# دلق — Lane's Lexicon

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%82/sozluk/lexicon
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%84%D9%82/entries/lexicon

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%82.md)
- Lane's Lexicon: Edward W. Lane · 19. yy

## Madde başı: دلق

دَلَقَ
1 دَلَقَ دلق as an intrans. verb: see 7, in three places. -A2- دَلَقَهُ, (S, K,) aor. دَلُقَ , (TA,) inf. n. دَلْقٌ, (S,) He made it (a sword) to slip forth from its scabbard: (S:) or he drew it forth, or made it to come forth; namely, a sword, from its scabbard: (K:) and [in like manner] ↓ ادلقهُ he drew it forth, or made it to come forth; (K;) namely, a sword, &c.; (TA;) as also ↓ استدلقهُ (K) and استذلقهُ. (TA.) Hence, in a trad. of 'Alee, المَطَرُ ↓ جِئْتُ وَقَدْ أَذْلَقَنِى I came, the rain having drawn me forth, or having made me to come forth. (TA.) And الحَشَرَاتِ ↓ المَطَرُ يَسْتَدْلِقُ The rain draws forth the reptiles, or small creeping things, or makes them to come forth, from their holes; as also يستذلقها. (TA.) ― -b2- You say also, جَآءَ وَقَدْ دَلَقَ لِجَامَهُ, [as to the letter and the meaning like جَآءَ وَقَدْ لَفَظَ لِجَامَهُ,] i. e. (assumed tropical:) He came harassed, or distressed, by thirst and fatigue. (TA.) ― -b3- And دَلَقُوا عَلَيْهِمُ الغَارَةَ They scattered, or poured forth, upon them the horsemen making a sudden attack and engaging in conflict, or the horsemen urging their horses. (TA.) ― -b4- And دَلَقَ بَابَهُ, inf. n. as above, He opened his door vehemently. (TA.) -A3- دَلِقَتِ النَّابُ The aged she-camel lost her teeth by reason of extreme age; like دَلِصَت. (TA in art. دلص.)

4 أَدْلَقَ see 1, in two places.

5 تَدَلَّقَ see the next paragraph.

اندلق
7 اندلق أندلق اندلق ٱندلق It (a sword) came forth (S, Msb, K) from its scabbard (Msb) without being drawn: (S, Msb, K:) or became loose, and so came forth, and came forth quickly: (TA:) and in like manner, its scabbard became slit, (S,) or it slit its scabbard, (K,) so that it came forth from it: (S, K:) or it fell from its scabbard, and came forth, without being drawn; (Har p. 386;) and so ↓ دَلَقَ, inf. n. دُلُوقٌ (TA, and Har ubi suprà) and دَلْقٌ: (TA:) which also signifies it (a thing) came forth, or issued, from its place of egress quickly: (TA:) and [in like manner] the former verb signifies it (a thing) came forth, or issued, from its place: (A 'Obeyd, K:) it (anything) came forth, or issued, or fell out. (S.) You say, طَعَنَهُ فَانْدَلَقَتْ أَقْتَابُ بَطْنِهِ He pierced him, and the intestines of his belly came forth. (S.) And اندلقت الخَيْلُ (S, TA) The horses, or horsemen, came forth, or issued, and hastened: (TA:) and الخَيْلُ ↓ دَلَقَتِ The horses, or horsemen, came forth, or issued, consecutively, or uninterruptedly. (TA.) ― -b2- It (a torrent) came suddenly, or unawares, عَلَى قَوْمٍ upon a people, or party: (S:) or rushed, or became impelled, or poured forth as though impelled, (K, TA,) عَلَيْهِمٌ upon them; (TA;) as also ↓ تدلّق: (K:) or came, or advanced: (Msb:) and [in like manner] عَلَيْهِمٌ ↓ دَلَقَ. (JK.) ― -b3- He preceded: (S:) or went before and away. (TA.) You say, اِنْدَلَقَ مِنْ بَيْنِ أَصْحَابِهِ He went before and away from among his companions. (TA.) ― -b4- It was, or became, flabby and prominent; said of a belly; (TA in the present art.;) or, accord. to Naseer, said of the belly of a woman, like اندلع, meaning it became large and flabby. (TA in art. دلع.) ― -b5- It (a door) shut again (اِنْصَفَقَ) when opened; would not remain open. (TA.)

10 اـِسْتَدْلَقَ see 1, in two places.

