# دلق (د-ل-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%84%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ل - ق
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والدال واللام معهما
د ل ق، د ق ل، ق ل د مستعملات دلق: دَلَقَ السيف من غمده، وكل شيء خرج من مخرجه، دَلقاً سريعاً من غير أن يسل.
قال:
أبيض خـراج مـن الـمـآزق		كالسيف من جفن السلاح الدّالِقِ
وبيناهم آمنون إذ دَلَقَ عليهم السيل، قال:
وغرداً يستن سيلاً دُلقا
واندَلَقَ الرجل كأنه أقبل من بين أصحابه فمضى.
وادْلَقْتُ المخة فانْدَلَقَتْ.
دقل: الدَّقَلُ من أردأ التمر، وما لم يكن ألواناً.
والدًّقَلُ: خشبة طويلة تشد في وسط السفينة يمد عليها الشراع.
والدَّوْقَلُ: من أسماء رأس الذكر، وكمرة دَوْقَلةٌ: ضخمة.
والدَّوقَلةُ: الأكل وأخذ الشيء اختصاصاً تُدَوْقِلُه لنفسك.
قلد: القَلدُ: إدراتك قلباً على قلب من الحلي.
ولو دَقَقْتَ حدية ثم لويتها على شيء فقد قَلَدْتَها.
والبرة التي فيها الزمام إقليد، يثنى طرفها على الطرف الآخر ويلوى لياً شديداً حتى يستمسك. يفعل ذلك ببعض الأسورة إذا كان برة، أو كان قلداً واحداً.
وسوار مَقلُودٌ: ذو قلبين ملويين.
والاقليدُ: المفتاح، يمانية، قال تبع حيث حج:
وأقَمْنا به من الدهر سبتاً		وجعلنا لبابـه إقـلـيدا
ويروى: ستاً.
والمِقلادُ: الخزانة، ويجمع مَقاليدَ.
وأقْلَدَ البحر على خلق كثير أي ضم عليهم، قال:
تسبحه الحيتان والبحر زاخـراً		وما ضم من شيء وما هو مُقلِدُ
وتقول: هي قِلادةُ الإنسان والبدنة والكلب ونحوه.
وتقليد البدنة أن يعلق في عنقها عروة مزادة ونعل خلق فيعلم أنها هدي، وإذا قلدها وجب عليه الإحرام عند بعض العلماء.
وتقلدت السيف والأمر ونحوه: ألزمته نفسي، وقلدنيه فلان أي ألزمنيه وجعله في عنقي.

##### Türkçe

**القاف** ve **الدال** ve **اللام** bunlarla birlikte

**د ل ق**، **د ق ل**، **ق ل د** kullanımdadır. **دلق**: **دَلَقَ** kılıç kınından (çıktı); ve her şey kendi çıkış yerinden çıktı; **دَلقاً** hızlıca, çekilmeden.

Dedi ki:
أبيض خـراج مـن الـمـآزق		كالسيف من جفن السلاح **الدّالِقِ**

Ve onlar emniyette iken, üzerlerine sel **دَلَقَ** etti; dedi ki:
وغرداً يستن سيلاً **دُلقا**

Ve adam **اندَلَقَ** etti; sanki arkadaşlarının arasından gelmiş de geçip gitmiş gibi.

Ve ben iliği **ادْلَقْتُ** ettim de o **انْدَلَقَتْ** etti.

**دقل**: **الدَّقَلُ** hurmanın en kötüsündendir; ve renkli olmayan şeydir.

Ve **الدًّقَلُ**: geminin ortasında bağlanan uzun bir ağaçtır; yelken onun üzerine gerilir.

Ve **الدَّوْقَلُ**: erkeklik başının adlarındandır; ve **كمرة دَوْقَلةٌ**: iri.

Ve **الدَّوقَلةُ**: yeme ve şeyi, kendine tahsis olarak alma; onu kendin için **تُدَوْقِلُه**.

**قلد**: **القَلدُ**: süsten, kalbi kalp üzerine (üst üste) döndürmendir.

Ve eğer bir **حدية**yi inceltip sonra onu bir şey üzerine büksen, onu **قَلَدْتَها** etmiş olursun.

Ve içinde yular bulunan halka **إقليد**dir; ucu öteki ucun üzerine iki kat edilir ve iyice bükülür ki sağlam tutsun. Bunu bazı bileziklerde yaparlar; eğer halka ise, yahut tek bir **قلداً** ise.

Ve **سوار مَقلُودٌ**: iki bükülmüş kalbi olan.

Ve **الاقليدُ**: anahtar; Yemenîdir. **تبع** haccedince dedi ki:
وأقَمْنا به من الدهر سبتاً		وجعلنا لبابـه **إقـلـيدا**

Ve şöyle rivayet edilir: **ستاً**.

Ve **المِقلادُ**: hazine; ve **مَقاليدَ** diye çoğul yapılır.

Ve deniz, birçok yaratık üzerine **أقْلَدَ** etti; yani onları üzerine topladı. Dedi ki:
تسبحه الحيتان والبحر زاخـراً		وما ضم من شيء وما هو **مُقلِدُ**

Ve dersin ki: o, insanın ve devenin ve köpeğin ve benzerinin **قِلادةُ**sıdır.

Ve **تقليد** (etme)si: boynuna bir su kırbası halkası ve eski bir nal asmasıdır; böylece onun kurbanlık olduğu bilinir. Ve onu **قلد** edince, bazı âlimlere göre ona ihram vacip olur.

Ve ben kılıcı ve işi ve benzerini **تقلدت** ettim: onu kendime yükledim; ve falan onu bana **قلدنيه** etti; yani onu bana yükletti ve onu boynuma koydu.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الانْدِلاقُ: التقدم. وكلُّ ما نَدَر خارجاً فقد انْدَلَق. وانْدَلَقَ السيفُ:" خرج من غير سَلٍّ، وكذلك إذا انشقَّ جَفْنه وخرج منه. ودَلَقْتُهُ أنا دَلْقاً، إذا أزلَقْتَه من غِمده. وسيف دالِقٌ ودَلوقٌ، إذا كان سلِسَ الخروج من غمده. ويقال: طعنَهُ فانْدَلَقَتْ أقتابُ بطنِه أي خرجت أمعاؤه. وانْدَلَقَ السيل على القوم، أي هَجَم. وانْدَلَقَتِ الخيل. وغارةٌ دَلوقٌ وخيل دُلُقٌ، أي مُنْدَلِقَةٌ شديدة الدُفْعَةِ. قال طرفة:
دُلُقٌ في غارةٍ مِسْفُـوحَةٍكرِعالِ الطيرِ أسراباً تَمُرْ
والدَلوقُ: الناقةُ التي تكسَّرتْ أسنانها من الكبر فتَمُجُّ الماءَ، وهي الدَلْقاءُ والدِلْقِمُ أيضاً بالكسر، والميم زائدة.

##### Türkçe

**الانْدِلاقُ**: ilerleme. Ve her ne ki dışarıya doğru fırlayıp çıkmışsa, muhakkak **انْدَلَق** olmuştur. Ve **انْدَلَقَ السيفُ**: “çekme olmaksızın çıktı”; yine, kını yarılıp ondan çıktığı zaman da böyledir. Ve ben onu **دَلَقْتُهُ** **دَلْقاً** (yaptım), onu kınından kaydırıp çıkardığım zaman. Ve **سيف دالِقٌ** ve **دَلوقٌ**, kınından çıkışı kaygan/kolay olduğu zaman. Ve denilir: onu mızrakladı da karnının eğerleri **فانْدَلَقَتْ أقتابُ بطنِه**; yani bağırsakları çıktı. Ve **انْدَلَقَ السيل على القوم**; yani hücum etti. Ve **انْدَلَقَتِ الخيل**. Ve **غارةٌ دَلوقٌ** ve **خيل دُلُقٌ**; yani şiddetli itişe sahip, ileri atılan. Tarafa dedi ki:
دُلُقٌ في غارةٍ مِسْفُـوحَةٍكرِعالِ الطيرِ أسراباً تَمُرْ
Ve **الدَلوقُ**: yaşlılıktan dişleri kırılıp suyu tüküren dişi deve; o **الدَلْقاءُ**dır; ve **الدِلْقِمُ** da (kesre ile) böyledir; ve **الميم** ziyadedir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق د ل
دلق ، دقل ، قلد ، لقد : ( مستعملة ) .
دلق : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( يؤتى بالرجل يومَ القيامة فيُلقى في النار فتندلق أقتاب بطنه ) .
قال أبو عبيد : الاندلاق : خروج الشيء مِن مكانه ، وكلُّ شيءٍ نَدَر خارجاً فقد اندلق .
ومنه قيل للسيف : قد اندَلَق مِن جَفْنِه ، إذا شقَّه حتى يخرج منه .
ويقال للخيل : قد اندلقَتْ ، إذا خرجتْ فأسرعَتِ السَّيْرَ .
وقال طرفة يصف خيلاً :
دُلُقٌ في غارةِ مسنوحة
كرِعال الطيرِ أسراباً تَمُرّ
وقال الليث : الدَّلْق مجزوم : خروج الشيء عن مَخرجه سريعاً .
ويقال : دَلَق السيفُ من غِمْدِه ، إذا سَقَط وخَرَج من غير أن يُسَلّ ، وأنشد :
كالسَّيف من جَفْن السِّلاح الدالِقِ
ابن السكيت : سيفٌ دَلُوق ودالق ، إذا كان يخرج من غمدِه مِن غير سَلَ ؛ قال : وهو أجود السيوف وأخلَصُها . وكلُّ سابقٍ متقدِّم فهو دالِق .
قال : ودَلَقّ الغارة : إذا قَدّمها وبَثَّها . قال : ويقال : بينا هم آمنون إذْ دَلق عليهم السَّيْل .
أبو عبيد عن الأصمعي : غارةٌ دُلُقٌ : سريعة الدَّفْعة . والغارة : الخيل المغيرة .
ويقال : أدلقت المُخّة من قَصب العَظْم فاندَلَقَتْ .
وقال غيره : دلقَتِ الخيلُ دُلوقاً : إذا خرجتْ متتابعة فهي خيل دُلُق ، واحدها دالق ودَلُوق .
ويقال : دَلق البعير شقْشِقَته يَدْلِقها دَلْقاً ، إذا أخرجَها فاندلقت .
وقال الراجز يصف جَمَلاً :
يَدْلِق مِثلَ الحَرَميّ الوافرِ
مِن شَدْقَمِيّ سبِطِ المَشافِرِ
أي : يخرج شِقْشِقةً مثل الحَرَميّ ، وهو دَلوقٌ فُرِيَ من أَدمَ الْحَرَمُ .
وقد دَلَقُوا عليهم الغارة ، أي : شَنُّوها .
والدَّلُوق والدِلْقِم : الناقة التي تكسَّر أسنانُها هَرَماً فهي تمجّ الماء .
دقل : ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الدّقْل : ضَعْفُ جِسم الرجل .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الدّقَل من النخل يقال لها الألوان ، واحدها لَوْن .
قلت : وتَمر الدّقَل مِن أردأ التَّمْر ، إلاَّ أنَّ الدَقَلة تكون من مَواقير النخل ، ومن الدّقَل ما يكون تمره أحمر ، ومنه ما يكون أسودَ وجِرم تَمرِه صغيرٌ ونواه كبيرٌ .
وقال الليث : الدّقَل : خشبة طويلةٌ تُشَدّ في وسط السّفينة يُمدُّ عليها الشراع . قال : والدّوْقَلة : الكَمَرة ، يقال : كَمَرة دَوْقَلة : ضخمة . والدّوْقَلة : الأكل . وأخْذُ الشيء اختصاصاً يُدوقِلهُ لنفسه .
وقال غيره : دَوقلَ فلانٌ جاريتَه دوقلةً : إذا أولَجَ فيها كَمَرَتَه فأَوْعَبها .
وفي ( النوادر ) يقال : دَوْقَلَتْ خُصْيا الرجل : إذا خرجتا مِن خَلفه فضَرَبَتا أدبارَ فخذيه واسترخَتا . ودَوْقَلْتُ الْجرَّة : نَوَّطْتُها بيدي .
وقال أبو تراب : سمعتُ مبتكراً السُّلَميَّ يقول : دَقل فلانٌ لَحْيَ الرجل ودَقَمَه : إذا ضَرب فَمه وَأنفه . والدقْل : لا يكون إلا في اللَّحْي والقَفا . والدَقْم في الأنف والفمّ .
قلد : قال الله جلّ وعزّ : ( وَلاَ الْهَدْىَ وَلاَ الْقَلَائِدَ ) ( المائدة : 2 ) .
قال الزّجّاج : كانوا يقلدون الإبِل بلِحاء شجر الحَرَم ، ويعتصمون بذلك من أَعْدائهم ، وكان المشركون يَفعلون ذلك ، فأُمر المسلمون بأَن لا يُحِلُّوا هذه الأشياءَ التي يتقرَّب بها المشركون إلى الله ، ثم نُسِخَ ذلك وما ذُكِر في الآية بقوله جلّ وعزَّ : ( فَاقْتُلُواْ الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ ) ( التوبة : 5 ) .
وقال في قوله جلّ وعزّ : ( وَكِيلٌ لَّهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالاَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُواْ بِئَايَاتِ اللَّهِ أُوْلَائِكَ ) ( الزمر : 63 ) .
معناه : له مفاتيحُ السمواتِ والأرض . وتفسيرُه : أَنَّ كلّ شيءٍ من السموات والأرض فاللَّهُ خالقُه وفاتحُ بابه .
وقال الليث : المِقْلاَدُ : الخِزانة . والمقَاليد : الخَزائن .
قال : والْقِلادة ما جُعل في العُنُق ، جامعٌ للإنسان والبَدَنة والكلْب .
وتقليدُ البَدَنة : أَنْ يُعَلَّق في عنقها عُروَةُ مَزادةٍ أو خَلَقُ نعْلٍ فيُعْلَمَ أنها هَدْيٌ .
وتقَلَّدْتُ السَّيْفَ ، وتَقلَّدْتُ الأمْر ، وقلّدَ فلانٌ فلاناً عَملاً تقليداً .
قال : والإقليدُ : المفتاح بلغة أَهل اليمن .
وقال تُبَّع حين قَصَد البيت :
وأَقمْنا به من الدّهْر سَبْتاً
وجَعَلْنا لبابه إقليدا
وقال غيره : الإقليد معرب ، وأصله كَلِيذ .
وأخبرني المنذريّ ، عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : قيل لأعرابيَ ما تقول في نساءِ بني فلان ؟ فقال : قلائد الْخيل ، أي : هنَّ كِرامٌ ، لا يُقلَّد من الخيل إلاّ سابقٌ كريم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للشيخ إذا أَفْنَدَ : قد قُلِّدَ حَبْله ، فلا يُلتَفَتُ إِلى رأْيه .
وقال الليث : القلدُ : إدارتُكَ قُلباً على قُلب من الحُليّ ، وكذلك ليُّ الحديدة الدقيقة على مثلها قَلْد .
قال : والبُرَةُ التي يُشَدّ فيها زمامُ الناقة لها إقليد ، وهو طرفها يُثنَى على الطرف الآخر ويُلوَى ليّاً حتى يستمسك . وسِوار مَقْلُود ، وهو ذو قُلْبَيْن مَلوِيَّيْنِ .
قال : وأقْلَدَ البحر على خَلْقٍ كثير ، أي : ضَمَّ عليه وأحْضَنه في جَوْفه .
وقال أميّة :
يُسَبِّحه الحِيتانُ والبحر زاخِراً
وما ضَمَّ من شيءٍ وما هو مُقْلِدُ
سَلمة عن الفرَّاء يقال : سَقَى إبلَه قَلْداً ، وهو السّقْي كلَّ يوم ، بمنزلة الظاهرة .
قال : ويقال : قلدتْه الحمّى : إذا أخذَته كلّ يوم ، تقلِده قَلْداً .
أبو عبيد عن الأصمعي : القِلد : يومَ يأْتي المحمومَ الرِّبْعُ .
والمِقْلَد : المِنجَل يُقطع به القَتّ .
وقال الأعشى :
يَقُتُّ لها طوراً وطوراً بمِقلِدِ
وقال ابن دريد : المِقلد عصاً في رأسها اعوجاج يُقْلَد بها الكَلأ كما يُقلَد القُتّ .
المنذريّ عن الحسن عن أبي الهيثم : الإقليد : المفتاح ، وهو الْمِقليد . والإقليد : شريط يُشَدُّ به رأسَ الجُلّة . والإقليد : شيءٌ يُطَوّل مثل الخيط من الصُّفر يقلد على البُرَة وخَرق القُرْط . وبعضهم يقول : القِلادُ ، يُقْلَد ، أي : يُعْوَى .
والقلْدُ : ليُّ الشيء على الشيء . والقلد : جمع الماء في الشيء يقال : قلدت أَقلِد قلْداً ، أي : جمعتُ ماءً إلى ماءٍ .
عمرو عن أبيه : هُم يتقالدون الماء ، ويَتَفارَطون ، ويترافصون ، ويتهاجرون ، ويتفارصون ، أي : يتناوَبون .
وفي حديث عبد الله بنِ عمرٍ و أنه قال لقَيِّمِه على الوهْط : ( إذا أَقمتَ قِلْدك من الماء فاسقِ الأقربَ فالأقرب ) . أراد بقِلْدِه يومَ سَقيِه مالَه .
ويقال : كيف قِلْد نَخْل بني فلان ؟ فيقال : تَشرب في كلِّ عشرٍ مرّةً . والقِلد : يومُ السّقي ، وما بين القِلْدَين ظِمْءٌ . وكذلك يوم وِرْد الحمّى .
وفي حديث عمر أنّه استسقى ، قال : ( فقَلَّدَتْنا السماءُ قَلْداً كلّ خمس عشرة ليلة ) .
قلت : القَلْد : المَصْدر . والقِلْد : الاسم .
اقلوَّده النعاسُ : إذا غشيه وغَلبَه .
وقال الراجز :
والقوم صَرعَى من كَرى مُقْلوِّدِ
أبو عبيد عن الكسائي : يقال لثُفْل السّمن : القلْدة والقِشْدة والكُدَادَة .
شمر عن ابن الأعرابيّ : قلَدت اللبنَ في السِّقاءَ وقريتُه : جمعته فيه .
وقال أبو زيد : قلدت الماءَ في الحوض ، وقلدت اللبن في السقاء ، أقلِدُه قَلْداً ، إذا قَدَحْتَ بقَدَحِك من الماء ثم صببْتَه في الحوض أو في السقاء . وقَلَد من الشراب في جوفه إذا شرب .
لقد : وأما ( لَقَد ) فأصلُه ( قَدْ ) ثم أدخلتْ عليها اللام توكيداً .
قال الفَرَّاء : وظن بعضُ العرب أنَّ اللام أصليّة فأدخل عليها لاماً أخرى فقال :
للَقَدْ كانوا لَدَى أزماننا
لصَنِيعَيْن لِبأْسٍ وتقَاءِ

