلْمَصَ
Q. Q. 2 تَدَلْمَصَ تدلمص It (the head) became bald in the fore part. (K. in art. دلمص.)

دَلِصٌ
دَلِصٌ دلص : see دِلَاصٌ, in three places.

دِلَاصٌ
دِلَاصٌ دلاص Shining, or glistening; as also ↓ دَلِيصٌ, (A,) and ↓ دُلَامِصٌ, (S and M in this art., and K in art. دلمص,) with an augmentative م, (S,) of the measure فُعَامِلٌ accord. to Sb, but فُعَالِلٌ accord. to others, (M,) [see an ex. in a verse cited voce خَمِيصَةٌ,] and ↓ دُلَمِصٌ, (S, M, K,) which is a contraction of that next preceding, (S, M,) and in like manner ↓ دُمَالِصٌ, and ↓ دُمَلِصٌ, (S in this art, and K in art. دملص,) which last two are formed by transposition from the two next preceding: (TA in art. دملص:) or, as also ↓ دَلِيصٌ (S, M, K, TA) and ↓ دَلِصٌ and ↓ دَلَّاصٌ, (M, TA,) shining, or glistening, and smooth; (M;) or soft, and shining, or glistening, (S, K, TA,) and smooth. (TA.) You say, دِرْعٌ دِلَاصٌ (S, M, A, K) and ↓ دُلَامِصٌ (A) A coat of mail smooth, (M, A, K,) soft, (S, M, A, K,) and shining, or glistening: (S, M, A:) pl. دِلَاصٌ, (S, M, A, K,) like the sing., (S,) and دُلُصٌ. (Lth, M, A.) And ↓ ذَهَبٌ دُلَامِصٌ Glittering gold. (K.) And ↓ اِمْرَأَةٌ دُلَمِصَةٌ A shining, or glistening woman. (TA.) And ↓ رَأْسٌ دُلَمِصٌ A head bald in the fore part. (K.) And ↓ دَلِصٌ, (El-Moheet, and so in some copies of the K,) or ↓ دَلِيصٌ, (as in other copies of the K,) and ↓ أَدْلَصٌ, applied to a man, signify i. q. أَزْلَقُ; (K;) i. e., Hairless and glistening in body: (TK:) fem. of the last, دَلْصَآءُ. (K.) ↓ دَلَّاصٌ, also, applied to a man, signifies Very smooth: (TA:) and applied to a she-camel, and to land (أَرْض), smooth: (K:) but it is not applied to a he-camel. (Ibn-'Abbلd.) And ↓ دَلِصٌ and دَلِصَةٌ, applied to land, signify Even, or level: pl. دِلَاصٌ. (K.)

دَلِيصٌ
دَلِيصٌ دليص : see دِلَاصٌ, in three places. ― -b2- Also The water, or lustre, (مَآء,) of gold: (K:) or, as some say, glistening, or glittering, gold. (TA.)

دَلَّاصٌ
دَلَّاصٌ دلاص : see دِلَاصٌ, in two places.

دِلَّوْصٌ
دِلَّوْصٌ دلوص That wabbles, or moves to and fro; (S;) or moves about; (K;) as, for instance, a sinew does when chewed by an old woman. (S.)

دُلَمِصٌ
دُلَمِصٌ دلمص : see دِلَاصٌ, in several places.

دُلَامِصٌ
دُلَامِصٌ دلامص : see دِلَاصٌ, in several places.

دُمَلِصٌ
دُمَلِصٌ دملص : see دِلَاصٌ, in several places.

دُمَالِصٌ
دُمَالِصٌ دمالص : see دِلَاصٌ, in several places.

أَدْلَصُ
أَدْلَصُ ذ ; fem. دَلْصَآءُ: see دِلَاصٌ, near the end of the paragraph. ― -b2- Applied to an ass, To which new hair has grown; as also ↓ أَدْلَصِىٌّ. (Ibn- 'Abbلd, K.) ― -b3- And the fem., applied to an aged she-camel, Whose teeth have fallen out (K TA) by reason of extreme age; (TA;) as also دَرْصَآءُ and دَلْقَآءُ. (TA.)

