# دلك (د-ل-ك) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%83
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%84%D9%83

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Duluk hayvanların otlayıp otlarını bitirdiği yer demektir

- Harfler: د - ل - ك
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [لِدُلُوكِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%83/siga/%D9%84%D9%90%D8%AF%D9%8F%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%83%D9%90.md) | لِفُعُولِ | Batmak için | 1 | 1 | [17:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%83/ayet/17:78.md) |

## Mücavir kökler — 9 mücavir (11 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [غسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Ğasak, Kanlı irin demektir
2. [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Fecr Yarık demektir
3. [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Güneş demektir
4. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
5. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
6. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Namaz
7. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Petekteki baldır
8. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
9. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دلك |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [زول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84.md), [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md), [فرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%83.md) |
| Zıt Kök | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yüzeyin diğerine temas ederek yumuşakça sürtünmesi ve bir şeyin yerinden kayıp sıyrılması |
| Çekirdek Özet 2 | Güneşin gök kubbedeki tepe noktasından batıya doğru kayması veya ufuk çizgisine inip gözden kaybolması |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın kesintisiz, akıcı ve sürtünmeli intikali ile ibadet vakitlerinin göksel seyre bağlanması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir el ovması veya salt akşam gurubu sayarak göksel cisimlerin yörüngesel kayış dinamiğini ve zeval vaktini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دل | Bir nesneyi bir yöne doğru serbest bırakma, sarkıtma, akıtma veya işaretle yönlendirme; [دلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88.md) (kovayı kuyuya salma) ve [دلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%84.md) (yol gösterme, nazlanarak gevşeme) köklerinde olduğu gibi dikey veya yatay yumuşak bir akış ve geçiş hareketi | ك | Avuç içi, kavrama ve baskı imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle serbest akış hareketi iki yüzeyin birbirine temas ederek sürtünmesine, ovulmasına ve bir şeyin temasla yerinden kaydırılmasına dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı; giriş, geçiş, açılma ve hareket | Bir durumdan diğerine geçişi, yer değiştirmenin başlangıcını ve hareket aralığını temsil eder |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, bağlama, sevk etme | Harekete belirli bir doğrultu verme, yönlendirme ve çekme etkisini yükler |
| ك | Avuç içi; kavrama, kaplama, temas etme | İki yüzey arasındaki fiziksel teması, el ayasının sürtünme baskısını ve kavramayı katar |
| دلك | Kapıdan geçerek yönelen avuç temasının sürtünmesi | Yüzeylerin birbiri üzerinden yumuşak bir baskı ve sürtünmeyle kayarak yön değiştirmesi ve yerinden ayrılması hareketini kurar |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi veya uzvu el ayasıyla bastırarak sürtmek, ovalamak; başağı parmaklar arasında ezerek daneyi kabuğundan ayırmak; deriyi yumuşatmak için ovmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairinin gece meşakkati ile konforu karşılaştırdığı beyitte yüzün kokuyla ovulması anlamında geçer: أَبِيتُ أَسْري، وتَبِيتي تَدْلُكي / وَجْهكِ بالعَنْبَرِ والمِسْكِ الذَّكِي |
| Erken Arapça kullanım | Güneşin göğün ortasından batıya kayması veya ufukta kaybolması için دَلَكَتِ الشَّمْسُ denilmiş; uzun yolculukların yorup pişkinleştirdiği deve için بَعِيرٌ مَدْلُوك ve hurma ile yağın ovularak yoğrulduğu yiyecek için دَلِيك tabiri kullanılmıştır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça دلك kökü, Sami dillerinde temas, sürtünme, baskı altında ezme ve yer değiştirme eylemlerini ifade eden kök kümeleriyle tematik yakınlık taşır. İbranicede dalak (דָּלַק) fiili tutuşmak, peşine düşmek, hararetle takip etmek anlamlarına gelirken, Süryanicede d-l-k kökü parıldama, yanma ve sürtünmeyle ısınma çağrışımlarını barındırır. İki yüzeyin birbirine sürtünmesi sonucu açığa çıkan hararet ile güneşin zeval vaktindeki yakıcı sıcaklığı ve ardından gelen batış eylemi arasında anlamsal bir geçişkenlik bulunur. Arapçada bu semantik çekirdek sert sürtünmeden ziyade yumuşak bir temasla yer değiştirme, ovalama ve güneşin dikey eksenden sıyrılarak akıp gitmesi yönünde özelleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyin başka bir şey üzerinden sürtünerek ve yumuşakça zail olması | Elle ovma eyleminden hareketle güneşin kubbe üzerindeki sürtünürcesine yavaş kayışına ad olmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice d-l-q ve Süryanice d-l-k biçimleri | Sürtünme, tutuşma, hararet ve peş peşe takip etme semantik alanı üzerinden bağlantılıdır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış halkalarda düzenli ve doğrulanabilir eşdeğer tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دلك | Anlamlı | Sürtmek, kaymak, zail olmak | El ile bir yüzeyi ovmak; güneşin zevale uğraması veya batması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [دكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%83%D9%84.md) | Anlamlı | Yığmak, basıp çiğnemek | Toprağın veya çamurun üst üste yığılarak ayakla çiğnenmesi ve sertleştirilmesi | Hedef kökle baskı uygulama bakımından ortak çekirdek; Kur'an'da geçmez |
| [لدك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%83.md) | Anlamlı | Yapışmak, yerleşmek | Bir şeyin bir yere sıkıca yapışıp kalması, ayrılmaması | Hedef kökteki kayma hareketinin aksine tutunma yönü; Kur'an'da geçmez |
| [لكد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%83%D8%AF.md) | Anlamlı | Yapışıp bulaşmak, keçeleşmek | Kılların, yünlerin veya kirin birbirine yapışarak keçeleşmesi | Temasın sabitlenmesi ve ayrışmaması hâli; Kur'an'da geçmez |
| [كدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D9%84.md) | Anlamlı | Sertleşmek, kalınlaşmak | Bedenin veya bir nesnenin kabalaşıp sertleşmesi | Sürtünmenin zıddı olan katılaşma yapısı; Kur'an'da geçmez |
| [كلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%AF.md) | Anlamlı | Toplamak, biriktirmek, sert taş | Suyun veya malın bir araya toplanması; sert ve kuru taşlık zemin | Baskı ve yoğunlaşma anlamı taşır; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دلك | Merkez | Sürtünerek kayma ve zeval | Bir yüzeye temas ederek yumuşakça ayrılma ve güneşin öğle çizgisinden batıya kayması | Yavaş, sürekli ve sürtünmeli yer değiştirme eylemidir |
| [زول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84.md) | Komşu | Yerinden ayrılma ve yok olma | Bir şeyin durduğu noktadan tamamen ayrılıp gitmesi | [زول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84.md) kökünde temas veya sürtünme şartı aranmaksızın genel ayrılış ve yok oluş esastır |
| [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md) | Komşu | Uzaklaşma ve gözden kaybolma | Güneşin ufkun altına inerek bütünüyle karanlığa gömülmesi | [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md) yön ve mesafece uzaklaşmayı ve batışı bildirir; gün ortası kayışını kapsamaz |
| [فرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%83.md) | Komşu | İki şeyi ovalayarak ayırma | Kuru başağı veya kabuklu bir şeyi ezerek parçalamak | [فرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%83.md) ovmanın sonucunda kırma ve ufalama hedefler; دلك ise yüzeyde pürüzsüzleştirici teması korur |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Zıt | Sabit kalma ve hareketsizlik | Bir nesnenin yerinde kaim kalması, kaymaması ve eksenini koruması | دلك kökünün içerdiği akıcı zeval ve temaslı yer değiştirmenin tam karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دلك | Sürtmek, ovmak, zail olmak | Fiziksel ovalama ile göksel cismin meridyenden kayışını birleştiren kök | Kesin |
| Latince | fricare, declinare | Ovalamak, sürtmek; sapmak, eğilmek | Fricare sürtme temasını karşılarken, declinare gök cisminin dikey eksenden sapmasını karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to rub, decline, culmination to setting | Ovalamak, zevale ermek, kaymak | To rub fiziksel sürtünmeyi, solar decline ise güneşin gök ortasından batışa doğru inişini verir | Güçlü |
| Almanca | reiben, sinken, Neigung der Sonne | Ovalamak, batmak, güneşin meyli | Reiben elle temas ederek sürtmeyi, Neigung der Sonne ise güneşin öğle hattından kaymasını ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | frotter, décliner | Sürtmek, ovmak; batıya meyletmek | Frotter bedensel veya nesnel teması, décliner ise göksel cismin inişe geçişini açıklar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| لِدُلُوكِ الشَّمْسِ | Güneşin göğün ortasından batıya kayması (zeval vakti) | Namaz vakitlerinin başlangıcını belirleyen göksel nizam bağlamı; İsrâ [17:78](https://lisan.digital/tr/ayet/17:78.md) |
| لِدُلُوكِ الشَّمْسِ | Güneşin ufukta batması (gurub vakti) | Gündüzün tamamlanıp gece karanlığının girmesini işaret eden zaman bağlamı; İsrâ [17:78](https://lisan.digital/tr/ayet/17:78.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kevnî nizam ve kader | Güneşin hareketindeki zorunlu ve şaşmaz intizamın ilahi kudrete ve ibadet vakitlerine delil kılınması | Kozmik düzenin sürekliliği ve yaratılıştaki amaçlılık |
| Fıkıh | Namaz vakitlerinin tayini | Dulûk kelimesinin zeval vaktini mi (öğle ve ikindi) yoksa doğrudan güneşin batışını mı (akşam) ifade ettiği ihtilafı | İbadetlerin ifası için güneşin hareketinin şer'i illet sayılması |
| Tefsir | İsrâ 78. ayetin tefsiri | Sahabe ve tâbiîn kavillerinde dulûkun öğle zevali veya gün batımı olarak yorumlanması arasındaki semantik köprü | Güneşin tepe noktasından batış çizgisine kadarki kayma sürecinin tamamı |
| Hadis | Namaz vakitlerini beyan eden rivayetler | Cibril hadisinde ve namaz vakti rivayetlerinde zevalin namazın ilk vakti olarak tayin edilmesi | Güneşin meridyen çizgisini aşarak batıya akması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vakitli ibadetlerin belirlenmesi | Göksel alamet ile mükellefiyet bağı | İbadet zamanını nesnel ve evrensel bir tabiat olayına bağlamak | Namaz vakti sübjektif hislere değil, güneşin apaçık fiziksel seyrine bağlanmıştır | Kesin |
| İlmi | Astronomi ve zaman ölçümü | Meridyen geçişi ve açısal kayma | Zamanın dakik taksimatını ve takvimsel ölçümü sağlamak | Güneşin dikey eksenden sapması, gölge boyu ve açı hesaplamalarının temelini kurar | Güçlü |
| Siyasi | Kamusal düzenin periyotları | Günlük nizamın doğal takvimi | Toplumsal mesai ve kamu işleyişini evrensel döngüye senkronize etmek | Yönetim ve adalet süreçlerinin tabiat ritmine uygun yürütülmesine zemin hazırlar | Muhtemel |
| İktisadi | Emek ve pazar zamanlaması | Üretim ve ticaret döngüsünün kırılma anı | Günlük iktisadi faaliyetlerin öğle zevaliyle yeniden düzenlenmesi | Sıcaklığın ve ışığın değişimine bağlı olarak çalışma ve dinlenme dengesinin kurulması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünmeli kayma hareketi ve açısal sapma | Bir kütlenin yüzey temasıyla oluşturduğu sürtünme direnci (kinetik sürtünme) ve bir ışık kaynağının dikey referans ekseninden sapması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal yıpranma veya yumuşak intikal | Bir sistemin, toplumun ya da kuralın sürtünme ve zamana bağlı olarak sert çatışmalar olmadan aşama aşama dönüşmesi | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Dulûk kavramını yalnızca akşam güneş batışı olarak görmek ya da salt modern saat dilimlerine indirgeyerek kozmik gözlemi devreden çıkarmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün çekirdeğindeki sürtünerek kayma eyleminin, güneşin tepe noktasından itibaren başlayan ve batışına kadar süren bütün iniş sürecini kuşatan genişlikte olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İsrâ 78. ayette emredilen namaz vakitlerinin eksik sayılmasına yol açmak; öğle ve ikindi vakitlerini bu ayetin nassî çerçevesi dışına itme tehlikesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vakitli farz kılınan namazın zaman ölçüsünü insan yapımı soyut sistemlere değil, kainat kitabının doğrudan okunabilir bir sayfası olan güneş hareketine bağladığı için hayatidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Günün bölümlerini, gece ve gündüzün ardışıklığını ve ibadet vakitlerini konu edinen ayetlerde tayin edicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İbadet vakitlerinin tesadüfi veya keyfi olduğu algısını yıkar; zeval ile gurub arasındaki kesintisiz göksel akışı tek bir kökle meczederek semantik birliği korur |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İki yüzeyin birbirine yumuşak bir baskı ile temas ederek sürtünmesi, ovulması ve bir nesnenin temas hâlindeyken yerinden sıyrılıp kayması.
- Soyut anlam: Bir varlığın zirve noktasındaki dengesinden ayrılarak bir yörünge veya süreç boyunca kademeli, sürekli ve yumuşak bir inişe veya kaymaya geçmesi.
- Sistematik karşılık: Kozmik döngülerin sürekliliği içinde zamanın ve ibadetin eşik noktalarının tabiatın kesintisiz açısal hareketiyle somutlaşması.
- LaTeX modeli: $$\theta(t) = \theta_0 + \int_{t_0}^t \omega(\tau) \, d\tau \quad \implies \quad \Delta x \propto -\mu \cdot F_N$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\theta(t)$, güneşin veya hareket eden bir cismin zamana bağlı açısal konumunu; $\theta_0$, zirve (meridyen/zeval) noktasındaki referans açıyı; $\omega(\tau)$, göksel cismin açısal kayma hızını temsil eder. İkinci kısımdaki $\Delta x$, yüzeyler arasındaki yer değiştirmeyi; $\mu$, yüzey sürtünme katsayısını; $F_N$ ise uygulanan normal kuvveti veya el ayasının baskısını gösterir. Model, دلك kökünün hem fiziksel ovma/sürtünme kuvvetini hem de güneşin tepe noktasından itibaren açısal olarak kayıp inişe geçiş dinamiğini matematiksel olarak ifade eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%84%D9%83/occurrences?meal=IK

### [İsra 17:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%83/ayet/17:78.md) — لِدُلُوكِ

أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا

Meal (IK): Güneşin batıya yönelmesinden gecenin kararmasına kadar namaz kıl. Sabah vakti de. Zira sabah vakti görülmesi gerekli bir ibadettir.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Duluk hayvanların otlayıp otlarını bitirdiği yer demektir. Deketmek silmek demektir. Şemsin duluku güneşin ufukta kaybolması, ğasak ise güneşin ışıklarının kaybolmasıdır.
Garbdan farkı: garb güneşin batmaya başlamasıdır. Duluk ise güneşin tamamen batmasıdır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%83/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

دَلَكْتُ الشيء بيدي أَدْلُكُهُ: دَلْكاً. ودَلَكَتِ الشمس دُلوكاً: زالتْ. وقال تعالى: "أَقِمِ الصلاةَ لِدُلوكِ الشمسِ إلى غَسَقِ الليلِ"، ويقال: دُلوكُها: غروبُها. ودَالَكَ الرجل غريمَه، أي ماطَله. والدَلوكُ: ما يُدْلَكُ به من طِيبٍ وغيره. والدَليكُ: الترابُ الذي تسفيه الريح، والدَليكُ: طعامٌ يُتَّخَذُ من زُبد وتمر كالثريد. وتَدَلَّكَ الرجل، أي دَلَكَ جسدَه عند الاغتسال. وفرسٌ مَدْلوكُ الحَجَبَةِ، إذا لم يكن لحَجَبَتِه إشرافٌ.

##### Türkçe

**دَلَكْتُ** şeyi elimle **أَدْلُكُهُ**: **دَلْكاً**. Ve güneş **دَلَكَتِ** **دُلوكاً**: kayboldu. Yüce Allah dedi ki: “Güneşin **دُلوكِ**’undan gecenin **غَسَقِ**’ına kadar namazı dosdoğru kıl”; ve denilir: onun **دُلوكُها**’sı: onun batışı. Ve adam, hasmını **دَالَكَ**; yani onu oyaladı. Ve **الدَلوكُ**: güzel koku ve başkasından, onunla ovulan şey. Ve **الدَليكُ**: rüzgârın savurduğu toprak; ve **الدَليكُ**: tereyağı ve hurmadan, tirid gibi yapılan bir yiyecek. Ve adam **تَدَلَّكَ**; yani yıkanma sırasında bedenini ovdu. Ve **مَدْلوكُ الحَجَبَةِ** bir at: eğer onun **حَجَبَتِه**’inde çıkıklık yoksa.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%83/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك د ل
كلد ، كدل ، لكد ، لدك ، دكل ، دلك : مستعملة .
كدل : أما كدل فإِنَّ الليث أهمله ، ووجدْتُ أَنَا فيه بَيتاً لِتَأَبَّطَ شَرّاً :
أَلاَ أَبْلِغَا سعدَ بنَ لَيْثٍ وجُنْدُعاً
وكَلْباً أَثيبُوا المَنَّ غيرَ المُكَدَّلِ
وقيل في تفسير المكدَّلِ أنه بمعنى المكَدَّرِ ، والقصيدة لامِيةٌ .
لدك : وأما لدك فإن الليث : زَعم أَن اللَّدَكَ : لزوقُ الشيءِ بالشيء .
( قلت ) : فإِن صَحّ ما قالهُ فالأصْلُ فيه : لَكِدَ أَي لصِقَ ، ثم قيل : لَدِكَ لَدَكاً ، كما قالوا : جَذَبَ وجَبَذَ .
دلك : قال الليث يقال : دلكْتُ السُّنُبلَ حتى انفرَك قشرُه عن حَبِّهِ .
قال : والدّلِيكُ : طعامٌ يُتَّخذُ من الزُّبْدِ والبُرِّ شِبْهُ الثَّريدِ .
وقال الله جل وعز : ( أَقِمِ الصَّلَواةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ الَّيْلِ ) ( الإسراء : 78 ) .
وقال الفراءُ : جاءَ عن ابن عباس في دُلُوكِ الشمسِ أنَّه زوالُهَا للظُّهرِ .
قال : ورأَيتُ العرب يَذهبُونَ بالدُّلُوكِ إلى غِيابِ الشمس ، أَنشدني بعضهم :
هذا مَقُامُ قَدميْ رَبَاحِ
ذَبّبَ حتى دَلَكتْ بَرَاحِ
يَعني الشمس .
( قلت ) : وقد روينا عن ابن مسعودٍ أَنه قال : دُلُوكُ الشمس : غروبُها .
وروى ابن هانىءٍ عن الأخفش أنهُ قال : دُلُوكُ الشَّمس : مِن زوالها إلى غروبها .
وقال أَبو إسحاق : دُلُوكُ الشمْس : زَوالُهَا في وقتِ الظُّهرِ وكذلك مَيْلُهَا للغروبِ هو دلُوكها أَيضاً .
يقال : قد دلكت بَرَاحِ وبِرَاحٍ أي قد مالت للزوال حتى صار الناظر يحتاجُ إِذا تبصَّرها أن يكسِر الشعاعَ عن بصرهِ براحَتهِ .
وأخبرني المنذريُّ عن ثعلب عن ابنِ الأعرابي في قوله : دَلكَتْ بَرَاح أي اسْتريح منها .
( قلت ) : والذي هو أَشْبَهُ بالحقِّ في قول الله جل وعز : ( أَقِمِ الصَّلَواةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ ( . . . الآية أَنَّ دُلُوكَها : زَوَالُهَا نصفَ النَّهَارِ حتى تكون الآيةُ مُنْتَظمةً للصَّلوات الخمسِ ، المعنى ، والله أَعْلم : أَقِمِ الصَّلاةَ يا محمَّدُ أي أدِمها في وقت زَوَال الشَّمْس إلى غَسَقِ اللَّيْل ، فيدْخُل فيها صلاَتَا العَشيِّ ، وهما الظُّهْرُ والعَصْرُ ، وصلاتَا العِشَاء في غَسَقِ اللَّيْل فهذه أربعُ صَلوَاتٍ ، والخامسةُ قوله جلّ وعزّ : ( وَقُرْءَانَ الْفَجْرِ ) ( الإسراء : 78 ) ، أَيْ وأَقِمْ صلاَةَ الفَجْر فَهَذِه خَمْسُ صُلواتٍ فُرضتْ على مُحمَّدٍ ( صلى الله عليه وسلم ) وأُمَّتِهِ . وإذا جعلْتَ الدُّلُوكَ غروبَ الشَّمْسِ كانَ الأمْرُ في هذه الآيةِ مَقْصُوراً على ثلاثِ صَلَوَاتٍ .
فإنْ قِيلَ فما مَعْنى الدُّلُوكِ في كلامِ العَرَبِ ؟ .
قيل : الدُّلوكُ : الزَّوَالُ ، ولذلك قيل لِلشَّمْسِ إِذا زَالَتْ نصفَ النَّهارِ : دَالِكَةٌ ، وقيل لها إذا أَفَلَتْ : دَالِكَةٌ لأنَّها في الحَالتَيْن زَائِلةٌ .
وفي ( نوادر الأعراب ) : دَمَكَتِ الشمسُ ، ودَلَكَت ، وعلَتْ ، واعْتَلَتْ ، كلُّ هذا : ارْتفاعُهَا ، وسُمِّيَ ارْتِفَاعُها دُلُوكاً لِزَوَالها عن مطْلَعها ، وقيل له : دُمُوكٌ لِدَوَرَانِها .
وفي حديث عمر أنَّه كَتَبَ إلى خالد بن الوليد أنّهُ بَلغني أنهُ أُعِدَّ لك دَلُوكٌ عُجنَ بالخمر ، وإنِّي أَظُنُّكُمْ آلَ المُغِيرة ذَرْوَ النَّارِ ، والدَّلُوكُ : اسمُ الدّواءِ أو الشَّيْء الذي يُتَدَلَّكُ به كالسَّحُورِ لما يُتَسَحّرُ بِهِ ، والفَطُورِ لما يُفْطَرُ عليه ، وسُئلَ الحسنُ عن الرَّجُل يُدَالِكُ أَهْلَهُ فقالَ : نعمْ إِذا كانَ مُلْفَجاً .
قال أبو عبيد قوله : يُدَالكُ يَعْني المَطْلَ بالمهْرِ ، وكلُّ مُماطِلٍ فهو مُدَالِكٌ .
وقال شمرٌ قال الفَرّاءُ : المدَالِكُ : الذي لا يرفَعُ نَفْسَهُ عن دَنِيَّةٍ وهو مُدْلِكٌ وهم يُفَسِّرونَه المَطُولَ . وأنشد :
فلا تَعْجَلْ عَلَيَّ ولاَ تَبُصْنِي
وَدَالِكْني فإِنِّي ذو دِلاَكِ
وقال بعضهم : المُدَالكةُ : المصابَرَةُ ، وقال بعضهم : المدالكَةُ ، الإِلحاحُ في التَّقاضي ، وكذلك : المُعارَكةُ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الدُّلُكُ : عُقلاءُ الرِّجال ، وهمُ الحُنُكُ ، ورجلٌ دَليكٌ حَنِيكٌ ، قد مارَسَ الأمورَ وعرَفَها ، وبَعِيرٌ مَدْلوكٌ إِذا عاوَدَ الأسْفارَ ومرنَ عليها ، وقدْ دَلَكَتْهُ الأسفارُ . وقال الرَّاجزُ :
علِّ عَلاَوَاكَ على مَدْلوكِ
على رَجِيعِ سَفَرٍ مَنْهوكِ
ويقال : فَرَسٌ مَدْلوكُ الحرْقَفَةِ إِذا كانَ مُسْتَوِياً .
كلد : قال الليث : أبو كَلَدَةَ مِن كُنَى الضَّبع ويقال : ذِيخٌ كالِدٌ أي قديمٌ ، والكَلَدَةُ : الأرْضُ الصُّلْبَةُ .
والعربُ تقولُ : ضَبُّ كَلَدَةٍ لأنها لا تحفر جُحْرها إلا في الأرْضِ الصُّلبَةِ .
دكل : ( أبو عبيد عن أبي عمرو ) : الدَّكَلةَ : القوْمُ الذين لا يُجيبون السُّلطانَ من عزِّهم .
يقال : هُمْ يَتَدَكَّلون على السلطَان .
( أبو زيد ) : تَدَكَّلْتُ عليهِ تَدَكُّلاً أي تدَلَّلتُ ، وأنشد :
عليَّ بالدّهْنَا تَدَكَّلِينَا
وقال ابن أَحْمرَ :
أَقولُ لِكَنَّازٍ تَدَكِّلْ فإِنّهُ
أُباً لا أَظُنُّ الضأْنَ منه نواجِيَا
ويروى توكَّلْ ومعناهُما واحد ، وأنشد غيره :
عليٌّ له فَضْلانِ فَضْلُ قَرَابةٍ
وفَضلٌ بِنَصْل السيْف والسُّمُر الدُّكْل
قال أبو العباس : الدُّكْلُ والدُّكْنُ : الرِّماحُ التي فيها دُكْنَةٌ .
لكد : قال الليث : الألْكَد : اللئيمُ المُلصَق بقومه . وأنشد :
يُناسبُ أَقواماً لِيُحْسَبَ فيهمُ
ويَتركُ أَصلاً كانَ من جِذْمِ أَلْكَدَا
وإِذا أَكلَ الإنسانُ شيئاً لزجاً فلزِجَ بشفتِهِ . قيل : لَكِدَ بِفيهِ أَي لصِقَ .
وقال الأصمعيُّ : تَلَكَّدَ فلانٌ فلاناً إذا اعْتنَقهُ تَلَكُّداً .
ويقال : بَاتَ فلانٌ يُلاَكِدُ الغُلَّ ليلته أَي يُعانيهِ ويعالجه .
وقال أسامَةُ الهذليُّ يصفُ رَامِياً :
فمدَّ ذِرَاعيهِ وَأَجْنَأَ صُلبَهُ
وفَرَّجَها عَطْفَى مُمِرٌّ ملاكِدُ
ويقال : لَكِدَ الوَسَخُ بيدهِ ، ولَكِدَ شَعرهُ إِذا تَلَبَّدَ ، ورجلٌ لَكِدٌ نَكِدٌ إِذا كان لَحِزاً .
قال صَخْرُ الغَيِّ :
والله لو أَسْمَمَتْ مَقَالتَهَا
شَيْخاً من الزُّبِّ رَأسُهُ لَبِدُ
لفاتَح البَيْعَ يَومَ رُؤيتهَا
وَكانَ قَبْلُ ابتِياعُهُ لَكِدُ
ويقال : رأيتُ فلاناً مُلاكِداً فلاناً أي مُلازماً .