دَلَقٌ
دَلَقٌ دلق , a Persian word (S, Msb) arabicized, (S, Msb, K,) originally دَلَهٌ; (Msb, K;) [A species of weasel; accord. to some, app., the common weasel;] a certain small beast (دُوَيْبَّةٌ, S, Msb, K) like the سَمُّور [or sable], (K,) or like the cat, having a long back, [of the coat] of which are made fur garments: some say that it is the [animal called] اِبْن مِقْرَض [q. v.; and this is agreeable with the description of Kzw, who says that it is “ a certain wild animal, an enemy to pigeons, likened to the cat, which, when it enters a pigeonhouse, leaves not in it anything, and abundant in Egypt; ” a description altogether applicable to the common weasel, now generally called اِبْن نِمْس]: some say that it resembles the عِرْس [or ichneumon]: some, that it is the Greek ichneumon (نِمْس رُومِىّ): (Msb in the present art.:) accord. to IF, the [common] نِمْس. (Msb in art. نمس.) ― -b2- [Also, from the same Persian original, in post-classical times, but variously pronounced by moderns, دَلَقٌ and ↓ دَلِقٌ and دَلْقٌ and (now generally by the vulgar) دِلْقٌ; the third being perhaps a contraction of the first, like as شَعْرٌ is of شَعَرٌ, or, as also the fourth, of the second, like as كَتْفٌ and كِتْفٌ are contractions of كَتِفٌ; A certain kind of garment; first probably applied to one made of the fur of the animal so called: then applied to a kind of garment formerly worn by the kلdees and other 'ulamà and the khateebs of mosques, (see De Sacy's Chrest. Ar., 2nd ed., vol. ii. pp. 267-269,) and by other persons of religious orders: and lastly, to a kind of patched garment worn by many devotees, reputed saints, and darweeshes; also called مُرَقَّعَةٌ (q. v.) and خِرْقَةٌ. It occurs in a piece of post-classical poetry, quoted in p. 45 of the Arabic text of the vol. of the Chrest. above referred to, necessarily with the ل quiescent; probably by poetic license, or in conformity with the common vulgar pronunciation.]

دَلِقٌ
دَلِقٌ دلق : see دَلُوقٌ: -A2- and see also دَلَقٌ.

دَلْقَآءُ
دَلْقَآءُ دلقآء : see دَلُوقٌ, in four places.

دِلْقَمٌ
دِلْقَمٌ دلقم : see what next follows, in three places.

دَلُوقٌ
دَلُوقٌ دلوق A sword that comes forth easily from its scabbard; as also ↓ دَالِقٌ (S, K) and ↓ دَلِقٌ (IDrd, K) and ↓ دَلْقَآءُ: (K:) [which last is strange, and requires consideration; being fem., whereas سَيْفٌ (a sword) is masc.:] all, applied to a sword, signify that comes forth from its scabbard without being drawn; and that which does so is the best of swords. (TA.) [For the pl., see what follows.] ― -b2- غَارَةٌ دَلُوقٌ (S, K) and دُلُقٌ, (TA,) and خَيْلٌ دُلُقٌ and ↓ مُنْدَلِقَةٌ, (S,) [Horsemen making a sudden attack and engaging in conflict, or horsemen urging their horses, and simply horsemen, or horses,] rushing vehemently: (S, K, TA:) دُلُقٌ is pl. of دَلُوقٌ and of ↓ دَالِقٌ having the same signification. (TA.) -A2- Also, and ↓ دَلْقَآءُ and ↓ دِلْقِمٌ, with an augmentative م, (S, K,) like as one says دَقْعَآءُ and دِقْعِمٌ, and دَرْدَآءُ and دِرْدِمٌ, (S,) and ↓ دِلْقَمٌ, (TA,) A she-camel having her teeth broken by old age (S, K) so that she spirts out water [after drinking]. (S, TA.) A poet, cited by Yaakoob, says,
لَا سِنَّ لَهَا ↓ شَارِفٌ دَلْقَآءُ
تَحْمِلُ الأَعْبَآءَ مِنْ عَهْدِ اـِرَمْ
[Old and decrepit, having her teeth broken by old age so that water falls from her mouth when she drinks, having no tooth left, carrying burdens from the time of Irem, i. e. Aram the son of Shem the son of Noah]: and ↓ شَارِفٌ دَلْقَآءُ occurs in a trad. as meaning having the teeth broken so that water falls from her mouth when she drinks: (TA:) [but] AZ says that one applies to the she-camel, after what is termed بُزُولٌ, the epithet شَارِفٌ; then, عَوْزَمْ; then, لِطْلِطٌ then, جَحْمَرِشٌ; then, جَعْمَآءُ; and then, ↓دِلْقِمٌ, when having her teeth (أَضْرَاس) fallen out by reason of extreme old age. (S, TA.) [See also art. دلقم.]

