# دلق — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%82/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%84%D9%82/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%82.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: دلق

الانْدِلاقُ: التقدُّم. وكل ما ندر خارجاً، فقد انْدلَق. الليث: الدَّلْقُ، مجزوم، خروج الشيء من مَخْرجه سريعاً. يقال: دَلَق السيفُ من غِمْده إذا سقط وخرج من غير أَن يُسَلَّ؛ وأَنشد:
كالسيْفِ، من جَفْنِ السِّلاح، الدَّالِق
ابن سيده: دَلَق السيفُ ممن غِمده دَلْقاً ودُلوقاً وانْدلَق، كلاهما: استرْخى وخرج سريعاً من غير اسْتِلال، وكذلك إذا انشقَّ جَفْنُه وخرج منه. وأَدْلَقَه هو ودلَقْته أنا دَلْقاً إذا أَزْلَقْته من غمده. وسيفٌ دالِقٌ ودَلوق إذا كان سَلِسَ الخروج من غمده يخرج من غير سَلٍّ، وهو أَجْودُ السُّيوف وأخلصُها؛ وكلُّ سابق متقدِّم، فهو دالق.
وانْدلَق بين أَصحابه: سبَقَ فمضى. وانْدلق بطنُه: استرخى وخرج متقدِّماً. وطعَنَه فاندَلَقَتْ أَقتاب بطنه: خرجت أَمعاؤه. وفي الحديث: أنه، صلى الله عليه وسلم، قال: يؤتى بالرجل يوم القيامة فيُلقى في النار فتَنْدَلِقُ أَقتابُ بطنه؛ قال أَبو عبيد: الاندلاق خروج الشيء من مكانه، يريد خروج أَمعائه من جَوْفه؛ ومنه الحديث: جئت وقد أَدْلقَني البَرْد أَي أَخرجني. واندلقَ السيْلُ على القوم أي هجم، واندلقت الخيل. وخَيْلٌ دُلُقٌ أَي مُنْدَلِقة شديدة الدُّفْعة؛ قال طرفة يصف خيلاً:
دُلْقٌ في غارةٍ مَسْفُوحةٍ،
كرِعالِ الطير أَسْراباً تَمُرْ
(* في ديوان طرفة روي صدرُ البيت على هذه الصورة:
ذُلُقُ الغارةِ في إفزاعهم).
وانْدلَق البابُ إذا كان يَنْصَفِق إذا فُتح لا يثبت مفتوحاً. ودَلَق بابَه دَلْقاً: فتحه فَتْحاً شديداً. وغارةٌ دُلُقٌ ودَلوقٌ: شديدة الدفْعِ؛ والغارةُ: الخيل المُغيِرة، وقد دَلَقُوا عليهم الغارةَ أي شنُّوها. ويقال للخيل: وقد انْدلَقت إذا خرجت فأسرعت السير. ويقال: دَلَقتِ الخيلُ دُلوقاً إذا خرجت مُتَتابِعةً، فهي خيل دُلُقٌ، واحدها دالق ودَلوق؛ وكان يقال لعُمارةَ بن زيد العَبْسي أخي الربيع بن زياد دالِق لكثرة غاراته. ودَلَقَ الغارةَ إذا قدَّمها وبَثَّها. ويقال: بَيْناهم آمِنون إذ دلَق عليهم السيلُ. ويال: أدْلَقْت المُخَّةَ من قَصَبة العظم فانْدَلَقت. ويقال: دلَق البعيرُ شِقْشِقَته يَدْلقُها دَلْقاً إذا أخرجها فاندلقت؛ قال الراجز يصف جملاً:
يَدْلُق مِثْل الحَرَمِيِّ الوافِرِ،
من شَدْقَمِيٍّ سَبِطِ المَشافِرِ
أي يُخرج شِقشقته مثل الحَرَمِيّ، وهو دَلْو مستوٍ من أدَم الحرَم. والدَّلُوق والدَّلْقاء: الناقة التي تتكسر أسنانها من الكِبَر فتَمُجُّ الماء؛ أنشد يعقوب:
شارِف دَلْقاء لا سِنَّ لها،
تَحْمِلُ الأَعْباء من عَهْدِ إرَمْ
وفي حديث حَليمة: معها شارف دلقاء أي متكسرة الأسنان لكبرها، فإذا شربت الماء سقط من فِيها، وهي الدِّلْقِمُ والدِّلْقَمُ؛ الأَخيرة عن يعقوب، وقد يكون ذلك للذكر؛ قال:
لاهُمَّ إنْ كنتَ قَبِلْتَ حَجَّتِجْ،
فلا يَزالُ شاحِجٌ يأْتيكَ بِجْ
أقْمَرُ نَهَّازٌ يُنَزِّي وفْرَتِجْ،
لا دِلْقِمُ الأَسْنانِ بل جَلْدٌ فَتِجْ
قال أبو زيد: يقال للناقة بعد البُزول شارِف ثم عَوْزَمٌ ثم لِطْلِطٌ ثم جَحْمَرِشٌ ثم جَعْماء ثم دِلْقِمٌ إذا سقطت أضْراسُها هَرَماً؛ والدلقم، بالكسر، والميم زائدة، كما قالوا للدَّقْعاء دِقْعِم وللدَّرْداء دِرْدِمٌ.
وجاء وقد دَلَق لجامَه أي وهو مجهود من العطش والإعياء. والدَّلَقُ، بالتحريك: دويبَّة، فارسي معرب.