##### Türkçe

ك د ل
**كلد** ، **كدل** ، **لكد** ، **لدك** ، **دكل** ، **دلك** : kullanımdadır.

**كدل** : **كدل**’e gelince, gerçekten **الليث** onu ihmal etti; ben ise onda **لِتَأَبَّطَ شَرّاً**’a ait bir beyit buldum:
أَلاَ أَبْلِغَا سعدَ بنَ لَيْثٍ وجُنْدُعاً
وكَلْباً أَثيبُوا المَنَّ غيرَ المُكَدَّلِ
Ve **المكدَّل**’in tefsirinde, onun **المكَدَّر** mânâsında olduğu söylenmiştir; kaside ise lâmiyedir.

**لدك** : **لدك**’e gelince, gerçekten **الليث**: **اللَّدَكَ**’ın, şeyin şeyle yapışması olduğunu iddia etti.
( Dedim ): Eğer onun söylediği sahih ise, onda asl şudur: **لَكِدَ** yani yapıştı; sonra **لَدِكَ لَدَكاً** denildi; nitekim **جَذَبَ** ve **جَبَذَ** dedikleri gibi.

**دلك** : **الليث** dedi: “Denilir: **دلكْتُ السُّنُبلَ**; kabuğu tanesinden ayrılıncaya kadar.”
Dedi: **الدّلِيكُ**: tereyağı ve buğdaydan yapılan, **الثَّريد** benzeri bir yemektir.
Ve Allah, aziz ve celil, dedi: ( **أَقِمِ الصَّلَواةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ الَّيْلِ** ) (الإسراء: 78).
Ve **الفراءُ** dedi: İbn Abbas’tan, güneşin **دُلُوكِ**’u hakkında, onun öğle için zevali olduğu gelmiştir.
Dedi: Arapları gördüm ki **الدُّلُوكِ**’u güneşin kayboluşuna götürüyorlar; onlardan biri bana şu beyti okudu:
هذا مَقُامُ قَدميْ رَبَاحِ
ذَبّبَ حتى دَلَكتْ بَرَاحِ
Güneşi kastediyor.
( Dedim ): İbn Mesud’dan rivayet ettik ki o dedi: Güneşin **دُلُوكُ**’u: onun batışıdır.
İbn Hânî’, **الأخفش**’ten rivayet etti ki o dedi: Güneşin **دُلُوكُ**’u: zevalinden batışına kadardır.
Ve **أَبو إسحاق** dedi: Güneşin **دُلُوكُ**’u: öğle vaktinde zevalidir; yine onun batışa meyli de onun **دلُوك**’udur, yani ayrıca.
Denilir: **قد دلكت بَرَاحِ وبِرَاحٍ**; yani zevale meyletti; öyle ki ona bakan, onu dikkatle gördüğünde, avucuyla ışını gözünden kırmaya ihtiyaç duyar.
Ve bana **المنذريُّ** haber verdi; **ثعلب**’den; **ابنِ الأعرابي**’den, onun sözü hakkında: **دَلكَتْ بَرَاح** yani ondan rahatladı.
( Dedim ): Allah, aziz ve celil, sözünde hakka daha benzer olan şudur: ( **أَقِمِ الصَّلَواةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ** (… âyet) onun **دُلُوك**’unun, günün yarısında zevali olmasıdır; ta ki âyet beş vakit namaz için muntazam olsun. Mânâ, Allah daha iyi bilir: “Ey Muhammed, güneşin zeval vaktinden gecenin **غَسَقِ**’ına kadar namazı ikame et”; böylece onda iki **العَشيِّ** namazı, yani **الظُّهْرُ** ve **العَصْرُ**, ve gecenin **غَسَقِ**’ında iki **العِشَاء** namazı girer; işte bunlar dört namazdır. Beşincisi ise, aziz ve celil olanın sözü: ( **وَقُرْءَانَ الْفَجْرِ** ) (الإسراء: 78), yani “ve sabah namazını ikame et”; işte bunlar, Muhammed’e ( صلى الله عليه وسلم ) ve ümmetine farz kılınmış beş namazdır. Eğer **الدُّلُوك**’u güneşin batışı yaparsan, bu âyetteki emir üç namazla sınırlı olur.
Eğer denilirse: Arap kelâmında **الدُّلُوك**’un mânâsı nedir?
Denilir: **الدُّلوكُ**: zevaldir; bu yüzden güneşe, günün yarısında zeval ettiğinde: **دَالِكَةٌ** denildi; ve ona, battığında da: **دَالِكَةٌ** denildi; çünkü o iki hâlde de zâildir.
Ve ( **نوادر الأعراب** )’da: **دَمَكَتِ الشمسُ** ve **دَلَكَت** ve **علَتْ** ve **اعْتَلَتْ**; bütün bunlar: onun yükselmesidir. Onun yükselmesi, doğuş yerinden zeval ettiği için **دُلُوكاً** diye adlandırıldı; ve ona **دُمُوكٌ** denildi; onun dönmesi sebebiyle.
Ve Ömer’in hadîsinde: gerçekten o, Hâlid b. Velîd’e yazdı: “Bana ulaştı ki senin için şarapla yoğrulmuş bir **دَلُوكٌ** hazırlanmış; ben de sizi, **آلَ المُغِيرة**’yi ateşin kıvılcımı sanıyorum.” **الدَّلُوكُ**: ilacın adı yahut onunla ovalanılan şeyin adıdır; tıpkı **السَّحُورِ**’un, onunla sahur yapılan şeye; ve **الفَطُورِ**’un, onunla iftar edilene isim olması gibi. Ve Hasan’a, adamın ehliyle **يُدَالِكُ** etmesi soruldu; o da dedi: “Evet; eğer **مُلْفَجاً** ise.”
**أبو عبيد** dedi: Onun sözü: **يُدَالكُ**; mehirde oyalamayı kastediyor; her oyalayan ise **مُدَالِكٌ**’tir.
Ve **شمرٌ** dedi: **الفَرّاءُ** dedi: **المدَالِكُ**: kendisini aşağılıktan yükseltmeyen kimsedir; o **مُدْلِكٌ**’tir; onlar onu **المَطُولَ** diye tefsir ederler. Ve şu beyti okudu:
فلا تَعْجَلْ عَلَيَّ ولاَ تَبُصْنِي
وَدَالِكْني فإِنِّي ذو دِلاَكِ
Ve bazısı dedi: **المُدَالكةُ**: sabretme/katlanmadır. Ve bazısı dedi: **المدالكَةُ**: alacak istemede ısrardır; aynı şekilde: **المُعارَكةُ**.
( **ثعلب عن ابن الأعرابي** ): **الدُّلُكُ**: erkeklerin akıllılarıdır; onlar **الحُنُكُ**’tur. Ve **رجلٌ دَليكٌ حَنِيكٌ**: işleri tecrübe etmiş ve onları bilmiş. Ve **بَعِيرٌ مَدْلوكٌ**: yolculuklara tekrar tekrar döndüğünde ve onlara alıştığında; yolculuklar onu **دَلَكَتْهُ**. Ve **الرَّاجزُ** dedi:
علِّ عَلاَوَاكَ على مَدْلوكِ
على رَجِيعِ سَفَرٍ مَنْهوكِ
Ve denilir: **فَرَسٌ مَدْلوكُ الحرْقَفَةِ**: eğer düzgün/denk ise.

**كلد** : **الليث** dedi: **أبو كَلَدَةَ** sırtlanın künyelerindendir. Ve denilir: **ذِيخٌ كالِدٌ** yani eski. Ve **الكَلَدَةُ**: sert topraktır.
Ve Araplar der ki: **ضَبُّ كَلَدَةٍ**; çünkü o, inini ancak sert toprakta kazar.

**دكل** : ( **أبو عبيد عن أبي عمرو** ): **الدَّكَلةَ**: izzetlerinden dolayı sultana cevap vermeyen kavimdir.
Denilir: **هُمْ يَتَدَكَّلون على السلطَان**.
( **أبو زيد** ): **تَدَكَّلْتُ عليهِ تَدَكُّلاً** yani nazlandım; ve şu beyti okudu:
عليَّ بالدّهْنَا تَدَكَّلِينَا
Ve **ابن أَحْمرَ** dedi:
أَقولُ لِكَنَّازٍ تَدَكِّلْ فإِنّهُ
أُباً لا أَظُنُّ الضأْنَ منه نواجِيَا
Ve **توكَّلْ** diye de rivayet edilir; ikisinin mânâsı birdir. Ve başkası şu beyti okudu:
عليٌّ له فَضْلانِ فَضْلُ قَرَابةٍ
وفَضلٌ بِنَصْل السيْف والسُّمُر الدُّكْل
**أبو العباس** dedi: **الدُّكْلُ** ve **الدُّكْنُ**: içinde **دُكْنَةٌ** bulunan mızraklardır.

**لكد** : **الليث** dedi: **الألْكَد**: kavmine yapışık alçak kimsedir. Ve şu beyti okudu:
يُناسبُ أَقواماً لِيُحْسَبَ فيهمُ
ويَتركُ أَصلاً كانَ من جِذْمِ أَلْكَدَا
Ve insan yapışkan bir şey yediğinde, dudağına yapışırsa; denilir: **لَكِدَ بِفيهِ** yani yapıştı.
Ve **الأصمعيُّ** dedi: **تَلَكَّدَ** falan, falanı kucakladığında **تَلَكُّداً** (kucaklayarak).
Ve denilir: Falan, gecesini **يُلاَكِدُ الغُلَّ** geçirir; yani ona katlanır ve onu tedavi eder/işler.
Ve **أسامَةُ الهذليُّ**, bir okçuyu vasfederek dedi:
فمدَّ ذِرَاعيهِ وَأَجْنَأَ صُلبَهُ
وفَرَّجَها عَطْفَى مُمِرٌّ ملاكِدُ
Ve denilir: **لَكِدَ الوَسَخُ بيدهِ**; ve **لَكِدَ شَعرهُ**: eğer keçeleştiyse. Ve **رجلٌ لَكِدٌ نَكِدٌ**: eğer huysuz/sıkıntılı ise.
**صَخْرُ الغَيِّ** dedi:
والله لو أَسْمَمَتْ مَقَالتَهَا
شَيْخاً من الزُّبِّ رَأسُهُ لَبِدُ
لفاتَح البَيْعَ يَومَ رُؤيتهَا
وَكانَ قَبْلُ ابتِياعُهُ لَكِدُ
Ve denilir: Falancayı falanla **مُلاكِداً** gördüm; yani ملازم (ayrılmayan, yapışık duran).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%83/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال واللام وما يثلثهما)
  (دلم)  الدال واللام أصلٌ يدلُّ على طولٍ وتَهدُّل في سواد. فالأدلم من الرِّجال: الطويل الأسود؛ وكذلك هو من الجِمال والجِبال. وزعم ناسٌ أن الدَّيلم: سوادُ اللّيل وظُلْمته. فأمَّا قول عنترة:
  * زَوْرَاءَ تَنْفِرُ عَنْ حِيَاضِ الدَّيْلَمِ([1]) *
  فيقال إنّهم الأعداء. فإن كان كذا فالأعداء يُوصَفون بهذا. قال الأعشى:
  * هم الأعداء فالأكبادُ سُودُ([2]) *
  وقال قومٌ: الديلم مكانٌ أو قبيلٌ. ويقال: جاء بالدَّيْلَم، أي بالدَّاهية. وهذا تشبيهٌ. والدَّلَمُ: الهَدَلُ في الشَّفَة.
  (دله)  الدال واللام والهاء أُصَيلٌ يدلُّ على ذَهاب الشّيء. يقال ذهب دَمُ فُلانٍ دَلْهاً، أي بُطْلاً. وَدَلَّهَ عقلَه الحُبُّ وغيرُه، أي أذهب.
  (دلي)  الدال واللام والحرف المعتل أصلٌ يدلُّ على مقارَبة الشَّيء ومداناتِه بسُهولةٍ ورِفْق. يقال: أدلَيْتُ الدّلوَ، إذا أرسلْتَها في البئر، فإذا نَزَعْتَ فقد دَلَوْت. والدَّلْو: ضَربٌ من السَّير سهلٌ. قال:
  * لا تَعْجَلا بالسَّيْرِ وادلُوَاها([3]) *
  والدَّلاَة: الدَّلوُ أيضاً، ويُجْمع على الدِّلاء. فأمَّا قولـه:
آليت لا أُعطي غلاماً أبداً *** دَلاتَه إنِّي أُحِبُّ الأسودا([4])  فإنّه أراد بِدَلاتِه سَجْلَه ونَصِيبَه من الوُدّ. والأسودُ ابْنهُ.
  ويقال أدلى فلانٌ بحجَّته، إذا أتى بها. وأدلى بمالِهِ إلى الحاكم: إذا دَفعَه إليه. قال جلَّ ثناؤه: ﴿وَتُدْلُوا بِهَا إلى الحُكَّامِ﴾ [البقرة 188].
  ويقال دلَوْتُ إليه بفلانٍ: استشفعت به إليه. ومن ذلك حديث عمر في استسقائه بالعباس: "اللهمَّ إنّا نتقرَّبُ إليك بعَمِّ نبيِّك، وقَفِيَّةِ آبائه، وكُبْرِ رِجاله. ودلَوْنا به إليك مستَشْفِعِين".
  ويحمل على هذا قولهم: جاء فلانٌ بالدَّلْو، أي الدَّاهية. وأنشد:
يحمِلْن عَنْقَاءَ وعَنقَفِيرا([5])والدَّلْوَ والدَّيْلَمَ والزَّفيرا([6])  ويقال: دَالَيتُ الرّجلَ، إذا داريتَه([7]). ويقال هو دَلاَّءُ مالٍ، إذا كان سائِس مالٍ وخائِلَه.
  (دلب)  الدال واللام والباء ليس بشيء. والدُّلْبُ فيما يقال: شَجَرٌ([8]).
  (دلث)  الدال واللام والثاء أصلٌ يدلُّ على الاندفاع. يقال لمدَافع السيل المدالث؛ الواحد مَدْلَثٌ. والناقة الدِّلاث: السريعة. يقال اندلَثَتِ النّاقةُ
تندَلِثُ اندلاثاً. وحكى بعضُهم: دلَثَ الشَّيخُ، مثل دَلَف. ويقال اندلَثَ فُلانٌ على فُلانٍ، إذا اندرَأَ عليه وانصبَّ.
  (دلج)  الدال اللام والجيم أصلٌ يدلُّ على سَيرٍ ومَجيءٍ وذَهاب. ولعلَّ ذلك أكثرَ ما كان في خُِفْيَةٍ. فالدَّلَج: سَيْر اللَّيل. ويقال أَدْلَجَ القومُ، إذا قطعوا الليلَ كلَّه سيراً؛ فإِنْ خرَجُوا مِن آخِر الليل فقد ادَّلجوا، بتشديد الدال. ويقال إنَّ أبا المُدْلِج([9]) القُنْفذ، ويزعُمون أنَّ أكثرَ حركتِه باللَّيل. والدَّوْلج: السَّرب. والدَّوْلَج: كِناس الوحشيّ. وهو قياسُ الباب؛ لأنّهما يُستخفَى فيهما.
  ثم يُحمَل على الباب، فيقال للذي يأخذ الدَّلو من رأس البئر إلى الحوض: الدَّالج، وذلك المكان المَدْلَج. والفِعل دَلَج يَدْلُجُ دُلُوجا([10]). قال:
كأنَّ رِماحَهُم أَشْطَانُ بِئْرٍ *** لها في كلِّ مَدْلَجةٍ خُدودُ([11])  وأمَّا قولُ الشَّمَّاخ:
وتشكو بعَينٍ ما أكلَّ ركابَها *** وقيلَ المنَادِي أصبَحَ القومُ أدْلِجِي([12])  فإنّه حكَى صوتَ المنادِي، أنّه كان مرّةً ينادي: أصبَحَ القَومُ، ومرة ينادي: أدلجي([13])، يَأمُرُ بذلك.
  (دلح)  الدال واللام والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على مَشْي وثِقَل المحمول. يقول العرب: دَلَحَ البعيرُ بحِمْلِهِ، إذا مشى به بثقَل. وسَحابةٌ دَلوحٌ: كأنَّها تجرِي بمائها، ومن ذلك حديث سَلْمان: "أنّه اشترى هو وأبو الدَّرداءِ لحماً، فتدالَحَاهُ بينهما علىعُودٍ"، أي حَمَلاه ونَهَضَا به. ويقال سحابةٌ دَلوحٌ، وسَحائب دُلَّح. قال:
بينما نَحْنُ مُرْتِعُون بفَلْجٍ *** قالت الدُّلَّحُ الرِّواءُ إنيهِِ([14])  (دلس)  الدال واللام والسين أصلٌ *يدلُّ([15]) على سَتْرٍ وظُلْمة. فالدَّلَس: دَلَسُ الظَّلام. ومنه قولهم: لا يُدالِسُ، أي لا يُخادع. ومنه التَّدْليس في البيع، وهو أن يبِيعَه من غير إبانةٍ عن عيبه، فكأنّه خادَعَه وأتاهُ به في ظلامٍ.
  وأصلٌ آخَرُ يدل على القِلّة. يقول العرب: تدلَّسْتُ الطَّعامَ، إذا أخذْتَ منه قليلاً قليلاً. وأصل ذلك من الأَدْلاس، وهي من النبات رِبَبٌ([16]) تُورِقُ في آخِر الصيف. يقولون: تَدَلَّسَ المالُ، إذا وقع بالأَدلاس([17]).
  (دلص)  الدال واللام والصاد تدلُّ على لِينٍ ونَعْمة. فالدِّلاص: الدِّرع الليِّنة. ويقولون: دَلَصت السُّيول الصّخرةَ، كأنها ليَّنَتْها. قال:
  * صَفاً دَلَصَتْهُ طَحْمَةُ السَّيلِ أخْلَقُ([18]) *
  والدَّليص: البَرَّاق. ويقال اندَلَصَ الشَّيءُ مِن يَدي، إذا سَقَط. وكأنَّ هذا مشتقٌّ، أو تكونُ الدّالُ بدلاً من الميم، وهو من انْمَلَصَ وأَمْلصت المرأة، إذا أَسْقَطَت.
  (دلظ)  الدال واللام والظاء أُصَيلٌ يدلُّ على الدَّفْع. يقال دَلَظْته. دَلْظاً، إذا دفَعْتَه. وَحكى بعضُهم: أقبل الجيش يَتَدَلْظَى([19])، إذا دَفَعَ بعضُه بعضاً.
  (دلع)  الدال واللام والعين أُصَيلٌ يدلُّ على خُروجٍ. تقول: دَلَعَ لسانُه:  خرجَ. ودَلَعَهُ هو، إِذا أخرجَه. والدَّلِيع: الطريق السَّهل. ويقال اندلَعَ بطنُه، إذا أخرج أمامَه.
  (دلف)  الدال واللام والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على تقدُّمٍ في رِفق فالدَّليف: المشْيُ الرُّوَيد. يقال دَلَفَ دَلِيفاً؛ وهو فَوْقَ الدَّبِيب. ودلَفَت الكتيبة في الحرب. قال أبو عُبيد: الدَّلْف: التقدُّم؛ دَلَفْناهم، أي تقدَّمناهم([20]). والدَّالف: السَّهم الذي يقَع دون الغَرَض ثم ينبُو عن موضِعِه.
  (دلق)  الدال واللام والقاف أصلٌ واحد مطّرد، يدلُّ على خروج الشيء وتقدُّمه. فالنّاقة الدَّلوق هي التي تَكَسَّرَ أسنانُها فالماء يخرُج من فمها. ويقال اندلَقَ السَّيفُ مِنْ غِمده، إذا خرج من غير أن يُسَلّ. واندلقت أقتابُ بَطْنه، إذا خرجَتْ أمعاؤُه. واندلَقَ السَّيلُ على القَوم، واندلَقَ الجيش. قال طرفة:
دُلُقٌ في غارَةٍ مَسْفُوحَةٍ *** كرِعَال الطَّيرِ أسراباً تَمُرّْ([21])  وناقة دُلُقٌ: شديدة الدُّفعة. والاندلاق: التقدُّم. وكان يقال لعُمارةَ بن زيادٍ العبسيّ أخِي الرَّبيع: "دالق"([22]).
  (دلك)  الدال واللام والكاف أصلٌ واحد يدلُّ على زَوالِ شيءٍ عن شيء، ولا يكون إلاَّ برِفْق. يقال دَلَكَت الشّمسُ: زالت. ويقال دَلَكَتْ غابت. والدَّلَكُ: وقتُ دُلوك الشَّمس. ومن الباب دَلَكْتُ الشَّيء، وذلك أنّك إذا فعلْتَ ذلك لم تكَدْ يدُك تستقرُّ على مكانٍ دُونَ مكان. والدَّلُوك: ما يتدلَّكُ به الإنسان مِن طِيبٍ وغَيره. والدَّلِيكُ: طعامٌ يُتَّخَذ من زُبدٍ وتَمْرٍ شبه الثّرِيد، والمدلوك: البعير الذي قد دلَكَتْه الأسفار وكَدَّتْه. ويقال بل هو الذي في رُكْبتيه([23]) دَلَكٌ، أي رخاوة؛ وذلك أخَفُّ من الطَّرَق. وفرسٌ مَدلُوك الحَجَبَةِ، أي ليس بحَجَبَتِه إشرافٌ. وأرضٌ مدلوكة، أي مأكولة؛ وذلك إذا كانت كأنّها دُلِكَتْ دَلْكاً. ويقال الدُّلاكة آخِرُ ما يكون في الضَّرع من اللّبن، كأنّه سُمِّي بذلك لأنَّ اليد تَدْلُك الضَّرع.
  قال أحمد بن فارس: إنّ لله تعالى في كلِّ شيءٍ سِرّاً ولطيفةً. وقد تأمّلْتَ في هذا الباب من أوّله إلى آخره فلا تَرَى الدّالَ مؤتلفةً مع اللام بحرفٍ ثالث إلا وهي تدلُّ على حركةٍ ومجيءٍ، وذَهابٍ وزَوَالٍ من مكانٍ إلى مكان، والله أعلم([24]).
---------------------------------------------------------------
([1]) من معلقة عنترة. وصدره: * شربت بماء الدحرضين فأصبحت *
([2]) ديوان الأعشى 215 واللسان (سود). وصدره: * فما أجشمت من إتيان قوم *
([3]) الرجز في اللسان (دلا).([4]) الرجز في اللسان (دلا).
([5]) في الأصل: "والزقرا"، صوابه من المواضع السابقة.
([6]) في الأصل: "وعقنقيرا"، صوابه في اللسان (عنق، خشب، دلا، دلم، زفر)، وأمالي ثعلب 589.
([7]) في الأصل: "دارأته"، صوابه من اللسان.
([8]) في الأصل: "الشجر"، صوابه من المجمل.
([9]) يقال للقنفذ "مدلج" و"أبو مدلج" ذكرهما في القاموس، ولم يذكر في المجمل واللسان إلا الأول.
([10]) ويقال أيضاً دلج يدلج، بكسر اللام في المضارع، دلجا، بالفتح.
([11]) ديوان عنترة 63 واللسان (دلج).
([12]) لم يرد البيت في ديوان الشماخ. وكذا ورد ضبطه في اللسان (دلج، صبح).
([13]) في الأصل هنا وفي متن البيت: "ادلج"، صوابه من اللسان.
([14]) البيت في المجمل. و"إنيه" بكسر الهمزة والنون: كلمة تقال عند الإنكار. انظر اللسان (أنى 53).
([15]) في الأصل: "يقال".
([16]) الربب: جمع ربة بكسر الراء وتشديد الباء، وهي نبتة صيفية.
([17]) الأدلاس: جمع دلس، بالتحريك. وفي الأصل: "بالأدلال" محرف.
([18]) لذي الرمة في ديوانه 396 واللسان (دلص). وصدره: *إلى صهوة تحدو محالا كأنه*
([19]) في الأصل: "شد لظى"، صوابه من المجمل. والذي في اللسان والقاموس: "ادلنظى".
([20]) في الأصل: "التقديم، ولغناهم، أي تقدمنا" صوابه من المجمل واللسان.
([21]) ديوان طرفة 72 واللسان والمجمل (دلق).
([22]) في القاموس وشرحه أنه سمي بذلك لكثرة غاراته.
([23]) في الأصل: "بكيت"، تحريف.
([24]) بنهاية هذه المادة ينتهي الجزء المطبوع من المجمل. وسأستمر في مقابلته بعد ذلك بالنسخة المخطوطة بدار الكتب المصرية برقم 382 لغة.
ـ