##### Türkçe

ق د ل
**دلق** ، **دقل** ، **قلد** ، **لقد** : (kullanılan).

**دلق** : Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet olundu ki şöyle dedi: “Kıyamet günü adam getirilir de ateşe atılır; karnının bağırsakları dışarı sarkar.”

Ebû Ubeyd dedi: **الاندلاق**: şeyin yerinden çıkmasıdır; dışarıya fırlayıp çıkan her şey artık **اندلق** olmuştur.

Bundan dolayı kılıç için: “**قد اندلق من جفنه**” denilmiştir; onu yarıp da ondan çıkardığı zaman.

Ve atlar için: “**قد اندلقت**” denilir; çıktıkları ve yürüyüşü hızlandırdıkları zaman.

Tarafa, atları vasfederek dedi:
**دُلُقٌ في غارةِ مسنوحة**
**كرِعال الطيرِ أسراباً تَمُرّ**

Leys dedi: **الدَّلْق** (cezmli): şeyin çıkış yerinden süratle çıkmasıdır.

Ve denilir: “**دَلَق السيفُ من غِمْدِه**”; çekilmeden düşüp çıktığı zaman. Ve şu beyit okunmuştur:
**كالسَّيف من جَفْن السِّلاح الدالِقِ**

İbnü’s-Sikkît: **سيفٌ دَلُوق** ve **دالق**; kınından çekme olmaksızın çıktığı zaman. Dedi: O, kılıçların en iyisi ve en saf olanıdır. Ve her öne geçen, ileride olan kimse **دالِق**tır.

Dedi: Ve “**دَلَقّ الغارة**”: onu öne aldı ve yaydı, demektir. Dedi: Ve denilir: “Onlar emniyette iken birden **دَلق عليهم السَّيْل**”; yani sel onların üzerine boşandı.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **غارةٌ دُلُقٌ**: hızlı itişlidir. Ve **الغارة**: baskın yapan atlardır.

Ve denilir: “**أدلقت المُخّة من قَصب العَظْم فاندَلَقَتْ**”; iliği kemiğin kamışından çıkardım da dışarı çıktı.

Başkası dedi: “**دلقَتِ الخيلُ دُلوقاً**”: ardı ardına çıktıkları zaman; onlar **خيل دُلُق**tur; tekili **دالق** ve **دَلُوق**tur.

Ve denilir: “**دَلق البعير شقْشِقَته يَدْلِقها دَلْقاً**”; onu çıkardığı ve o da dışarı sarktığı zaman.

Râciz, bir deveyi vasfederek dedi:
**يَدْلِق مِثلَ الحَرَميّ الوافرِ**
**مِن شَدْقَمِيّ سبِطِ المَشافِرِ**

Yani: **الحَرَميّ** gibi bir **شِقْشِقة** çıkarır; o **دَلوق**tur; **أَدمَ الْحَرَمُ**dan yarılmıştır.

Ve “**دَلَقُوا عليهم الغارة**”: yani onu başlattılar.

Ve **الدَّلُوق** ve **الدِلْقِم**: yaşlılıktan dişleri kırılan, bu yüzden suyu tüküren dişi devedir.

**دقل** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الدّقْل**: erkeğin bedeninin zayıflığıdır.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: hurmadan **الدّقَل**; ona **الألوان** denilir; tekili **لَوْن**dur.

Dedim: **تَمر الدّقَل** hurmanın en kötülerindendir; ancak **الدَقَلة** hurmanın ağır salkımlı olanlarındandır; **الدّقَل**dan hurması kırmızı olan vardır, ondan hurması siyah olan vardır; hurmasının cismi küçük, çekirdeği büyük olur.

Leys dedi: **الدّقَل**: geminin ortasına bağlanan uzun bir ağaçtır; yelken onun üzerine gerilir. Dedi: **الدّوْقَلة**: **الكَمَرة**dır; “**كَمَرة دَوْقَلة**”: iri, denilir. Ve **الدّوْقَلة**: yeme(ktir). Ve bir şeyi tahsis yoluyla almak: onu kendisi için **يُدوقِلهُ**.

Başkası dedi: “Falanca, cariyesini **دَوقلَ** etti, **دوقلةً**”; yani **كَمَرَتَه**sini ona soktu da onu tamamen doldurduğu zaman.

Ve **( النوادر )**’de denilir: “**دَوْقَلَتْ خُصْيا الرجل**”; erkeğin husyeleri arkasından çıktığı, uyluklarının arkalarına vurduğu ve gevşediği zaman. Ve “**دَوْقَلْتُ الْجرَّة**”: onu elimle astım.

Ebû Turâb dedi: Mübtakir es-Sülemî’yi şöyle derken işittim: “Falanca, adamın çenesini **دَقل** etti ve onu **دَقَمَه**”; yani ağzına ve burnuna vurduğu zaman. Ve **الدقْل** ancak çenede ve ensede olur. Ve **الدَقْم** burunda ve ağızda olur.

**قلد** : Allah (azze ve celle) dedi: “**وَلاَ الْهَدْىَ وَلاَ الْقَلَائِدَ**” (Mâide: 2).

Zeccâc dedi: Develeri Harem ağacının kabuğuyla boyunlarına takarlardı ve bununla düşmanlarından korunurlardı; müşrikler bunu yapardı; sonra Müslümanlara, müşriklerin Allah’a yaklaşmak için yaptıkları bu şeyleri helâl saymamaları emredildi; sonra bu neshedildi ve âyette zikredilen şey, O’nun (azze ve celle) şu sözüyle neshedildi: “**فَاقْتُلُواْ الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ**” (Tevbe: 5).

Ve O’nun (azze ve celle) şu sözü hakkında dedi: “**وَكِيلٌ لَّهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالاَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُواْ بِئَايَاتِ اللَّهِ أُوْلَائِكَ**” (Zümer: 63).

Manası: göklerin ve yerin anahtarları O’nundur. Ve tefsiri: göklerden ve yerden her şeyin Allah onun yaratıcısıdır ve onun kapısını açandır.

Leys dedi: **المِقْلاَدُ**: hazine odasıdır. Ve **المقَاليد**: hazinelerdir.

Dedi: **الْقِلادة** boyna konulan şeydir; insan, kurbanlık deve ve köpek için ortak isimdir.

Ve kurbanlık devenin **تقليدُ**u: onun boynuna bir su kırbasının halkası yahut bir nal parçası asılmasıdır; böylece onun **هَدْيٌ** olduğu bilinir.

Ve “**تقَلَّدْتُ السَّيْفَ**”, “**تَقلَّدْتُ الأمْر**”, ve “Falanca, falancaya bir işi **تقليداً** olarak **قلّدَ** etti.”

Dedi: **الإقليدُ**: Yemen ehlinin dilinde anahtardır.

Ve Tübba‘, Beyt’i kastettiği zaman dedi:
**وأَقمْنا به من الدّهْر سَبْتاً**
**وجَعَلْنا لبابه إقليدا**

Başkası dedi: **الإقليد** mu‘arrebdir; aslı **كَلِيذ**dir.