دَالِقٌ
دَالِقٌ دالق : see دَلُوقٌ, in two places. ― -b2- Also Preceding; going before. (TA.)

خَيْلٌ مُنْدَلِقَةٌ
خَيْلٌ مُنْدَلِقَةٌ خيل مندلقه خيل مندلقة : see دَلُوقٌ.

### Türkçe

**دَلَقَ**
1 **دَلَقَ** دلق, geçişsiz fiil olarak: 7’ye bak, üç yerde. -A2- **دَلَقَهُ**, (S, K,) muzârîsi **دَلُقَ**, (TA,) mastarı **دَلْقٌ**, (S,) Onu (bir kılıcı) kınından kayıp çıkacak hâle getirdi: (S:) yahut onu çıkardı, yahut çıkmasını sağladı; yani bir kılıcı, kınından: (K:) ve [aynı şekilde] ↓ **ادلقهُ** onu çıkardı, yahut çıkmasını sağladı; (K;) yani bir kılıcı, vb.; (TA;) yine bunun gibi ↓ **استدلقهُ** (K) ve **استذلقهُ**. (TA.) Bundan dolayı, Ali’den bir rivayette, **المَطَرُ** ↓ **جِئْتُ وَقَدْ أَذْلَقَنِى** “Geldim; yağmur beni dışarı çıkarmış, yahut çıkmamı sağlamış iken.” (TA.) Ve **الحَشَرَاتِ** ↓ **المَطَرُ يَسْتَدْلِقُ** “Yağmur, haşereleri (sürüngenleri yahut küçük sürünen şeyleri) deliklerinden çıkarır, yahut çıkmalarını sağlar;” yine **يستذلقها** da böyledir. (TA.) ― -b2- Şunu da dersin: **جَآءَ وَقَدْ دَلَقَ لِجَامَهُ**, [harf ve mânâ bakımından **جَآءَ وَقَدْ لَفَظَ لِجَامَهُ** gibidir,] yani (mecazen varsayılan:) Susuzluk ve yorgunluktan bunalmış, yahut sıkıntıya düşmüş olarak geldi. (TA.) ― -b3- Ve **دَلَقُوا عَلَيْهِمُ الغَارَةَ** “Onların üzerine ani baskın yapan ve çarpışmaya giren süvarileri, yahut atlarını süren süvarileri saçtılar, yahut döktüler.” (TA.) ― -b4- Ve **دَلَقَ بَابَهُ**, mastarı yukarıdaki gibi, Kapısını şiddetle açtı. (TA.) -A3- **دَلِقَتِ النَّابُ** Yaşlı dişi deve, aşırı ihtiyarlık sebebiyle dişlerini kaybetti; **دَلِصَت** gibi. (TA, **دلص** maddesinde.)

4 **أَدْلَقَ** 1’e bak, iki yerde.

5 **تَدَلَّقَ** bir sonraki paragrafa bak.