##### Türkçe

(**باب الدال واللام وما يثلثهما**)
  (**دلم**)  **الدال** ve **اللام**; siyahlıkta bir uzunluğa ve sarkmaya delâlet eden bir asıldır. Erkeklerden **الأدلم**: uzun, siyah (kimsedir); develerden ve dağlardan da böyledir. Bir topluluk iddia etti ki **الدَّيلم**: gecenin siyahlığı ve karanlığıdır. Amma Antara’nın sözü:
  * زَوْرَاءَ تَنْفِرُ عَنْ حِيَاضِ الدَّيْلَمِ([1]) *
  hakkında “onlar düşmanlardır” denir. Eğer böyle ise, düşmanlar bununla vasıflandırılır. A‘şâ dedi:
  * هم الأعداء فالأكبادُ سُودُ([2]) *
  Bir kavim dedi ki: **الديلم** bir mekândır yahut bir kabiledir. Ve denir: **بالدَّيْلَم** ile geldi; yani musibet ile. Bu bir benzetmedir. Ve **الدَّلَمُ**: dudakta sarkmadır.
  (**دله**)  **الدال** ve **اللام** ve **الهاء**; bir şeyin gitmesine delâlet eden bir asıldır. Denir: falanın kanı **دَلْهاً** gitti; yani boşa. Ve sevgi ve başkası onun aklını **دَلَّهَ** etti; yani giderdi.
  (**دلي**)  **الدال** ve **اللام** ve illetli harf; bir şeye kolaylık ve yumuşaklıkla yaklaşmaya ve ona yakın olmaya delâlet eden bir asıldır. Denir: kovayı kuyuya saldığın zaman **أدلَيْتُ الدّلوَ**; çektiğin zaman ise **دَلَوْت**. Ve **الدَّلْو**: kolay bir yürüyüş türüdür. Dedi ki:
  * لا تَعْجَلا بالسَّيْرِ وادلُوَاها([3]) *
  Ve **الدَّلاَة**: yine **الدَّلوُ**dur; **الدِّلاء** üzerine cem‘ olunur. Amma onun sözü:
آليت لا أُعطي غلاماً أبداً *** دَلاتَه إنِّي أُحِبُّ الأسودا([4])  burada **بِدَلاتِه** ile onun kovasını ve sevgiden payını kastetti. Ve **الأسودُ** onun oğludur.
  Ve denir: falan hüccetiyle **أدلى** etti; yani onu getirdi. Ve malını hâkime **أدلى** etti: onu ona verdiği zaman. Yüce övgüsü olan (Allah) dedi: ﴿وَتُدْلُوا بِهَا إلى الحُكَّامِ﴾ [البقرة 188].
  Ve denir: falan ile ona doğru **دلَوْتُ**; yani onunla ona şefaatçi oldum. Bundan, Ömer’in Abbas ile yağmur duasındaki hadisi: “Allah’ım, biz Sana peygamberinin amcasıyla, atalarının artığıyla ve adamlarının büyüğüyle yaklaşırız. Ve onunla Sana şefaatçi olarak **دلَوْنا**.”
  Ve bunun üzerine taşınır: onların “falan **بالدَّلْو** ile geldi” sözleri; yani musibet ile. Ve şu okunmuştur:
يحمِلْن عَنْقَاءَ وعَنقَفِيرا([5])والدَّلْوَ والدَّيْلَمَ والزَّفيرا([6])  Ve denir: adamı **دَالَيتُ**; yani onu idare ettim([7]). Ve denir: o, malın **دَلاَّءُ**’udur; yani malın seyisi ve gözeticisidir.
  (**دلب**)  **الدال** ve **اللام** ve **الباء** bir şey değildir. Ve **الدُّلْبُ** denildiğine göre: bir ağaçtır([8]).
  (**دلث**)  **الدال** ve **اللام** ve **الثاء**; atılmaya delâlet eden bir asıldır. Selin itişenlerine **المدالث** denir; teki **مَدْلَثٌ**tur. Ve **الدِّلاث** deve: hızlı olandır. Denir: deve **اندلَثَت**; **تندَلِثُ اندلاثاً** (atılma ile atıldı). Bazıları nakletti: ihtiyar **دلَثَ** etti; **دَلَف** gibi. Ve denir: falan falanın üzerine **اندلَثَ**; yani ona karşı atıldı ve üzerine boşandı.
  (**دلج**)  **الدال** **اللام** ve **الجيم**; yürüyüşe, gelişe ve gidişe delâlet eden bir asıldır. Ve belki bu, çoğu kez gizlilikte olmuştur. O hâlde **الدَّلَج**: gece yürüyüşüdür. Ve denir: kavim **أَدْلَجَ** etti; yani bütün geceyi yürüyüşle geçti; eğer gecenin sonundan çıktılarsa **ادَّلجوا** etmiş olurlar; **الدال**’ın şeddelenmesiyle. Ve denir ki **أبا المُدْلِج**([9]) kirpidir; ve iddia ederler ki hareketinin çoğu geceyledir. Ve **الدَّوْلج**: tünel/yuva. Ve **الدَّوْلَج**: yabanî hayvanın inidir. Bu, babın kıyasıdır; çünkü ikisinde de gizlenilir.
  Sonra bab üzerine taşınır: kuyunun başından havuza kovayı alan kimseye **الدَّالج** denir; o yer **المَدْلَج**tir. Fiil: **دَلَج يَدْلُجُ دُلُوجا**([10]). Dedi ki:
كأنَّ رِماحَهُم أَشْطَانُ بِئْرٍ *** لها في كلِّ مَدْلَجةٍ خُدودُ([11])  Amma Şemmâh’ın sözü:
وتشكو بعَينٍ ما أكلَّ ركابَها *** وقيلَ المنَادِي أصبَحَ القومُ أدْلِجِي([12])  o, münadinin sesini hikâye etti: bir defa “**أصبَحَ القَومُ**” diye nida ederdi, bir defa da “**أدلجي**”([13]) diye nida ederdi; bunu emrederek.
  (**دلح**)  **الدال** ve **اللام** ve **الحاء**; yürümeye ve taşınanın ağırlığına delâlet eden bir asıldır. Araplar der ki: deve yüküyle **دَلَحَ** etti; yani onunla ağırlıkla yürüdü. Ve **سَحابةٌ دَلوحٌ**: sanki suyuyla akıyor gibidir. Bundan, Selmân hadisi: “o ve Ebû’d-Derdâ et satın aldılar; sonra onu aralarında bir sopa üzerinde **تدالَحَاهُ** ettiler”; yani onu taşıdılar ve onunla kalktılar. Ve denir: **سحابةٌ دَلوحٌ** ve **سَحائب دُلَّح**. Dedi ki:
بينما نَحْنُ مُرْتِعُون بفَلْجٍ *** قالت الدُّلَّحُ الرِّواءُ إنيهِِ([14])  (**دلس**)  **الدال** ve **اللام** ve **السين**; örtmeye ve karanlığa delâlet eden bir asıldır. O hâlde **الدَّلَس**: karanlığın **دَلَس**’idir. Ondan onların “**لا يُدالِسُ**” sözleri; yani aldatmaz. Ondan, satışta **التَّدْليس**; o da, ayıbını açıklamaksızın onu satmasıdır; sanki onu aldattı ve onu karanlıkta ona getirdi.
  Ve başka bir asıl, azlığa delâlet eder. Araplar der ki: yemeği **تدلَّسْتُ**; yani ondan azar azar aldığın zaman. Bunun aslı **الأَدْلاس**tandır; o, bitkiden **رِبَبٌ**([16])dir; yazın sonunda yapraklanır. Derler: mal **تَدَلَّسَ** etti; yani **بالأَدلاس**([17]) ile düştü.
  (**دلص**)  **الدال** ve **اللام** ve **الصاد**; yumuşaklığa ve inceliğe delâlet eder. O hâlde **الدِّلاص**: yumuşak zırhtır. Ve derler: seller kayayı **دَلَصت**; sanki onu yumuşattı. Dedi ki:
  * صَفاً دَلَصَتْهُ طَحْمَةُ السَّيلِ أخْلَقُ([18]) *
  Ve **الدَّليص**: parlak olandır. Ve denir: şey elimden **اندَلَصَ** etti; yani düştü. Sanki bu türemiştir; yahut **الدال** **الميم**in bedeli olur; o da **انْمَلَصَ**’tandır; ve kadın **أَمْلصت** etti: yani düşürdü.
  (**دلظ**)  **الدال** ve **اللام** ve **الظاء**; itmeye delâlet eden bir asıldır. Denir: onu **دَلَظْته**; **دَلْظاً**; yani onu ittirdin. Bazıları nakletti: ordu **يَتَدَلْظَى**([19]) ederek geldi; yani bir kısmı bir kısmını itti.
  (**دلع**)  **الدال** ve **اللام** ve **العين**; çıkmaya delâlet eden bir asıldır. Dersin: dili **دَلَعَ** etti: çıktı. Ve onu **دَلَعَهُ** eder; yani onu çıkardı. Ve **الدَّلِيع**: kolay yoldur. Ve denir: karnı **اندلَعَ** etti; yani önüne doğru çıkardı.
  (**دلف**)  **الدال** ve **اللام** ve **الفاء**; yumuşaklıkla ilerlemeye delâlet eden tek bir asıldır. O hâlde **الدَّليف**: yavaş yürüyüştür. Denir: **دَلَفَ دَلِيفاً**; ve o, sürünmenin üstündedir. Ve bölük savaşta **دلَفَت** etti. Ebû Ubeyd dedi: **الدَّلْف**: ilerlemedir; onları **دَلَفْناهم**; yani onlardan ilerledik([20]). Ve **الدَّالف**: hedefin berisine düşen, sonra yerinden sıçrayan oktur.
  (**دلق**)  **الدال** ve **اللام** ve **القاف**; çıkmaya ve ilerlemeye delâlet eden, düzenli tek bir asıldır. O hâlde **الدَّلوق** deve: dişleri kırılmış olandır; su ağzından çıkar. Ve denir: kılıç kınından **اندلَقَ** etti; yani çekilmeksizin çıktı. Ve karnının semerleri **اندلقت** etti; yani bağırsakları çıktı. Ve sel kavmin üzerine **اندلَقَ** etti; ve ordu **اندلَقَ** etti. Tarafe dedi:
دُلُقٌ في غارَةٍ مَسْفُوحَةٍ *** كرِعَال الطَّيرِ أسراباً تَمُرّْ([21])  Ve **دُلُقٌ** deve: şiddetli itişlidir. Ve **الاندلاق**: ilerlemedir. Ve Rebî‘in kardeşi Absî Umâre b. Ziyâd’a “**دالق**”([22]) denirdi.
  (**دلك**)  **الدال** ve **اللام** ve **الكاف**; bir şeyin bir şeyden zâil olmasına delâlet eden tek bir asıldır; ve ancak yumuşaklıkla olur. Denir: güneş **دَلَكَت** etti: zâil oldu. Ve denir: **دَلَكَتْ**: battı. Ve **الدَّلَكُ**: güneşin **دُلوك** vaktidir. Babdan: şeyi **دَلَكْتُ**; çünkü sen bunu yaptığın zaman elin bir yer üzerinde bir yerden başka pek durmaz. Ve **الدَّلُوك**: insanın güzel koku ve başkasıyla **يتدلَّكُ** ettiği şeydir. Ve **الدَّلِيكُ**: tereyağı ve hurmadan yapılan, tirîde benzer bir yemektir. Ve **المدلوك**: seferlerin onu **دلَكَتْ** ettiği ve onu yorduğu devedir. Ve denir: bilakis o, dizlerinde([23]) **دَلَكٌ** olan kimsedir; yani gevşeklik; ve bu, **الطَّرَق**tan daha hafiftir. Ve **فرسٌ مَدلُوك الحَجَبَةِ**: yani onun **حَجَبَتِه**’inde bir çıkıklık yoktur. Ve **أرضٌ مدلوكة**: yani yenmiş; bu, sanki **دُلِكَتْ دَلْكاً** edilmiş olduğu zaman olur. Ve denir: **الدُّلاكة** memede sütten en son olandır; sanki bu adla adlandırıldı; çünkü el memeyi **تَدْلُك** eder.
  Ahmed b. Fâris dedi: Allah Teâlâ’nın her şeyde bir sırrı ve bir inceliği vardır. Bu babda başından sonuna kadar düşündün de, **الدال**’ı **اللام** ile üçüncü bir harfle birleşmiş görmezsin ki, mutlaka bir yerden bir yere hareket ve geliş, gidiş ve zâil olmaya delâlet ediyor olmasın; Allah daha iyi bilir([24]).

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%83/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- دلوك الشمس: ميلها للغروب. قال تعالى: ﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس﴾ [الإسراء/78]، هو من قولهم: دلكت الشمس: دفعتها بالراح، ومنه: دلكت الشيء في الراحة، ودالكت الرجل: إذا ما طلته، والدلوك: ما دلكته من طيب، والدليك: طعام يتخذ من الزبد والتمر (انظر: المجمل 2/334).

##### Türkçe

- **دلوك الشمس**: onun batmaya meyletmesidir. Yüce Allah dedi ki: ﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس﴾ [الإسراء/78]; bu, onların şu sözündendir: **دلكت الشمس**: onu avuç içiyle ittim; bundan da: **دلكت الشيء في الراحة**: şeyi avuç içinde ovaladım; ve **دالكت الرجل**: onu yağladığım zaman; ve **الدلوك**: güzel kokudan ovaladığın şey; ve **الدليك**: tereyağı ve hurmadan yapılan bir yiyecek (bak: **المجمل** 2/334).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%83/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ل ك
كلّ شيء مرسته فقد دلكته‏.‏
ودلك السنبل حتى انفـرك‏:‏ قشـره مـن حبـه‏.‏
ودلكـت المـرأة العجين‏.‏
ودلّك الثوب‏:‏ ماصه ليغسله‏.‏
ودلك العود مرنه‏.‏
ودلك الخفّ على الأرض‏.‏
ودلكه الدلـاك فـي الحمـام‏.‏
وأطعمنـا من التمر الدليك وهو المريس‏.‏
ويقال للحيس‏:‏ الدليكة‏.‏
وفلان يأكل دليكاً من نحي أهله‏.‏
وتدلك بدلوك من نورة أو طيب أو غيره‏.‏
ومن المجاز‏:‏ بعير مدلوك‏:‏ قد عاود السفر ومرن عليه‏.‏
وقد دلكته الأسفار‏.‏
قال‏:‏ علّ علاواك علـى مدلـوك على رجيـع سفـر منهـوك جمع علاوة كهراوى في هراوة‏.‏
وفرس مدلوك اعلحجبة إذا لم يكن بها إشارف كأنما دلكت دلكـاً‏.‏
ودلكـت الشمـس دلوكـاً‏:‏ زالـت أو غابـت لـأن الناظـر إليهـا يدلـك عينـه فكأنهـا هي الدالكة‏.‏
ودالك غريمه‏:‏ ماطله‏.‏
مثل داعكه‏.‏
تقول‏:‏ ما هذه المداعكة والمدالكة‏.‏

##### Türkçe

د ل ك
Herhangi bir şey **مَرَسَ** olmuşsa, onu **دَلَكْتُهُ**.
Ve **دَلَكَ السُّنْبُلَ** ta ki **اِنْفَرَكَ**: kabuğunu tanesinden (ayırdı).
Ve kadın hamuru **دَلَكَتْ**.
Ve **دَلَّكَ الثَّوْبَ**: onu yıkamak için emdirdi.
Ve **دَلَكَ العُودَ**: onu yumuşattı.
Ve **دَلَكَ الخُفَّ** yere (sürttü).
Ve hamamda **الدَّلَّاكُ** onu **دَلَكَهُ**.
Ve bize hurmadan **الدَّلِيكَ** yedirdik; o da **المَرِيسُ**tir.
Ve **الحَيْسِ** için: **الدَّلِيكَةُ** denir.
Ve falan, ailesinin yanından **دَلِيكًا** yer.
Ve **نُورَةٍ** yahut **طِيبٍ** yahut başkasıyla bir **دَلُوكٍ** ile **تَدَلَّكَ**.
Ve mecazdan: **بَعِيرٌ مَدْلُوكٌ**: yolculuğa yeniden dönmüş ve onun üzerinde alışmış (olan).
Ve onu yolculuklar **دَلَكَتْهُ**.
Dedi ki:
Yükselt, yükseltmeni, bitkin bir seferin artığı üzerinde **مَدْلُوكٍ** üzerine; **عَلَاوَة** (kelimesi) **هَرَاوَى**da **هَرَاوَة** gibi, **عَلَاوَة**nin çoğulu olarak.
Ve **فَرَسٌ مَدْلُوكٌ** **اِعْلَحَجَبَةِ**: onda **إِشَارِفُ** bulunmadığı zaman; sanki bir **دَلْكًا** ile **دُلِكَتْ** gibi.
Ve güneş **دَلَكَتِ الشَّمْسُ دُلُوكًا**: zeval buldu yahut battı; çünkü ona bakan, gözünü **يَدْلُكُ**; sanki o, **الدَّالِكَةُ** imiş gibi.
Ve **دَالَكَ** alacaklısını: onu oyaladı.
**دَاعَكَهُ** gibi.
Dersin ki: Bu **المُدَاعَكَةُ** ve **المُدَالَكَةُ** nedir?

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%83/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

دَلَكْتُ الشيءَ بيدي أَدْلُكه دَلْكاً، قال ابن سيده: دَلَكَ الشيءَ يَدْلُكه دَلْكاً مَرَسه وعَرَكه؛ قال:
أَبِيتُ أَسْري، وتَبِيتي تَدْلُكي
وَجْهكِ بالعَنْبَرِ والمِسْكِ الذَّكِي
حذف النون من تَبِيتي كما تحذف الحركة للضرورة في قول امرئ القيس: فاليومَ أَشْرَبْ غيرَ مُسْتَحْقِب
إِثْماً من الله، ولا وَاغِلِ
وحذفها من تَدْلُكي أَيضاً لأَنه جعلها بدلاً من تَبِيتي أَو حالاً، فحذف النون كما حذفها من الأَول؛ وقد يجوز أَن يكون تَبِيتي في موضع النصب بإِضمار أَن في غير الجواب كما جاء في بيت الأَعشى:
لنا هَضْبة لا ينزل الذُّلُّ وَسْطها،
ويأْوِي إِليها المُسْتَجِيرُ فيُعْصَبا
وَدَلَكْت السنبل حتى انفرك قِشره عن حَبِّه. والمَدْلُوك: المصقول. ودَلَكْتُ الثوب إذا مُصْتَه لتغسله. ودَلَكهُ الدهرُ: حَنَّكه وعلَّمه. ابن الأعرابي: الدُّلُك عقلاء الرجال، وهم الحُنُك. ورجل دَلِيك حَنِيك: قد مارس الأُمور وعَرَفها. وبعير مَدْلُوك إذا عاوَدَ الأسفار ومرن عليها، وقد دَلَكَتْه الأسفارُ؛ قال الراجز:
على عَلاواكِ على مَدْلُوكِ،
على رَجِيعِ سَفَرٍ مَنْهوكِ
وتَدَلَّك بالشيء: تَخَلَّق به.
والدَّلُوك: ما تُدُلِّك به من طيب وغيره. وتَدَلَّكَ الرجل أَي دَلَكَ جسده عند الإغتسال. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، أَنه كتب إلى خالد بن الوليد: إنه بلغني أَنه أُعِدَّ لك دَلُوك عُجِنَ بالخمر وإني أَظنكم، آل المُغيرة، ذَرْوَ النارِ؛ الدَّلُوك، بالفتح: اسم الدواء أَو الشيء الذي يُتَدَلَّك به من الغَسُولات كالعَدَس والأُشْنان والأَشْياء المطيبة، كالسَّحُور لما يُتَسَحَّر به، والفَطُور لما يفطر عليه.
والدُّلاكةُ: ما حُلِب قبل الفِيقة الأُولى وقبل أَن تجتمع الفِيقة الثانية.
وفرس مَدْلُوك الحَجَبة: ليس لِحَجَبته إشراف فهي مَلْساء مستوية؛ ومنه قول ابن الأَعرابي يصف فرساً: المَدْلُوك الحَجَبةِ الضخم الأَرْنَبةِ. ويقال: فرس مَدْلُوك الحَرْقَفة إذا كان مستوياً.
والدَّلِيكُ: طعام يتخذ من الزُّبْدِ واللبن شبه الثريد؛ قال الجوهري: وأَظنه الذي يقال له بالفارسية جَنْكال خُسْت. والدَّلِيكُ: التراب الذي تَسْفِيه الرياح. ودَلَكَت الشمسُ تَدْلُك دُلوكاً: غربت، وقيل اصفرَّت ومالت للغروب. وفي التزيل العزيز: أَقِم الصلاة لدُلُوك الشمس إلى غَسَق الليل. وقد دَلَكَتْ: زالت عن كَبِدِ السماء؛ قال:
ما تَدْلُكُ الشمسُ إلا حَذْوَ منْكبِهِ
في حَوْمةٍ، دونها الهاماتُ والقَصَرُ
واسم ذلك الوقت الدَّلَكُ: قال الفراء: جابر عن ابن عباس في دُلُوك الشمس أنه زوالها الظهرَ، قال: ورأَيت العرب يذهبون بالدُّلُوك إلى غياب الشمس؛ قال الشاعر:
هذا مُقامُ قَدَمَيْ رَباحِ،
ذَبَّبَ حتى دَلَكَتْ بَراحِ
يعني الشمس. قال أَبومنصور: وقد روينا عن ابن مسعود أَنه قال دُلُوك الشمس غروبها. وروى ابن هانئ عن الأَخفش أَنه قال: دُلُوك الشمس من زوالها إلى غروبها. وقال الزجاج: دُلُوك الشمس زوالها في وقت الظهر، وذلك ميلها للغروب وهو دُلُوكها أَيضاً. يقال: قد دلَكَتْ بَراحِ وبِراحِ أي قد مالت للزوال حتى كاد الناظر يحتاج إذا تَبَصَّرها أَن يكسر الشُّعاع عن بصره براحته. وبَراحِ، مثل قطامِ: اسم للشمس. وروي عن نافع عن ابن عمر قال: دُلُوكها ميلها بعد نصف النهار. وروي عن ابن الأَعرابي في قوله دَلَكَتْ بِراحِ: استريح منها. قال الأَزهري: والقول عندي أَن دُلوك الشمس زوالها نصف النهار لتكون الآية جامعة للصلوات الخمس، والمعنى، والله أَعلم، أَقِم الصلاة يا محمد أَي أَدِمْها من وقت زوال الشمس إلى غسق الليل فيدخل فيها الأولى والعصر، وصلاتا غَسَقِ الليل هما العشاءَان فهذه أَربع صلوات، والخامسة قوله: وقرآنَ الفَجْر، المعنى وأَقم صلاة الفجر فهذه خمس صلوات فرضها الله تعالى على نبيه، صلى الله عليه وسلم، وعلى أَمته؛ وإذا جعلت الدُّلُوك الغروب كان الأَمر في هذه الآية مقصوراً على ثلاث صلوات، فإن قيل: ما معنى الدُّلوك في كلام العرب؟ قيل: الدُّلوك الزوال ولذلك قيل للشمس إذا زالت نصف النهار دَالِكة، وقيل لها إذا أَفَلَتْ دالكة لأَنها في الحالتين زائلة. وفي نوادر الأعراب: دَمَكَت الشمس ودَلَكَتْ وعَلَتْ واعْتَلَتْ، كل هذا ارتفاعها. وقال الفراء في قوله بِراحِ: جمع راحة وهي الكف، يقول يضع كفه على عينيه ينظر هل غربت الشمس بعد؛ قال ابن بري: ويقوّي أَن دلوك الشمس غروبها قول ذي الرمة:
مَصابيح ليست باللَّواتي يَقُودُها
نجومٌ، ولا بالآفلاتِ الدَّوالِكِ
وتكرر ذكر الدُّلوك في الحديث، وأصله المَيْل. والدَّلِيكُ: ثمر الورد يحمرُّ حتى يكون كالبُسْر وينضج فيحلو فيؤكل، وله حَبّ في داخله هو بِزْرهُ، قال: وسمعت أعرابيّاً من أَهل اليمن يقول: للوَرْدِ عندنا دَليكٌ عجيب كأَنه البُسْر كبراً وحُمْرةً حلو لذيذ كأَنه رُطَب يَتَهادى. والدَّلِيكُ: نبات، واحدته دَلِيكة.
ودُلِكَت الأرض: أكلت. ورجل مَدْلوك: أُلِحَّ عليه في المسألة؛ كلاهما عن ابن الأَعرابي. ودَلَك الرجلَ حقه: مَطَله. ودَلَك الرجلُ غريمَه أي ماطله. وسئل الحسن البصري: أَيُدالِكُ الرجل امرأَته؟ فقال: نعم إذا كان مُلْفَجاً؛ قال أَبو عبيد: قوله يدالك يعني المَطْل بالمهر. وكل مماطِل، فهو مُدالِك. وقال الفراء: المُدالِك الذي لا يرفع نفسه عن دَنِيَّةٍ وهو مُدْلِك، وهم يفسرونه المَطُول؛ وأَنشد:
فلا تَعْجَلْ عليَّ ولا تَبُصْني،
ودالِكْني، فإنِّي ذو دَلال
وقال بعضهم: المُدالكة المصابرة. وقال بعضهم: المُدالكة الإلحاح في التقاضي، وكذلك المُعارَكة.
والدُّلَكةُ: دوَيْبَّة، قال ابن دريد: ولا أَحقها. ودَلُوك: موضع.