أَدْلَصِىٌّ
أَدْلَصِىٌّ ذ : see the next preceding paragraph.

صَخْرَةٌ مُدُلَّصَةٌ
صَخْرَةٌ مُدُلَّصَةٌ صخرة مدلصه صخرة مدلصة A rock made smooth (A, TA) by torrents. (A.)

##### Türkçe

**دَلَصَ**
1 **دَلَصَ** **دلص**, muzâri‘i **دَلُصَ**, (TK,) mastarı **دَلِيصٌ**, (M, K, TK,) O (bir şey, TK) parladı yahut ışıldadı. (M, K, TK.) ― -b2- **دَلَصَتِ الدِّرْعُ**, (S, K, TA,) fetḥa ile, (S,) yahut **دَلُصَت**, (M’nin bir nüshasında böyle,) muzâri‘i **دَلُصَ**, (S,) mastarı **دَلَاصَةٌ**, (S, M, K,) ki bununla **دَلَصٌ** eşanlamlıdır, (TA,) [birincisi **دَلُصَت**’in düzenli mastarı, ikincisi ise TK’da verilen şekil olan **دلصَت**’in mastarıdır ve belki lehçe varyantıdır,] Zırh yumuşak oldu yahut yumuşadı, (S, M, K,) ve düzgün oldu, (M, K,) ve parlayan yahut ışıldayan oldu. (S, M, K.) ― -b3- **دَلِصَتِ النَّابُ**, muzâri‘i **دَلَصَ**, Yaşlı dişi deve, aşırı yaşlılık sebebiyle dişlerini kaybetti; (K, TA;) **دَرِصَت** ve **دَلِقَت** de böyledir. (TA.)

**دلّص**
2 **دلّص** **دلص**, (S, M, A,) mastarı **تَدْلِيصٌ**, (S, K,) Bir şeyi parlatıp ışıldatır kıldı: (M:) yumuşattı; (K’nın bazı nüshalarında böyle, ve TA’ya göre de böyle;) zira K’nın [bazı] nüshalarındaki **التَّلْبِيسٌ**, **التَّلْيِينُ** için bir hatadır: (TA:) zırhı yumuşak ve parlayan yahut ışıldayan kıldı: (S:) o (sel) taşı yahut kayayı düzgün kıldı: (S, * M, A, K: *) ve bir şeyi yaldızladı; böylece parladı yahut ışıldadı. (A, TA.*) [Bundan dolayı,] **دلّصت جَبِينَهَا** O (bir kadın) alnının yanlarındaki kılları yoldu [ve böylece onu düzgün yahut ışıldayan kıldı]. (M, TA.) [Ayrıca bk. Q. Q. 1.] ― -b2- Vulva civarında cima etti; üye vulvaya sokulmamış olarak: (A:) yahut vulvanın dışında: (K:) bunun delâlet ettiği fiile **تَزْلِيقٌ** dendiği gibi **تَدْلِيصٌ** da denir. (A.)

**اندلص**
7 **اندلص** **اندلص** Düştü yahut yere yuvarlandı: (S, K:) yahut çabucak çıktı; **انملص** da böyledir: (Lth:) yahut çıktı ve düştü yahut yere yuvarlandı: (M:) yahut düzgünlüğü sebebiyle çabucak çıktı yahut sıyrılıp çıktı, (**انملص**) ve düştü yahut yere yuvarlandı: (A:) **مِنْ يَدِى** [elimden]; (S, A, K;) yahut **مِنَ الشَّىْءِ** (Lth) yahut **عَنِ الشى** [şeyden]: (M:) IF, **د**’nin görünüşe göre **م**’nin yerine geçen bir harf olduğunu söyler. (TA.)