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: Bir bedevîye “Falanca oğullarının kadınları hakkında ne dersin?” denildi; dedi ki: “**قلائد الْخيل**”; yani onlar kerîmdir; atlardan ancak önde giden kerîm olana **يُقلَّد** edilir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: İhtiyara bunadığı zaman denilir: “**قد قُلِّدَ حَبْله**”; artık görüşüne dönülmez.

Leys dedi: **القلدُ**: ziynetten bir **قُلب**u bir **قُلب** üzerine döndürmendir; ince demiri benzeri üzerine bükmek de böyledir: **قَلْد**.

Dedi: Dişi devenin yularının bağlandığı **البُرَة**nın bir **إقليد**i vardır; o, onun ucudur; diğer uca katlanır ve bükülerek sarılır, ta ki sağlam tutsun. Ve **سِوار مَقْلُود**: iki bükülmüş **قُلْب** sahibi olandır.

Dedi: “**وأقْلَدَ البحر على خَلْقٍ كثير**”; yani onları üzerine topladı ve onları karnında kucakladı.

Ümeyye dedi:
**يُسَبِّحه الحِيتانُ والبحر زاخِراً**
**وما ضَمَّ من شيءٍ وما هو مُقْلِدُ**

Seleme, Ferrâ’dan: denilir: “Develerini **قَلْداً** suladı”; bu, her gün sulamadır; **الظاهرة** mesabesindedir.

Dedi: Ve denilir: “**قلدتْه الحمّى**”; her gün onu tuttuğu zaman; onu **قَلْداً** olarak **تقلِده** eder.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **القِلد**: hummalıya **الرِّبْعُ**ın geldiği gündür.

Ve **المِقْلَد**: **القَتّ** kesilen oraktır.

A‘şâ dedi:
**يَقُتُّ لها طوراً وطوراً بمِقلِدِ**

İbn Düreyd dedi: **المِقلد** başında eğrilik bulunan bir asadır; onunla ot, **القُتّ**un **يُقلَد** edildiği gibi **يُقْلَد** edilir.

Münzirî, Hasan’dan, Ebû’l-Heysem’den: **الإقليد**: anahtardır; o **الْمِقليد**dir. Ve **الإقليد**: **الجُلّة**nin başını bağlamakla bağlanan şerittir. Ve **الإقليد**: ip gibi uzatılan, sarıdan bir şeydir; **البُرَة** üzerine ve küpenin deliğine **يقلد** edilir. Ve bazısı **القِلادُ** der; “**يُقْلَد**”, yani ulur.

Ve **القلْدُ**: bir şeyi bir şey üzerine bükmektir. Ve **القلد**: suyu bir şeyde toplamaktır; denilir: “**قلدت أَقلِد قلْداً**”; yani suyu suya topladım.

Amr, babasından: “Onlar suyu **يتقالدون** ederler, **يتَفارَطون** ederler, **يترافصون** ederler, **يتهاجرون** ederler, **يتفارصون** ederler”; yani nöbetleşirler.

Ve Abdullah b. Ömer hadîsinde: o, **الوهْط** üzerindeki kayyımına dedi ki: “**إذا أَقمتَ قِلْدك من الماء فاسقِ الأقربَ فالأقرب**”. **قِلْدِه** ile, malını suladığı günü kastetti.

Ve denilir: “Falanca oğullarının hurmalarının **قِلْد**i nasıldır?”; denilir: “Her on günde bir defa içer.” Ve **القِلد**: sulama günüdür; iki **القِلْد** arasındaki şey **ظِمْءٌ**dür. Hummanın **وِرْد** günü de böyledir.

Ve Ömer hadîsinde: yağmur duası yaptı; dedi ki: “**فقَلَّدَتْنا السماءُ قَلْداً كلّ خمس عشرة ليلة**”.

Dedim: **القَلْد**: mastardır. Ve **القِلْد**: isimdir.

“**اقلوَّده النعاسُ**”: onu kapladığı ve ona galip geldiği zaman.

Râciz dedi:
**والقوم صَرعَى من كَرى مُقْلوِّدِ**

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: iç yağının tortusuna denilir: **القلْدة** ve **القِشْدة** ve **الكُدَادَة**.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: “Sütü kırbada **قلَدت** ettim ve onu **قريتُه**”; onu orada topladım.

Ebû Zeyd dedi: “Suyu havuzda **قلدت** ettim, sütü kırbada **قلدت** ettim; onu **قَلْداً** olarak **أقلِدُه**”; yani tasınla sudan aldın, sonra onu havuza yahut kırbaya döktün. Ve içtiği zaman içeceğin bir kısmı onun içinde **قَلَد** olur.

**لقد** : **( لَقَد )**’e gelince; aslı **( قَدْ )**’dir; sonra ona, te’kîd olarak lâm sokulmuştur.

Ferrâ dedi: Arapların bazısı lâmın aslî olduğunu zannetti de onun üzerine başka bir lâm soktu; şöyle dedi:
**للَقَدْ كانوا لَدَى أزماننا**
**لصَنِيعَيْن لِبأْسٍ وتقَاءِ**

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال واللام وما يثلثهما)
  (دلم)  الدال واللام أصلٌ يدلُّ على طولٍ وتَهدُّل في سواد. فالأدلم من الرِّجال: الطويل الأسود؛ وكذلك هو من الجِمال والجِبال. وزعم ناسٌ أن الدَّيلم: سوادُ اللّيل وظُلْمته. فأمَّا قول عنترة:
  * زَوْرَاءَ تَنْفِرُ عَنْ حِيَاضِ الدَّيْلَمِ([1]) *
  فيقال إنّهم الأعداء. فإن كان كذا فالأعداء يُوصَفون بهذا. قال الأعشى:
  * هم الأعداء فالأكبادُ سُودُ([2]) *
  وقال قومٌ: الديلم مكانٌ أو قبيلٌ. ويقال: جاء بالدَّيْلَم، أي بالدَّاهية. وهذا تشبيهٌ. والدَّلَمُ: الهَدَلُ في الشَّفَة.
  (دله)  الدال واللام والهاء أُصَيلٌ يدلُّ على ذَهاب الشّيء. يقال ذهب دَمُ فُلانٍ دَلْهاً، أي بُطْلاً. وَدَلَّهَ عقلَه الحُبُّ وغيرُه، أي أذهب.
  (دلي)  الدال واللام والحرف المعتل أصلٌ يدلُّ على مقارَبة الشَّيء ومداناتِه بسُهولةٍ ورِفْق. يقال: أدلَيْتُ الدّلوَ، إذا أرسلْتَها في البئر، فإذا نَزَعْتَ فقد دَلَوْت. والدَّلْو: ضَربٌ من السَّير سهلٌ. قال:
  * لا تَعْجَلا بالسَّيْرِ وادلُوَاها([3]) *
  والدَّلاَة: الدَّلوُ أيضاً، ويُجْمع على الدِّلاء. فأمَّا قولـه:
آليت لا أُعطي غلاماً أبداً *** دَلاتَه إنِّي أُحِبُّ الأسودا([4])  فإنّه أراد بِدَلاتِه سَجْلَه ونَصِيبَه من الوُدّ. والأسودُ ابْنهُ.
  ويقال أدلى فلانٌ بحجَّته، إذا أتى بها. وأدلى بمالِهِ إلى الحاكم: إذا دَفعَه إليه. قال جلَّ ثناؤه: ﴿وَتُدْلُوا بِهَا إلى الحُكَّامِ﴾ [البقرة 188].
  ويقال دلَوْتُ إليه بفلانٍ: استشفعت به إليه. ومن ذلك حديث عمر في استسقائه بالعباس: "اللهمَّ إنّا نتقرَّبُ إليك بعَمِّ نبيِّك، وقَفِيَّةِ آبائه، وكُبْرِ رِجاله. ودلَوْنا به إليك مستَشْفِعِين".
  ويحمل على هذا قولهم: جاء فلانٌ بالدَّلْو، أي الدَّاهية. وأنشد:
يحمِلْن عَنْقَاءَ وعَنقَفِيرا([5])والدَّلْوَ والدَّيْلَمَ والزَّفيرا([6])  ويقال: دَالَيتُ الرّجلَ، إذا داريتَه([7]). ويقال هو دَلاَّءُ مالٍ، إذا كان سائِس مالٍ وخائِلَه.
  (دلب)  الدال واللام والباء ليس بشيء. والدُّلْبُ فيما يقال: شَجَرٌ([8]).
  (دلث)  الدال واللام والثاء أصلٌ يدلُّ على الاندفاع. يقال لمدَافع السيل المدالث؛ الواحد مَدْلَثٌ. والناقة الدِّلاث: السريعة. يقال اندلَثَتِ النّاقةُ
تندَلِثُ اندلاثاً. وحكى بعضُهم: دلَثَ الشَّيخُ، مثل دَلَف. ويقال اندلَثَ فُلانٌ على فُلانٍ، إذا اندرَأَ عليه وانصبَّ.
  (دلج)  الدال اللام والجيم أصلٌ يدلُّ على سَيرٍ ومَجيءٍ وذَهاب. ولعلَّ ذلك أكثرَ ما كان في خُِفْيَةٍ. فالدَّلَج: سَيْر اللَّيل. ويقال أَدْلَجَ القومُ، إذا قطعوا الليلَ كلَّه سيراً؛ فإِنْ خرَجُوا مِن آخِر الليل فقد ادَّلجوا، بتشديد الدال. ويقال إنَّ أبا المُدْلِج([9]) القُنْفذ، ويزعُمون أنَّ أكثرَ حركتِه باللَّيل. والدَّوْلج: السَّرب. والدَّوْلَج: كِناس الوحشيّ. وهو قياسُ الباب؛ لأنّهما يُستخفَى فيهما.
  ثم يُحمَل على الباب، فيقال للذي يأخذ الدَّلو من رأس البئر إلى الحوض: الدَّالج، وذلك المكان المَدْلَج. والفِعل دَلَج يَدْلُجُ دُلُوجا([10]). قال:
كأنَّ رِماحَهُم أَشْطَانُ بِئْرٍ *** لها في كلِّ مَدْلَجةٍ خُدودُ([11])  وأمَّا قولُ الشَّمَّاخ:
وتشكو بعَينٍ ما أكلَّ ركابَها *** وقيلَ المنَادِي أصبَحَ القومُ أدْلِجِي([12])  فإنّه حكَى صوتَ المنادِي، أنّه كان مرّةً ينادي: أصبَحَ القَومُ، ومرة ينادي: أدلجي([13])، يَأمُرُ بذلك.
  (دلح)  الدال واللام والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على مَشْي وثِقَل المحمول. يقول العرب: دَلَحَ البعيرُ بحِمْلِهِ، إذا مشى به بثقَل. وسَحابةٌ دَلوحٌ: كأنَّها تجرِي بمائها، ومن ذلك حديث سَلْمان: "أنّه اشترى هو وأبو الدَّرداءِ لحماً، فتدالَحَاهُ بينهما علىعُودٍ"، أي حَمَلاه ونَهَضَا به. ويقال سحابةٌ دَلوحٌ، وسَحائب دُلَّح. قال:
بينما نَحْنُ مُرْتِعُون بفَلْجٍ *** قالت الدُّلَّحُ الرِّواءُ إنيهِِ([14])  (دلس)  الدال واللام والسين أصلٌ *يدلُّ([15]) على سَتْرٍ وظُلْمة. فالدَّلَس: دَلَسُ الظَّلام. ومنه قولهم: لا يُدالِسُ، أي لا يُخادع. ومنه التَّدْليس في البيع، وهو أن يبِيعَه من غير إبانةٍ عن عيبه، فكأنّه خادَعَه وأتاهُ به في ظلامٍ.
  وأصلٌ آخَرُ يدل على القِلّة. يقول العرب: تدلَّسْتُ الطَّعامَ، إذا أخذْتَ منه قليلاً قليلاً. وأصل ذلك من الأَدْلاس، وهي من النبات رِبَبٌ([16]) تُورِقُ في آخِر الصيف. يقولون: تَدَلَّسَ المالُ، إذا وقع بالأَدلاس([17]).
  (دلص)  الدال واللام والصاد تدلُّ على لِينٍ ونَعْمة. فالدِّلاص: الدِّرع الليِّنة. ويقولون: دَلَصت السُّيول الصّخرةَ، كأنها ليَّنَتْها. قال:
  * صَفاً دَلَصَتْهُ طَحْمَةُ السَّيلِ أخْلَقُ([18]) *
  والدَّليص: البَرَّاق. ويقال اندَلَصَ الشَّيءُ مِن يَدي، إذا سَقَط. وكأنَّ هذا مشتقٌّ، أو تكونُ الدّالُ بدلاً من الميم، وهو من انْمَلَصَ وأَمْلصت المرأة، إذا أَسْقَطَت.
  (دلظ)  الدال واللام والظاء أُصَيلٌ يدلُّ على الدَّفْع. يقال دَلَظْته. دَلْظاً، إذا دفَعْتَه. وَحكى بعضُهم: أقبل الجيش يَتَدَلْظَى([19])، إذا دَفَعَ بعضُه بعضاً.
  (دلع)  الدال واللام والعين أُصَيلٌ يدلُّ على خُروجٍ. تقول: دَلَعَ لسانُه:  خرجَ. ودَلَعَهُ هو، إِذا أخرجَه. والدَّلِيع: الطريق السَّهل. ويقال اندلَعَ بطنُه، إذا أخرج أمامَه.
  (دلف)  الدال واللام والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على تقدُّمٍ في رِفق فالدَّليف: المشْيُ الرُّوَيد. يقال دَلَفَ دَلِيفاً؛ وهو فَوْقَ الدَّبِيب. ودلَفَت الكتيبة في الحرب. قال أبو عُبيد: الدَّلْف: التقدُّم؛ دَلَفْناهم، أي تقدَّمناهم([20]). والدَّالف: السَّهم الذي يقَع دون الغَرَض ثم ينبُو عن موضِعِه.
  (دلق)  الدال واللام والقاف أصلٌ واحد مطّرد، يدلُّ على خروج الشيء وتقدُّمه. فالنّاقة الدَّلوق هي التي تَكَسَّرَ أسنانُها فالماء يخرُج من فمها. ويقال اندلَقَ السَّيفُ مِنْ غِمده، إذا خرج من غير أن يُسَلّ. واندلقت أقتابُ بَطْنه، إذا خرجَتْ أمعاؤُه. واندلَقَ السَّيلُ على القَوم، واندلَقَ الجيش. قال طرفة:
دُلُقٌ في غارَةٍ مَسْفُوحَةٍ *** كرِعَال الطَّيرِ أسراباً تَمُرّْ([21])  وناقة دُلُقٌ: شديدة الدُّفعة. والاندلاق: التقدُّم. وكان يقال لعُمارةَ بن زيادٍ العبسيّ أخِي الرَّبيع: "دالق"([22]).
  (دلك)  الدال واللام والكاف أصلٌ واحد يدلُّ على زَوالِ شيءٍ عن شيء، ولا يكون إلاَّ برِفْق. يقال دَلَكَت الشّمسُ: زالت. ويقال دَلَكَتْ غابت. والدَّلَكُ: وقتُ دُلوك الشَّمس. ومن الباب دَلَكْتُ الشَّيء، وذلك أنّك إذا فعلْتَ ذلك لم تكَدْ يدُك تستقرُّ على مكانٍ دُونَ مكان. والدَّلُوك: ما يتدلَّكُ به الإنسان مِن طِيبٍ وغَيره. والدَّلِيكُ: طعامٌ يُتَّخَذ من زُبدٍ وتَمْرٍ شبه الثّرِيد، والمدلوك: البعير الذي قد دلَكَتْه الأسفار وكَدَّتْه. ويقال بل هو الذي في رُكْبتيه([23]) دَلَكٌ، أي رخاوة؛ وذلك أخَفُّ من الطَّرَق. وفرسٌ مَدلُوك الحَجَبَةِ، أي ليس بحَجَبَتِه إشرافٌ. وأرضٌ مدلوكة، أي مأكولة؛ وذلك إذا كانت كأنّها دُلِكَتْ دَلْكاً. ويقال الدُّلاكة آخِرُ ما يكون في الضَّرع من اللّبن، كأنّه سُمِّي بذلك لأنَّ اليد تَدْلُك الضَّرع.
  قال أحمد بن فارس: إنّ لله تعالى في كلِّ شيءٍ سِرّاً ولطيفةً. وقد تأمّلْتَ في هذا الباب من أوّله إلى آخره فلا تَرَى الدّالَ مؤتلفةً مع اللام بحرفٍ ثالث إلا وهي تدلُّ على حركةٍ ومجيءٍ، وذَهابٍ وزَوَالٍ من مكانٍ إلى مكان، والله أعلم([24]).
---------------------------------------------------------------
([1]) من معلقة عنترة. وصدره: * شربت بماء الدحرضين فأصبحت *
([2]) ديوان الأعشى 215 واللسان (سود). وصدره: * فما أجشمت من إتيان قوم *
([3]) الرجز في اللسان (دلا).([4]) الرجز في اللسان (دلا).
([5]) في الأصل: "والزقرا"، صوابه من المواضع السابقة.
([6]) في الأصل: "وعقنقيرا"، صوابه في اللسان (عنق، خشب، دلا، دلم، زفر)، وأمالي ثعلب 589.
([7]) في الأصل: "دارأته"، صوابه من اللسان.
([8]) في الأصل: "الشجر"، صوابه من المجمل.
([9]) يقال للقنفذ "مدلج" و"أبو مدلج" ذكرهما في القاموس، ولم يذكر في المجمل واللسان إلا الأول.
([10]) ويقال أيضاً دلج يدلج، بكسر اللام في المضارع، دلجا، بالفتح.
([11]) ديوان عنترة 63 واللسان (دلج).
([12]) لم يرد البيت في ديوان الشماخ. وكذا ورد ضبطه في اللسان (دلج، صبح).
([13]) في الأصل هنا وفي متن البيت: "ادلج"، صوابه من اللسان.
([14]) البيت في المجمل. و"إنيه" بكسر الهمزة والنون: كلمة تقال عند الإنكار. انظر اللسان (أنى 53).
([15]) في الأصل: "يقال".
([16]) الربب: جمع ربة بكسر الراء وتشديد الباء، وهي نبتة صيفية.
([17]) الأدلاس: جمع دلس، بالتحريك. وفي الأصل: "بالأدلال" محرف.
([18]) لذي الرمة في ديوانه 396 واللسان (دلص). وصدره: *إلى صهوة تحدو محالا كأنه*
([19]) في الأصل: "شد لظى"، صوابه من المجمل. والذي في اللسان والقاموس: "ادلنظى".
([20]) في الأصل: "التقديم، ولغناهم، أي تقدمنا" صوابه من المجمل واللسان.
([21]) ديوان طرفة 72 واللسان والمجمل (دلق).
([22]) في القاموس وشرحه أنه سمي بذلك لكثرة غاراته.
([23]) في الأصل: "بكيت"، تحريف.
([24]) بنهاية هذه المادة ينتهي الجزء المطبوع من المجمل. وسأستمر في مقابلته بعد ذلك بالنسخة المخطوطة بدار الكتب المصرية برقم 382 لغة.
ـ