##### Türkçe

**دَلَكْتُ** şeyi elimle **أَدْلُكه** **دَلْكاً** (ovdum); İbn Sîde dedi: **دَلَكَ** şeyi **يَدْلُكه** **دَلْكاً**: onu yoğurdu ve ovuşturdu; dedi ki:

أَبِيتُ أَسْري، وتَبِيتي تَدْلُكي
وَجْهكِ بالعَنْبَرِ والمِسْكِ الذَّكِي

**تَبِيتي**’den **النون**’u hazf etti; zaruret sebebiyle harekenin hazf edildiği gibi, İmru’ul-Kays’ın şu sözünde:

فاليومَ أَشْرَبْ غيرَ مُسْتَحْقِب
إِثْماً من الله، ولا وَاغِلِ

Ve **تَدْلُكي**’den de onu hazf etti; çünkü onu **تَبِيتي**’nin yerine bedel yahut hâl kıldı; böylece **النون**’u, onu birinciden hazf ettiği gibi hazf etti; ve câiz olur ki **تَبِيتي** nasb mevkiinde olsun; cevap olmayan yerde **أَن**’ın izmarı ile; A‘şâ’nın beytinde geldiği gibi:

لنا هَضْبة لا ينزل الذُّلُّ وَسْطها،
ويأْوِي إِليها المُسْتَجِيرُ فيُعْصَبا

Ve **دَلَكْت** başağı, kabuğu tanesinden ayrılıp soyulana kadar. Ve **المَدْلُوك**: cilalı (parlatılmış) olan.

Ve **دَلَكْتُ** elbiseyi, onu yıkamak için sıktığın zaman. Ve “ona zaman **دَلَكَهُ**”: onu tecrübe sahibi kıldı ve ona öğretti.

İbnü’l-A‘râbî: **الدُّلُك** erkeklerin akıllılarıdır; ve onlar **الحُنُك**’tur. Ve **دَلِيك** **حَنِيك** bir adam: işleri tecrübe etmiş ve onları bilmiş olan. Ve **مَدْلُوك** bir deve, yolculuklara tekrar tekrar döndüğü ve onlara alıştığı zaman; ve yolculuklar onu **دَلَكَتْه**; râciz dedi ki:

على عَلاواكِ على مَدْلُوكِ،
على رَجِيعِ سَفَرٍ مَنْهوكِ

Ve **تَدَلَّك** bir şey ile: onunla kokulandı.

Ve **الدَّلُوك**: güzel koku ve başkasından, onunla **تُدُلِّك** ettiğin şey. Ve adam **تَدَلَّكَ**; yani yıkanma esnasında bedenini **دَلَكَ** etti. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: Hâlid b. Velîd’e yazdı: “Bana ulaştı ki senin için şarapla yoğrulmuş bir **دَلُوك** hazırlandı; ve ben sizi, Âl-i Muğîre, ateşin alevi sanıyorum.” **الدَّلُوك**, fetha ile: ilacın adı yahut mercimek, **الأُشْنان** ve güzel kokulandırılmış şeyler gibi, yıkanmalardan, onunla **يُتَدَلَّك** edilen şeyin adı; **السَّحُور** gibi, onunla sahur yapılan şeye; ve **الفَطُور** gibi, onunla iftar edilene.

Ve **الدُّلاكةُ**: birinci **الفِيقة**’dan önce ve ikinci **الفِيقة** toplanmadan önce sağılan şey.

Ve **مَدْلُوك الحَجَبة** bir at: **حَجَبة**sinde çıkıntı yoktur; o yüzden pürüzsüz, düz olur; ve ondan, İbnü’l-A‘râbî’nin bir atı vasfederken sözü: **المَدْلُوك الحَجَبةِ الضخم الأَرْنَبةِ**.

Ve denir: **مَدْلُوك الحَرْقَفة** bir at, düz olduğu zaman.

Ve **الدَّلِيكُ**: tereyağı ve sütten yapılan, tirid benzeri bir yiyecek; Cevherî dedi: ve ben onu, Farsçada **جَنْكال خُسْت** denilen şey sanıyorum. Ve **الدَّلِيكُ**: rüzgârların savurduğu toprak. Ve güneş **دَلَكَت** **تَدْلُك** **دُلوكاً**: battı; ve “sarılaştı ve batmaya meyletti” denildi. Aziz tenzilde: “Güneşin **دُلُوك**’undan gecenin karanlığına kadar namazı ikame et.” Ve o **دَلَكَتْ**: göğün ortasından kaydı; dedi ki:

ما تَدْلُكُ الشمسُ إلا حَذْوَ منْكبِهِ
في حَوْمةٍ، دونها الهاماتُ والقَصَرُ

Ve o vaktin adı **الدَّلَك**’tır. Ferrâ dedi: Câbir, İbn Abbâs’tan, güneşin **دُلُوك**’u hakkında: onun öğle vakti zevâlidir; dedi: ve Arapları gördüm ki **الدُّلُوك** ile güneşin kayboluşuna giderler; şair dedi ki:

هذا مُقامُ قَدَمَيْ رَباحِ،
ذَبَّبَ حتى دَلَكَتْ بَراحِ

Yani güneş. Ebû Mansûr dedi: ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet ettik ki o dedi: güneşin **دُلُوك**’u onun gurubudur. İbn Hânî, Ahfeş’ten rivayet etti ki o dedi: güneşin **دُلُوك**’u, zevâlinden gurubuna kadardır. Zeccâc dedi: güneşin **دُلُوك**’u, öğle vaktinde zevâlidir; ve bu, onun guruba meylidir; ve bu da onun **دُلُوك**’udur. Denir: **دَلَكَتْ بَراحِ** ve **بِراحِ**; yani zevâle meyletti; ta ki ona bakan, onu dikkatle gördüğünde, avucuyla ışını gözünden kırmaya ihtiyaç duyar gibi oluncaya kadar. Ve **بَراحِ**, **قطامِ** gibi: güneş için bir isimdir. Nâfi‘den, İbn Ömer’den rivayet edildi: onun **دُلُوك**’u, günün yarısından sonra meylidir. İbnü’l-A‘râbî’den, “**دَلَكَتْ بِراحِ**” sözünde rivayet edildi: ondan rahatla. Ezherî dedi: ve bence söz şudur ki güneşin **دُلوك**’u, günün yarısında zevâlidir; âyet beş vakit namazı toplayıcı olsun diye; ve mânâ, Allah daha iyi bilir: “Ey Muhammed, namazı ikame et”; yani onu, güneşin zevâl vaktinden gecenin karanlığına kadar devam ettir; böylece onda öğle ve ikindi girer; ve gecenin karanlığının iki namazı iki yatsıdır; işte bunlar dört namazdır; ve beşincisi “ve sabahın Kur’ânı” sözüdür; mânâ: ve sabah namazını ikame et; işte bunlar, Allah Teâlâ’nın Peygamberine, sallallahu aleyhi ve sellem, ve ümmetine farz kıldığı beş namazdır. Ve eğer **الدُّلُوك**’u gurub kılarsan, bu âyetteki emir üç namazla sınırlı olur. Denilirse: Arapların كلامında **الدُّلوك**’un mânâsı nedir? Denilir: **الدُّلوك** zevâldir; bu yüzden güneşe, günün yarısında zevâl ettiği zaman **دَالِكة** denildi; ve ona, battığı zaman **دالكة** denildi; çünkü o iki hâlde de zâildir. A‘râbın nevâdirinde: güneş **دَمَكَت** ve **دَلَكَتْ** ve **عَلَتْ** ve **اعْتَلَتْ**; bunların hepsi onun yükselişidir. Ferrâ, **بِراحِ** sözünde dedi: o, **راحة**’nın cem‘idir; o da avuçtur; der ki: güneş battı mı diye bakar, avucunu gözlerinin üzerine koyar. İbn Berî dedi: güneşin **دلوك**’unun gurub oluşunu, Zü’r-Rumme’nin sözü kuvvetlendirir:

مَصابيح ليست باللَّواتي يَقُودُها
نجومٌ، ولا بالآفلاتِ الدَّوالِكِ

Ve hadiste **الدُّلوك** zikri tekrarlandı; ve aslı meyildir. Ve **الدَّلِيكُ**: gülün meyvesi; kızarır, ta ki **البُسْر** gibi oluncaya kadar; ve olgunlaşır, tatlanır, yenir; ve içinde bir tane vardır; o onun **بِزْرهُ**’dur; dedi ki: Yemen ehlinden bir bedevîyi işittim, derdi: “Bizde gülün yanında acayip bir **دَليكٌ** vardır; sanki **البُسْر** gibi irilik ve kızıllıkça; tatlı, lezzetli; sanki taze hurma gibi, salınarak gelir.”

Ve **الدَّلِيكُ**: bir bitki; onun teki **دَلِيكة**’dir.

**دُلِكَت** yer: yenildi. Ve **مَدْلوك** bir adam: istek hususunda üzerine ısrar edildi; ikisi de İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve adamın hakkını **دَلَك** etti: onu geciktirdi. Ve adam, alacaklısını **دَلَك** etti; yani onu geciktirdi. Hasan Basrî’ye soruldu: “Adam karısıyla **يُدالِكُ** eder mi?” Dedi: “Evet; eğer **مُلْفَجاً** ise.” Ebû Ubeyd dedi: onun “**يدالك**” sözü, mehirde geciktirme demektir. Ve her geciktiren, o **مُدالِك**’tir. Ferrâ dedi: **المُدالِك**, kendisini bir aşağılıktan kaldırmayan kimsedir; ve o **مُدْلِك**’tir; ve onlar onu “çok geciktiren” diye tefsir ederler; ve şu beyti okudu:

فلا تَعْجَلْ عليَّ ولا تَبُصْني،
ودالِكْني، فإنِّي ذو دَلال

Ve bazısı dedi: **المُدالكة** sabretmekte direnmedir. Ve bazısı dedi: **المُدالكة** alacak istemede ısrardır; ve كذلك **المُعارَكة**.

Ve **الدُّلَكةُ**: küçük bir canlı; İbn Düreyd dedi: ve ben onu (bir şeye) ilhak etmiyorum. Ve **دَلُوك**: bir yer.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%83/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ل ك * * دَلَكَ * الشيء من باب نصر و * دَلَكَتِ * الشمس زالت وبابه دخل ومنه قوله تعالى ﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس﴾ وقيل * دُلُوكُها * غروبها و * الدَّلُوكُ * بالفتح ما يدلك به من طيب وغيره و * تَدَلَّك * الرجل دلك جسده عند الاغتسال

##### Türkçe

* د ل ك * **دَلَكَ** şeyi, نصر بابından (yapar); ve **دَلَكَتِ** güneş: zeval buldu; onun babı دخل’dir. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: ﴿**أقم الصلاة لدلوك الشمس**﴾; ve denildi ki: **دُلُوكُها** onun gurubudur. Ve **الدَّلُوكُ** (fetha ile): güzel koku ve başkası gibi, onunla ovalanan şeydir. Ve **تَدَلَّك** adam: yıkanma sırasında bedenini ovaladı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%83/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

دلكه بيده دلكا: مرسه ودعكه وعركه، كما في المحكم. ومن المجاز: دلك الدهر فلانا: إذا أدبه وحنكه وعلمه.
 ومن المجاز: دلكت الشمس دلوكا: غربت لأن الناظر إليها يدلك عينيه فكأنما هي الدالكة، قاله الزمخشري، وأنشد الجوهري:
  هذا مقام قدمى رباح
  ذبب حتى دلكت براح قال قطرب: براح، مثل قطام: اسم للشمس، وقال الفراء: براح جمع راحة، وهي الكف، يقول: يضع كفه على عينيه ينظر هل غربت الشمس? وهذا القول نقله الفراء عن العرب، قال الأزهري: وروي ذلك عن ابن مسعود، قال ابن بري: ويقوي أن دلوك الشمس غروبها قول ذي الرمة:
  مصابيح ليست باللواتي يقودها                      نجوم ولا بالآفلات الدوالـك

  وروي عن ابن الأعرابي في قوله: دلكت براح، أي استريح منها. أو: دلكت دلوكا: إذا اصفرت ومالت للغروب.
 أو مالت للزوال حتى كاد الناظر يحتاج إذا تبصرها أن يكسر الشعاع عن بصره براحته. وروي عن نافع عن ابن عمر قال: دلوكها: ميلها بعد نصف النهار. أو زالت عن كبد السماء وقت الظهر، رواه جابر عن ابن عباس رضي الله عنهم، نقله الفراء، وهو أيضا قول الزجاج، وقال الشاعر:
  ما تدلك الشمس إلا حذو منكـبـه                      في حومة دونها الهامات والقصر قال الأزهري: والقول عندي أن دلوك الشمس زوالها نصف النهار؛ لتكون الآية جامعة للصلوات الخمس، وهو قوله تعالى:  أقم الصلاة لدلوك الشمس  الآية، والمعنى والله أعلم: أقم الصلاة يا محمد، أي أدمها من وقت زوال الشمس إلى غسق الليل، فيدخل فيها الأولى والعصر وصلاتا غسق الليل، وهما العشاءان، فهذه أربع صلوات، والخامسة قوله:  وقرآن الفجر  والمعنى: وأقم صلاة الفجر، فهذه خمس صلوات فرضها الله تعالى على نبيه صلى الله عليه وسلم وعلى أمته، وإذا جعلت الدلوك: الغروب كان الأمر في هذه الآية مقصورا على ثلاث صلوات، فإن قيل: ما معنى الدلوك في كلام العرب? قيل: الدلوك: الزوال، ولذلك قيل للشمس إذا زالت نصف النهار: دالكة، وقيل لها إذا أفلت: دالكة؛ لأنها في الحالتين زائلة. وفي نوادر الأعراب: دمكت الشمس ودلكت، وعلت واعتلت: كل هذا ارتفاعها، فتأمل. والدليك كأمير: تراب تسفيه الرياح نقله الجوهري. والدليك: طعام يتخذ من الزبد واللبن، أو من زبد وتمر كالثريد، قال الجوهري: وأنا أظنه الذي يقال له بالفارسية: جنكال خست. وقال الزمخشري: أطعمنا من التمر الدليك، وهو المريس. والدليك: نبات واحدته دليكة. والدليك أيضا: ثمر الورد الأحمر يخلفه يحمر كأنه البسر وينضج ويحلو كأنه رطب، ويعرف بالشام بصرم الديك والواحدة دليكة أو هو الورد الجبلي كأنه البسر كبرا وحمرة وكالرطب حلاوة ولذة يتهادى به باليمن قال الأزهري: هكذا سمعته من أعرابي من أهل اليمن، قال: وينبت عندنا غياضا. ومن المجاز: رجل دليك: حنيك قد مارس الأمور وعرفها دلك كعنق عن ابن الأعرابي. وتدلك به أي بالشيء: إذا تخلق به. والدلوك كصبور: ما يتدلك به البدن عند الاغتسال من طيب أو غيره من الغسولات كالعدس والأشنان، كالسحور لما يتسحر به، والفطور لما يفطر عليه، وفي الحديث: كتب عمر إلى خالد بن الوليد رضي الله عنهما: بلغني أنك دخلت الحمام بالشام، وأن من بها من الأعاجم أعدوا لك دلوكا عجن بخمر، وإني أظنكم آل المغيرة ذرء النار. ويطلق الدلوك أيضا على النورة؛ لأنه يدلك به الجسد في الحمام، كما في الأساس. والدلاكة كثمامة: ما حلب قبل الفيقة الأولى وقبل أن تجتمع الفيقة الثانية.

  ومن المجاز: فرس مدلوك: أي مدكوك وهي التي لا إشراف لحجبتها، كأنها دلكت، فهي ملساء مستوية، ومنه قول أعرابي يصف فرسا: المدلوك الحجبة، الضخم الأرنبة ويقال: فرس مدلوك الحرقفة: إذا كان مستويا. ومن المجاز: رجل مدلوك: ألح عليه في المسألة عن ابن الأعرابي. ومن المجاز: بعير مدلوك: دلك بالأسفار وكد، كما في العباب، وفي اللسان والأساس: عاود الأسفار، ومرن عليها، وقد دلكته الأسفار، قال الراجز:
  على علاواك على مدلوك
  على رجيع سفر منهوك أو المدلوك: الذي في ركبتيه دلك، محركة: أي رخاوة وذلك أخف من الطرق، نقله الصاغاني. ومن المجاز: دالكه أي الغريم مدالكة: ماطله وكذلك داعكه، وسئل الحسن البصري: أيدالك الرجل امرأته? فقال: نعم إذا كان ملفجا، قال أبو عبيد: يعني يخاطل بالمهر، وكل مماطل فهو مدالك. وقال ابن دريد: الدلكة كهمزة: دويبة ولا أحقها.
 ودلوك كصبور: بحلب وفيه أسر أبو العشائر الحسن بن علي التغلبي الأمير الفارس حين كبسته عسكر الإخشيدية مع يانس المؤنسي، كذا في تاريخ حلب لابن العديم. والدواليك بفتح اللام: تحفز في المشي وتحيك عن ابن عباد كالدآليك، وهذه بكسر اللام قال:
  يمشي الدواليك ويعدو البنكه
  كأنه يطلب شأو البروكـه قلت: هكذا أنشده ابن بزرج، وقد تقدم في ب ر ك وفي ب ن ك. والدؤلوك: الأمر العظيم يقال: تركتهم في دؤلوك دآليك أيضا عن ابن عباد أيضا. قال ابن فارس في المقاييس في هذا التركيب: إن لله في كل شيء سرا ولطيفة، وقد تأملت في هذا الباب - يعني باب الدال مع اللام - من أوله إلى آخره فلا ترى الدال مؤتلفة مع اللام بحرف ثالث إلا وهي تدل على حركة ومجيء وذهاب وزوال من مكان إلى مكان.
 ومما يستدرك عليه: دلكت السنبل حتى انفرك قشره عن حبه. والمدلوك: المصقول. ودلك الثوب: ماصه ليغسله. وقال ابن الأعرابي: الدلك، بضمتين: عقلاء الرجال. وتدلك الرجل: في دلك جسده عند الاغتسال، نقله الجوهري. ودلكت المرأة العجين. والدلاك: من يدلك الجسد في الحمام. ويقال للحيس: الدليكة، كما في الأساس. والدلك، محركة: اسم وقت غروب الشمس أو زوالها، يقال: أتيتك عند الدلك، أي بالعشي، قال رؤبة:
  تبلج الزهراء في جنح الدلك ودلكت الشمس: ارتفعت، عن نوادر الأعراب، وقد تقدم. ودلكت الأرض، كعني: أكلت، فهي مدلوكة، عن ابن الأعرابي. ودلك الرجل حقه: مطله.وقال الفراء: المدالك: الذي لا يرفع نفسه عن دنية. والمدلك: المطول.
 والمدالكة: المصابرة، وقيل: الإلحاح في التقاضي. وقال أبو عمرو: التدليك من قولهم دلكها: إذا غذاها. ودلوكة بنت فلان: كانت حكيمة مدبرة، جاء ذكرها في بناء الأهرام، فانظره.

##### Türkçe

**دلكه بيده دلكا**: onu eliyle ovdu; onu yoğurdu ve ovuşturdu ve sürttü; **المحكم**’de olduğu gibi. Ve mecazdan: **دلك الدهر فلانا**: onu terbiye etti ve pişirdi ve öğrettiği zaman.

Ve mecazdan: **دلكت الشمس دلوكا**: battı; çünkü ona bakan, gözlerini ovar; sanki o, ovandır; bunu **الزمخشري** söyledi. Ve **الجوهري** şu beyti okudu:
  Bu, **رباح**’ın ayak basışının makamıdır
  Sinekleri kovdu, ta ki **براح** ile **دلكت** edinceye kadar
**قطرب** dedi: **براح**; **قطام** gibi: güneş için bir addır. **الفراء** dedi: **براح** **راحة**’nın cemidir; o da avuçtur; diyor ki: güneş battı mı diye bakar, avucunu gözlerinin üzerine koyar. Bu sözü **الفراء** Araplardan nakletti. **الأزهري** dedi: Ve bu, **ابن مسعود**’dan rivayet edildi. **ابن بري** dedi: Güneşin **دلوك**’unun onun batması olduğuna, **ذي الرمة**’nin sözü kuvvet verir:
  Kandiller; onları yıldızların sevk ettiği (kandiller) değildir;
  ne de batan **الدوالـك** (olanlar)dır

Ve **ابن الأعرابي**’den, şu sözü hakkında rivayet edildi: **دلكت براح**; yani ondan dinlendim. Yahut: **دلكت دلوكا**: sarardığı ve batmaya meylettiği zaman.
Yahut zevale meyletti; ta ki ona bakan, onu dikkatle gördüğünde, avucuyla ışını gözünden kırmaya neredeyse ihtiyaç duyar. Ve **نافع**’tan, **ابن عمر**’dan rivayet edildi; dedi ki: onun **دلوك**’u: öğleden sonra meyletmesidir. Yahut göğün ortasından öğle vaktinde zeval etti; bunu **جابر** **ابن عباس**’tan (Allah onlardan razı olsun) rivayet etti; **الفراء** nakletti; bu, **الزجاج**’ın da sözüdür. Şair dedi ki:
  Güneş, ancak onun omzunun hizasına doğru **تدلك** eder;
  onun altında başlar ve saray (vardır) diye bir girdapta
**الأزهري** dedi: Bana göre söz şudur ki: güneşin **دلوك**’u, öğle yarısında zevalidir; âyet beş vakit namazı toplayıcı olsun diye; bu, Yüce Allah’ın sözü olan:  **أقم الصلاة لدلوك الشمس**  âyetidir. Mana—Allah daha iyi bilir—: Ey Muhammed, namazı ikame et; yani onu, güneşin zeval vaktinden gecenin kararmasına kadar devam ettir; böylece onda öğle ve ikindi ve gecenin kararması namazları—ki onlar iki yatsıdır—dahil olur; işte bunlar dört namazdır. Beşincisi ise şu sözdür:  **وقرآن الفجر**  mana: sabah namazını da ikame et; işte bunlar, Allah Teâlâ’nın Peygamberine صلى الله عليه وسلم ve ümmetine farz kıldığı beş namazdır. Eğer **الدلوك**’u: batma kılarsan, bu âyetteki emir üç namazla sınırlı olur. Denilirse: Arapların sözünde **الدلوك**’un manası nedir? Denir ki: **الدلوك**: zevaldir; bu yüzden güneşe, öğle yarısında zeval ettiğinde: **دالكة** denildi; ve ona, battığında da: **دالكة** denildi; çünkü o, iki halde de zaildir. **نوادر الأعراب**’da: **دمكت الشمس ودلكت، وعلت واعتلت**: bunların hepsi onun yükselmesidir; öyleyse düşün. Ve **الدليك** **أمير** gibi: rüzgârların savurduğu toprak; **الجوهري** nakletti. Ve **الدليك**: kaymak ve sütten; yahut kaymak ve hurmadan, **الثريد** gibi yapılan bir yiyecek. **الجوهري** dedi: Ben onu, Farsçada kendisine **جنكال خست** denilen (şey) sanıyorum. **الزمخشري** dedi: Bize hurmadan **الدليك** yedirdiler; o, **المريس**’tir. Ve **الدليك**: bir bitkidir; onun teki **دليكة**’dir. Ve **الدليك** ayrıca: kırmızı gülün meyvesidir; onu takiben kızarır; sanki **البسر** gibidir; olgunlaşır ve tatlanır; sanki **رطب** gibidir; Şam’da **صرم الديك** diye bilinir; teki **دليكة**’dir. Yahut o, dağ gülüdür; büyüklük ve kızıllıkta **البسر** gibi; tatlılık ve lezzette **الرطب** gibi; Yemen’de onunla hediyeleşilir. **الأزهري** dedi: Bunu, Yemen ehlinden bir bedevîden işittiğim gibi (aktarıyorum). Dedi ki: Ve bizde koruluklar halinde biter. Ve mecazdan: **رجل دليك**: pişkin; işleri tecrübe etmiş ve onları bilmiş; **ابن الأعرابي**’den **دلك** **عنق** gibi. Ve **تدلك به** yani şey ile: onunla huylandı/ona büründü; olduğu zaman. Ve **الدلوك** **صبور** gibi: yıkanma sırasında bedenin onunla ovulduğu; güzel koku veya başka yıkamalar—mercimek ve **الأشنان** gibi—; **السحور** gibi: onunla sahur yapılan; ve **الفطور** gibi: onunla iftar edilen. Hadiste: **عمر** **خالد بن الوليد**’e (Allah ikisinden razı olsun) yazdı: Bana ulaştı ki Şam’da hamama girdin; oradaki Acemler senin için şarapla yoğrulmuş bir **دلوكا** hazırladılar; ben sizi, **آل المغيرة** (için) ateşin saçılması sanıyorum. Ve **الدلوك** ayrıca **النورة** üzerine de kullanılır; çünkü hamamda onunla beden ovulur; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **الدلاكة** **ثمامة** gibi: ilk **فيقة**’dan önce ve ikinci **فيقة** toplanmadan önce sağılan (süt).