### Türkçe

**الانْدِلاقُ**: ilerleme. Ve dışarı doğru çıkmış olan her şey, artık **انْدلَق** etmiştir. el-Leys:
**الدَّلْقُ**, meczûm, şeyin kendi çıkış yerinden süratle çıkmasıdır. Denir ki: **دَلَق** kılıç kınından, eğer düştü ve çekilmeksizin çıktıysa; ve inşad etti:
kılıç gibi, silahın kınından, **الدَّالِق**

İbn Sîde: **دَلَق** kılıç kınından **دَلْقاً** ve **دُلوقاً** ve **انْدلَق**; ikisi de: gevşedi ve çekip çıkarma olmaksızın süratle çıktı; ve yine, eğer kını yarıldı da ondan çıktıysa. Ve onu ben **أَدْلَقَه** ve ben onu **دلَقْته** **دَلْقاً** (yaparım), eğer onu kınından kaydırıp çıkardıysam. Ve bir kılıç **دالِقٌ** ve **دَلوق** (olur), eğer kınından çıkışı kaygan/kolay ise; çekme olmaksızın çıkar; ve o, kılıçların en iyisi ve en safıdır; ve her öne geçen ilerlemiş olan, o **دالق**tır.

Ve **انْدلَق** arkadaşları arasında: geçti de yürüyüp gitti. Ve **انْدلق** karnı: gevşedi ve öne doğru çıkarak çıktı. Ve onu mızrakladı da karnının bağırsakları **فاندَلَقَتْ أَقتاب بطنه**: bağırsakları çıktı. Ve hadiste: onun, sallallahu aleyhi ve sellem, dediği: kıyamet günü adam getirilir de ateşe atılır, böylece karnının bağırsakları **فتَنْدَلِقُ أَقتابُ بطنه**; Ebû Ubeyd dedi: **الاندلاق** şeyin yerinden çıkmasıdır; onunla, bağırsaklarının içinden çıkmasını kasteder; ve ondan (bu babdandır) hadis: “geldim, hâlbuki soğuk beni **أَدْلقَني**” yani beni çıkardı. Ve **اندلقَ** sel kavmin üzerine, yani hücum etti; ve atlar **اندلقت**. Ve **خَيْلٌ دُلُقٌ** yani şiddetli itişe sahip, atılgan **مُنْدَلِقة**; Tarafe atları vasfederek dedi:
**دُلْقٌ** bir baskında, dökülmüş (kanlı),
kuş sürüleri gibi, sürüler hâlinde geçer

(* Tarafe divanında beytin صدرُ (ilk mısraı) şu suret üzere rivayet edilmiştir:
**ذُلُقُ الغارةِ في إفزاعهم**).

