# دلع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%84%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دلع

دلع الرجل لسانه، كمنع يدلعه دلعا: أخرجه، ومنه الحديث أنه كان يدلع لسانه للحسن رضي الله تعالى عنه، فإذا رأى الصبي حمرة لسانه يهش إليه، أي يخرجه، كأدلعه، نقله الجوهري عن ابن الأعرابي. وقال الليث: أدلعه لغة قليلة، غير إنها فصيحة فدلع هو، كمنع ونصر، دلعا ودلوعا، فيه لف ونشر مرتب، يتعدى ولا يتعدى، هو مثل قولك: رجعت الرجل رجعا فرجع رجوعا، قاله الليث،أي خرج من الفم، واسترخى وسقط على العنفقة، كلسان الكلب، وفي الحديث: يبعث شاهد الزور يوم القيامة مدلعا لسانه في النار وجاء في الأثر عن بلعم إن الله لعنه، فأدلع لسانه، فسقطت أسلته على صدره، فبقيت كذلك وأنشد أبو ليلى لأبي العتريف الغنوي يصف ذئبا طرده حتى أعيا، ودلع لسانه:
  ودار بالرمث على أفنانه
  وقلص المشفر عن أسنانه
  ودلع الدالع من لسـانـه فجاء باللغتين، ويروى: وأدلع الدالع. وقال ابن دريد: الدلاع، كرمان: ضرب من محار البحر.
 والدليع، كأمير: الطريق الواسع، عن ابن دريد. وقال الليث: هو الطريق السهل في مكان حزن لا صعود فيه ولا هبوط، والجمع الدلائع. وقال النضر وأبو خيرة: هو الدلثع بالثاء، كما تقدم، كالدولع، كجوهر، عن ابن الأعرابي، وهو الطريق الضحاك. واندلع بطنه: خرج أمامه، كما في الصحاح. وقال نصير - فيما روى له أبو تراب -: اندلع بطن المرأة، اندلق: إذا عظم واسترخى. ومن المجاز: اندلع السيف من غمده: انسل كاندلق. واندلع اللسان: خرج، واسترخى من كثرة كرب أو عطش، كما يدلع الكلب. وروي أن سعدا رضي الله عنه رمى أبا سعد بن أبي طلحة فأصاب حنجرته، فاندلع لسانه، كاندلاع لسان الكلب. ويروى قول أبي العتريف الذي مر إنشاده آنفا:
  واندلع الدالع من لسانه كادلع، على افتعل، عن ابن عباد.
 وقال أبو عمرو: الدولعة: صدفة متحوية، إذا أصابها ضبح النار خرج منها كهيئة الظفر، فيستل قدر إصبع، هذا الأظفار الذي في القسط، وأنشد للشمردل:
  دولعة تستلها بظفرها والدولعية: ة، قرب الموصل على مرحلة منها على طريق نصيبين، منها عبد الملك بن زيد الفقيه الدولعي. وقال الهجيمي: أحمق دالع: غاية في الحمق، وهو الذي لا يزال دالع اللسان.
 وأمر دالع: ليس دونه شيء. والدلعة، بالضم: عرق في الذكر، والذي في العباب: الدلعة من الناقة، بالضم: يكون فوق البظارة، والبظارة: عرق أخضر حيث مجرى البول.
 وقيل: الدلعة: القرن والعفلة، نقله الصاغاني. وناقة دلوع، كصبور: تتقدم الإبل.
 وقال ابن عباد، والخارزنجي: الأدلعي: الضخم من الأيور الطويل الذي يمذي، قال الصاغاني: وهذا تصحيف، الصواب بالذال والغين المعجمتين. ومما يستدرك عليه: الأدلع: الفرس الذي يدلع لسانه في العدو، عن ابن عباد. والدلوع، كصبور: الطريق. والدلاع. كرمان: نبت.

  وأيضا البطيخ الشامي، بلغة المغرب، الواحدة بهاء. وفي تواريخهم: سم مولاي إدريس في دلاعة. والمدلع، كمعظم: المتربي في العز والنعمة، مولدة، والاسم: الدلاعة، بالفتح.