Ve mecazdan: **فرس مدلوك**: yani dövülmüş; o, perçeminde yükseklik olmayan (kısrak/at)tır; sanki ovulmuştur; o halde o, düz ve düzgündür. Ondan, bir bedevînin bir atı vasfederken sözü: **المدلوك الحجبة، الضخم الأرنبة**. Ve denir: **فرس مدلوك الحرقفة**: düz olduğu zaman. Ve mecazdan: **رجل مدلوك**: ondan meselede ısrarla istendi; **ابن الأعرابي**’den. Ve mecazdan: **بعير مدلوك**: seferlerle ovuldu ve yoruldu; **العباب**’da olduğu gibi. **اللسان** ve **الأساس**’ta: seferleri tekrar etti ve onlara alıştı; seferler onu **دلكت** etti. **الراجز** dedi ki:
  Senin üstünlüğün üzere, bir **مدلوك** üzere
  bitkin bir seferin dışkısı üzere
Yahut **المدلوك**: dizlerinde **دلك** bulunan; harekeli (yani **دَلَك**): yani gevşeklik; bu, **الطرق**’tan daha hafiftir; **الصاغاني** nakletti. Ve mecazdan: **دالكه** yani alacaklı, **مدالكة** ile: onu oyaladı; aynı şekilde **داعكه**. **الحسن البصري**’ye soruldu: Adam, karısını **يدالك** eder mi? Dedi ki: Evet; eğer **ملفجا** ise. **أبو عبيد** dedi: Yani mehirde hile yapar. Her oyalayan, **مدالك**’tır. **ابن دريد** dedi: **الدلكة** **همزة** gibi: bir küçük canlıdır; ben onu (sözlüğe) ilhak etmiyorum.

Ve **دلوك** **صبور** gibi: Halep’te bir yer adıdır; onda, **أبو العشائر الحسن بن علي التغلبي**—emir, süvari—, **الإخشيدية** ordusu **يانس المؤنسي** ile birlikte ona baskın yaptığında esir alındı; **ابن العديم**’in **تاريخ حلب**’inde böyle. Ve **الدواليك**—lâmın fethiyle—: yürüyüşte çeviklik gösterip hızlı adım atmandır; **ابن عباد**’dan; **الدآليك** gibi. Bu (ikincisi) lâmın kesriyledir. Dedi ki:
  **الدواليك** yürür ve **البنكه** koşar
  Sanki **شأو البروكـه**’yi ister
Dedim ki: **ابن بزرج** onu böyle okudu; ve **ب ر ك**’de ve **ب ن ك**’de geçti. Ve **الدؤلوك**: büyük iş; denir: Onları **دؤلوك** içinde bıraktım; **دآليك** de; yine **ابن عباد**’dan. **ابن فارس** **المقاييس**’te bu terkib hakkında dedi ki: Şüphesiz Allah’ın her şeyde bir sır ve bir inceliği vardır; ve ben bu babda—yani **الدال** ile **اللام** babında—başından sonuna kadar düşündüm; üçüncü bir harfle **الدال**’ın **اللام** ile birleşmişini görmezsin ki, bir yerden bir yere hareket ve geliş ve gidiş ve zevale delalet etmesin.

Ve ona ilave edilenlerden: **دلكت السنبل حتى انفرك قشره عن حبه**: başağı ovdum; ta ki kabuğu tanesinden ayrılıncaya kadar. Ve **المدلوك**: parlatılmış. Ve **دلك الثوب**: onu yıkamak için emdi. **ابن الأعرابي** dedi: **الدلك**—iki dammeyle—: erkeklerin akıllılarıdır. Ve **تدلك الرجل**: yıkanma sırasında bedenini ovmada; **الجوهري** nakletti. Ve kadın hamuru yoğurdu: **دلكت المرأة العجين**. Ve **الدلاك**: hamamda bedeni ovalayan kimse. Ve **الحيس** için: **الدليكة** denir; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **الدلك**—harekeli—: güneşin batma vaktinin veya zevalinin zaman adı; denir: **أتيتك عند الدلك**: yani ikindi vaktinde. **رؤبة** dedi ki:
  **الدلك**’in karanlığında **الزهراء** aydınlandı
Ve **دلكت الشمس**: yükseldi; **نوادر الأعراب**’dan; ve geçti. Ve **دلكت الأرض** **عني** gibi: yedi; o halde o, **مدلوكة**’dir; **ابن الأعرابي**’den. Ve **دلك الرجل حقه**: hakkını oyaladı. **الفراء** dedi: **المدالك**: kendini alçaklıktan kaldırmayan kimsedir. Ve **المدلك**: oyalayan.
Ve **المدالكة**: sabretmede yarışma; ve denildi: tahsil istemede ısrar. **أبو عمرو** dedi: **التدليك** onların sözünden: **دلكها**: onu beslediği zaman. Ve **دلوكة بنت فلان**: hikmet sahibi, tedbirli idi; piramitlerin inşasında onun zikri geldi; öyleyse ona bak.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%83/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَلَكَهُ
1 دَلَكَهُ دلك دلكه دلكة , (S Msb, K,) aor. دَلُكَ , inf. n. دَلْكٌ, (S, Msb,) He rubbed it, or rubbed it and pressed it, (M, Msb, K,) with his hand: (S, M, Msb, K:) [or he did so well: or he pressed it, or squeezed it, and rubbed it: for] دَلْكٌ signifies the act of rubbing, or rubbing and pressing, well: (KL:) or the act of pressing, or squeezing, and rubbing: (Ham p. 798:) [and in like manner, ↓ دلّكهُ, inf. n. تَدْلِيكٌ, signifies in the present day he rubbed it, or rubbed it and pressed it; and particularly, a person's body and limbs, in the bath: its proper meaning, however, is, he rubbed it, or rubbed it and pressed it, much or well: Golius explains it as signifying he rubbed it much or well on the anthority of the KL; but it is not in my copy of that work.] You say, دَلَكَ الثَّوْبَ He rubbed, or rubbed and pressed, the garment, or piece of cloth, to wash it. (TA.) And دَلَكْتُ السُّنْبُلَ حَتَّى انْفَرَكَ قِشْرُهُ عَنْ حَبِّهِ [I rubbed the ears of corn until their husks rubbed off from their grain]; (TA;) and ↓ اِدَّلَكَهُ [signifies the same]. (K in art. رهو, &c.) And دَلَكَ عَيْنَيْهِ [He rubbed his eyes]; i. e., a man looking at the setting sun. (Z, TA.) And دَلَكَتِ المَرْأَةُ العَجِينَ [The woman kneaded the dough]. (TA.) And دَلَكْتُ النَّعْلَ بِالأَرْضِ I wiped the sandal with [meaning upon] the ground. (Msb.) ― -b2- [Hence,] دَلَكَهُ الدَّهْرُ (tropical:) Time, or fortune, disciplined him well, tried, or proved, him, rendered him expert, or experienced, or firm or sound in judgment, and taught him?? (K,* TA.) And دَلَكَتْهُ الأَسْفَارُ (tropical:) Journeyings inured him to them; namely, a camel. (TA.) And دُلِكَ بِالأَسْفَارِ, said of a camel, (A, O, L, K,) (tropical:) He was inured by journeyings, and habituated thereto: (A, L:) or he was fatigued, or jaded, by journeyings; like [دُكَّ and] كُدَّ. (O, TA.) ― -b3- [Hence also,] دُلِكَتِ الأَرْضُ (assumed tropical:) [The produce, or herbage, of] the land was eaten, or consumed. (IAar, TA.) ― -b4- See also 3. -A2- دَلَكَتِ الشَّمْسُ, (S, Mgh, Msb, K, &c.,) aor. دَلُكَ , (Msb,) inf. n. دُلُوكٌ, (S, Mgh, &c.,) (tropical:) The sun set; (S, Mgh, Msb, K, &c.;) accord. to Z, because he who looks at it rubs (يَدْلُكُ) his eyes, so that it is as though it were the rubber; (TA;) and i(??) like manner, النُّجُومُ the stars: (Msb:) or became yellow, (K, TA,) and inclined to setting: (TA:) or declined (K, * TA) so that the beholder almost required, when looking at it, to contract the rays from his eyes with the palm of his hand: (TA:) or declined after midday: (Ibn-'Omar, TA:) or it signifies (or signifies also, Msb) the sun declined from the meridian, or midheaven, (I'Ab, Fr, Zj, Az, S, * Mgh, * Msb, K, &c.,) at noon; (I'Ab, Fr, Zj, Az;) and in like manner, النُّجُومُ the stars. (Msb.) Az says that, in his opinion, the words of the Kur [xvii. 80] أَقِمَ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ (TA) mean Perform thou prayer from the declining of the sun at noon: so that the command expressed by these words with what follows them includes the five prayers: (Mgh, * TA:) for by the دلوك are included the first prayer [of noon] and that of the عَصْر; and by the غَسَق of night, the two prayers [of sunset and nightfall] of which each is called عِشَآء; and by the قُرْآن of the فَجْر, the prayer of daybreak: if you make the دلوك to be the setting, the command is restricted to three prayers: in the language of the Arabs, دُلُوكٌ is said to be syn. with زَوَالٌ; and therefore the sun is said to be دَالِكَةٌ when it is declining at noon and when it is setting. (TA.) [Respecting the phrase دَلَكَتْ بَرَاحِ or بِرَاحِ, accord. to different readings, occurring at the end of a verse, see بَرَاحِ, and see also رَاحَةٌ in art. روح.] It is said in [one of the works entitled] the “ Nawلdir el-Aarلb, ” that دَلَكَتِ الشَّمْسُ signifies The sun became high; like دَمَكَت and عَلَت and اِعْتَلَت. (TA.)

2 دَلَّكَ see 1, first sentence. ― -b2- Accord. to AA, دَلَّكَهَا, inf. n. تَدْلِيكٌ, signifies غَذَّاهَا [He fed, nourished, or reared, her (if relating to a woman or female), or them (if relating to irrational creatures)]. (TA.)

دالكهُ
3 دالكهُ دالكه دالكة , (S, K,) inf. n. مُدَالَكَةٌ, (TA,) He delayed, or deferred, with him, or put him off, (namely, his creditor, S, TA,) promising him payment time after time; (S, K, TA;) as also دَاعَكَهُ. (TA.) El-Hasan (El-Basree, TA) was asked, أَيُدَالِكُ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ [May the man delay, or defer, with his wife?], meaning, in the matter of the dowry; and he answered, “ Yes, if he be in a state of bankruptcy, ” or “ poor. ” (A 'Obeyd, S, TA.) And you say likewise, الرَّجُلَ حَقَّهُ ↓ دَلَكَ He deferred, or put off, by repeated promises, giving the man his right, or due. (TA.) ― -b2- The inf. n. also signifies The vying in patience: or, as some say, the importuning, pressing hard, or urging, in demanding the giving, or payment, of a due or debt. (TA.)

تدلّك
5 تدلّك أدال أدلى دال دل دلى دلك تدلك He rubbed, or rubbed and pressed, his body in washing himself: (S:) or he rubbed, or rubbed and pressed, himself well in the hot bath. (MA.) And تدلّك بِهِ He rubbed himself over (تَخَلَّقَ) with it; i. e., with دَلُوك [q. v.]. (K, TA.)

8 اـِدْتَلَكَ see 1, third sentence.

دَلَكٌ
دَلَكٌ دل دلك The time of the setting of the sun: or of its declining from the meridian: one says, أَتَيْتُكَ عِنْدَالدَّلَكِ, meaning I came to thee in the evening, or afternoon. (TA.) -A2- Also A looseness, or laxness, in-the knees of a camel. (Sgh, K.)

دُلَكَةٌ
دُلَكَةٌ دلك دلكه دلكة A certain little beast or animal or creeping thing or an insect (دُوَيْبَّةٌ): (K:) mentioned by IDrd: but he says “ I am not certain of it. ” (TA.)

دَلُوكٌ
دَلُوكٌ دل دلى دلو دلوك A thing with which one rubs himself over, (K, TA,) in washing himself; (TA;) meaning perfume, or some other thing, (S, TA,) of what are termed غَسُولَات, such as [meal of] lentils, and kali, or potash, (TA,) with which one is rubbed. (S, TA. *) Also applied to [The depilatory called] نُورَة [q. v.]; because the body is rubbed with it in the hot bath. (A, TA.) And The foot-stone [or foot-rasp] that is used for rubbing in the hot bath. (MA.)

دَلِيكٌ
دَلِيكٌ دليك Dust which the wind carries away [as though it were rubbed from the ground]. (S, K.) ― -b2- A certain food, prepared of butter and dates, [app. kneaded, or mashed, together,] (S, K,) like ثَرِيد [q. v.]: I think [says J] that it is what is called in Persian چَنْكَال خُسْت [or چَنْگَال خِشْت?]: (S, TA:) accord. to Z, تَمْرٌ دَلِيكٌ signifies مَرِيس [i. e. dates macerated, and mashed with the hand, or moistened, and rubbed and pressed with the fingers till soft, in water or in milk]. (TA.) [See also دَلِيكَةٌ.] -A2- (tropical:) A man (K, TA) rendered firm, or sound, in judgment, by experience; (TA;) one who has exercised himself diligently in the management of affairs, (K, TA,) and known them: (TA:) pl. دُلُكٌ, (K,) which is explained by IAar as signifying intelligent men. (TA.) -A3- A certain plant: (K:) n. un. with ة. (TA.) ― -b2- And The [hip, or] fruit of the [wild] red rose, that comes after it, [i. e. after the flower,] (K, TA,) becoming red, like wheat, and ripening, (TA,) and becoming sweet, like the fresh ripe date; called in Syria صُرْمُ الدِّيْكِ: (K, TA:) n. un. with ة: (TA:) or [the fruit of] the mountainrose الوَرْد الجَبَلِىّ [a name now given to the wild rose, or sweet brier], like wheat بُرّ [in the CK بُسْر]) in size and redness, and like the fresh ripe date in sweetness: in El-Yemen it is sent from one to another as a present: (K, TA:) Az says, so I have heard from an Arab of the desert, of the people of El-Yemen; and it grows with us [app. meaning in El-'Irلk] so as to form thickets. (TA.)

دُلَاكَةٌ
دُلَاكَةٌ دلاكه دلاكة What is drawn from the udder before the first فِيقَة [or milk that collects in the udder between two milkings], (K,) and before the second فيقة collects. (TA.)

دَلِيكَةٌ
دَلِيكَةٌ دليكه دليكة i. q. حَيْسٌ [which is generally described as Dates mixed with clarified butter and the preparation of dried curd called أَقِط, kneaded, or rubbed and pressed with the hand until they mingle together, whereupon their stones come forth]. (A, TA.) [See also دَلِيكٌ.]

دَلَّاكٌ
دَلَّاكٌ دل دلاك دلى One who rubs, or rubs and presses, the body in the hot bath. (TA.)

دُؤْلُوكٌ
دُؤْلُوكٌ ذ A case, or an affair, of great magnitude, or gravity, or moment: pl. دَآلِيكُ. (Ibn- 'Abbلd, K.) You say, تَرَكْتُهُمْ فِى دُؤْلُوكٍ [I left them in, or engaged in, a case, or an affair, of great magnitude, &c.]. (TA.) -A2- See also what next follows.

الدَّوَالِيكُ
الدَّوَالِيكُ الدواليك The act of urging, or pressing forward, and striving, (تَحَفُّزٌ,) in gait, or pace, (Ibn- ' Abbلd, K,) and parting the legs widely (تَحَيُّكٌ) [therein]; (Ibn-' Abbلd, TA;) as also ↓ الدَّآلِيكُ. (Ibn- ' Abbلd, K.) A poet uses the phrase يَمْشِى الدَّوَالِيكَ [Walking, or going, with urging, &c.]. (TA.) [See also دَوَالَيْكَ, in art. دول.]

مُدْلِكٌ
مُدْلِكٌ مدل مدلك [so in the TA, but probably it should be مِدْلَكٌ, agreeably with analogy,] Much given to delaying, or deferring, with a creditor, or putting him off, in the matter of a debt, by promising payment time after time. (Fr, TA.)

مَدْلُوكٌ
مَدْلُوكٌ مدل مدلوك [Rubbed, or rubbed and pressed, with the hand: &c.: see its verb, 1: ― -b2- and] polished. (TA.) ― -b3- [Hence,] applied to a horse, i. q. مَدْكُوكٌ; (K, TA;) i. e. (tropical:) Having no prominence of his حَجَبَة: (TA:) or so مَدْلُوكُ الحَجَبَةِ: (S:) and [so] مَدْلُوكُ الحَرْقَفَةِ. (TA.) ― -b4- Applied to a camel, it means دُلِكَ بِالأَسْفَارِ, (K,) i. e. (tropical:) Inured by journeyings, and habituated thereto: (A, L:) or fatigued, or jaded, by journeyings: (O, TA:) or having a looseness, or laxness, in his knees. (Sgh, K.) ― -b5- أَرْضٌ مَدْلُوكَةٌ (assumed tropical:) Land [of which the produce, or herbage, is] eaten, or consumed. (IAar, TA.)

مُدَالِكٌ
مُدَالِكٌ مدالك Any one who delays, defers, or puts off, by repeated promises. (TA.) ― -b2- One who does not hold himself above a low, or an ignoble, action. (Fr, TA.) IF says, in the “ Makلyees, ” [but the remark does not universally hold good,] that every word commencing with د and ل denotes motion, coming and going, and removal from place to place. (TA.)

##### Türkçe

**دَلَكَهُ**
1 **دَلَكَهُ** دلك دلكه دلكة , (S Msb, K,) muzâri‘i **دَلُكَ** , mastar ismi **دَلْكٌ**, (S, Msb,) O, onu ovdu; yahut onu ovdu ve bastırdı, (M, Msb, K,) eliyle: (S, M, Msb, K:) [yahut bunu iyi yaptı: yahut onu bastırdı, yahut sıktı, ve ovdu: zira] **دَلْكٌ** iyi bir şekilde ovma; yahut ovma ve bastırma fiilini ifade eder: (KL:) yahut bastırma, yahut sıkma, ve ovma fiilini: (Ham p. 798:) [ve aynı şekilde, ↓ **دلّكهُ**, mastar ismi **تَدْلِيكٌ**, günümüzde “onu ovdu; yahut onu ovdu ve bastırdı”; ve özellikle hamamda bir kimsenin bedenini ve uzuvlarını (ovdu) manasına gelir: fakat onun asıl manası, onu çokça yahut iyi bir şekilde ovdu; yahut onu ovdu ve bastırdı’dır: Golius onu KL’ye dayanarak “onu çokça yahut iyi bir şekilde ovdu” diye açıklar; fakat bu, o eserin benim nüshamda yoktur.] Şöyle dersin: **دَلَكَ الثَّوْبَ** Elbiseyi, yahut kumaş parçasını, yıkamak için ovdu; yahut ovdu ve bastırdı. (TA.) Ve **دَلَكْتُ السُّنْبُلَ حَتَّى انْفَرَكَ قِشْرُهُ عَنْ حَبِّهِ** [Başakları, kabukları tanelerinden sıyrılıp ayrılıncaya kadar ovdum]; (TA;) ve ↓ **اِدَّلَكَهُ** [aynı manaya gelir]. (K, art. رهو, vb.’de.) Ve **دَلَكَ عَيْنَيْهِ** [Gözlerini ovdu]; yani batan güneşe bakan bir adam. (Z, TA.) Ve **دَلَكَتِ المَرْأَةُ العَجِينَ** [Kadın hamuru yoğurdu]. (TA.) Ve **دَلَكْتُ النَّعْلَ بِالأَرْضِ** Sandalı yer ile [yani yer üzerinde] sildim. (Msb.)

― -b2- [Bundan dolayı,] **دَلَكَهُ الدَّهْرُ** (mecaz:) Zaman, yahut talih, onu iyi terbiye etti; onu denedi, yahut sınadı; onu mahir, yahut tecrübeli, yahut hükümde sağlam yahut isabetli kıldı; ve ona öğretti?? (K,* TA.) Ve **دَلَكَتْهُ الأَسْفَارُ** (mecaz:) Seferler onu onlara alıştırdı; yani bir deve (hakkında). (TA.) Ve **دُلِكَ بِالأَسْفَارِ**, deve hakkında söylenir, (A, O, L, K,) (mecaz:) Seferlerle alıştırıldı ve buna ülfet ettirildi: (A, L:) yahut seferlerle yoruldu, yahut bitkin düştü; [**دُكَّ** ve] **كُدَّ** gibi. (O, TA.)

― -b3- [Bundan dolayı ayrıca,] **دُلِكَتِ الأَرْضُ** (varsayılan mecaz:) [Arazinin mahsulü, yahut otu] yenildi, yahut tüketildi. (IAar, TA.)

― -b4- 3’e de bak.

-A2- **دَلَكَتِ الشَّمْسُ**, (S, Mgh, Msb, K, vb.,) muzâri‘i **دَلُكَ** , (Msb,) mastar ismi **دُلُوكٌ**, (S, Mgh, vb.,) (mecaz:) Güneş battı; (S, Mgh, Msb, K, vb.;) Z’ye göre, ona bakan kimse gözlerini (يَدْلُكُ) ovduğu için; böylece sanki o, ovandır: (TA;) ve aynı şekilde, **النُّجُومُ** yıldızlar: (Msb:) yahut sarardı, (K, TA,) ve batmaya meyletti: (TA:) yahut meyletti (K, * TA) öyle ki bakan kimse, ona bakarken, elinin ayasıyla gözlerinden ışınları neredeyse toplamak zorunda kalır: (TA:) yahut öğleden sonra meyletti: (Ibn-'Omar, TA:) yahut (yahut ayrıca, Msb) güneşin zevalden, yani meridyenden yahut göğün ortasından, (I'Ab, Fr, Zj, Az, S, * Mgh, * Msb, K, vb.,) öğle vaktinde meyletmesi manasına gelir; (I'Ab, Fr, Zj, Az;) ve aynı şekilde, **النُّجُومُ** yıldızlar. (Msb.) Az der ki: benim kanaatime göre Kur’ân’daki [xvii. 80] **أَقِمَ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ** (TA) şu demektir: Öğle vaktinde güneşin zevalinden itibaren namazı kıl: böylece bu sözlerle ifade edilen emir, onlardan sonra gelenle birlikte beş namazı kapsar: (Mgh, * TA:) zira **دلوك** ile birinci namaz [öğle] ve **عَصْر** namazı kapsanır; ve gecenin **غَسَق**’ı ile, her birine **عِشَآء** denilen iki namaz [akşam ve yatsı] kapsanır; ve **فَجْر**’in **قُرْآن**’ı ile, tan yeri namazı kapsanır: eğer **دلوك**’u batma yaparsan, emir üç namazla sınırlanır: Arapların dilinde **دُلُوكٌ**, **زَوَالٌ** ile eş anlamlı söylenir; bu sebeple güneş, öğlede meylettiğinde de battığında da **دَالِكَةٌ** diye adlandırılır. (TA.) [Bir beytin sonunda geçen, farklı kıraatlere göre **دَلَكَتْ بَرَاحِ** yahut **بِرَاحِ** ibaresi hakkında, **بَرَاحِ**’a bak; ayrıca art. روح’ta **رَاحَةٌ**’a da bak.] [“] **Nawلdir el-Aarلb** [” adlı eserlerden birinde] denilmiştir ki **دَلَكَتِ الشَّمْسُ** “Güneş yükseldi” manasına gelir; **دَمَكَت** ve **عَلَت** ve **اِعْتَلَت** gibi. (TA.)

2 **دَلَّكَ** 1’in ilk cümlesine bak. ― -b2- AA’ya göre **دَلَّكَهَا**, mastar ismi **تَدْلِيكٌ**, **غَذَّاهَا** [Onu besledi, gıdalandırdı yahut büyüttü (bir kadın/dişi ile ilgiliyse), yahut onları (aklı olmayan canlılarla ilgiliyse)] manasına gelir. (TA.)

**دالكهُ**
3 **دالكهُ** دالكه دالكة , (S, K,) mastar ismi **مُدَالَكَةٌ**, (TA,) Onunla oyalandı, yahut onu erteledi, yahut onu savdı, (yani alacaklısını, S, TA,) ona tekrar tekrar ödeme vaad ederek; (S, K, TA;) ve ayrıca **دَاعَكَهُ**. (TA.) El-Hasan’a (El-Basree, TA) soruldu: **أَيُدَالِكُ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ** [Erkek, karısıyla oyalansın mı yahut erteleyip dursun mu?], yani mehir hususunda; o da cevap verdi: “Evet, eğer iflas halinde ise,” yahut “fakir ise.” (A 'Obeyd, S, TA.) Ve yine şöyle dersin: **الرَّجُلَ حَقَّهُ ↓ دَلَكَ** Adamın hakkını, tekrar tekrar vaatlerle erteledi yahut savdı; yani adama hakkını yahut alacağını vermeyi. (TA.) ― -b2- Mastar ismi ayrıca şunu ifade eder: sabırda yarışma: yahut bazılarına göre, bir hakkın yahut borcun verilmesini yahut ödenmesini istemede ısrar etme, sıkıştırma, yahut zorlama. (TA.)