**اندلق**
7 **اندلق** أندلق اندلق ٱندلق O (bir kılıç) (S, Msb, K) kınından (Msb) çekilmeksizin çıktı: (S, Msb, K:) yahut gevşedi de böylece çıktı ve çabucak çıktı: (TA:) ve aynı şekilde, kını yarıldı, (S,) yahut kınını yardı, (K,) öyle ki ondan çıktı: (S, K:) yahut kınından düştü ve çekilmeksizin çıktı; (Har s. 386;) ve böylece ↓ **دَلَقَ**, mastarı **دُلُوقٌ** (TA, ve Har, yukarıda geçen yer) ve **دَلْقٌ**: (TA:) bu, ayrıca, onun (bir şeyin) çıkış yerinden çabucak çıkması, yahut çıkıp gitmesi mânâsına da gelir: (TA:) ve [aynı şekilde] önceki fiil, onun (bir şeyin) yerinden çıkması, yahut çıkıp gitmesi mânâsına gelir: (A ‘Obeyd, K:) o (herhangi bir şey) çıktı, yahut dışarı çıktı, yahut dışarı düştü. (S.) Şunu dersin: **طَعَنَهُ فَانْدَلَقَتْ أَقْتَابُ بَطْنِهِ** “Onu mızrakladı da karnının bağırsakları dışarı çıktı.” (S.) Ve **اندلقت الخَيْلُ** (S, TA) Atlar, yahut süvariler, çıktı, yahut dışarı çıktı ve acele etti: (TA:) ve **الخَيْلُ** ↓ **دَلَقَتِ** Atlar, yahut süvariler, ardı ardına, yahut kesintisiz olarak çıktı, yahut dışarı çıktı. (TA.) ― -b2- O (bir sel) ansızın, yahut fark ettirmeden, **عَلَى قَوْمٍ** bir kavmin, yahut bir topluluğun üzerine geldi: (S:) yahut atıldı, yahut sevk olundu, yahut sevk olunmuşçasına döküldü, (K, TA,) **عَلَيْهِمٌ** onların üzerine; (TA;) yine bunun gibi ↓ **تدلّق**: (K:) yahut geldi, yahut ilerledi: (Msb:) ve [aynı şekilde] **عَلَيْهِمٌ** ↓ **دَلَقَ**. (JK.) ― -b3- Öne geçti: (S:) yahut öne gidip uzaklaştı. (TA.) Şunu dersin: **اِنْدَلَقَ مِنْ بَيْنِ أَصْحَابِهِ** “Arkadaşlarının arasından öne gidip uzaklaştı.” (TA.) ― -b4- O (bir karın) gevşek ve çıkık oldu; karın hakkında söylenir; (TA bu maddede;) yahut Naseer’e göre, bir kadının karnı hakkında, **اندلع** gibi; mânâsı: büyüdü ve gevşedi. (TA, **دلع** maddesinde.) ― -b5- O (bir kapı) açılınca tekrar kapandı (**اِنْصَفَقَ**); açık kalmadı. (TA.)

10 **اـِسْتَدْلَقَ** 1’e bak, iki yerde.

**دَلَقٌ**
**دَلَقٌ** دلق, Farsça bir kelimedir (S, Msb) Arapçalaştırılmıştır, (S, Msb, K,) aslı **دَلَهٌ** idi; (Msb, K;) [Bir tür gelincik; bazılarına göre, görünüşe göre, adi gelincik;] **سَمُّور**’a [yahut samura] benzer, (K,) yahut kediye benzer, sırtı uzun olan, [kürkünden] kürk elbiseler yapılan, belirli küçük bir hayvancık (**دُوَيْبَّةٌ**, S, Msb, K): bazıları onun **اِبْن مِقْرَض** [bkz.] olduğunu söyler; [ve bu, Kzw’nin tasviriyle uyumludur; o, “güvercinlere düşman, kediye benzetilen, güvercinliğe girdiğinde içinde hiçbir şey bırakmayan, Mısır’da bol bulunan belirli bir yaban hayvanı” der; bu tasvir bütünüyle, şimdi genellikle **اِبْن نِمْس** denilen adi gelinciğe uygulanabilir]: bazıları onun **عِرْس**’e [yahut firavun faresi/ichneumon’a] benzediğini söyler: bazıları onun Rum ichneumon’u (**نِمْس رُومِىّ**) olduğunu söyler: (Msb bu maddede:) IF’ye göre, [adi] **نِمْس**. (Msb, **نمس** maddesinde.) ― -b2- [Aynı Farsça asıldan, klasik sonrası zamanlarda, fakat çağdaşlarca çeşitli şekillerde telaffuz edilerek, **دَلَقٌ** ve ↓ **دَلِقٌ** ve **دَلْقٌ** ve (şimdi avamca genellikle) **دِلْقٌ**; üçüncüsü belki birincinin kısaltmasıdır; tıpkı **شَعْرٌ**’ün **شَعَرٌ**’dan olması gibi; yahut dördüncüsü de ikincinin kısaltmasıdır; tıpkı **كَتْفٌ** ve **كِتْفٌ**’ün **كَتِفٌ**’in kısaltmaları olması gibi; Belirli bir tür giysi; önce muhtemelen bu adı taşıyan hayvanın kürkünden yapılana uygulanmıştır: sonra, eskiden keldîler ve diğer âlimler ve camilerin hatipleri tarafından giyilen bir tür giysiye (yukarıda anılan De Sacy’nin Chrest. Ar.’ına, 2. baskı, c. ii, s. 267-269’a bak) ve dinî tarikatlardan başka kişilerce giyilene uygulanmıştır: ve nihayet, birçok zâhid, velî sayılan kimse ve dervişin giydiği yamalı bir tür giysiye; buna **مُرَقَّعَةٌ** [bkz.] ve **خِرْقَةٌ** da denir. Yukarıda anılan Chrest.’in cildinin Arapça metninin 45. sayfasında nakledilen klasik sonrası bir şiir parçasında geçer; zorunlu olarak **ل** sâkin olarak; muhtemelen şiir ruhsatıyla, yahut yaygın avam telaffuzuna uygun olarak.]