### Türkçe

**دلع** adamın dilini, **منع** gibi, **يدلعه** (onu dilini) **دلعا** (dil çıkarma ile): onu çıkardı; bundan da hadis: onun, Hasan’a –Allah Teâlâ ondan razı olsun– dilini çıkardığı; çocuk dilinin kızıllığını gördüğü vakit ona sevinçle yönelirdi; yani onu çıkarır; **أدلعه** gibi; bunu Cevherî, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti. Leys dedi: **أدلعه** az bir dildir; ancak o fasîhtir; o hâlde **دلع** o, **منع** ve **نصر** gibi, **دلعا** ve **دلوعا** (olarak); onda tertipli bir sarma ve yayma vardır; geçişli olur ve geçişsiz olur; o, senin “**رجعت** adamı **رجعا**; o da **رجوعا** döndü” demen gibidir; bunu Leys söyledi; yani ağızdan çıktı, gevşedi ve çene altına düştü; köpeğin dili gibi. Hadiste: yalancı şahit kıyamet günü ateşte dilini çıkarmış olarak gönderilir. Eserde Bel‘am’dan: Allah onu lânetledi; böylece dilini çıkardı; onun bağırsakları göğsünün üzerine düştü; böylece kaldı. Ebû Leylâ, Ebû’l-‘Atrîf el-Ğanevî için, bir kurdu vasfederek –onu kovaladı da yoruldu ve dilini çıkardı– şu beyti okudu:
  **ودار بالرمث على أفنانه**
  **وقلص المشفر عن أسنانه**
  **ودلع الدالع من لسـانـه**
Böylece iki lugat ile geldi; ve “**وأدلع الدالع**” diye rivayet olunur. İbn Düreyd dedi: **الدلاع**, **رمان** gibi: deniz midyesinden bir türdür.

**الدليع**, **أمير** gibi: geniş yol; İbn Düreyd’den. Leys dedi: o, iniş de çıkış da olmayan sert bir yerde kolay yoldur; çoğulu **الدلائع**. Nadr ve Ebû Hayra dedi: o, daha önce geçtiği üzere, **الدلثع** (ث ile)dır; **الدولع**, **جوهر** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den; ve o, güleç yoldur. **اندلع** karnı: önüne çıktı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Nasîr dedi –Ebû Turâb’ın ona rivayet ettiğinde–: kadının karnı **اندلع**, **اندلق**: büyüdüğü ve gevşediği zaman. Mecazdan: kılıç kınından **اندلع**: sıyrıldı; **اندلق** gibi. **اندلع** dil: çıktı ve çok keder yahut susuzluktan gevşedi; köpeğin **يدلع** ettiği gibi. Sa‘d’ın –Allah ondan razı olsun– Ebû Sa‘d b. Ebî Talha’ya attığı, gırtlağına isabet ettiği, böylece dili **اندلع** ettiği rivayet olundu; köpeğin dilinin **اندلاع**ı gibi. Az önce inşadı geçen Ebû’l-‘Atrîf’in sözü rivayet olunur:
  **واندلع الدالع من لسانه**
**ادلع** gibi; **افتعل** vezni üzere; İbn ‘Abbâd’dan.

Ebû ‘Amr dedi: **الدولعة**: içe kıvrılmış bir sedef; ateşin alevi ona isabet ettiği vakit ondan tırnak heyeti gibi bir şey çıkar; bir parmak miktarı çekilip çıkarılır; bu, **القسط**’taki tırnaklardır. Şemerdel için şu beyti okudu:
  **دولعة تستلها بظفرها**
**الدولعية**: ة; Musul yakınında, Nusaybin yolu üzerinde ondan bir merhale mesafede bir yer; ondan, fakih ‘Abdülmelik b. Zeyd ed-Devla‘î. Heceymî dedi: **دالع** ahmak: ahmaklıkta nihayet; o, dili sürekli dışarıda olan kimsedir.

**دالع** iş: onun ötesinde hiçbir şey olmayan. **الدلعة**, zamme ile: erkekte bir damar. **العباب**’da olan: **الدلعة** deveden, zamme ile: **البظارة**’nın üstünde olur; **البظارة**: idrar yolunun bulunduğu yerde yeşil bir damardır.

Ve denildi: **الدلعة**: boynuz ve **العفلة**; bunu Sâğânî nakletti. **دلوع** deve, **صبور** gibi: develerin önüne geçer.

İbn ‘Abbâd ve Hârizencî dedi: **الأدلعي**: uzun olan, mezi gelen erkeklik organlarından iri olan; Sâğânî dedi: bu bir tashîftir; doğrusu **الذال** ve **الغين** mu‘cemeleri iledir. Onun üzerine istidrâk edilenden: **الأدلع**: koşuda dilini çıkaran at; İbn ‘Abbâd’dan. **الدلوع**, **صبور** gibi: yol. **الدلاع**, **رمان** gibi: bir bitki.

Ve ayrıca Mağrib lügatinde Şam karpuzu; bir tanesi **هاء** iledir. Onların tarihlerinde: Mevlây İdrîs, **دلاعة** içinde zehirlendi. **المدلع**, **معظم** gibi: izzet ve nimet içinde yetişmiş olan; müvelleddir; isim: **الدلاعة**, fetha ile.