**تدلّك**
5 **تدلّك** أدال أدلى دال دل دلى دلك تدلك Bedenini yıkanırken ovdu; yahut ovdu ve bastırdı: (S:) yahut sıcak hamamda kendini iyi bir şekilde ovdu; yahut ovdu ve bastırdı. (MA.) Ve **تدلّك بِهِ** Onunla (تَخَلَّقَ) kendini ovdu; yani **دَلُوك** ile [bk.]. (K, TA.)

8 **اـِدْتَلَكَ** 1’in üçüncü cümlesine bak.

**دَلَكٌ**
**دَلَكٌ** دل دلك Güneşin batma vakti: yahut meridyenden meyletme vakti: şöyle denir: **أَتَيْتُكَ عِنْدَالدَّلَكِ**, yani sana akşamleyin yahut ikindi vaktinde geldim. (TA.) -A2- Ayrıca: devenin dizlerinde bir gevşeklik, yahut laçkalık. (Sgh, K.)

**دُلَكَةٌ**
**دُلَكَةٌ** دلك دلكه دلكة Küçük bir hayvancık yahut sürüngen şey yahut bir böcek ( **دُوَيْبَّةٌ** ): (K:) IDrd tarafından zikredilmiştir: fakat o der ki: “Ben bundan emin değilim.” (TA.)

**دَلُوكٌ**
**دَلُوكٌ** دل دلى دلو دلوك Yıkanırken kişinin kendini onunla ovduğu şey; (K, TA,) (TA;) yani koku, yahut başka bir şey, (S, TA,) **غَسُولَات** denilen şeylerden; mercimek [unu] gibi, ve **kali**, yahut potas, (TA,) kendisiyle ovulan şeyler. (S, TA. *) Ayrıca [bk.] **نُورَة** denilen tüy dökücüye de söylenir; çünkü sıcak hamamda beden onunla ovulur. (A, TA.) Ve sıcak hamamda ovmak için kullanılan ayak taşı [yahut ayak törpüsü]. (MA.)

**دَلِيكٌ**
**دَلِيكٌ** دليك Rüzgârın sürükleyip götürdüğü toz; [sanki yerden ovulup çıkarılmış gibi]. (S, K.) ― -b2- Ve tereyağı ve hurmadan hazırlanmış bir yiyecek, [görünüşe göre birlikte yoğrulmuş yahut ezilmiş,] (S, K,) **ثَرِيد** gibi [bk.]: [J der ki] zannederim Farsçada **چَنْكَال خُسْت** [yahut **چَنْگَال خِشْت?**] denilen şeydir: (S, TA:) Z’ye göre **تَمْرٌ دَلِيكٌ**, **مَرِيس** manasına gelir [yani hurmaların ıslatılıp elde ezilmesi; yahut ıslatılıp parmaklarla ovulup bastırılarak yumuşatılması; suda yahut sütte]. (TA.) [Ayrıca **دَلِيكَةٌ**’ya da bak.] -A2- (mecaz:) Tecrübe ile hükümde sağlam yahut isabetli kılınmış bir adam; (K, TA) (TA;) işleri idare etmede kendini gayretle alıştırmış, (K, TA,) ve onları bilmiş kimse: (TA:) çoğulu **دُلُكٌ**, (K,) IAar tarafından “akıllı adamlar” manasında açıklanmıştır. (TA.) -A3- Belli bir bitki: (K:) tekili ة iledir. (TA.) ― -b2- Ve [yabani] kırmızı gülün meyvesi; ondan sonra gelen [yani çiçekten sonra], (K, TA,) buğday gibi kızaran ve olgunlaşan, (TA,) ve taze olgun hurma gibi tatlılaşan; Şam’da **صُرْمُ الدِّيْكِ** diye adlandırılır: (K, TA:) tekili ة iledir: (TA:) yahut dağ gülünün meyvesi **الوَرْد الجَبَلِىّ** [şimdi yabani gül yahut kuşburnu için verilen bir ad], büyüklükte ve kızıllıkta buğday **بُرّ** gibi ([CK’de] **بُسْر**), ve tatlılıkta taze olgun hurma gibi: Yemen’de hediye olarak birbirlerine gönderilir: (K, TA:) Az der ki: bunu Yemen halkından bir bedevî Arap’tan işittim; ve bizde [görünüşe göre Irak’ta] çalılık oluşturacak şekilde biter. (TA.)

**دُلَاكَةٌ**
**دُلَاكَةٌ** دلاكه دلاكة İlk **فِيقَة**’den önce memeden sağılmış olan şey [yahut iki sağım arasında memede toplanan süt], (K,) ve ikinci **فيقة** toplanmadan önce. (TA.)

**دَلِيكَةٌ**
**دَلِيكَةٌ** دليكه دليكة **حَيْسٌ** ile aynı (i. q.); [ki genellikle şöyle tarif edilir: hurmaların sade yağ ve **أَقِط** denilen kurutulmuş yoğurt hazırlığı ile karıştırılması; elde yoğrulup yahut ovulup bastırılması; birbirine karışınca çekirdeklerinin çıkması]. (A, TA.) [Ayrıca **دَلِيكٌ**’e de bak.]

**دَلَّاكٌ**
**دَلَّاكٌ** دل دلاك دلى Sıcak hamamda bedeni ovup bastıran kimse. (TA.)

**دُؤْلُوكٌ**
**دُؤْلُوكٌ** ذ Büyük bir büyüklük, yahut ağırlık, yahut önem taşıyan bir iş yahut durum: çoğulu **دَآلِيكُ**. (Ibn- 'Abbلd, K.) Şöyle dersin: **تَرَكْتُهُمْ فِى دُؤْلُوكٍ** [Onları büyük bir işin/durumun içinde yahut onunla meşgul halde bıraktım]. (TA.) -A2- Ayrıca, hemen ardından gelen şeye de bak.

**الدَّوَالِيكُ**
**الدَّوَالِيكُ** الدواليك Yürüyüşte yahut adım atışta ileri atılma, yahut öne doğru bastırma ve çabalama fiili, ( **تَحَفُّزٌ** ,) (Ibn- ' Abbلd, K,) ve [onda] bacakları genişçe ayırma ( **تَحَيُّكٌ** ); (Ibn-' Abbلd, TA;) ve ayrıca ↓ **الدَّآلِيكُ**. (Ibn- ' Abbلd, K.) Bir şair **يَمْشِى الدَّوَالِيكَ** ibaresini kullanır [İleri atılarak vb. yürür]. (TA.) [Ayrıca art. دول’de **دَوَالَيْكَ**’a da bak.]

**مُدْلِكٌ**
**مُدْلِكٌ** مدل مدلك [TA’da böyle; fakat kıyasa göre muhtemelen **مِدْلَكٌ** olmalıdır,] Borç hususunda, tekrar tekrar ödeme vaad ederek, alacaklıyla oyalamaya yahut ertelemeye çok meyilli; yahut onu savan. (Fr, TA.)

**مَدْلُوكٌ**
**مَدْلُوكٌ** مدل مدلوك [Elle ovulmuş; yahut ovulup bastırılmış: vb.: fiiline bak, 1: ― -b2- ve] parlatılmış. (TA.) ― -b3- [Bundan dolayı,] ata uygulanır; **مَدْكُوكٌ** ile aynı (i. q.); (K, TA;) yani (mecaz:) **حَجَبَة**’sinde çıkıntı olmayan: (TA:) yahut böylece **مَدْلُوكُ الحَجَبَةِ**: (S:) ve [böylece] **مَدْلُوكُ الحَرْقَفَةِ**. (TA.) ― -b4- Deveye uygulanır; manası **دُلِكَ بِالأَسْفَارِ**’dır, (K,) yani (mecaz:) seferlerle alıştırılmış ve buna ülfet ettirilmiş: (A, L:) yahut seferlerle yorulmuş, yahut bitkin düşmüş: (O, TA:) yahut dizlerinde gevşeklik, yahut laçkalık bulunan. (Sgh, K.) ― -b5- **أَرْضٌ مَدْلُوكَةٌ** (varsayılan mecaz:) [Mahsulü yahut otu] yenilmiş, yahut tüketilmiş arazi. (IAar, TA.)

**مُدَالِكٌ**
**مُدَالِكٌ** مدالك Tekrar tekrar vaatlerle oyalayan, erteleyen yahut savan herhangi biri. (TA.) ― -b2- Alçak yahut soysuz bir fiilin üstünde durmayan kimse. (Fr, TA.) IF “ **Makلyees** ”te der ki, [fakat bu kayıt genel olarak her zaman geçerli değildir,] **د** ve **ل** ile başlayan her kelime hareketi, gidip gelmeyi, ve yerden yere nakli ifade eder. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%83/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَلَكَ
دَلَكَ U ( n. ac. دَلْك 1 ),
a.  Rubbed ( with the hand ).

b.  Polished, smoothed.

c.  Formed, trained, taught ( practice, experience ).

d.  ( n. ac. دُلُوْك 27 ), Set ( sun ).

دَاْلَكَ
دَاْلَكَ III ,
a.  Delayed, put off ( creditor ).

تَدَلَّكَ
تَدَلَّكَ V ,
a.  Rubbed & pressed his body ( in the bath ).

b.  [ Bi ], Rubbed himself over with ( perfumes ).

دَلَك
دَلَك 4 ,
a.  Feebleness, languor.

مِدْلَك
مِدْلَك 20 ,  مِدْلَكَة 20t ,
a.  Rubber, smooth stone used for rubbing.

دَلِيْك
دَلِيْك 25 ,
a.  Fine dust blown about by the wind.

b.  Certain dish made of dates, honey & clarified butter or cream.

c.  ( pl. دُلُك 10 ), Experienced, inured.

دَلُوْك
دَلُوْك 26 ,
a.  Paste & c. with which the body is rubbed.

دَلَّاْك
دَلَّاْك 28 ,
a.  Shampooer; bath attendant.

##### Türkçe

دَلَكَ
دَلَكَ U ( mastar-ı aslî: **دَلْك** 1 ),
a. (elle) ovaladı.

b. Parlatıldı, düzleştirildi.

c. Şekillendirildi, alıştırıldı, öğretildi (alıştırma, tecrübe).

d. ( mastar-ı aslî: **دُلُوْك** 27 ), (güneş) battı.

دَاْلَكَ
دَاْلَكَ III ,
a. (alacaklıyı) geciktirdi, erteledi.

تَدَلَّكَ
تَدَلَّكَ V ,
a. (hamamda) bedenini ovaladı ve bastırdı.

b. [ Bi ], (kokularla) kendini baştan başa ovaladı.

دَلَك
دَلَك 4 ,
a. Zayıflık, bitkinlik.

مِدْلَك
مِدْلَك 20 ,  مِدْلَكَة 20t ,
a. Ovucu; ovmak için kullanılan düz taş.

دَلِيْك
دَلِيْك 25 ,
a. Rüzgârın savurduğu ince toz.

b. Hurma, bal ve sade yağ veya kaymakla yapılan belirli bir yemek.

c. ( çoğulu **دُلُك** 10 ), tecrübeli, alışmış.

دَلُوْك
دَلُوْك 26 ,
a. Bedenin onunla ovulduğu macun vb.

دَلَّاْك
دَلَّاْك 28 ,
a. Baş ovucu; hamam hizmetlisi.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%83/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