##### Türkçe

(**باب الدال واللام وما يثلثهما**)
  (**دلم**)  **الدال** ve **اللام**; siyahlıkta bir uzunluğa ve sarkmaya delâlet eden bir asıldır. Erkeklerden **الأدلم**: uzun, siyah (kimsedir); develerden ve dağlardan da böyledir. Bir topluluk, **الدَّيلم**’in: gecenin siyahlığı ve karanlığı olduğunu iddia etti. Amma Antara’nın sözü:
  * زَوْرَاءَ تَنْفِرُ عَنْ حِيَاضِ **الدَّيْلَمِ**([1]) *
  “Onlar düşmanlardır” denir. Eğer böyle ise, düşmanlar bununla vasıflandırılır. A‘şâ dedi:
  * هم الأعداء فالأكبادُ سُودُ([2]) *
  Bir kavim dedi: **الديلم** bir mekândır yahut bir kabiledir. Ve “**بالدَّيْلَم** ile geldi” denir; yani musibetle. Bu bir benzetmedir. Ve **الدَّلَمُ**: dudakta sarkmadır.
  (**دله**)  **الدال** ve **اللام** ve **الهاء**; bir şeyin gitmesine delâlet eden bir asılcık (أُصَيل)’dir. “Falanın kanı **دَلْهاً** gitti” denir; yani boşa. Ve “Aşk ve başkası onun aklını **دَلَّهَ** etti”; yani giderdi.
  (**دلي**)  **الدال** ve **اللام** ve illetli harf; bir şeye kolaylık ve yumuşaklıkla yaklaşmaya ve ona yakın olmaya delâlet eden bir asıldır. “Kovayı **أدلَيْتُ**” denir; onu kuyuya saldığın zaman; çektiğin zaman ise **دَلَوْت** olursun. Ve **الدَّلْو**: kolay bir yürüyüş türüdür. Dedi ki:
  * لا تَعْجَلا بالسَّيْرِ وادلُوَاها([3]) *
  Ve **الدَّلاَة**: yine **الدَّلو**dur; **الدِّلاء** üzerine cem‘ olunur. Amma onun sözü:
آليت لا أُعطي غلاماً أبداً *** **دَلاتَه** إنِّي أُحِبُّ الأسودا([4])  burada **دَلاتِه** ile onun kovasını ve sevgiden payını kastetti. Ve **الأسود** onun oğludur.
  Ve “Falan hüccetiyle **أدلى** etti” denir; onu getirdiği zaman. Ve “Malını hâkime **أدلى** etti”: onu ona verdiği zaman. Yüce övgüsü yüce olan dedi ki: ﴿وَتُدْلُوا بِهَا إلى الحُكَّامِ﴾ [البقرة 188].
  Ve “Ona falanla **دلَوْتُ**” denir: onunla ona şefaatçi oldum. Bundan da Ömer’in Abbas ile yağmur duasındaki hadisi: “Allah’ım, biz Sana peygamberinin amcasıyla, babalarının seçkiniyle ve adamlarının büyüğüyle yaklaşırız. Ve onunla Sana, şefaat dileyenler olarak **دلَوْنا**.”
  Ve bunun üzerine onların sözü taşınır: “Falan **بالدَّلْو** ile geldi”; yani musibetle. Ve şu okunmuştur:
يحمِلْن عَنْقَاءَ وعَنقَفِيرا([5])والدَّلْوَ والدَّيْلَمَ والزَّفيرا([6])  Ve “Erkeğe **دَالَيتُ**” denir; onu idare ettiğin zaman([7]). Ve “O, malın **دَلاَّءُ**’udur” denir; malın seyisi ve gözeteni olduğu zaman.
  (**دلب**)  **الدال** ve **اللام** ve **الباء** bir şey değildir. Ve **الدُّلْبُ** denildiğine göre: bir ağaçtır([8]).
  (**دلث**)  **الدال** ve **اللام** ve **الثاء**; itilmeye/ataklığa delâlet eden bir asıldır. Selin itişen akıntılarına **المدالث** denir; tekili **مَدْلَثٌ**’tır. Ve **الدِّلاث** deve: hızlı olandır. “Deve **اندلَثَت**; **تندَلِثُ اندلاثاً**” denir. Bazıları nakletti: “İhtiyar **دلَثَ** etti”; **دَلَف** gibi. Ve “Falan falanın üzerine **اندلَثَ**” denir; ona karşı atılıp üzerine boşandığı zaman.
  (**دلج**)  **الدال** **اللام** ve **الجيم**; yürüyüşe, gelişe ve gidişe delâlet eden bir asıldır. Belki bu, çoğu kez gizlilikte olmuştur. İşte **الدَّلَج**: gece yürüyüşüdür. Ve “Kavim **أَدْلَجَ** etti” denir; bütün geceyi yürüyüşle kestikleri zaman; eğer gecenin sonundan çıktılarsa, **الدال**’ı şeddeli olarak **ادَّلجوا** etmiş olurlar. Ve denir ki **أبا المُدْلِج**([9]) kirpidir; ve onun hareketinin çoğunun geceleyin olduğunu iddia ederler. Ve **الدَّوْلج**: tünel/yuva deliğidir. Ve **الدَّوْلَج**: yabanî hayvanın inidir. Bu, babın kıyasıdır; çünkü ikisinde de gizlenilir.
  Sonra bab üzerine taşınır da, kuyunun başından havuza kovayı alan kimseye **الدَّالج** denir; o mekân **المَدْلَج**’dir. Fiil: **دَلَج يَدْلُجُ دُلُوجا**([10]). Dedi ki:
كأنَّ رِماحَهُم أَشْطَانُ بِئْرٍ *** لها في كلِّ مَدْلَجةٍ خُدودُ([11])  Amma Şemmâh’ın sözü:
وتشكو بعَينٍ ما أكلَّ ركابَها *** وقيلَ المنَادِي أصبَحَ القومُ أدْلِجِي([12])  burada münâdînin sesini hikâye etti: bir defa “**أصبَحَ القَومُ**” diye nida ederdi, bir defa da “**أدلجي**”([13]) diye nida ederdi; bununla emrederdi.
  (**دلح**)  **الدال** ve **اللام** ve **الحاء**; yürüyüşe ve taşınanın ağırlığına delâlet eden bir asılcık (أُصَيل)’dir. Araplar der ki: “Deve yüküyle **دَلَحَ** etti”; onu ağırlıkla yürüttüğü zaman. Ve **دَلوحٌ** bulut: sanki suyuyla akıyor gibidir. Bundan da Selmân hadisi: “O ve Ebû’d-Derdâ et satın aldılar; sonra onu aralarında bir değnek üzerinde **تدالَحَاهُ** ettiler”; yani onu taşıdılar ve onunla kalktılar. Ve “**دَلوحٌ** bulut” denir; ve **دُلَّح** bulutlar. Dedi ki:
بينما نَحْنُ مُرْتِعُون بفَلْجٍ *** قالت الدُّلَّحُ الرِّواءُ إنيهِِ([14])  (**دلس**)  **الدال** ve **اللام** ve **السين**; örtmeye ve karanlığa delâlet eder. İşte **الدَّلَس**: karanlığın **دَلَس**’idir. Ondandır: “**لا يُدالِسُ**” derler; yani aldatmaz. Ondandır: satışta **التَّدْليس**; o da ayıbını açıklamaksızın ona satmasıdır; sanki onu aldattı ve onu ona karanlıkta getirdi.
  Ve başka bir asıl: azlığa delâlet eder. Araplar der ki: “Yemeği **تدلَّسْتُ**”; ondan azar azar aldığın zaman. Bunun aslı **الأَدْلاس**’tandır; o, bitkiden **رِبَبٌ**([16])’dir; yazın sonunda yapraklanır. “Mal **تَدَلَّسَ** etti” derler; **بالأَدلاس**([17])’a düştüğü zaman.
  (**دلص**)  **الدال** ve **اللام** ve **الصاد**; yumuşaklığa ve nimet/na‘mete delâlet eder. İşte **الدِّلاص**: yumuşak zırhtır. Ve derler ki: “Seller kayayı **دَلَصت**”; sanki onu yumuşattı. Dedi ki:
  * صَفاً دَلَصَتْهُ طَحْمَةُ السَّيلِ أخْلَقُ([18]) *
  Ve **الدَّليص**: parlak olandır. Ve “Şey elimden **اندَلَصَ** etti” denir; düştüğü zaman. Sanki bu türemiştir; yahut **الدال** **الميم**’in bedeli olur; o da **انْمَلَصَ**’tandır. Ve “Kadın **أَمْلصت** etti” denir; düşürdüğü zaman.
  (**دلظ**)  **الدال** ve **اللام** ve **الظاء**; itmeye delâlet eden bir asılcık (أُصَيل)’dir. “Onu **دَلَظْته دَلْظاً**” denir; onu ittiğin zaman. Bazıları nakletti: “Ordu **يَتَدَلْظَى**([19]) olarak geldi”; bir kısmı bir kısmını ittiği zaman.
  (**دلع**)  **الدال** ve **اللام** ve **العين**; çıkmaya delâlet eden bir asılcık (أُصَيل)’dir. “Dili **دَلَعَ** etti”: çıktı. Ve “Onu **دَلَعَهُ**” denir; onu çıkardığı zaman. Ve **الدَّلِيع**: kolay yoldur. Ve “Karnı **اندلَعَ** etti” denir; önüne çıkardığı zaman.
  (**دلف**)  **الدال** ve **اللام** ve **الفاء**; yumuşaklıkla bir ilerlemeye delâlet eden tek bir asıldır. İşte **الدَّليف**: yavaş yürüyüştür. “**دَلَفَ دَلِيفاً**” denir; o, **الدَّبِيب**’in üstündedir. Ve savaşta bölük **دلَفَت** etti. Ebû Ubeyd dedi: **الدَّلْف**: ilerlemedir; “Onlara **دَلَفْناهم**”; yani onlardan ilerledik([20]). Ve **الدَّالف**: hedefin altına düşen, sonra yerinden sıçrayan oktur.
  (**دلق**)  **الدال** ve **اللام** ve **القاف**; düzenli tek bir asıldır, şeyin çıkmasına ve ilerlemesine delâlet eder. İşte **الدَّلوق** deve: dişleri kırılmış olandır; su ağzından çıkar. Ve “Kılıç kınından **اندلَقَ** etti” denir; çekilmeksizin çıktığı zaman. Ve “Karnının bağırsakları **اندلقت** etti” denir; bağırsakları çıktığı zaman. Ve “Sel kavmin üzerine **اندلَقَ** etti” ve “Ordu **اندلَقَ** etti.” Tarafe dedi:
دُلُقٌ في غارَةٍ مَسْفُوحَةٍ *** كرِعَال الطَّيرِ أسراباً تَمُرّْ([21])  Ve **دُلُقٌ** deve: şiddetli itişlidir. Ve **الاندلاق**: ilerlemedir. Ve Rebî‘in kardeşi Absî Umâre b. Ziyâd’a “**دالق**”([22]) denirdi.
  (**دلك**)  **الدال** ve **اللام** ve **الكاف**; bir şeyin bir şeyden zâil olmasına delâlet eden tek bir asıldır; ancak yumuşaklıkla olur. “Güneş **دَلَكَت** etti”: zâil oldu. Ve “**دَلَكَت** etti”: battı. Ve **الدَّلَكُ**: güneşin **دُلوك** vaktidir. Babdandır: “Şeyi **دَلَكْتُ**”; çünkü sen bunu yaptığında elin bir yer üzerinde bir yerden daha fazla karar kılmaz. Ve **الدَّلُوك**: insanın güzel koku ve başkasıyla kendini ovaladığı şeydir. Ve **الدَّلِيكُ**: tereyağı ve hurmadan yapılan, tirid benzeri bir yemektir. Ve **المدلوك**: seferlerin onu **دلَكَت** ettiği ve yorduğu devedir. Ve denir ki: bilakis o, dizlerinde([23]) **دَلَكٌ** olan devedir; yani gevşeklik; bu, **الطَّرَق**’tan daha hafiftir. Ve **مَدلُوك الحَجَبَةِ** at: yani kaşlarında yükseklik yoktur. Ve **مدلوكة** arazi: yani yenmiş; bu, sanki **دُلِكَتْ دَلْكاً** edilmiş gibi olduğu zamandır. Ve **الدُّلاكة**: memede sütten en son olan şeydir; sanki buna bu ad verilmiştir; çünkü el memeyi **تَدْلُك** eder.
  Ahmed b. Fâris dedi: Şüphesiz Allah Teâlâ’nın her şeyde bir sırrı ve bir inceliği vardır. Bu babı başından sonuna kadar düşündüm de, **الدال**’ı **اللام** ile üçüncü bir harfle birleşmiş görmezsin ki, mutlaka bir harekete, gelişe, gidişe ve bir yerden bir yere zâil olmaya delâlet ediyor olmasın; Allah daha iyi bilir([24]).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ل ق
دلق السيف دلوقاً‏:‏ خرج من غمده من غير أن يسل واندلق وسيف دالق‏.‏
قال‏:‏ أبيـض خـرّاج مـن المآزق كالسيف من جفن السلاح الدالق وقال ابن مقبل‏:‏ دلوق السري ينضو الهماليج مشيها كما دلق الغمد الحسام المهنّـدا أخرجه بسرعة حين أكلـه‏.‏
وبينمـا هـم آمنـون إذ دلـق عليهـم السيـل‏.‏
ودلقـت عليهـم الخيـل واندلقت‏.‏
وخيل دوالق ودلق‏.‏
قال طرفة‏:‏ ودلقوا عليها الغارة‏:‏ شنّوها‏.‏
ودلق البعير شقشقته‏:‏ أخرجها‏.‏
وضربه فاندلقت أقتاب بطنه‏.‏