**دَلْمَصَ مَتَاعَهُ**
Q. Q. 1 **دَلْمَصَ مَتَاعَهُ** **دلمص متاعه** **دلمص متاعة**, ve **دَمْلَصَهُ**, Ev eşyasını yahut kap-kacağını ve mobilyasını süsledi yahut bezedi ve parlatıp ışıldatır kıldı. (M.) [Fakat bazıları **م**’yi aslî bir harf sayar. Yukarıda 2’ye de bak.]

**تَدَلْمَصَ**
Q. Q. 2 **تَدَلْمَصَ** **تدلمص** O (baş) ön tarafında kel oldu. (K. **دلمص** maddesinde.)

**دَلِصٌ**
**دَلِصٌ** **دلص**: üç yerde **دِلَاصٌ**’a bak.

**دِلَاصٌ**
**دِلَاصٌ** **دلاص** Parlayan yahut ışıldayan; bunun gibi ↓ **دَلِيصٌ**, (A,) ve ↓ **دُلَامِصٌ**, (S ve M bu maddede, ve K **دلمص** maddesinde,) artırma **م** ile, (S,) Sb’ye göre vezni **فُعَامِلٌ**, başkalarına göre ise **فُعَالِلٌ**, (M,) [**خَمِيصَةٌ** maddesinde zikredilen bir beyitte bir örneğe bak,] ve ↓ **دُلَمِصٌ**, (S, M, K,) ki bu, bir öncekinin kısaltmasıdır, (S, M,) ve aynı şekilde ↓ **دُمَالِصٌ**, ve ↓ **دُمَلِصٌ**, (S bu maddede, ve K **دملص** maddesinde,) ki bu son iki, bir önceki iki kelimeden yer değiştirme yoluyla yapılmıştır: (TA **دملص** maddesinde:) yahut, bunun gibi ↓ **دَلِيصٌ** (S, M, K, TA) ve ↓ **دَلِصٌ** ve ↓ **دَلَّاصٌ**, (M, TA,) parlayan yahut ışıldayan ve düzgün; (M;) yahut yumuşak ve parlayan yahut ışıldayan, (S, K, TA,) ve düzgün. (TA.) Sen dersin ki, **دِرْعٌ دِلَاصٌ** (S, M, A, K) ve ↓ **دُلَامِصٌ** (A) Düzgün, (M, A, K,) yumuşak, (S, M, A, K,) ve parlayan yahut ışıldayan bir zırh: (S, M, A:) çoğulu **دِلَاصٌ**, (S, M, A, K,) tekil gibi, (S,) ve **دُلُصٌ**. (Lth, M, A.) Ve ↓ **ذَهَبٌ دُلَامِصٌ** Işıltılı altın. (K.) Ve ↓ **اِمْرَأَةٌ دُلَمِصَةٌ** Parlayan yahut ışıldayan bir kadın. (TA.) Ve ↓ **رَأْسٌ دُلَمِصٌ** Ön tarafı kel bir baş. (K.) Ve ↓ **دَلِصٌ**, (El-Moheet, ve K’nın bazı nüshalarında böyle,) yahut ↓ **دَلِيصٌ**, (K’nın diğer nüshalarında olduğu üzere,) ve ↓ **أَدْلَصٌ**, bir erkeğe nispetle, **أَزْلَقُ** ile aynı mânâdadır; (K;) yani, bedeni kılsız ve parlak: (TK:) sonuncunun müennesi **دَلْصَآءُ**. (K.) ↓ **دَلَّاصٌ** da, bir erkeğe nispetle, Çok düzgün demektir: (TA:) ve dişi deveye ve araziye (**أَرْض**) nispetle, düzgün: (K:) fakat erkek deveye nispetle kullanılmaz. (Ibn-‘Abbلd.) Ve ↓ **دَلِصٌ** ve **دَلِصَةٌ**, araziye nispetle, Düz yahut seviyeli demektir: çoğulu **دِلَاصٌ**. (K.)