دلك
دَلَكَ - يَدْلُكُ - دُلُوْك
دَلَكَ - يَدْلُكُ + كائن + شيئاً + في شيء: يدعكه ويفركه ويدفعه للأسفل حتى يدخل في شيء ويختفي أثره
دُلُوْك: على وزن " فـُعول" : اسم فعل مبالغة من " دَلَكَ - يَدْلُكُ ": اختفاء الشيء في شيء بعد دعكه وفركه وضغطه فيه
﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس﴾: أقم الصلاة تبعاً لزمن دلوك الشمس: تبعاً وضمن نطاق وقت دلوك الشمس: أي وقت اختفائها ودخولها خلف الأفق: وهو وقت انتهاء غروبها مباشرة أي موعد صلاة المغرب، والصورة هنا كأن الشمس تُدْلَك فتُدْفَع وتُغْرَس وتَخْتَفِي في الأفق
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " دفع وتحريك وخفض كائن أو سطح للأسفل"، وهي:
خَسَفَ - يَخْسِفُ، دَلَكَ - يَدْلُكُ، خَفَضَ - يَخْفِضُ، أَمَتَ - يَأمِتُ، دَلا - يَدْلُوْ، خَمَصَ _ يَخْمُصُ
دلك - دلوك
 	﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس إلى غسق الليل وقرآن الفجر إن قرآن الفجر كان مشهودا(78)﴾ الإسراء
مختار الصحاح
● [دلك] د ل ك: دَلَكَ الشيء من باب نصر و دَلَكَتِ الشمس زالت وبابه دخل ومنه قوله تعالى ﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس﴾ وقيل دُلُوكُها غروبها و الدَّلُوكُ بالفتح ما يدلك به من طيب وغيره و تَدَلَّك الرجل دلك جسده عند الاغتسال
معجم الفرائد القرآنية
د ل ك
"دُلُوكِ" في قوله تعالى " أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُوداً" (28) الإسراء .
الدُلُوك : الزوال، وهو ميل الشمس عن الاستواء إلى الغروب .
الراغب
دلك
- دلوك الشمس: ميلها للغروب. قال تعالى: }أقم الصلاة لدلوك الشمس{ [الإسراء/78]، هو من قولهم: دلكت الشمس: دفعتها بالراح، ومنه: دلكت الشيء في الراحة، ودالكت الرجل: إذا ما طلته، والدلوك: ما دلكته من طيب، والدليك: طعام يتخذ من الزبد والتمر (انظر: المجمل 2/334).
ملخص اللسان
1.     دَلَكَ الشيءَ يَدْلُكه دَلْكاً مَرَسه وعَرَكه؛
2.     وَدَلَكْت السنبل حتى انفرك قِشره عن حَبِّه.
3.     والمَدْلُوك: المصقول.
4.     ودَلَكْتُ الثوب إذا مُصْتَه لتغسله.
5.     ودَلَكهُ الدهرُ: حَنَّكه وعلَّمه. الدُّلُك عقلاء الرجال، وهم الحُنُك. ورجل دَلِيك حَنِيك: قد مارس الأُمور وعَرَفها.
6.     وتَدَلَّك بالشيء: تَخَلَّق به.
7.     والدَّلُوك: ما تُدُلِّك به من طيب وغيره. وتَدَلَّكَ الرجل أَي دَلَكَ جسده عند الإغتسال . الدَّلُوك، بالفتح: اسم الدواء أَو الشيء الذي    يُتَدَلَّك به من الغَسُولات كالعَدَس والأُشْنان والأَشْياء المطيبة
8.     ودَلَكَت الشمسُ تَدْلُك دُلوكاً: غربت، وقيل اصفرَّت ومالت للغروب. وفي التزيل العزيز: أَقِم الصلاة لدُلُوك الشمس إلى غَسَق    الليل. وقد دَلَكَتْ: زالت عن كَبِدِ السماء؛
9.     واسم ذلك الوقت الدَّلَكُ: قال الفراء: - دُلُوك الشمس أنه زوالها الظهرَ،
10.                        قال: ورأَيت العرب يذهبون بالدُّلُوك إلى غياب الشمس؛
11.                        دُلُوكها ميلها بعد نصف النهار ،دُلوك الشمس زوالها نصف النهار لتكون الآية جامعة للصلوات الخمس، والمعنى، والله أَعلم، أَقِم    الصلاة يا محمد أَي أَدِمْها من وقت زوال الشمس إلى غسق الليل فيدخل فيها الأولى والعصر، وصلاتا غَسَقِ الليل هما العشاءَان فهذه أَربع صلوات، والخامسة قوله: وقرآنَ الفَجْر، المعنى وأَقم صلاة الفجر فهذه خمس صلوات فرضها الله تعالى على نبيه،
12.                        وإذا جعلت الدُّلُوك الغروب كان الأَمر في هذه الآية مقصوراً على ثلاث صلوات، فإن قيل: ما معنى الدُّلوك في كلام العرب؟ قيل: الدُّلوك الزوال ولذلك قيل للشمس  إذا زالت نصف النهار دَالِكة، وقيل لها إذا أَفَلَتْ دالكة لأَنها في الحالتين زائلة. وفي نوادر الأعراب: دَمَكَت الشمس ودَلَكَتْ وعَلَتْ واعْتَلَتْ، كل هذا ارتفاعها.
13.                        ورجل مَدْلوك: أُلِحَّ عليه في المسألة؛ كلاهما عن ابن الأَعرابي. ودَلَك الرجلَ حقه: مَطَله. ودَلَك الرجلُ غريمَه أي    ماطله.
لسان العرب
● - دلك: دَلَكْتُ الشيءَ بيدي أَدْلُكه دَلْكاً، قال ابن سيده: دَلَكَ    الشيءَ يَدْلُكه دَلْكاً مَرَسه وعَرَكه؛ قال:    أَبِيتُ أَسْري، وتَبِيتي تَدْلُكي    وَجْهكِ بالعَنْبَرِ والمِسْكِ الذَّكِي    حذف النون من تَبِيتي كما تحذف الحركة للضرورة في قول امرئ القيس:    فاليومَ أَشْرَبْ غيرَ مُسْتَحْقِب    إِثْماً من الله، ولا وَاغِلِ    وحذفها من تَدْلُكي أَيضاً لأَنه جعلها بدلاً من تَبِيتي أَو حالاً،    فحذف النون كما حذفها من الأَول؛ وقد يجوز أَن يكون تَبِيتي في موضع النصب    بإِضمار أَن في غير الجواب كما جاء في بيت الأَعشى:    لنا هَضْبة لا ينزل الذُّلُّ وَسْطها،    ويأْوِي إِليها المُسْتَجِيرُ فيُعْصَبا    وَدَلَكْت السنبل حتى انفرك قِشره عن حَبِّه. والمَدْلُوك: المصقول.    ودَلَكْتُ الثوب إذا مُصْتَه لتغسله. ودَلَكهُ الدهرُ: حَنَّكه وعلَّمه.    ابن الأعرابي: الدُّلُك عقلاء الرجال، وهم الحُنُك. ورجل دَلِيك حَنِيك: قد    مارس الأُمور وعَرَفها. وبعير مَدْلُوك إذا عاوَدَ الأسفار ومرن عليها،    وقد دَلَكَتْه الأسفارُ؛ قال الراجز:    على عَلاواكِ على مَدْلُوكِ،    على رَجِيعِ سَفَرٍ مَنْهوكِ    وتَدَلَّك بالشيء: تَخَلَّق به.    والدَّلُوك: ما تُدُلِّك به من طيب وغيره. وتَدَلَّكَ الرجل أَي دَلَكَ    جسده عند الإغتسال. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، أَنه كتب إلى خالد بن    الوليد: إنه بلغني أَنه أُعِدَّ لك دَلُوك عُجِنَ بالخمر وإني أَظنكم، آل    المُغيرة، ذَرْوَ النارِ؛ الدَّلُوك، بالفتح: اسم الدواء أَو الشيء الذي    يُتَدَلَّك به من الغَسُولات كالعَدَس والأُشْنان والأَشْياء المطيبة،    كالسَّحُور لما يُتَسَحَّر به، والفَطُور لما يفطر عليه.    والدُّلاكةُ: ما حُلِب قبل الفِيقة الأُولى وقبل أَن تجتمع الفِيقة    الثانية.    وفرس مَدْلُوك الحَجَبة: ليس لِحَجَبته إشراف فهي مَلْساء مستوية؛ ومنه    قول ابن الأَعرابي يصف فرساً: المَدْلُوك الحَجَبةِ الضخم الأَرْنَبةِ.    ويقال: فرس مَدْلُوك الحَرْقَفة إذا كان مستوياً.    والدَّلِيكُ: طعام يتخذ من الزُّبْدِ واللبن شبه الثريد؛ قال الجوهري:    وأَظنه الذي يقال له بالفارسية جَنْكال خُسْت. والدَّلِيكُ: التراب الذي    تَسْفِيه الرياح. ودَلَكَت الشمسُ تَدْلُك دُلوكاً: غربت، وقيل اصفرَّت    ومالت للغروب. وفي التزيل العزيز: أَقِم الصلاة لدُلُوك الشمس إلى غَسَق    الليل. وقد دَلَكَتْ: زالت عن كَبِدِ السماء؛ قال:    ما تَدْلُكُ الشمسُ إلا حَذْوَ منْكبِهِ    في حَوْمةٍ، دونها الهاماتُ والقَصَرُ    واسم ذلك الوقت الدَّلَكُ: قال الفراء: جابر عن ابن عباس في دُلُوك    الشمس أنه زوالها الظهرَ، قال: ورأَيت العرب يذهبون بالدُّلُوك إلى غياب    الشمس؛ قال الشاعر:    هذا مُقامُ قَدَمَيْ رَباحِ،    ذَبَّبَ حتى دَلَكَتْ بَراحِ    يعني الشمس. قال أَبومنصور: وقد روينا عن ابن مسعود أَنه قال دُلُوك    الشمس غروبها. وروى ابن هانئ عن الأَخفش أَنه قال: دُلُوك الشمس من زوالها    إلى غروبها. وقال الزجاج: دُلُوك الشمس زوالها في وقت الظهر، وذلك ميلها    للغروب وهو دُلُوكها أَيضاً. يقال: قد دلَكَتْ بَراحِ وبِراحِ أي قد مالت    للزوال حتى كاد الناظر يحتاج إذا تَبَصَّرها أَن يكسر الشُّعاع عن بصره    براحته. وبَراحِ، مثل قطامِ: اسم للشمس. وروي عن نافع عن ابن عمر قال:    دُلُوكها ميلها بعد نصف النهار. وروي عن ابن الأَعرابي في قوله دَلَكَتْ    بِراحِ: استريح منها. قال الأَزهري: والقول عندي أَن دُلوك الشمس زوالها نصف    النهار لتكون الآية جامعة للصلوات الخمس، والمعنى، والله أَعلم، أَقِم    الصلاة يا محمد أَي أَدِمْها من وقت زوال الشمس إلى غسق الليل فيدخل فيها    الأولى والعصر، وصلاتا غَسَقِ الليل هما العشاءَان فهذه أَربع صلوات،    والخامسة قوله: وقرآنَ الفَجْر، المعنى وأَقم صلاة الفجر فهذه خمس صلوات    فرضها الله تعالى على نبيه، صلى الله عليه وسلم، وعلى أَمته؛ وإذا جعلت    الدُّلُوك الغروب كان الأَمر في هذه الآية مقصوراً على ثلاث صلوات، فإن قيل:    ما معنى الدُّلوك في كلام العرب؟ قيل: الدُّلوك الزوال ولذلك قيل للشمس    إذا زالت نصف النهار دَالِكة، وقيل لها إذا أَفَلَتْ دالكة لأَنها في    الحالتين زائلة. وفي نوادر الأعراب: دَمَكَت الشمس ودَلَكَتْ وعَلَتْ    واعْتَلَتْ، كل هذا ارتفاعها. وقال الفراء في قوله بِراحِ: جمع راحة وهي الكف،    يقول يضع كفه على عينيه ينظر هل غربت الشمس بعد؛ قال ابن بري: ويقوّي أَن    دلوك الشمس غروبها قول ذي الرمة:    مَصابيح ليست باللَّواتي يَقُودُها    نجومٌ، ولا بالآفلاتِ الدَّوالِكِ    وتكرر ذكر الدُّلوك في الحديث، وأصله المَيْل. والدَّلِيكُ: ثمر الورد    يحمرُّ حتى يكون كالبُسْر وينضج فيحلو فيؤكل، وله حَبّ في داخله هو    بِزْرهُ، قال: وسمعت أعرابيّاً من أَهل اليمن يقول: للوَرْدِ عندنا دَليكٌ عجيب    كأَنه البُسْر كبراً وحُمْرةً حلو لذيذ كأَنه رُطَب يَتَهادى.    والدَّلِيكُ: نبات، واحدته دَلِيكة.    ودُلِكَت الأرض: أكلت. ورجل مَدْلوك: أُلِحَّ عليه في المسألة؛ كلاهما    عن ابن الأَعرابي. ودَلَك الرجلَ حقه: مَطَله. ودَلَك الرجلُ غريمَه أي    ماطله. وسئل الحسن البصري: أَيُدالِكُ الرجل امرأَته؟ فقال: نعم إذا كان    مُلْفَجاً؛ قال أَبو عبيد: قوله يدالك يعني المَطْل بالمهر. وكل مماطِل،    فهو مُدالِك. وقال الفراء: المُدالِك الذي لا يرفع نفسه عن دَنِيَّةٍ وهو    مُدْلِك، وهم يفسرونه المَطُول؛ وأَنشد:    فلا تَعْجَلْ عليَّ ولا تَبُصْني،    ودالِكْني، فإنِّي ذو دَلال    وقال بعضهم: المُدالكة المصابرة. وقال بعضهم: المُدالكة الإلحاح في    التقاضي، وكذلك المُعارَكة.    والدُّلَكةُ: دوَيْبَّة، قال ابن دريد: ولا أَحقها. ودَلُوك: موضع.
مقاييس اللغة:
(دلك)  الدال واللام والكاف أصلٌ واحد يدلُّ على زَوالِ شيءٍ عن شيء، ولا يكون إلاَّ برِفْق. يقال دَلَكَت الشّمسُ: زالت. ويقال دَلَكَتْ غابت. والدَّلَكُ: وقتُ دُلوك الشَّمس. ومن الباب دَلَكْتُ الشَّيء، وذلك أنّك إذا فعلْتَ ذلك لم تكَدْ يدُك تستقرُّ على مكانٍ دُونَ مكان. والدَّلُوك: ما يتدلَّكُ به الإنسان مِن طِيبٍ وغَيره. والدَّلِيكُ: طعامٌ يُتَّخَذ من زُبدٍ وتَمْرٍ شبه الثّرِيد، والمدلوك: البعير الذي قد دلَكَتْه الأسفار وكَدَّتْه. ويقال بل هو الذي في رُكْبتيه([23]) دَلَكٌ، أي رخاوة؛ وذلك أخَفُّ من الطَّرَق. وفرسٌ مَدلُوك الحَجَبَةِ، أي ليس بحَجَبَتِه إشرافٌ. وأرضٌ مدلوكة، أي مأكولة؛ وذلك إذا كانت كأنّها دُلِكَتْ دَلْكاً. ويقال الدُّلاكة آخِرُ ما يكون في الضَّرع من اللّبن، كأنّه سُمِّي بذلك لأنَّ اليد تَدْلُك الضَّرع.
قال أحمد بن فارس: إنّ لله تعالى في كلِّ شيءٍ سِرّاً ولطيفةً. وقد تأمّلْتَ في هذا الباب من أوّله إلى آخره فلا تَرَى الدّالَ مؤتلفةً مع اللام بحرفٍ ثالث إلا وهي تدلُّ على حركةٍ ومجيءٍ، وذَهابٍ وزَوَالٍ من مكانٍ إلى مكان، والله أعلم([24]).
القاموس المحيط:
دَلَكَهُ بيدِه مَرَسَهُ ودَعَكَهُ، و الدَّهْرُ فلاناً أدَّبَهُ وحَنَّكَهُ، و الشمسُ دُلوكاً غَرَبَتْ، أو اصْفَرَّتْ، أو مالَتْ، أو زَالَتْ عن كَبِدِ السماءِ. وكأَميرٍ تُرابٌ تَسْفيهِ الرِياحُ، وطعامٌ من الزُّبْدِ واللَّبَنِ، أو زُبْدٌ وتَمْرٌ، ونباتٌ، وثَمَرُ الوَرْدِ الأحمرُ، يَخْلُفُه ويَحْلُو كأَنه رُطَبٌ، ويُعْرَفُ بالشامِ بصُرْمِ الديكِ، أو هو الوَرْدُ الجَبَلِيُّ، كأَنه البُسْرُ كِبَراً وحُمْرَةً، وكالرُّطَبِ حَلاوَةً، يُتَهادَى به باليَمنِ، ورجُلٌ قد مارَسَ الأُمورَ، ج كعُنُقٍ. وتَدَلَّكَ به تَخَلَّقَ. وكصَبورٍ ما يُتَدَلَّكُ به. وكثُمامةٍ ما حُلِبَ قَبْلَ الفِيقَةِ الأُولَى. وفرسٌ مَدْلوكٌ مَدْكوكٌ، ورجُلٌ أُلِحَّ عليه في المسألةِ، وبعيرٌ دُلِكَ بالأَسْفارِ، أو الذي في رُكْبَتَيْهِ دَلَكٌ، محرَّكةً، أي رَخاوَةٌ. ودالكَهُ ماطَلَهُ. وكهُمَزَةٍ دُوَيْبَّةٌ. وكصَبورٍ ع بحَلَبَ. والدَّوالَيْكُ التَّحَفُّزُ في المَشْيِ، كالدَّآلِيكِ، وهذه بكسر اللامِ.
تاج العروس:
د ل ك
دَلَكَه بيَدِه دَلْكاً : مَرَسَه ودَعَكَه وعَرَكَه كما في المُحْكَمِ . ومن المَجازِ : دَلَكَ الدَّهْرُ فُلاناً : إِذا أَدَّبَه وحَنَّكَه وعَلَّمَه
ومن المَجازِ : دَلَكَت الشّمسُ دُلُوكاً : غَرَبَتْ لأَنَّ الناظِرَ إِليها يَدْلِكُ عَينَيهِ فكأَنما هي الدّالِكَةُ قاله الزَّمَخْشرِي وأَنْشَدَ الجَوهَرِي :
" هذا مُقامُ قَدَمَى رَباحِ
" ذَبَّبَ حَتَّى دَلَكَتْ بَراحِ قال قُطْرُب : بَراحِ مثل قَطامِ : اسمٌ للشّمْسِ وقال الفَرّاءُ : بِراحِ جَمْع راحَةٍ وهي الكَفُّ يَقُول : يَضَعُ كَفَّه على عَينَيهِ يَنْظُرُ هل غَرَبَت الشَّمس ؟ وهذا القَوْلُ نَقَلَه الفَرّاءُ عن العَرَب قال الأزهري : ورُوِي ذلك عن ابنِ مَسعُودٍ قال ابنُ بَرّي : ويُقَوِّي أَنّ دُلُوكَ الشّمسِ غُرُوبُها قولُ ذِي الرُّمَّةِ :
مَصابِيحُ لَيسَتْ باللّواتِي يَقُودُها ... نُجومٌ ولا بالآفِلاتِ الدَّوالِكِ
ورُوِي عن ابنِ الأعرابي في قوله : دَلَكَت بِراحِ أي اسْتُرِيحَ مِنْها . أَو : دَلَكَت دُلُوكاً : إِذا اصْفرَتْ ومالَتْ للغُروبِ
أَو مالَتْ للزَّوالِ حَتّى كادَ النّاظِرُ يَحْتاجُ إِذا تَبَصَّرَها أَنْ يَكْسِرَ الشعاعَ عن بَصَرِه براحَتِه . ورُوِي عن نافِعٍ عن ابنِ عُمَرَ قال : دُلُوكُها : مَيلُها بعدَ نِصْفِ النَّهارِ . أَو زالَتْ عن كَبِدِ السَّماءِ وقتَ الظُّهْرِ رواه جابِرٌ عن ابنِ عَبّاسٍ رضي اللَّهُ عنهم نقَلَه الفَرّاءُ وهو أَيضاً قولُ الزَّجّاج وقال الشّاعِرُ :
ما تَدْلُكُ الشَّمْسُ إِلاّ حَذْوَ مَنْكِبِهِ ... في حَوْمَةٍ دُونَها الهاماتُ والقَصَر قالَ الأزهري : والقولُ عندي أَنَّ دُلُوكَ الشَّمسِ زَوالُها نِصْفَ النَّهارِ ؛ لتكونَ الآيةُ جامِعَةً للصَّلَواتِ الخَمْسِ وهو قولُه تَعالَى : " أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمسِ " الآية والمَعْنَى واللَّهُ أَعلمُ : أَقِم الصّلاةَ يا مُحَمّدُ أي أَدِمْها من وَقْتِ زَوالِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللّيلِ فيَدْخُل فيها الأُولَى والعَصْرُ وصلاتَا غَسَق اللّيلِ وهما العِشاءان فهذه أَرْبَعُ صَلَواتٍ والخامِسَةُ قولُه : " وقُرآنَ الفَجْرِ " والمعنى : وأَقِم صلاةَ الفَجْرِ فهذه خَمْسُ صَلَواتٍ فَرَضَها اللَّهُ تعالَى على نَبِيهِ صلّى اللَّهُ عليه وسَلّمَ وعلى أُمَّتِه وِإذا جَعَلْتَ الدلُوكَ : الغُرُوب كانَ الأَمْر في هذه الآيةِ مَقْصُوراً على ثَلاثِ صَلَواتٍ فإِنْ قِيلَ : ما مَعْنَى الدُّلُوكُ في كلامِ العَرَبِ ؟ قيل : الدُّلُوكُ : الزَّوالُ ولذلك قِيلَ للشَّمْسِ إِذا زالَتْ نِصْفَ النَّهارِ : دالِكَةٌ وقِيلَ لها إِذا أَفَلَتْ : دالِكَةٌ ؛ لأَنَّها في الحالَتَيْنِ زائِلَةٌ . وفي نَوادَرِ الأَعْرابِ : دَمَكَت الشَّمسُ ودَلَكَت وعَلَتْ واعْتَلَتْ : كلّ هذا ارْتِفاعُها فتَأَمَّلْ . والدَّلِيكُ كأَمِيرٍ : تُرابٌ تَسفيهِ الرِّياحُ نقَلَه الجوهري . والدَّلِيكُ : طَعامٌ يُتَّخَذُ من الزُّبْدِ واللَّبنَ أَو من زُبْدٍ وتَمْرٍ كالثَّرِيدِ قالَ الجوهري : وأَنَا أَظُنُّه الذي يُقالُ له بالفارِسِيَّةِ : جَنْكال خُست . وقالَ الزَّمَخْشَرِيّ : أَطْعِمْنا من التَّمْرِ الدَّلِيكَ وهو المَرِيسُ . والدَّلِيكُ : نَباتٌ واحِدَتُه دَلِيكَةٌ . والدَّلِيكُ أَيضاً : ثَمَرُ الوَرْدِ الأَحْمَر يَخْلُفُه يَحْمَرُّ كأَنه البُسرُ ويَنْضَجُ ويَحْلُو كأَنّه رُطَبٌ ويُعْرَفُ بالشّامِ بصُرمِ الدِّيكِ والواحِدَةُ دَلِيكَة أَو هُوَ الوَرْدُ الجَبَلِي كأَنَّه البُسرُ كِبَراً وحُمْرَةً وكالرُّطَبِ حَلاوَةً ولَذّة يُتَهادَى بِه باليَمَنِ قال الأزهري : هكذا سَمِعْتُه من أَعرابي من أَهْلِ اليَمَنِ قال : ويَنْبُتُ عِنْدنا غِياضاً . ومن المَجاز : رَجُلٌ دَلِيكٌ : حَنِيكٌ قد مارَسَ الأُمُورَ وعَرَفَها دُلُكٌ كعُنُقٍ عن ابنِ الأعْرابِي . وتَدَلَّكَ به أي بالشّيءِ : إِذا تَخَلَّقَ به . والدَّلُوكُ كصَبُورٍ : ما يُتَدَلَّكُ بهِ البدن عند الاغْتِسالِ من طِيب أَو غيرِه من الغَسُولاتِ كالعَدَسِ والأُشْنانِ كالسَّحُورِ لما يُتَسَحَّرُ بهِ والفَطُورِ لما يُفْطَرُ عليه وفي الحديث : كَتَبَ عُمَرُ إِلى خالِدِ بنِ الوَلِيدِ رضي اللَّهُ عنهما : بَلَغَني أَنَّكَ دَخَلْتَ الحَمّامَ بالشّامِ وأَنّ من بِها مِنَ الأَعاجِمِ أَعَدُّوا لَكَ دَلُوكاً عُجِنَ بخَمرٍ وِإنِّي أَظُنكُم آلَ المُغِيرَةِ ذَرءَ النّارِ . ويُطْلَقُ الدَّلُوكُ أَيضاً على النُّورَةِ ؛ لأنه يُدلكُ به الجَسَدُ في الحَمّام كما في الأَساسِ . والدّلاكَةُ كثمامَةٍ : ما حُلِبَ قَبل الفِيقَةِ الأولَى وقَبلَ أَن تَجْتَمِعَ الفِيقَةُ الثّانِيَةُ
ومن المَجازِ : فَرَسٌ مَدْلُوكٌ : أي مَدْكُوكٌ وهي التي لا إِشرافَ لحَجَبتِها كأنها دُلِكَتْ فهي مَلْساءُ مُستَوِيَة ومنه قَوْلُ أَعرابِي يَصِفُ فرَساً : المَدْلُوك الحَجَبَة الضَّخْم الأَرْنَبَة ويُقالُ : فَرَس مَدْلُوكُ الحَرقَفَةِ : إِذا كانَ مُستَوِياً . ومن المَجاز : رَجُلٌ مَدْلُوكٌ : أُلِحَّ عَلَيه في المَسأَلَةِ عن ابنِ الأَعرابِيَ . ومن المَجازِ : بَعِيرٌ مَدْلُوكٌ : دُلِكَ بالأَسْفارِ وِكُدَّ كما في العُبابِ وفي اللِّسانِ والأساسِ : عاوَدَ الأسفارَ ومَرَنَ عليها وقد دَلَكَتْه الأسْفارُ قالَ الراجِزُ :
" على عَلاواك عَلَى مَدْلُوكِ
" على رَجِيعِ سَفَرٍ مَنْهُوكِ أَو المَدْلُوكُ : الذي في رُكْبَتَيه دَلَكٌ مُحَرَّكَةً : أي رَخاوَةٌ وذلك أَخف من الطَّرَقِ نقله الصاغاني . ومن المَجازِ : دَالَكَه أي الغَرِيمَ مُدَالَكَةً : ماطَلَه وكذلك داعَكَه وسُئلَ الحَسَنُ البَصْرِيّ : أَيُدالِكُ الرَّجُلُ امْرَأَتَه ؟ فقال : نَعَم إِذا كانَ مُلْفَجاً قال أَبو عُبَيدٍ : يعني يخاطِلُ بالمَهْرِ وكلُّ مُماطِلٍ فهو مُدالِكٌ . وقال ابنُ دُرَيْدٍ : الدّلَكَةُ كهُمَزَةٍ : دُوَيْبَّةٌ ولا أَحُقُّها
ودَلُوكٌ كصَبورٍ : بحَلَبَ وفيه أُسِرَ أَبو العَشائِرِ الحَسَنُ بنُ علي التَّغْلِبِيُ الأَمِيرُ الفارِس حينَ كَبَسَتْهُ عَسكَرُ الإِخْشِيدِيَّةِ مع يانَسَ المُؤْنِسِي كذا في تارِيخ حَلَبَ لابنِ العَدِيمِ . والدَّواليكُ بفتح اللاّمِ : تَحفزٌ في المَشْيِ وتَحَيّكٌ عن ابنِ عَبّادٍ كالدَّآلِيكِ وهذه بكَسرِ اللاّمِ قال :
" يَمْشِي الدَّوالَيكَ ويَعْدُو البُنَّكَهْ
" كأَنَّه يَطْلبُ شَأْوَ البَروَكَهْ قلتُ : هكذا أَنْشَدَه ابنُ بُزُرْجَ وقد تَقَدّم في ب ر ك وفي ب ن ك . والدُّؤْلُوكُ : الأَمْرُ العَظِيمُ يُقال : تَرَكْتُهُم في دؤْلُوكٍ دآلِيكُ أَيْضاً عن ابنِ عَبّاد أيْضاً . قال ابنُ فارِسٍ في المَقايِيسِ في هذا التَّركِيبِ : إِنّ لِلَّهِ في كُلِّ شَيءٍ سِراً ولَطِيفَةً وقد تَأَمَّلْتُ في هذا الباب - يعني بابَ الدّالِ مع اللاَّمِ - من أَوّلِه إِلى آخِرِه فلا تَرَى الدّالَ مُؤْتَلِفَةً مع اللاَّمِ بحرفٍ ثالِث إِلاّ وَهي تَدُل على حَرَكَةٍ ومَجِيءٍ وذَهابٍ وزَوال من مَكانٍ إِلى مَكانٍ
ومما يستدرك عليه : دَلَكْتُ السُّنْبُلَ حتَّى انْفَرَكَ قِشْرُه عن حَبهِ . والمَدْلُوكُ : المَصْقُول . ودَلَكَ الثّوْبَ : ماصَهُ ليَغْسِلَه . وقال ابنُ الأَعرابِي : الدُّلُكُ بضَمَّتَينِ : عُقَلاءُ الرجالِ . وتَدَلَّكَ الرَجُلُ : في دلك جَسَدَه عندَ الاغْتِسالِ نَقَلَه الجَوهَرِي . ودَلَكَت المَرأَةُ العَجِينَ . والدَّلاَّكُ : من يَدْلُكُ الجَسَدَ في الحَمّامِ . ويُقالُ للحَيس : الدَّلِيكَةُ كما في الأَساسِ . والدَّلَك محرَكَةً : اسمُ وَقْتِ غُروبِ الشَّمْسِ أَو زوالِها يُقال : أَتَيتُكَ عندَ الدَّلَكِ أي بالعَشِي قال رُؤْبَةُ :
" تَبَلُّجَ الزَّهْراءِ في جِنْحِ الدَّلَكْ ودَلَكَت الشّمْسُ : ارْتَفَعَتْ عن نَوادِرِ الأَعْرابِ وقد تَقَدّم . ودُلِكَت الأَرْضُ كعُنِيَ : أُكِلَتْ فهي مَدْلُوكَةٌ عن ابنِ الأَعرابِي . ودَلَكَ الرَّجُلَ حَقَّه : مَطَلَه . وقال الفَرّاءُ : المُدالِكُ : الذي لا يَرفَعُ نَفْسَه عن دَنيّةٍ . والمُدْلِكُ : المَطُولُ
والمُدالَكَةُ : المُصابَرَةُ وقِيل : الإِلْحاحُ في التَّقاضِي . وقالَ أَبو عَمرو : التَّدْلِيكُ من قَوْلِهم دَلَّكَها : إِذا غَذّاها . ودلوكة بنت فلان : كانَتْ حَكِيمَةً مُدَبِّرَةً جاءَ ذِكْرُها في بِناءِ الأَهرامِ فانْظره

##### Türkçe

**دلك**
**دَلَكَ - يَدْلُكُ - دُلُوْك**
**دَلَكَ - يَدْلُكُ** + bir varlık + bir şeyi + bir şeyin içinde: onu ovar ve sürter ve aşağıya doğru iter; ta ki bir şeyin içine girsin ve izi kaybolsun.
**دُلُوْك**: “فـُعول” vezni üzere: **دَلَكَ - يَدْلُكُ**’tan mübalağa ism-i fiil: bir şeyin, onu ovup sürttükten ve onun içinde bastırdıktan sonra bir şeyin içinde kaybolması.
﴿**أقم الصلاة لدلوك الشمس**﴾: namazı, güneşin **دلوك** vaktine tâbi olarak ikame et: güneşin **دلوك** vaktinin zamanına tâbi olarak ve onun vakit aralığı içinde: yani onun kaybolma ve ufkun arkasına girme vakti; bu, batışının hemen ardından bitiş vaktidir; yani akşam namazının vakti. Buradaki tasvir, sanki güneş **تُدْلَك** edilip itilmekte, sokulmakta ve ufukta kaybolmaktadır.
Ve lafız, “bir varlığı veya bir yüzeyi aşağıya doğru itme ve hareket ettirme ve alçaltma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**خَسَفَ - يَخْسِفُ**، **دَلَكَ - يَدْلُكُ**، **خَفَضَ - يَخْفِضُ**، **أَمَتَ - يَأمِتُ**، **دَلا - يَدْلُوْ**، **خَمَصَ _ يَخْمُصُ**

**دلك - دلوك**
﴿**أقم الصلاة لدلوك الشمس إلى غسق الليل وقرآن الفجر إن قرآن الفجر كان مشهودا(78)﴾** **الإسراء**

**مختار الصحاح**
● [**دلك**] **د ل ك**: **دَلَكَ** şeyi, **نصر** bâbından; ve güneş **دَلَكَتِ**: zeval buldu; bâbı **دخل**’dir. Ondandır ki Yüce Allah’ın sözü: ﴿**أقم الصلاة لدلوك الشمس**﴾. Ve denildi ki: onun **دُلُوك**’u onun gurubudur. Ve **الدَّلُوك** (fetha ile): güzel koku ve başkası gibi, kendisiyle ovulan şey. Ve adam **تَدَلَّك** etti: yıkanma esnasında bedenini ovdu.

**معجم الفرائد القرآنية**
**د ل ك**
“**دُلُوكِ**”, Yüce Allah’ın sözü olan “**أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُوداً**” (28) **الإسراء**.
**الدُلُوك**: zeval; o, güneşin istivadan guruba doğru meyletmesidir.

**الراغب**
**دلك**
- Güneşin **دلوك**’u: onun guruba meyletmesi. Yüce Allah dedi: }**أقم الصلاة لدلوك الشمس**{ [**الإسراء/78**]; bu, onların “güneş **دلكت**: onu avuçla ittirdin” sözündendir. Ondandır: avuç içinde şeyi **دلكت** ettin. Ve adamı **دالكت**: onu yağladığın zaman. Ve **الدلوك**: güzel kokudan **دلكت** ettiğin şey. Ve **الدليك**: tereyağı ve hurmadan yapılan bir yiyecek (bak: **المجمل** 2/334).

**ملخص اللسان**
1. **دَلَكَ** şeyi, onu **يَدْلُكه** **دَلْكاً**: onu yoğurdu ve ovuşturdu;
2. Ve başağı **دَلَكْت**; ta ki kabuğu tanesinden ayrılıp ufalandı.
3. Ve **المَدْلُوك**: cilalanmış olan.
4. Ve elbiseyi **دَلَكْتُ**: onu yıkamak için onu emdiğin/ovduğun zaman.
5. Ve zaman onu **دَلَكَهُ**: onu tecrübelendirdi ve öğretti. **الدُّلُك**: erkeklerin akıllılarıdır; onlar **الحُنُك**’tur. Ve **دَلِيك** **حَنِيك** bir adam: işleri tecrübe etmiş ve onları bilmiştir.
6. Ve bir şeyle **تَدَلَّك** etti: onunla koku sürdü.
7. Ve **الدَّلُوك**: güzel koku ve başkası gibi, kendisiyle ovunduğun şey. Ve adam **تَدَلَّكَ** etti; yani yıkanma esnasında bedenini ovdu. **الدَّلُوك** (fetha ile): ilacın adı yahut mercimek, **الأُشْنان** ve güzel kokulu şeyler gibi yıkamalıklardan, kendisiyle ovunulan şeyin adı.
8. Ve güneş **دَلَكَت**; **تَدْلُك** **دُلوكاً**: battı; ve denildi ki sarardı ve guruba meyletti. Ve Aziz Tenzil’de: **أَقِم الصلاة لدُلُوك الشمس إلى غَسَق الليل**. Ve **دَلَكَتْ**: göğün ortasından zeval buldu;
9. Ve o vaktin adı **الدَّلَكُ**’tır. **الفراء** dedi: - güneşin **دُلُوك**’u, onun öğle vakti zevalidir.
10. Dedi: ve Arapları gördüm ki **الدُّلُوك** ile güneşin kayboluşuna giderler;
11. Onun **دُلُوك**’u, öğleden sonra meyletmesidir; güneşin **دُلوك**’u, öğle yarısında zevalidir; ta ki âyet beş vakit namazı toplayıcı olsun. Mana, Allah daha iyi bilir: “Ey Muhammed, namazı ikame et”; yani onu, güneşin zeval vaktinden gecenin **غسق**’ına kadar devam ettir; böylece içinde öğle ve ikindi girer. Ve gecenin **غسق**’ının iki namazı, iki yatsıdır; işte bunlar dört namazdır. Beşincisi ise “**وقرآنَ الفَجْر**” sözüdür; mana: ve sabah namazını ikame et; işte bunlar, Allah Teâlâ’nın peygamberine farz kıldığı beş namazdır.
12. Ve eğer **الدُّلُوك**’u gurub kılarsan, bu âyetteki emir üç namazla sınırlı olur. Eğer denilirse: Arapların كلامında **الدُّلوك**’un manası nedir? Denilir: **الدُّلوك** zevaldir; bu yüzden güneşe, öğle yarısında zeval bulduğu zaman **دَالِكة** denildi; ve ona, battığı zaman da **دالكة** denildi; çünkü o iki halde de zaildir. Ve **نوادر الأعراب**’da: güneş **دَمَكَت** ve **دَلَكَتْ** ve **عَلَتْ** ve **اعْتَلَتْ**; bunların hepsi onun yükselmesidir.
13. Ve **مَدْلوك** bir adam: ondan istenen şeyde üzerine ısrar edilmiştir; ikisi de İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve adamın hakkını **دَلَك** etti: onu geciktirdi. Ve adam, alacaklısını **دَلَك** etti; yani onu geciktirdi.