##### Türkçe

د ل ق
**دلق السيف دلوقاً**: Kınından, çekilmeksizin çıktı; ve **اندلق**; ve **سيف دالق** (kınından kendiliğinden çıkan kılıç).

Dedi ki: “Beyaz; çıkışlı, çıkmazlardan; silahın kını olan göz kapağından çıkan kılıç gibi, **الدالق**.” Ve İbn Mukbil dedi ki: “**دلوق السري**; yürüyüşünü, hızlı giden develeri soyup çıkarır; tıpkı kının, Hint kılıcını çıkarması gibi.” Onu, onu yiyince, süratle çıkardı.

Ve onlar emniyette iken, birden **دلق عليهم السيل**: sel onların üzerine boşandı.

Ve **دلقـت عليهـم الخيـل** ve **اندلقت**: atlar onların üzerine boşandı ve boşandı.

Ve **خيل دوالق** ve **دلق**: boşanan atlar.

Tarafe dedi ki: “**ودلقوا عليها الغارة**: onu bastılar.”

**ودلق البعير شقشقته**: deve, şıkşıka’sını çıkardı.

Ve ona vurdu da, karnının eğerleri **فاندلقت**: boşandı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الانْدِلاقُ: التقدُّم. وكل ما ندر خارجاً، فقد انْدلَق. الليث: الدَّلْقُ، مجزوم، خروج الشيء من مَخْرجه سريعاً. يقال: دَلَق السيفُ من غِمْده إذا سقط وخرج من غير أَن يُسَلَّ؛ وأَنشد:
كالسيْفِ، من جَفْنِ السِّلاح، الدَّالِق
ابن سيده: دَلَق السيفُ ممن غِمده دَلْقاً ودُلوقاً وانْدلَق، كلاهما: استرْخى وخرج سريعاً من غير اسْتِلال، وكذلك إذا انشقَّ جَفْنُه وخرج منه. وأَدْلَقَه هو ودلَقْته أنا دَلْقاً إذا أَزْلَقْته من غمده. وسيفٌ دالِقٌ ودَلوق إذا كان سَلِسَ الخروج من غمده يخرج من غير سَلٍّ، وهو أَجْودُ السُّيوف وأخلصُها؛ وكلُّ سابق متقدِّم، فهو دالق.
وانْدلَق بين أَصحابه: سبَقَ فمضى. وانْدلق بطنُه: استرخى وخرج متقدِّماً. وطعَنَه فاندَلَقَتْ أَقتاب بطنه: خرجت أَمعاؤه. وفي الحديث: أنه، صلى الله عليه وسلم، قال: يؤتى بالرجل يوم القيامة فيُلقى في النار فتَنْدَلِقُ أَقتابُ بطنه؛ قال أَبو عبيد: الاندلاق خروج الشيء من مكانه، يريد خروج أَمعائه من جَوْفه؛ ومنه الحديث: جئت وقد أَدْلقَني البَرْد أَي أَخرجني. واندلقَ السيْلُ على القوم أي هجم، واندلقت الخيل. وخَيْلٌ دُلُقٌ أَي مُنْدَلِقة شديدة الدُّفْعة؛ قال طرفة يصف خيلاً:
دُلْقٌ في غارةٍ مَسْفُوحةٍ،
كرِعالِ الطير أَسْراباً تَمُرْ
(* في ديوان طرفة روي صدرُ البيت على هذه الصورة:
ذُلُقُ الغارةِ في إفزاعهم).
وانْدلَق البابُ إذا كان يَنْصَفِق إذا فُتح لا يثبت مفتوحاً. ودَلَق بابَه دَلْقاً: فتحه فَتْحاً شديداً. وغارةٌ دُلُقٌ ودَلوقٌ: شديدة الدفْعِ؛ والغارةُ: الخيل المُغيِرة، وقد دَلَقُوا عليهم الغارةَ أي شنُّوها. ويقال للخيل: وقد انْدلَقت إذا خرجت فأسرعت السير. ويقال: دَلَقتِ الخيلُ دُلوقاً إذا خرجت مُتَتابِعةً، فهي خيل دُلُقٌ، واحدها دالق ودَلوق؛ وكان يقال لعُمارةَ بن زيد العَبْسي أخي الربيع بن زياد دالِق لكثرة غاراته. ودَلَقَ الغارةَ إذا قدَّمها وبَثَّها. ويقال: بَيْناهم آمِنون إذ دلَق عليهم السيلُ. ويال: أدْلَقْت المُخَّةَ من قَصَبة العظم فانْدَلَقت. ويقال: دلَق البعيرُ شِقْشِقَته يَدْلقُها دَلْقاً إذا أخرجها فاندلقت؛ قال الراجز يصف جملاً:
يَدْلُق مِثْل الحَرَمِيِّ الوافِرِ،
من شَدْقَمِيٍّ سَبِطِ المَشافِرِ
أي يُخرج شِقشقته مثل الحَرَمِيّ، وهو دَلْو مستوٍ من أدَم الحرَم. والدَّلُوق والدَّلْقاء: الناقة التي تتكسر أسنانها من الكِبَر فتَمُجُّ الماء؛ أنشد يعقوب:
شارِف دَلْقاء لا سِنَّ لها،
تَحْمِلُ الأَعْباء من عَهْدِ إرَمْ
وفي حديث حَليمة: معها شارف دلقاء أي متكسرة الأسنان لكبرها، فإذا شربت الماء سقط من فِيها، وهي الدِّلْقِمُ والدِّلْقَمُ؛ الأَخيرة عن يعقوب، وقد يكون ذلك للذكر؛ قال:
لاهُمَّ إنْ كنتَ قَبِلْتَ حَجَّتِجْ،
فلا يَزالُ شاحِجٌ يأْتيكَ بِجْ
أقْمَرُ نَهَّازٌ يُنَزِّي وفْرَتِجْ،
لا دِلْقِمُ الأَسْنانِ بل جَلْدٌ فَتِجْ
قال أبو زيد: يقال للناقة بعد البُزول شارِف ثم عَوْزَمٌ ثم لِطْلِطٌ ثم جَحْمَرِشٌ ثم جَعْماء ثم دِلْقِمٌ إذا سقطت أضْراسُها هَرَماً؛ والدلقم، بالكسر، والميم زائدة، كما قالوا للدَّقْعاء دِقْعِم وللدَّرْداء دِرْدِمٌ.
وجاء وقد دَلَق لجامَه أي وهو مجهود من العطش والإعياء. والدَّلَقُ، بالتحريك: دويبَّة، فارسي معرب.