**دَلِيصٌ**
**دَلِيصٌ** **دليص**: üç yerde **دِلَاصٌ**’a bak. ― -b2- Ayrıca altının suyu yahut parıltısı (**مَآء,**) (K:) yahut bazılarına göre, parlayan yahut ışıldayan altın. (TA.)

**دَلَّاصٌ**
**دَلَّاصٌ** **دلاص**: iki yerde **دِلَاصٌ**’a bak.

**دِلَّوْصٌ**
**دِلَّوْصٌ** **دلوص** Sallanan yahut ileri geri hareket eden; (S;) yahut hareket edip duran; (K;) meselâ yaşlı bir kadın tarafından çiğnendiğinde bir sinirin yaptığı gibi. (S.)

**دُلَمِصٌ**
**دُلَمِصٌ** **دلمص**: birkaç yerde **دِلَاصٌ**’a bak.

**دُلَامِصٌ**
**دُلَامِصٌ** **دلامص**: birkaç yerde **دِلَاصٌ**’a bak.

**دُمَلِصٌ**
**دُمَلِصٌ** **دملص**: birkaç yerde **دِلَاصٌ**’a bak.

**دُمَالِصٌ**
**دُمَالِصٌ** **دمالص**: birkaç yerde **دِلَاصٌ**’a bak.

**أَدْلَصُ**
**أَدْلَصُ** **ذ**; müennesi **دَلْصَآءُ**: paragrafın sonuna yakın, **دِلَاصٌ**’a bak. ― -b2- Eşeğe nispetle, Yeni kıl bitmiş olan: bunun gibi ↓ **أَدْلَصِىٌّ**. (Ibn-‘Abbلd, K.) ― -b3- Ve müennesi, yaşlı dişi deveye nispetle, Aşırı yaşlılık sebebiyle dişleri dökülmüş olan; (K TA) (TA;) bunun gibi **دَرْصَآءُ** ve **دَلْقَآءُ**. (TA.)

**أَدْلَصِىٌّ**
**أَدْلَصِىٌّ** **ذ**: bir önceki paragrafa bak.

**صَخْرَةٌ مُدُلَّصَةٌ**
**صَخْرَةٌ مُدُلَّصَةٌ** **صخرة مدلصه** **صخرة مدلصة** Seller tarafından düzgünleştirilmiş bir kaya. (A, TA) (A.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَلَصَ
دَلَصَ U ( n. ac. دَلِيْص 25 ),
a.  Was polished, shining, glistening.

دَلَّصَ
دَلَّصَ II ,
a.  Polished, rendered shining, smooth.

اِنْدَلَصَ
اِنْدَلَصَ VII ,
a.  Became shining, smooth.

b.  Fell, slipped ( from the hand ).

دَلَّاْص
دَلَّاْص 28 ,  دَلِيْص 25 ,
a.  Polished, shining, glistening, smooth.

دَلَّاْص
دَلَّاْص 28 ,
a.  see 23 .

b.  Furbisher, burnisher, polisher.

##### Türkçe

دَلَصَ
**دَلَصَ** U ( i. is. **دَلِيْص** 25 ),
a. Parlatılmış idi, parıldayan, ışıldayan.

دَلَّصَ
**دَلَّصَ** II ,
a. Parlatttı, parıldatılmış kıldı, pürüzsüz (kıldı).

اِنْدَلَصَ
**اِنْدَلَصَ** VII ,
a. Parıldayan, pürüzsüz oldu.

b. Düştü, kaydı (elden).

دَلَّاْص
**دَلَّاْص** 28 , **دَلِيْص** 25 ,
a. Parlatılmış, parıldayan, ışıldayan, pürüzsüz.

دَلَّاْص
**دَلَّاْص** 28 ,
a. 23’e bak.

b. Parlatıcı, cilalayıcı, parlatan.