**دَلِقٌ**
**دَلِقٌ** دلق: **دَلُوقٌ**’a bak: -A2- ve ayrıca **دَلَقٌ**’a da bak.

**دَلْقَآءُ**
**دَلْقَآءُ** دلقآء: **دَلُوقٌ**’a bak, dört yerde.

**دِلْقَمٌ**
**دِلْقَمٌ** دلقم: bir sonraki şeye bak, üç yerde.

**دَلُوقٌ**
**دَلُوقٌ** دلوق Kınından kolayca çıkan bir kılıç; yine bunun gibi ↓ **دَالِقٌ** (S, K) ve ↓ **دَلِقٌ** (IDrd, K) ve ↓ **دَلْقَآءُ**: (K:) [sonuncusu gariptir ve düşünmeyi gerektirir; çünkü müennestir, hâlbuki **سَيْفٌ** (kılıç) müzekkerdir:] hepsi, kılıca uygulanınca, çekilmeksizin kınından çıkan mânâsına gelir; ve böyle olan, kılıçların en iyisidir. (TA.) [Çoğulu için, aşağıda gelene bak.] ― -b2- **غَارَةٌ دَلُوقٌ** (S, K) ve **دُلُقٌ**, (TA,) ve **خَيْلٌ دُلُقٌ** ve ↓ **مُنْدَلِقَةٌ**, (S,) [ani baskın yapan ve çarpışmaya giren süvariler, yahut atlarını süren süvariler, ve sadece süvariler, yahut atlar,] şiddetle hücum eden: (S, K, TA:) **دُلُقٌ**, **دَلُوقٌ**’un ve aynı mânâya sahip ↓ **دَالِقٌ**’in çoğuludur. (TA.) -A2- Ayrıca, ve ↓ **دَلْقَآءُ** ve ↓ **دِلْقِمٌ**, artırma **م** ile, (S, K,) tıpkı **دَقْعَآءُ** ve **دِقْعِمٌ**, ve **دَرْدَآءُ** ve **دِرْدِمٌ** denildiği gibi, (S,) ve ↓ **دِلْقَمٌ**, (TA,) Yaşlılıktan dişleri kırılmış dişi deve; (S, K) öyle ki [içtikten sonra] suyu fışkırtır. (S, TA.) Yaakoob’un naklettiği bir şair der ki,
لَا سِنَّ لَهَا ↓ شَارِفٌ دَلْقَآءُ
تَحْمِلُ الأَعْبَآءَ مِنْ عَهْدِ اـِرَمْ
[İhtiyar ve düşkün; yaşlılıktan dişleri kırılmış olup içtiğinde su ağzından dökülen; hiç dişi kalmamış; İrem zamanından beri yükler taşıyan; yani Nuh’un oğlu Sam’ın oğlu Aram]: ve ↓ **شَارِفٌ دَلْقَآءُ** bir rivayette, içtiğinde su ağzından dökülecek şekilde dişleri kırılmış mânâsıyla geçer: (TA:) [fakat] AZ der ki: dişi deveye, **بُزُولٌ** denilen hâlden sonra, **شَارِفٌ** sıfatı uygulanır; sonra **عَوْزَمْ**; sonra **لِطْلِطٌ** sonra **جَحْمَرِشٌ**; sonra **جَعْمَآءُ**; ve sonra, ↓**دِلْقِمٌ**, aşırı ihtiyarlık sebebiyle dişleri (**أَضْرَاس**) dökülmüş olduğunda. (S, TA.) [Ayrıca **دلقم** maddesine de bak.]

**دَالِقٌ**
**دَالِقٌ** دالق: **دَلُوقٌ**’a bak, iki yerde. ― -b2- Ayrıca Öne geçen; önden giden. (TA.)

**خَيْلٌ مُنْدَلِقَةٌ**
**خَيْلٌ مُنْدَلِقَةٌ** خيل مندلقه خيل مندلقة: **دَلُوقٌ**’a bak.