##### Türkçe

**الانْدِلاقُ**: ilerleme. Ve dışarı doğru çıkmış olan her şey, artık **انْدلَق** etmiştir. el-Leys:
**الدَّلْقُ**, meczûm, şeyin kendi çıkış yerinden süratle çıkmasıdır. Denir ki: **دَلَق** kılıç kınından, eğer düştü ve çekilmeksizin çıktıysa; ve inşad etti:
kılıç gibi, silahın kınından, **الدَّالِق**

İbn Sîde: **دَلَق** kılıç kınından **دَلْقاً** ve **دُلوقاً** ve **انْدلَق**; ikisi de: gevşedi ve çekip çıkarma olmaksızın süratle çıktı; ve yine, eğer kını yarıldı da ondan çıktıysa. Ve onu ben **أَدْلَقَه** ve ben onu **دلَقْته** **دَلْقاً** (yaparım), eğer onu kınından kaydırıp çıkardıysam. Ve bir kılıç **دالِقٌ** ve **دَلوق** (olur), eğer kınından çıkışı kaygan/kolay ise; çekme olmaksızın çıkar; ve o, kılıçların en iyisi ve en safıdır; ve her öne geçen ilerlemiş olan, o **دالق**tır.

Ve **انْدلَق** arkadaşları arasında: geçti de yürüyüp gitti. Ve **انْدلق** karnı: gevşedi ve öne doğru çıkarak çıktı. Ve onu mızrakladı da karnının bağırsakları **فاندَلَقَتْ أَقتاب بطنه**: bağırsakları çıktı. Ve hadiste: onun, sallallahu aleyhi ve sellem, dediği: kıyamet günü adam getirilir de ateşe atılır, böylece karnının bağırsakları **فتَنْدَلِقُ أَقتابُ بطنه**; Ebû Ubeyd dedi: **الاندلاق** şeyin yerinden çıkmasıdır; onunla, bağırsaklarının içinden çıkmasını kasteder; ve ondan (bu babdandır) hadis: “geldim, hâlbuki soğuk beni **أَدْلقَني**” yani beni çıkardı. Ve **اندلقَ** sel kavmin üzerine, yani hücum etti; ve atlar **اندلقت**. Ve **خَيْلٌ دُلُقٌ** yani şiddetli itişe sahip, atılgan **مُنْدَلِقة**; Tarafe atları vasfederek dedi:
**دُلْقٌ** bir baskında, dökülmüş (kanlı),
kuş sürüleri gibi, sürüler hâlinde geçer

(* Tarafe divanında beytin صدرُ (ilk mısraı) şu suret üzere rivayet edilmiştir:
**ذُلُقُ الغارةِ في إفزاعهم**).

Ve kapı **انْدلَق** eder, eğer açıldığında çarpıp kapanır da açık olarak sabit durmazsa. Ve **دَلَق** kapısını **دَلْقاً**: onu şiddetli bir açışla açtı. Ve bir baskın **دُلُقٌ** ve **دَلوقٌ**: şiddetli itişlidir; ve **الغارةُ**: baskın yapan atlardır; ve “onların üzerine baskını **دَلَقُوا**” yani onu başlattılar. Ve atlara denir: **وقد انْدلَقت** (hâliyle), eğer çıktılar da yürüyüşü hızlandırdılarsa. Ve denir: atlar **دَلَقتِ** **دُلوقاً**, eğer peş peşe çıkar oldularsa; artık onlar **خيل دُلُقٌ**tur; tekili **دالق** ve **دَلوق**tur; ve Rebî‘ b. Ziyâd’ın kardeşi ‘Umâra b. Zeyd el-‘Absî’ye, baskınlarının çokluğundan dolayı **دالِق** denirdi.

Ve **دَلَقَ** baskını, eğer onu öne aldı ve yaydıysa. Ve denir: onlar emniyette iken, birden sel onların üzerine **دلَق** etti. Ve Yâl dedi: iliği kemiğin kamışından **أدْلَقْت** de o **فانْدَلَقت**. Ve denir: deve, şıkşıka’sını **دلَق** eder, onu **يَدْلقُها دَلْقاً**, eğer onu çıkardı da o **فاندلقت** ise; recez söyleyen, bir deveyi vasfederek dedi:
**يَدْلُق** tıpkı bol (su taşıyan) **الحَرَمِيِّ** gibi,
**شَدْقَمِيٍّ**den, dudakları sarkık/yumuşak

yani şıkşıka’sını **الحَرَمِيّ** gibi çıkarır; o ise, Harem derisinden (yapılmış) düz bir kova olan **دَلْو**dur.

Ve **الدَّلُوق** ve **الدَّلْقاء**: yaşlılıktan dişleri kırılıp dökülen, bu yüzden suyu ağzından tükürürcesine akıtan dişi devedir; Ya‘kûb inşad etti:
dişsiz bir **شارِف دَلْقاء**,
İrem ahdinden beri yükleri taşır

Ve Halîme hadîsinde: onunla birlikte bir **شارف دلقاء** vardır, yani yaşlılığından dişleri kırılmıştır; su içtiğinde ağzından düşer; ve o **الدِّلْقِمُ** ve **الدِّلْقَمُ**dur; sonuncusu Ya‘kûb’dandır; ve bu, erkek için de olabilir; dedi ki:
Allah’ım, eğer haccını kabul ettiysen,
sana bir **شاحِجٌ** gelmeye devam etsin
**أقْمَرُ نَهَّازٌ** sıçratır, senin **وفْرَتِجْ**’ini,
dişleri **دِلْقِمُ** değil, bilakis sağlam, geniş

Ebû Zeyd dedi: dişi deveye, **البُزول**dan sonra **شارِف** denir, sonra **عَوْزَمٌ**, sonra **لِطْلِطٌ**, sonra **جَحْمَرِشٌ**, sonra **جَعْماء**, sonra **دِلْقِمٌ**, eğer azı dişleri yaşlılıktan düştüyse; ve **الدلقم**, kesre ile; ve **الميم** ziyadedir; nitekim **الدَّقْعاء** için **دِقْعِم** ve **الدَّرْداء** için **دِرْدِمٌ** dedikleri gibi.

Ve geldi, hâlbuki yularını **دَلَق** etmişti; yani susuzluk ve bitkinlikten zorlanmış hâlde. Ve **الدَّلَقُ**, hareke ile: küçük bir hayvancık; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ل ق * * الانْدِلاقُ * التقدم وكل ما ندر خارجا فقد * انْدَلَقَ * و * الدَّلَقُ * بفتحتين دويبة فارسي معرب

##### Türkçe

* د ل ق * * **الانْدِلاقُ** * ilerleme; ve dışarıya doğru çıkan her şey muhakkak **انْدَلَقَ** olmuştur; ve * **الدَّلَقُ** * (iki fetha ile) Farsça (aslından) Arapçalaştırılmış küçük bir hayvancık.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

دلق السيف من غمده يدلقه دلقا: أخرجه منه، وفي الصحاح: أزلقه. وسيف دلق، ككتف وهذه عن ابن دريد.
 ودالق، مثل صاحب، وصبور كلاهما عن الجوهري. ودلقاء مثل حمراء أي: سهل الخروج من غمده وفي الصحاح: سلس الخروج، أي: يخرج من غير سل، وهو أجود السيوف وأخلصها. والدالق، كصاحب: لقب عمارة بن زياد العبسي أخي الربيع ابن زياد، لكثرة غلطاته هكذا في النسخ، والصواب: غاراته، كما هو نص الصحاح والعباب واللسان. وخيل دلق بضمتين أي: مندلقة شديدة الدفعة قال طرفة بن العبد- يصف خيلا-:
  دلق في غارة مسفـوحة                      كرعال الطير أسرابا تمر واحدها دالق، ودلوق، وقد دلقت دلوقا: إذا خرجت متتابعة. والدلوق، من الغارات: الشديدة، والغارة: الخيل المغيرة. والدلوق من النوق. المنكسرة الأسنان كبرا وهرما، فتمج الماء كالدلقاء والدلقم كزبرج بزيادة الميم أنشد يعقوب:
  شارف دلقاء لا سن لـهـا                      تحمل الأعباء من عهد إرم

  وفى حديث حليمة:  معها شارف دلقاء  أي: متكسرة الأسنان، فإذا شربت الماء سقط من فيها. وقال أبو زيد: يقال للناقة بعد البزول: شارف، ثم عوزم، ثم لطلط، ثم جحمرش، ثم جعماء، ثم دلقم: إذا سقطت أضراسها هرما، والدلقم بالكسر، والميم زائدة، كما قالوا للدقعاء: دقعم، وللدرداء: دردم ، وقد يكون الدلقم للذكر، قال:
  أقمر نهاز ينزى وفرتج
  لا دلقم الأسنان بل جلد فتج والدلق، محركة: دويبة كالسمور، معربة دله بالفارسية. وأدلقه أي: السيف وغيره: إذا أخرجه، ومنه حديث علي- رضي الله عنه:-  جئت وقد أدلقني المطر  أي: أخرجني كاستدلقه بالدال وبالذال، يقال: المطر يستدلق الحشرات ويستذلقها، أي: يرجها من جحرتها. واندلق الشيء: خرج من مكانه نقله أبو عبيد، يقال: طعنه فاندلقت أقتاب بطنه، أي: خرجت أمعاؤه من جوفه. واندلق عليهم السيل: إذا اندفع وهجم، كتدلق قال رؤبة:
  لما رأى آذينا تدلقا
  يضرب عبريه ويغشى المدعقا واندلق السيف استرخى وانسل بلا سل وخرج سريعا. أو: إذا شق وفي المحكم: انشق جفنه، فخرج منه.
 ومما يستدرك عليه: الدلق: خروج الشيء من مخرجه سريعا، يقال: دلق السيف من غمده دلقا: سقط وخرج من غير أن يسل، فهو سيف دالق، قاله الليث، وأنشد:
  كالسيف منه جفن السلاح الدالق والدلوق: مثل الدلق، كما في المحكم، وكل سابق متقدم فهو دالق. واندلق بين أصحابه: سبق فمضى. واندلق بطنه: استرخى وخرج متقدما. واندلق الباب: إذا كان ينصفق إذا فتح، لا يثبت مفتوحا. ودلق بابه دلقا: فتحه فتحا شديدا.
 وغارة دلق، بضمتين، كدلوق. ودلقوا عليهم الغارة: شنوها. واندلقت الخيل: إذا خرجت فأسرعت، قال الراجز يصف جملا:
  يدلق مثل الحرمى الوافر
  من شدقمي سبط المشافر أي: يخرج شقشقته مثل الحرمي، وهو دلو مستو من أدم الحرم. والدلقم بفتح القاف: لغة في الدلقم، كزبرج، عن يعقوب. ويقال: جاء وقد دلق لجامه، وهو مجهود من العطش والإعياء.

##### Türkçe

**دلق** kılıcı kınından **يدلقه** **دلقا**: onu ondan çıkardı; **الصحاح**’ta: onu kaydırdı. Ve **سيف دلق**; **كتف** gibi; ve bu, İbn Düreyd’dendir.

Ve **دالق**; **صاحب** gibi; ve **صبور**; ikisi de Cevherî’dendir. Ve **دلقاء** **حمراء** gibi; yani: kınından çıkışı kolay; **الصحاح**’ta: çıkışı yumuşak/kolay, yani: çekme olmaksızın çıkar; ve o, kılıçların en iyisi ve en halisidir. Ve **الدالق**; **صاحب** gibi: Rebî‘ b. Ziyâd’ın kardeşi, Absî Umâre b. Ziyâd’ın lakabıdır; hatalarının çokluğundan dolayı; nüshalarda böyle; doğrusu: baskınlarının çokluğundan dolayıdır; **الصحاح** ve **العباب** ve **اللسان**’ın nassı üzere. Ve **خيل دلق** iki ötre ile; yani: **مندلقة**; itişi çok şiddetli; Tarafe b. el-‘Abd—atları vasfederken—dedi:

  **دلق في غارة مسفـوحة                      كرعال الطير أسرابا تمر**

Onun teki **دالق**’tır; ve **دلوق**; ve **دلقت دلوقا**: peş peşe çıktığı zaman. Ve **الدلوق** baskınlardan: şiddetli olan; ve **الغارة**: baskın yapan atlar. Ve **الدلوق** develerdendir: yaşlılık ve ihtiyarlıktan dişleri kırılmış olan; böylece suyu **الدلقاء** gibi ağzından döker. Ve **الدلقم** **زبرج** gibi, **الميم**’in ziyadesiyle; Ya‘kūb inşâd etti:

  **شارف دلقاء لا سن لـهـا                      تحمل الأعباء من عهد إرم**

Ve Halîme hadîsinde: “Onunla birlikte **شارف دلقاء** vardır”; yani: dişleri kırık; su içtiğinde ağzından düşer. Ebû Zeyd dedi: Deveye **البزول**’den sonra **شارف** denir; sonra **عوزم**; sonra **لطلط**; sonra **جحمرش**; sonra **جعماء**; sonra **دلقم**: azı dişleri ihtiyarlıktan düştüğü zaman. Ve **الدلقم** kesre ile; ve **الميم** zâiddir; **الدقعاء** için **دقعم** dedikleri gibi; ve **الدرداء** için **دردم**; ve **الدلقم** erkek için de olabilir; dedi ki:

  **أقمر نهاز ينزى وفرتج**
  **لا دلقم الأسنان بل جلد فتج**

Ve **الدلق** harekeli: samur gibi bir küçük hayvancık; Farsçada **دله**’den mu‘arreb. Ve **أدلقه** yani: kılıcı ve başkasını: onu çıkardığı zaman. Ondan, Ali—Allah ondan razı olsun—hadîsi: “**جئت وقد أدلقني المطر**”; yani: yağmur beni çıkardı; **استدلقه** gibi; **الدال** ile ve **الذال** ile; denir ki: yağmur haşeratı **يستدلق** eder ve **يستذلقها**; yani: onları inlerinden sarsıp çıkarır. Ve **اندلق** şey: yerinden çıktı; Ebû ‘Ubeyd nakletti; denir ki: onu mızrakladı da karnının eyer yastıkları **فاندلقت**; yani: bağırsakları karnından çıktı. Ve sel onların üzerine **اندلق**: itildiği ve hücum ettiği zaman; **تدلق** gibi. Ru’be dedi:

  **لما رأى آذينا تدلقا**
  **يضرب عبريه ويغشى المدعقا**

Ve **اندلق السيف**: gevşedi ve çekme olmaksızın sıyrılıp çıktı ve hızlıca çıktı. Yahut: yarıldığı zaman; ve **المحكم**’de: göz kapağı yarıldı da ondan çıktı.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الدلق**: şeyin çıkacağından hızlıca çıkması; denir ki: kılıç kınından **دلقا** **دلق** etti: çekilmeksizin düştü ve çıktı; o hâlde o, **سيف دالق**’tır; Leys söyledi; ve inşâd etti:

  **كالسيف منه جفن السلاح الدالق**

Ve **الدلوق**: **الدلق** gibidir; **المحكم**’de olduğu gibi. Ve her öne geçen, ileride olan **دالق**’tır. Ve ashabı arasında **اندلق**: geçti de yürüyüp gitti. Ve karnı **اندلق**: gevşedi ve öne doğru çıkıp sarktı. Ve kapı **اندلق**: açıldığında çarpıp kapanır hâlde olduğu zaman; açık durmaz. Ve kapısını **دلقا** **دلق** etti: onu şiddetli bir açışla açtı.

Ve **غارة دلق** iki ötre ile; **دلوق** gibi. Ve onların üzerine baskını **دلقوا**: onu başlattılar. Ve atlar **اندلقت**: çıktığı zaman da hızlandığı zaman. Râciz, bir deveyi vasfederek dedi:

  **يدلق مثل الحرمى الوافر**
  **من شدقمي سبط المشافر**

Yani: **الحرمي** gibi şakşakasını çıkarır; o, **الحرم** derisinden düz bir kovadır. Ve **الدلقم** **القاف**’ın fethiyle: **الدلقم**’de bir lugattır; **زبرج** gibi; Ya‘kūb’dan. Ve denir ki: o, yularını **دلق** etmiş olarak geldi; o, susuzluk ve bitkinlikten zorlanmış olandır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَلَقَ
1 دَلَقَ دلق as an intrans. verb: see 7, in three places. -A2- دَلَقَهُ, (S, K,) aor. دَلُقَ , (TA,) inf. n. دَلْقٌ, (S,) He made it (a sword) to slip forth from its scabbard: (S:) or he drew it forth, or made it to come forth; namely, a sword, from its scabbard: (K:) and [in like manner] ↓ ادلقهُ he drew it forth, or made it to come forth; (K;) namely, a sword, &c.; (TA;) as also ↓ استدلقهُ (K) and استذلقهُ. (TA.) Hence, in a trad. of 'Alee, المَطَرُ ↓ جِئْتُ وَقَدْ أَذْلَقَنِى I came, the rain having drawn me forth, or having made me to come forth. (TA.) And الحَشَرَاتِ ↓ المَطَرُ يَسْتَدْلِقُ The rain draws forth the reptiles, or small creeping things, or makes them to come forth, from their holes; as also يستذلقها. (TA.) ― -b2- You say also, جَآءَ وَقَدْ دَلَقَ لِجَامَهُ, [as to the letter and the meaning like جَآءَ وَقَدْ لَفَظَ لِجَامَهُ,] i. e. (assumed tropical:) He came harassed, or distressed, by thirst and fatigue. (TA.) ― -b3- And دَلَقُوا عَلَيْهِمُ الغَارَةَ They scattered, or poured forth, upon them the horsemen making a sudden attack and engaging in conflict, or the horsemen urging their horses. (TA.) ― -b4- And دَلَقَ بَابَهُ, inf. n. as above, He opened his door vehemently. (TA.) -A3- دَلِقَتِ النَّابُ The aged she-camel lost her teeth by reason of extreme age; like دَلِصَت. (TA in art. دلص.)

4 أَدْلَقَ see 1, in two places.

5 تَدَلَّقَ see the next paragraph.

اندلق
7 اندلق أندلق اندلق ٱندلق It (a sword) came forth (S, Msb, K) from its scabbard (Msb) without being drawn: (S, Msb, K:) or became loose, and so came forth, and came forth quickly: (TA:) and in like manner, its scabbard became slit, (S,) or it slit its scabbard, (K,) so that it came forth from it: (S, K:) or it fell from its scabbard, and came forth, without being drawn; (Har p. 386;) and so ↓ دَلَقَ, inf. n. دُلُوقٌ (TA, and Har ubi suprà) and دَلْقٌ: (TA:) which also signifies it (a thing) came forth, or issued, from its place of egress quickly: (TA:) and [in like manner] the former verb signifies it (a thing) came forth, or issued, from its place: (A 'Obeyd, K:) it (anything) came forth, or issued, or fell out. (S.) You say, طَعَنَهُ فَانْدَلَقَتْ أَقْتَابُ بَطْنِهِ He pierced him, and the intestines of his belly came forth. (S.) And اندلقت الخَيْلُ (S, TA) The horses, or horsemen, came forth, or issued, and hastened: (TA:) and الخَيْلُ ↓ دَلَقَتِ The horses, or horsemen, came forth, or issued, consecutively, or uninterruptedly. (TA.) ― -b2- It (a torrent) came suddenly, or unawares, عَلَى قَوْمٍ upon a people, or party: (S:) or rushed, or became impelled, or poured forth as though impelled, (K, TA,) عَلَيْهِمٌ upon them; (TA;) as also ↓ تدلّق: (K:) or came, or advanced: (Msb:) and [in like manner] عَلَيْهِمٌ ↓ دَلَقَ. (JK.) ― -b3- He preceded: (S:) or went before and away. (TA.) You say, اِنْدَلَقَ مِنْ بَيْنِ أَصْحَابِهِ He went before and away from among his companions. (TA.) ― -b4- It was, or became, flabby and prominent; said of a belly; (TA in the present art.;) or, accord. to Naseer, said of the belly of a woman, like اندلع, meaning it became large and flabby. (TA in art. دلع.) ― -b5- It (a door) shut again (اِنْصَفَقَ) when opened; would not remain open. (TA.)

10 اـِسْتَدْلَقَ see 1, in two places.

دَلَقٌ
دَلَقٌ دلق , a Persian word (S, Msb) arabicized, (S, Msb, K,) originally دَلَهٌ; (Msb, K;) [A species of weasel; accord. to some, app., the common weasel;] a certain small beast (دُوَيْبَّةٌ, S, Msb, K) like the سَمُّور [or sable], (K,) or like the cat, having a long back, [of the coat] of which are made fur garments: some say that it is the [animal called] اِبْن مِقْرَض [q. v.; and this is agreeable with the description of Kzw, who says that it is “ a certain wild animal, an enemy to pigeons, likened to the cat, which, when it enters a pigeonhouse, leaves not in it anything, and abundant in Egypt; ” a description altogether applicable to the common weasel, now generally called اِبْن نِمْس]: some say that it resembles the عِرْس [or ichneumon]: some, that it is the Greek ichneumon (نِمْس رُومِىّ): (Msb in the present art.:) accord. to IF, the [common] نِمْس. (Msb in art. نمس.) ― -b2- [Also, from the same Persian original, in post-classical times, but variously pronounced by moderns, دَلَقٌ and ↓ دَلِقٌ and دَلْقٌ and (now generally by the vulgar) دِلْقٌ; the third being perhaps a contraction of the first, like as شَعْرٌ is of شَعَرٌ, or, as also the fourth, of the second, like as كَتْفٌ and كِتْفٌ are contractions of كَتِفٌ; A certain kind of garment; first probably applied to one made of the fur of the animal so called: then applied to a kind of garment formerly worn by the kلdees and other 'ulamà and the khateebs of mosques, (see De Sacy's Chrest. Ar., 2nd ed., vol. ii. pp. 267-269,) and by other persons of religious orders: and lastly, to a kind of patched garment worn by many devotees, reputed saints, and darweeshes; also called مُرَقَّعَةٌ (q. v.) and خِرْقَةٌ. It occurs in a piece of post-classical poetry, quoted in p. 45 of the Arabic text of the vol. of the Chrest. above referred to, necessarily with the ل quiescent; probably by poetic license, or in conformity with the common vulgar pronunciation.]

دَلِقٌ
دَلِقٌ دلق : see دَلُوقٌ: -A2- and see also دَلَقٌ.

دَلْقَآءُ
دَلْقَآءُ دلقآء : see دَلُوقٌ, in four places.

دِلْقَمٌ
دِلْقَمٌ دلقم : see what next follows, in three places.

دَلُوقٌ
دَلُوقٌ دلوق A sword that comes forth easily from its scabbard; as also ↓ دَالِقٌ (S, K) and ↓ دَلِقٌ (IDrd, K) and ↓ دَلْقَآءُ: (K:) [which last is strange, and requires consideration; being fem., whereas سَيْفٌ (a sword) is masc.:] all, applied to a sword, signify that comes forth from its scabbard without being drawn; and that which does so is the best of swords. (TA.) [For the pl., see what follows.] ― -b2- غَارَةٌ دَلُوقٌ (S, K) and دُلُقٌ, (TA,) and خَيْلٌ دُلُقٌ and ↓ مُنْدَلِقَةٌ, (S,) [Horsemen making a sudden attack and engaging in conflict, or horsemen urging their horses, and simply horsemen, or horses,] rushing vehemently: (S, K, TA:) دُلُقٌ is pl. of دَلُوقٌ and of ↓ دَالِقٌ having the same signification. (TA.) -A2- Also, and ↓ دَلْقَآءُ and ↓ دِلْقِمٌ, with an augmentative م, (S, K,) like as one says دَقْعَآءُ and دِقْعِمٌ, and دَرْدَآءُ and دِرْدِمٌ, (S,) and ↓ دِلْقَمٌ, (TA,) A she-camel having her teeth broken by old age (S, K) so that she spirts out water [after drinking]. (S, TA.) A poet, cited by Yaakoob, says,
لَا سِنَّ لَهَا ↓ شَارِفٌ دَلْقَآءُ
تَحْمِلُ الأَعْبَآءَ مِنْ عَهْدِ اـِرَمْ
[Old and decrepit, having her teeth broken by old age so that water falls from her mouth when she drinks, having no tooth left, carrying burdens from the time of Irem, i. e. Aram the son of Shem the son of Noah]: and ↓ شَارِفٌ دَلْقَآءُ occurs in a trad. as meaning having the teeth broken so that water falls from her mouth when she drinks: (TA:) [but] AZ says that one applies to the she-camel, after what is termed بُزُولٌ, the epithet شَارِفٌ; then, عَوْزَمْ; then, لِطْلِطٌ then, جَحْمَرِشٌ; then, جَعْمَآءُ; and then, ↓دِلْقِمٌ, when having her teeth (أَضْرَاس) fallen out by reason of extreme old age. (S, TA.) [See also art. دلقم.]

دَالِقٌ
دَالِقٌ دالق : see دَلُوقٌ, in two places. ― -b2- Also Preceding; going before. (TA.)

خَيْلٌ مُنْدَلِقَةٌ
خَيْلٌ مُنْدَلِقَةٌ خيل مندلقه خيل مندلقة : see دَلُوقٌ.