Ve kapı **انْدلَق** eder, eğer açıldığında çarpıp kapanır da açık olarak sabit durmazsa. Ve **دَلَق** kapısını **دَلْقاً**: onu şiddetli bir açışla açtı. Ve bir baskın **دُلُقٌ** ve **دَلوقٌ**: şiddetli itişlidir; ve **الغارةُ**: baskın yapan atlardır; ve “onların üzerine baskını **دَلَقُوا**” yani onu başlattılar. Ve atlara denir: **وقد انْدلَقت** (hâliyle), eğer çıktılar da yürüyüşü hızlandırdılarsa. Ve denir: atlar **دَلَقتِ** **دُلوقاً**, eğer peş peşe çıkar oldularsa; artık onlar **خيل دُلُقٌ**tur; tekili **دالق** ve **دَلوق**tur; ve Rebî‘ b. Ziyâd’ın kardeşi ‘Umâra b. Zeyd el-‘Absî’ye, baskınlarının çokluğundan dolayı **دالِق** denirdi.

Ve **دَلَقَ** baskını, eğer onu öne aldı ve yaydıysa. Ve denir: onlar emniyette iken, birden sel onların üzerine **دلَق** etti. Ve Yâl dedi: iliği kemiğin kamışından **أدْلَقْت** de o **فانْدَلَقت**. Ve denir: deve, şıkşıka’sını **دلَق** eder, onu **يَدْلقُها دَلْقاً**, eğer onu çıkardı da o **فاندلقت** ise; recez söyleyen, bir deveyi vasfederek dedi:
**يَدْلُق** tıpkı bol (su taşıyan) **الحَرَمِيِّ** gibi,
**شَدْقَمِيٍّ**den, dudakları sarkık/yumuşak

yani şıkşıka’sını **الحَرَمِيّ** gibi çıkarır; o ise, Harem derisinden (yapılmış) düz bir kova olan **دَلْو**dur.

Ve **الدَّلُوق** ve **الدَّلْقاء**: yaşlılıktan dişleri kırılıp dökülen, bu yüzden suyu ağzından tükürürcesine akıtan dişi devedir; Ya‘kûb inşad etti:
dişsiz bir **شارِف دَلْقاء**,
İrem ahdinden beri yükleri taşır

Ve Halîme hadîsinde: onunla birlikte bir **شارف دلقاء** vardır, yani yaşlılığından dişleri kırılmıştır; su içtiğinde ağzından düşer; ve o **الدِّلْقِمُ** ve **الدِّلْقَمُ**dur; sonuncusu Ya‘kûb’dandır; ve bu, erkek için de olabilir; dedi ki:
Allah’ım, eğer haccını kabul ettiysen,
sana bir **شاحِجٌ** gelmeye devam etsin
**أقْمَرُ نَهَّازٌ** sıçratır, senin **وفْرَتِجْ**’ini,
dişleri **دِلْقِمُ** değil, bilakis sağlam, geniş

Ebû Zeyd dedi: dişi deveye, **البُزول**dan sonra **شارِف** denir, sonra **عَوْزَمٌ**, sonra **لِطْلِطٌ**, sonra **جَحْمَرِشٌ**, sonra **جَعْماء**, sonra **دِلْقِمٌ**, eğer azı dişleri yaşlılıktan düştüyse; ve **الدلقم**, kesre ile; ve **الميم** ziyadedir; nitekim **الدَّقْعاء** için **دِقْعِم** ve **الدَّرْداء** için **دِرْدِمٌ** dedikleri gibi.

Ve geldi, hâlbuki yularını **دَلَق** etmişti; yani susuzluk ve bitkinlikten zorlanmış hâlde. Ve **الدَّلَقُ**, hareke ile: küçük bir hayvancık; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır.