##### Türkçe

**دَلَقَ**
1 **دَلَقَ** دلق, geçişsiz fiil olarak: 7’ye bak, üç yerde. -A2- **دَلَقَهُ**, (S, K,) muzârîsi **دَلُقَ**, (TA,) mastarı **دَلْقٌ**, (S,) Onu (bir kılıcı) kınından kayıp çıkacak hâle getirdi: (S:) yahut onu çıkardı, yahut çıkmasını sağladı; yani bir kılıcı, kınından: (K:) ve [aynı şekilde] ↓ **ادلقهُ** onu çıkardı, yahut çıkmasını sağladı; (K;) yani bir kılıcı, vb.; (TA;) yine bunun gibi ↓ **استدلقهُ** (K) ve **استذلقهُ**. (TA.) Bundan dolayı, Ali’den bir rivayette, **المَطَرُ** ↓ **جِئْتُ وَقَدْ أَذْلَقَنِى** “Geldim; yağmur beni dışarı çıkarmış, yahut çıkmamı sağlamış iken.” (TA.) Ve **الحَشَرَاتِ** ↓ **المَطَرُ يَسْتَدْلِقُ** “Yağmur, haşereleri (sürüngenleri yahut küçük sürünen şeyleri) deliklerinden çıkarır, yahut çıkmalarını sağlar;” yine **يستذلقها** da böyledir. (TA.) ― -b2- Şunu da dersin: **جَآءَ وَقَدْ دَلَقَ لِجَامَهُ**, [harf ve mânâ bakımından **جَآءَ وَقَدْ لَفَظَ لِجَامَهُ** gibidir,] yani (mecazen varsayılan:) Susuzluk ve yorgunluktan bunalmış, yahut sıkıntıya düşmüş olarak geldi. (TA.) ― -b3- Ve **دَلَقُوا عَلَيْهِمُ الغَارَةَ** “Onların üzerine ani baskın yapan ve çarpışmaya giren süvarileri, yahut atlarını süren süvarileri saçtılar, yahut döktüler.” (TA.) ― -b4- Ve **دَلَقَ بَابَهُ**, mastarı yukarıdaki gibi, Kapısını şiddetle açtı. (TA.) -A3- **دَلِقَتِ النَّابُ** Yaşlı dişi deve, aşırı ihtiyarlık sebebiyle dişlerini kaybetti; **دَلِصَت** gibi. (TA, **دلص** maddesinde.)

4 **أَدْلَقَ** 1’e bak, iki yerde.

5 **تَدَلَّقَ** bir sonraki paragrafa bak.

**اندلق**
7 **اندلق** أندلق اندلق ٱندلق O (bir kılıç) (S, Msb, K) kınından (Msb) çekilmeksizin çıktı: (S, Msb, K:) yahut gevşedi de böylece çıktı ve çabucak çıktı: (TA:) ve aynı şekilde, kını yarıldı, (S,) yahut kınını yardı, (K,) öyle ki ondan çıktı: (S, K:) yahut kınından düştü ve çekilmeksizin çıktı; (Har s. 386;) ve böylece ↓ **دَلَقَ**, mastarı **دُلُوقٌ** (TA, ve Har, yukarıda geçen yer) ve **دَلْقٌ**: (TA:) bu, ayrıca, onun (bir şeyin) çıkış yerinden çabucak çıkması, yahut çıkıp gitmesi mânâsına da gelir: (TA:) ve [aynı şekilde] önceki fiil, onun (bir şeyin) yerinden çıkması, yahut çıkıp gitmesi mânâsına gelir: (A ‘Obeyd, K:) o (herhangi bir şey) çıktı, yahut dışarı çıktı, yahut dışarı düştü. (S.) Şunu dersin: **طَعَنَهُ فَانْدَلَقَتْ أَقْتَابُ بَطْنِهِ** “Onu mızrakladı da karnının bağırsakları dışarı çıktı.” (S.) Ve **اندلقت الخَيْلُ** (S, TA) Atlar, yahut süvariler, çıktı, yahut dışarı çıktı ve acele etti: (TA:) ve **الخَيْلُ** ↓ **دَلَقَتِ** Atlar, yahut süvariler, ardı ardına, yahut kesintisiz olarak çıktı, yahut dışarı çıktı. (TA.) ― -b2- O (bir sel) ansızın, yahut fark ettirmeden, **عَلَى قَوْمٍ** bir kavmin, yahut bir topluluğun üzerine geldi: (S:) yahut atıldı, yahut sevk olundu, yahut sevk olunmuşçasına döküldü, (K, TA,) **عَلَيْهِمٌ** onların üzerine; (TA;) yine bunun gibi ↓ **تدلّق**: (K:) yahut geldi, yahut ilerledi: (Msb:) ve [aynı şekilde] **عَلَيْهِمٌ** ↓ **دَلَقَ**. (JK.) ― -b3- Öne geçti: (S:) yahut öne gidip uzaklaştı. (TA.) Şunu dersin: **اِنْدَلَقَ مِنْ بَيْنِ أَصْحَابِهِ** “Arkadaşlarının arasından öne gidip uzaklaştı.” (TA.) ― -b4- O (bir karın) gevşek ve çıkık oldu; karın hakkında söylenir; (TA bu maddede;) yahut Naseer’e göre, bir kadının karnı hakkında, **اندلع** gibi; mânâsı: büyüdü ve gevşedi. (TA, **دلع** maddesinde.) ― -b5- O (bir kapı) açılınca tekrar kapandı (**اِنْصَفَقَ**); açık kalmadı. (TA.)

10 **اـِسْتَدْلَقَ** 1’e bak, iki yerde.

**دَلَقٌ**
**دَلَقٌ** دلق, Farsça bir kelimedir (S, Msb) Arapçalaştırılmıştır, (S, Msb, K,) aslı **دَلَهٌ** idi; (Msb, K;) [Bir tür gelincik; bazılarına göre, görünüşe göre, adi gelincik;] **سَمُّور**’a [yahut samura] benzer, (K,) yahut kediye benzer, sırtı uzun olan, [kürkünden] kürk elbiseler yapılan, belirli küçük bir hayvancık (**دُوَيْبَّةٌ**, S, Msb, K): bazıları onun **اِبْن مِقْرَض** [bkz.] olduğunu söyler; [ve bu, Kzw’nin tasviriyle uyumludur; o, “güvercinlere düşman, kediye benzetilen, güvercinliğe girdiğinde içinde hiçbir şey bırakmayan, Mısır’da bol bulunan belirli bir yaban hayvanı” der; bu tasvir bütünüyle, şimdi genellikle **اِبْن نِمْس** denilen adi gelinciğe uygulanabilir]: bazıları onun **عِرْس**’e [yahut firavun faresi/ichneumon’a] benzediğini söyler: bazıları onun Rum ichneumon’u (**نِمْس رُومِىّ**) olduğunu söyler: (Msb bu maddede:) IF’ye göre, [adi] **نِمْس**. (Msb, **نمس** maddesinde.) ― -b2- [Aynı Farsça asıldan, klasik sonrası zamanlarda, fakat çağdaşlarca çeşitli şekillerde telaffuz edilerek, **دَلَقٌ** ve ↓ **دَلِقٌ** ve **دَلْقٌ** ve (şimdi avamca genellikle) **دِلْقٌ**; üçüncüsü belki birincinin kısaltmasıdır; tıpkı **شَعْرٌ**’ün **شَعَرٌ**’dan olması gibi; yahut dördüncüsü de ikincinin kısaltmasıdır; tıpkı **كَتْفٌ** ve **كِتْفٌ**’ün **كَتِفٌ**’in kısaltmaları olması gibi; Belirli bir tür giysi; önce muhtemelen bu adı taşıyan hayvanın kürkünden yapılana uygulanmıştır: sonra, eskiden keldîler ve diğer âlimler ve camilerin hatipleri tarafından giyilen bir tür giysiye (yukarıda anılan De Sacy’nin Chrest. Ar.’ına, 2. baskı, c. ii, s. 267-269’a bak) ve dinî tarikatlardan başka kişilerce giyilene uygulanmıştır: ve nihayet, birçok zâhid, velî sayılan kimse ve dervişin giydiği yamalı bir tür giysiye; buna **مُرَقَّعَةٌ** [bkz.] ve **خِرْقَةٌ** da denir. Yukarıda anılan Chrest.’in cildinin Arapça metninin 45. sayfasında nakledilen klasik sonrası bir şiir parçasında geçer; zorunlu olarak **ل** sâkin olarak; muhtemelen şiir ruhsatıyla, yahut yaygın avam telaffuzuna uygun olarak.]

**دَلِقٌ**
**دَلِقٌ** دلق: **دَلُوقٌ**’a bak: -A2- ve ayrıca **دَلَقٌ**’a da bak.

**دَلْقَآءُ**
**دَلْقَآءُ** دلقآء: **دَلُوقٌ**’a bak, dört yerde.

**دِلْقَمٌ**
**دِلْقَمٌ** دلقم: bir sonraki şeye bak, üç yerde.

**دَلُوقٌ**
**دَلُوقٌ** دلوق Kınından kolayca çıkan bir kılıç; yine bunun gibi ↓ **دَالِقٌ** (S, K) ve ↓ **دَلِقٌ** (IDrd, K) ve ↓ **دَلْقَآءُ**: (K:) [sonuncusu gariptir ve düşünmeyi gerektirir; çünkü müennestir, hâlbuki **سَيْفٌ** (kılıç) müzekkerdir:] hepsi, kılıca uygulanınca, çekilmeksizin kınından çıkan mânâsına gelir; ve böyle olan, kılıçların en iyisidir. (TA.) [Çoğulu için, aşağıda gelene bak.] ― -b2- **غَارَةٌ دَلُوقٌ** (S, K) ve **دُلُقٌ**, (TA,) ve **خَيْلٌ دُلُقٌ** ve ↓ **مُنْدَلِقَةٌ**, (S,) [ani baskın yapan ve çarpışmaya giren süvariler, yahut atlarını süren süvariler, ve sadece süvariler, yahut atlar,] şiddetle hücum eden: (S, K, TA:) **دُلُقٌ**, **دَلُوقٌ**’un ve aynı mânâya sahip ↓ **دَالِقٌ**’in çoğuludur. (TA.) -A2- Ayrıca, ve ↓ **دَلْقَآءُ** ve ↓ **دِلْقِمٌ**, artırma **م** ile, (S, K,) tıpkı **دَقْعَآءُ** ve **دِقْعِمٌ**, ve **دَرْدَآءُ** ve **دِرْدِمٌ** denildiği gibi, (S,) ve ↓ **دِلْقَمٌ**, (TA,) Yaşlılıktan dişleri kırılmış dişi deve; (S, K) öyle ki [içtikten sonra] suyu fışkırtır. (S, TA.) Yaakoob’un naklettiği bir şair der ki,
لَا سِنَّ لَهَا ↓ شَارِفٌ دَلْقَآءُ
تَحْمِلُ الأَعْبَآءَ مِنْ عَهْدِ اـِرَمْ
[İhtiyar ve düşkün; yaşlılıktan dişleri kırılmış olup içtiğinde su ağzından dökülen; hiç dişi kalmamış; İrem zamanından beri yükler taşıyan; yani Nuh’un oğlu Sam’ın oğlu Aram]: ve ↓ **شَارِفٌ دَلْقَآءُ** bir rivayette, içtiğinde su ağzından dökülecek şekilde dişleri kırılmış mânâsıyla geçer: (TA:) [fakat] AZ der ki: dişi deveye, **بُزُولٌ** denilen hâlden sonra, **شَارِفٌ** sıfatı uygulanır; sonra **عَوْزَمْ**; sonra **لِطْلِطٌ** sonra **جَحْمَرِشٌ**; sonra **جَعْمَآءُ**; ve sonra, ↓**دِلْقِمٌ**, aşırı ihtiyarlık sebebiyle dişleri (**أَضْرَاس**) dökülmüş olduğunda. (S, TA.) [Ayrıca **دلقم** maddesine de bak.]

**دَالِقٌ**
**دَالِقٌ** دالق: **دَلُوقٌ**’a bak, iki yerde. ― -b2- Ayrıca Öne geçen; önden giden. (TA.)

**خَيْلٌ مُنْدَلِقَةٌ**
**خَيْلٌ مُنْدَلِقَةٌ** خيل مندلقه خيل مندلقة: **دَلُوقٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَلَقَ
دَلَقَ U ( n. ac. دَلْق 1 ),
a.  Drew out, unsheathed ( sword ).

b.  Poured forth, out.

أَدْلَقَ
أَدْلَقَ IV ,
a.  see I .

تَدَلَّقَ
تَدَلَّقَ V ,
a.  Rushed or dashed along ( torrent ).

اِنْدَلَقَ
اِنْدَلَقَ VII ,
a.  Fell or slipped out ( of the scabbard ).

b.  Dashed forward ( horseman ).

c.  Was poured out.

دَلِق
دَلِق 5 ,  دَاْلِق 21 ,
a.  A sword loose in the scabbard.

دَلُوْق
دَلُوْق 26 ,
a.  Dashing onward, impetuous.

دَلَق
دَلَق
a.  A species of weasel.

##### Türkçe

**دَلَقَ**
**دَلَقَ** U (isim-fiil: **دَلْق** 1),
a. Kılıcı çekti, kınından çıkardı (kılıcı).

b. Döküp saçtı, dışarı.

**أَدْلَقَ**
**أَدْلَقَ** IV,
a. I’e bak.

**تَدَلَّقَ**
**تَدَلَّقَ** V,
a. (Sel) hızla aktı yahut şiddetle koştu.

**اِنْدَلَقَ**
**اِنْدَلَقَ** VII,
a. (Kından) düştü yahut kayıp çıktı.

b. İleri atıldı (atlı).

c. Döküldü.

**دَلِق**
**دَلِق** 5, **دَاْلِق** 21,
a. Kın içinde gevşek (duran) bir kılıç.

**دَلُوْق**
**دَلُوْق** 26,
a. İleri atılan, atılgan.

**دَلَق**
**دَلَق**
a. Gelinciğin bir türü.