**لسان العرب**
● - **دلك**: şeyi elimle **دَلَكْتُ**; onu **أَدْلُكه** **دَلْكاً**. İbn Sîde dedi: **دَلَكَ** şeyi; onu **يَدْلُكه** **دَلْكاً**: onu yoğurdu ve ovuşturdu. Dedi:
أَبِيتُ أَسْري، وتَبِيتي تَدْلُكي
وَجْهكِ بالعَنْبَرِ والمِسْكِ الذَّكِي
**تَبِيتي**’den **النون**’u, zaruret için harekenin hazfedildiği gibi hazfetti; İmru’ul-Kays’ın sözünde:
فاليومَ أَشْرَبْ غيرَ مُسْتَحْقِب
إِثْماً من الله، ولا وَاغِلِ
Ve onu **تَدْلُكي**’den de hazfetti; çünkü onu **تَبِيتي**’nin bedeli yahut hâl kıldı; böylece **النون**’u, birinciden hazfettiği gibi hazfetti. Ve caizdir ki **تَبِيتي**, cevap olmayan yerde gizli **أَن** ile nasb mevkiinde olsun; A‘şâ’nın beytinde geldiği gibi:
لنا هَضْبة لا ينزل الذُّلُّ وَسْطها،
ويأْوِي إِليها المُسْتَجِيرُ فيُعْصَبا
Ve başağı **دَلَكْت**; ta ki kabuğu tanesinden ayrılıp ufalandı. Ve **المَدْلُوك**: cilalanmış olan. Ve elbiseyi **دَلَكْتُ**: onu yıkamak için onu emdiğin/ovduğun zaman. Ve zaman onu **دَلَكهُ**: onu tecrübelendirdi ve öğretti. İbnü’l-A‘râbî: **الدُّلُك** erkeklerin akıllılarıdır; onlar **الحُنُك**’tur. Ve **دَلِيك** **حَنِيك** bir adam: işleri tecrübe etmiş ve onları bilmiştir. Ve **مَدْلُوك** bir deve: yolculuklara tekrar tekrar dönmüş ve onlara alışmıştır; ve yolculuklar onu **دَلَكَتْ** etmiştir. **الراجز** dedi:
على عَلاواكِ على مَدْلُوكِ،
على رَجِيعِ سَفَرٍ مَنْهوكِ
Ve bir şeyle **تَدَلَّك** etti: onunla koku sürdü. Ve **الدَّلُوك**: güzel koku ve başkası gibi, kendisiyle ovunduğun şey. Ve adam **تَدَلَّكَ** etti; yani yıkanma esnasında bedenini ovdu. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Hâlid b. Velîd’e yazdı: Bana ulaştı ki senin için, şarapla yoğrulmuş bir **دَلُوك** hazırlanmış; ve ben sizi, **آل المُغيرة**, ateşin alevi sanıyorum. **الدَّلُوك** (fetha ile): ilacın adı yahut mercimek, **الأُشْنان** ve güzel kokulu şeyler gibi yıkamalıklardan, kendisiyle ovunulan şeyin adı; tıpkı **السَّحُور**’un, kendisiyle sahur yapılan şey için; ve **الفَطُور**’un, kendisiyle iftar edilen şey için olması gibi.
Ve **الدُّلاكةُ**: ilk **الفِيقة**’dan önce ve ikinci **الفِيقة** toplanmadan önce sağılan şey.
Ve **مَدْلُوك الحَجَبة** bir at: onun **حَجَبة**’sinde çıkıntı yoktur; o, pürüzsüz, düz olandır. Ondandır ki İbnü’l-A‘râbî bir atı vasfederken: **المَدْلُوك الحَجَبةِ الضخم الأَرْنَبةِ**.
Ve denilir: **مَدْلُوك الحَرْقَفة** bir at: düz olduğu zaman.
Ve **الدَّلِيكُ**: zübde ve sütten yapılan, serîde benzer bir yiyecek. **الجوهري** dedi: ve ben onu, Farsçada **جَنْكال خُسْت** denilen şey sanıyorum. Ve **الدَّلِيكُ**: rüzgârların savurduğu toprak. Ve güneş **دَلَكَت**; **تَدْلُك** **دُلوكاً**: battı; ve denildi ki sarardı ve guruba meyletti. Ve Aziz Tenzil’de: **أَقِم الصلاة لدُلُوك الشمس إلى غَسَق الليل**. Ve **دَلَكَتْ**: göğün ortasından zeval buldu. Dedi:
ما تَدْلُكُ الشمسُ إلا حَذْوَ منْكبِهِ
في حَوْمةٍ، دونها الهاماتُ والقَصَرُ
Ve o vaktin adı **الدَّلَكُ**’tır. **الفراء** dedi: İbn Abbâs’tan, Câbir (rivayetiyle), güneşin **دُلُوك**’u hakkında: onun öğle vakti zevalidir. Dedi: ve Arapları gördüm ki **الدُّلُوك** ile güneşin kayboluşuna giderler. Şair dedi:
هذا مُقامُ قَدَمَيْ رَباحِ،
ذَبَّبَ حتى دَلَكَتْ بَراحِ
Yani güneş. Ebû Mansûr dedi: ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet ettik ki o dedi: güneşin **دُلُوك**’u onun gurubudur. Ve İbn Hânî, **الأَخفش**’ten rivayet etti ki o dedi: güneşin **دُلُوك**’u, onun zevalinden gurubuna kadardır. Ve **الزجاج** dedi: güneşin **دُلُوك**’u, öğle vaktinde onun zevalidir; bu, onun guruba meyletmesidir; ve bu da onun **دُلُوك**’udur. Denilir: **بَراحِ** ve **بِراحِ** **دلَكَتْ**; yani zevale meyletti; ta ki bakan, ona dikkatle baktığında, avucuyla ışını gözünden kırmaya ihtiyaç duyar gibi olsun. Ve **بَراحِ**, **قطامِ** gibi: güneş için bir isimdir. Nâfi‘den, İbn Ömer’den rivayet olundu: onun **دُلُوك**’u, öğleden sonra meyletmesidir. Ve İbnü’l-A‘râbî’den, “**دَلَكَتْ بِراحِ**” sözü hakkında rivayet olundu: ondan rahatla. **الأَزهري** dedi: bence söz şudur ki, güneşin **دُلوك**’u, öğle yarısında onun zevalidir; ta ki âyet beş vakit namazı toplayıcı olsun. Mana, Allah daha iyi bilir: “Ey Muhammed, namazı ikame et”; yani onu, güneşin zeval vaktinden gecenin **غسق**’ına kadar devam ettir; böylece içinde öğle ve ikindi girer. Ve gecenin **غسق**’ının iki namazı, iki yatsıdır; işte bunlar dört namazdır. Beşincisi ise “**وقرآنَ الفَجْر**” sözüdür; mana: ve sabah namazını ikame et; işte bunlar, Allah Teâlâ’nın peygamberine, sallallahu aleyhi ve sellem, ve ümmetine farz kıldığı beş namazdır. Ve eğer **الدُّلُوك**’u gurub kılarsan, bu âyetteki emir üç namazla sınırlı olur. Eğer denilirse: Arapların كلامında **الدُّلوك**’un manası nedir? Denilir: **الدُّلوك** zevaldir; bu yüzden güneşe, öğle yarısında zeval bulduğu zaman **دَالِكة** denildi; ve ona, battığı zaman da **دالكة** denildi; çünkü o iki halde de zaildir. Ve **نوادر الأعراب**’da: güneş **دَمَكَت** ve **دَلَكَتْ** ve **عَلَتْ** ve **اعْتَلَتْ**; bunların hepsi onun yükselmesidir. Ve **الفراء**, “**بِراحِ**” sözü hakkında dedi: o, **راحة**’nın cem‘idir; o da avuçtur; der ki: güneş battı mı diye bakarken avucunu gözlerine koyar. İbn Berî dedi: güneşin **دلوك**’unun gurub oluşunu, Zü’r-Rumme’nin sözü kuvvetlendirir:
مَصابيح ليست باللَّواتي يَقُودُها
نجومٌ، ولا بالآفلاتِ الدَّوالِكِ
Ve hadiste **الدُّلوك** zikri tekrarlandı; aslı meyildir. Ve **الدَّلِيكُ**: gülün meyvesi; kızarır; ta ki **البُسْر** gibi olsun ve olgunlaşır; tatlanır; yenir; içinde bir tane vardır; o, onun çekirdeğidir. Dedi: Yemen ehlinden bir bedevîyi işittim; dedi: bizde gülün yanında acayip bir **دَليك** vardır; sanki **البُسْر** gibi irilik ve kızıllıkça; tatlı, lezzetli; sanki taze hurma gibi salınır.
Ve **الدَّلِيكُ**: bir bitkidir; onun teki **دَلِيكة**’dir.
Ve yer **دُلِكَت**: yenildi. Ve **مَدْلوك** bir adam: ondan istenen şeyde üzerine ısrar edilmiştir; ikisi de İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve adamın hakkını **دَلَك** etti: onu geciktirdi. Ve adam, alacaklısını **دَلَك** etti; yani onu geciktirdi. Hasan el-Basrî’ye soruldu: adam karısıyla **يُدالِكُ** eder mi? Dedi: evet; eğer **مُلْفَجاً** ise. Ebû Ubeyd dedi: onun “**يدالك**” sözü, mehirde geciktirme demektir. Ve her geciktiren, o **مُدالِك**’tir. Ve **الفراء** dedi: **المُدالِك**, kendini bir aşağılıktan kaldırmayan kimsedir; o **مُدْلِك**’tir; ve onlar onu **المَطُول** diye tefsir ederler. Ve şu beyit okundu:
فلا تَعْجَلْ عليَّ ولا تَبُصْني،
ودالِكْني، فإنِّي ذو دَلال
Ve bazısı dedi: **المُدالكة** sabretme/katlanmadır. Ve bazısı dedi: **المُدالكة**, tahsilde ısrar etmektir; ve aynı şekilde **المُعارَكة**.
Ve **الدُّلَكةُ**: küçük bir canlı; İbn Düreyd dedi: ve ben onu (asla) sağlam bulmam. Ve **دَلُوك**: bir yer adıdır.

**مقاييس اللغة:**
(**دلك**) **الدال** ve **اللام** ve **الكاف**, tek bir asıldır; bir şeyin bir şeyden zeval bulmasına delalet eder; ve ancak yumuşaklıkla olur. Denilir: güneş **دَلَكَت**: zeval buldu. Ve denilir: **دَلَكَتْ**: kayboldu. Ve **الدَّلَكُ**: güneşin **دُلوك** vaktidir. Ve bu bâbdandır: şeyi **دَلَكْتُ**; çünkü sen bunu yaptığında, elin bir yer üzerinde bir yerden başka bir yere göre neredeyse karar kılmaz. Ve **الدَّلُوك**: insanın güzel koku ve başkası gibi, kendisiyle ovunduğu şeydir. Ve **الدَّلِيكُ**: zübde ve hurmadan yapılan, serîde benzer bir yiyecektir. Ve **المدلوك**: yolculukların onu **دَلَكَتْ** ettiği ve onu yorduğu devedir. Ve denilir: bilakis o, iki dizinde **دَلَكٌ** bulunan; yani gevşeklik bulunan kimsedir; bu, **الطَّرَق**’tan daha hafiftir. Ve **مَدلُوك الحَجَبَةِ** bir at: yani onun **حَجَبَة**’sinde çıkıntı yoktur. Ve **مدلوكة** bir yer: yani yenilmiş; bu, sanki **دُلِكَتْ** bir **دَلْكاً** ile ovulmuş gibi olduğu zamandır. Ve denilir: **الدُّلاكة** memede sütten olan en son şeydir; sanki bununla adlandırıldı; çünkü el memeyi **تَدْلُك** eder.

قال أحمد بن فارس: Şöyle dedi Ahmed b. Fâris: Şüphesiz Allah Teâlâ’nın her şeyde bir sırrı ve bir latifesi vardır. Bu bapta başından sonuna kadar düşündün de, **الدّالَ**’ı **اللام** ile üçüncü bir harfle birleşmiş olarak görmezsin ki, mutlaka bir hareket ve gelişe, ve bir gidiş ve bir yerden bir yere yok oluşa delâlet ediyor olsun; Allah daha iyi bilir([24]).

القاموس المحيط:
**دَلَكَهُ** eliy­le onu ovarak yoğurdu ve onu ovdu; ve **الدَّهْرُ** falânı: onu edeplendirdi ve onu tecrübelendirdi; ve **الشمسُ** **دُلوكاً**: battı; yahut sarardı; yahut meyletti; yahut göğün ortasından zevâl buldu. Ve **دَلِيكٌ** (vezni: **أَميرٌ** gibi): rüzgârların savurduğu toprak; ve (yine) tereyağı ve sütten bir yiyecek; yahut tereyağı ve hurma; ve bir bitki; ve kırmızı gülün meyvesi: onun ardından gelir ve sanki yaş hurma imiş gibi tatlılaşır; Şam’da **بصُرْمِ الديكِ** adıyla bilinir; yahut o, dağ gülüdür; sanki büyüklük ve kızıllıkça **البُسْرُ** gibidir, tatlılıkça da **الرُّطَبِ** gibi; Yemen’de onunla hediyeleşilir; ve işlere temas etmiş bir adam; çoğulu **عُنُقٍ** gibi (gelir). Ve **تَدَلَّكَ به**: onunla kokulandı. Ve **دَلُوكٌ** (vezni: **صَبورٌ** gibi): kendisiyle ovunulan şey. Ve **دَلاكَةٌ** (vezni: **ثُمامةٍ** gibi): ilk **الفِيقَةِ**’den önce sağılan şey. Ve **فَرَسٌ مَدْلوكٌ**: **مَدْكوكٌ**; ve bir adam: kendisine meselede ısrar edildi; ve bir deve: seferlerle **دُلِكَ** edildi; yahut dizlerinde **دَلَكٌ** bulunan; harekeli olarak; yani gevşeklik. Ve **دالكَهُ**: onu oyaladı. Ve **دُوَيْبَّةٌ** (vezni: **هُمَزَةٍ** gibi). Ve **دَلُوكٌ** (vezni: **صَبورٍ** gibi), **حَلَبَ**’da (bir yer adı olarak). Ve **الدَّوالَيْكُ**: yürüyüşte toparlanıp atılma; **الدَّآلِيكِ** gibi; bu ise **اللام**’ın kesresi iledir.

تاج العروس:
د ل ك
**دَلَكَه** eliyle, **دَلْكاً**: onu yoğurdu ve ovdu ve sürttü; **المُحْكَمِ**’de olduğu gibi. Mecazdan: **دَلَكَ الدَّهْرُ فُلاناً**: onu edeplendirdiği, tecrübelendirdiği ve öğrettiği zaman.

Mecazdan: **دَلَكَت الشّمسُ دُلُوكاً**: battı; çünkü ona bakan kimse gözlerini ovar; sanki o, ovandır; bunu **الزَّمَخْشرِي** söyledi; **الجَوهَرِي** şu beyti rivayet etti:
" هذا مُقامُ قَدَمَى رَباحِ
" ذَبَّبَ حَتَّى دَلَكَتْ بَراحِ
**قُطْرُب** dedi: **بَراحِ** tıpkı **قَطامِ** gibi: güneşin adıdır. **الفَرّاءُ** dedi: **بِراحِ**; **راحَةٍ**’nin cemidir; o da avuçtur. Diyor ki: Güneş battı mı diye bakmak için avucunu gözlerinin üzerine koyar. Bu sözü **الفَرّاءُ** Araplardan nakletti. **الأزهري** dedi: Bu, İbn Mes‘ûd’dan da rivayet edilmiştir. **ابنُ بَرّي** dedi: Güneşin **دُلُوكَ**’unun batışı olduğuna, **ذِي الرُّمَّةِ**’nin sözü kuvvet verir:
مَصابِيحُ لَيسَتْ باللّواتِي يَقُودُها ... نُجومٌ ولا بالآفِلاتِ الدَّوالِكِ

İbnü’l-A‘râbî’den, onun sözü hakkında rivayet edildi: **دَلَكَت بِراحِ** yani ondan rahat edildi. Yahut: **دَلَكَت دُلُوكاً**: sarardığı ve batışa meylettiği zaman. Yahut zevâle meyletti; öyle ki bakan kimse onu dikkatle gördüğünde, avucuyla ışını gözünden kırmaya muhtaç olacak kadar.

Nâfi‘den, İbn Ömer’den rivayet edildi; dedi ki: Onun **دُلُوكُ**’u: öğle yarısından sonra meyletmesidir. Yahut öğle vaktinde göğün ortasından zevâl bulmasıdır; bunu Câbir, İbn Abbâs’tan (Allah onlardan razı olsun) rivayet etti; **الفَرّاءُ** onu nakletti; bu aynı zamanda **الزَّجّاج**’ın da sözüdür. Şair dedi ki:
ما تَدْلُكُ الشَّمْسُ إِلاّ حَذْوَ مَنْكِبِهِ ... في حَوْمَةٍ دُونَها الهاماتُ والقَصَر
**الأزهري** dedi: Bana göre söz şudur ki: Güneşin **دُلُوكُ**’u, öğle yarısında zevâlidir; âyet beş vakit namazı toplayıcı olsun diye. Bu, O’nun Teâlâ sözüdür: " أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمسِ " âyeti. Mânâ—Allah daha iyi bilir—: Ey Muhammed, güneşin zevâl vaktinden gecenin kararmasına kadar namazı ikame et; böylece onda öğle ve ikindi ve gecenin kararması namazları—ki onlar iki yatsıdır—dâhil olur; bunlar dört namazdır. Beşincisi O’nun sözü: " وقُرآنَ الفَجْرِ " ve mânâ: sabah namazını da ikame et; böylece bunlar beş namazdır; Allah Teâlâ onları Peygamberine (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) ve ümmetine farz kıldı. Eğer **الدلُوكَ**’u batış yaparsan, bu âyetteki emir üç namazla sınırlı olur. Denilirse: Arapların كلامında **الدُّلُوكُ**’un mânâsı nedir? Denir: **الدُّلُوكُ**: zevâldir; bu yüzden güneşe, öğle yarısında zevâl bulduğu zaman **دالِكَةٌ** denildi; ve battığı zaman da ona **دالِكَةٌ** denildi; çünkü o iki hâlde de zâildir. **نَوادَرِ الأَعْرابِ**’da: **دَمَكَت** güneş ve **دَلَكَت** ve yükseldi ve iyice yükseldi: bunların hepsi onun yükselmesidir; öyleyse düşün.

**الدَّلِيكُ** (vezni: **أَمِيرٍ** gibi): rüzgârların savurduğu toprak; bunu **الجوهري** nakletti. Ve **الدَّلِيكُ**: tereyağı ve sütten, yahut tereyağı ve hurmadan, **الثَّرِيدِ** gibi yapılan bir yiyecek. **الجوهري** dedi: Ben onun, Farsçada kendisine **جَنْكال خُست** denilen şey olduğunu zannediyorum. **الزَّمَخْشَرِيّ** dedi: Bize hurmadan **الدَّلِيكَ** yedir; o, **المَرِيسُ**’tir. Ve **الدَّلِيكُ**: bir bitkidir; onun teki **دَلِيكَةٌ**’dir. Ve **الدَّلِيكُ** ayrıca: kırmızı gülün meyvesidir; onun ardından gelir; sanki **البُسرُ** gibi kızarır; olgunlaşır ve sanki **رُطَبٌ** gibi tatlılaşır; Şam’da **بصُرمِ الدِّيكِ** adıyla bilinir; tekili **دَلِيكَة**’dir. Yahut o, dağ gülüdür; sanki büyüklük ve kızıllıkça **البُسرُ** gibidir; tatlılık ve lezzetçe **الرُّطَبِ** gibi; Yemen’de onunla hediyeleşilir. **الأزهري** dedi: Onu, Yemen ehlinden bir bedevîden işte böyle işittim; dedi ki: Bizde koruluklar hâlinde biter.

Mecazdan: **رَجُلٌ دَلِيكٌ**: işlere temas etmiş ve onları bilmiş, tecrübeli; **دُلُكٌ** (vezni: **عُنُقٍ** gibi); İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **تَدَلَّكَ به** yani şey ile: onunla kokulandığı zaman. Ve **الدَّلُوكُ** (vezni: **صَبُورٍ** gibi): yıkanırken bedenin kendisiyle ovulduğu şey; güzel koku yahut başka yıkama şeylerinden; **العَدَسِ** ve **الأُشْنانِ** gibi; tıpkı **السَّحُورِ**’un kendisiyle sahur yapılan şeye, **الفَطُورِ**’un da kendisiyle iftar edilen şeye denmesi gibi. Hadiste: Ömer, Hâlid b. Velîd’e (Allah ikisinden de razı olsun) yazdı: Bana ulaştı ki Şam’da hamama girdin ve oradaki Acemler senin için şarapla yoğrulmuş bir **دَلُوكاً** hazırladılar; ben sizi, Muğîre âli, ateşin saçılması sanıyorum. Ve **الدَّلُوكُ** ayrıca **النُّورَةِ** üzerine de kullanılır; çünkü hamamda beden onunla ovulur; **الأَساسِ**’ta olduğu gibi. Ve **الدّلاكَةُ** (vezni: **ثمامَةٍ** gibi): ilk **الفِيقَةِ**’den önce ve ikinci **الفِيقَةُ** toplanmadan önce sağılan şey.

Mecazdan: **فَرَسٌ مَدْلُوكٌ**: yani **مَدْكُوكٌ**; o, alnının çıkıntısı olmayan kısraktır; sanki ovulmuş gibidir; o yüzden düz ve düzgündür. Bundan, bir bedevînin bir atı vasfederken sözü: **المَدْلُوك الحَجَبَة الضَّخْم الأَرْنَبَة**. Ve denir: **فَرَس مَدْلُوكُ الحَرقَفَةِ**: düzgün olduğu zaman. Mecazdan: **رَجُلٌ مَدْلُوكٌ**: kendisine meselede ısrar edildi; İbnü’l-A‘râbî’den. Mecazdan: **بَعِيرٌ مَدْلُوكٌ**: seferlerle ovuldu ve yıpratıldı; **العُبابِ**’da olduğu gibi. **اللِّسانِ** ve **الأساسِ**’ta: seferlere tekrar tekrar döndü ve onlara alıştı; seferler onu ovdu. **الراجِزُ** dedi ki:
" على عَلاواك عَلَى مَدْلُوكِ

“Üzerinde, yıpranmış bir yolculuğun dışkısı; yahut **المَدْلُوكُ**: dizlerinde **دَلَكٌ** (harekeli) bulunan; yani gevşeklik; ve bu, **الطَّرَقِ**’tan daha hafiftir; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve mecazdan: **دَالَكَه** yani borçluyu **مُدَالَكَةً**: onu oyaladı; ve yine **داعَكَه**. Ve **الحَسَنُ البَصْرِيّ**’ye soruldu: “Erkek karısını **يُدالِكُ** eder mi?” dedi ki: “Evet, eğer **مُلْفَجاً** ise.” **أَبو عُبَيدٍ** dedi: yani mehirde hile yapar; ve her oyalayan kimse **مُدالِكٌ**’tir. Ve **ابنُ دُرَيْدٍ** dedi: **الدّلَكَةُ** ( **هُمَزَةٍ** gibi): bir küçük canlıdır; ve ben onun en haklısı değilim.

Ve **دَلُوكٌ** ( **صَبورٍ** gibi): Halep’tedir; ve onda, **أَبو العَشائِرِ الحَسَنُ بنُ علي التَّغْلِبِيُ الأَمِيرُ الفارِس** esir alındı; **عَسكَرُ الإِخْشِيدِيَّةِ** onu **يانَسَ المُؤْنِسِي** ile birlikte bastığı zaman; **ابنِ العَدِيمِ**’in **تارِيخ حَلَبَ**’ında böyle. Ve **الدَّواليكُ** (lâmın fethiyle): yürüyüşte atılma ve yan yan gitme; **ابنِ عَبّادٍ**’dan; **الدَّآلِيكِ** gibi; ve bu (lâmın) kesriyledir. Dedi ki:

“ **يَمْشِي الدَّوالَيكَ ويَعْدُو البُنَّكَهْ**
“ **كأَنَّه يَطْلبُ شَأْوَ البَروَكَهْ**

Dedim ki: **ابنُ بُزُرْجَ** onu böyle inşad etti; ve **ب ر ك**’te ve **ب ن ك**’te geçmişti. Ve **الدُّؤْلُوكُ**: büyük iş; denir ki: “Onları **دؤْلُوكٍ** içinde bıraktım”; **دآلِيكُ** da; **ابنِ عَبّادٍ**’dan yine. **ابنُ فارِسٍ** bu terkib hakkında **المَقايِيسِ**’te dedi: “Şüphesiz Allah’ın her şeyde bir sırrı ve bir inceliği vardır; ve ben bu babda — yani **الدّالِ** ile **اللاَّمِ** babında — başından sonuna kadar düşündüm; artık **الدّال**’ı, üçüncü bir harfle **اللاَّمِ** ile birleşmiş görmezsin ki, ancak o, bir harekete, gelişe, gidişe ve bir yerden bir yere zevale delalet eder.”

Ve ona ilave edilip tamamlananlardan: **دَلَكْتُ السُّنْبُلَ** kabuğu tanesinden ayrılıncaya kadar. Ve **المَدْلُوكُ**: parlatılmış. Ve **دَلَكَ الثّوْبَ**: onu yıkamak için emdi. Ve **ابنُ الأَعرابِي** dedi: **الدُّلُكُ** (iki dammeyle): erkeklerin akıllıları. Ve **تَدَلَّكَ الرَجُلُ**: yıkanma sırasında bedenini ovmada; onu **الجَوهَرِي** nakletti. Ve kadın hamuru yoğurdu. Ve **الدَّلاَّكُ**: hamamda bedeni ovalayan kimse. Ve **الحَيس** için **الدَّلِيكَةُ** denir; **الأَساسِ**’ta olduğu gibi. Ve **الدَّلَك** (harekeli): güneşin batma vaktinin yahut zevalinin adı; denir ki: “Sana **الدَّلَكِ** عندَ geldim”; yani akşamüstü. **رُؤْبَةُ** dedi ki:

“ **تَبَلُّجَ الزَّهْراءِ في جِنْحِ الدَّلَكْ**

Ve **دَلَكَت الشّمْسُ**: yükseldi; **نَوادِرِ الأَعْرابِ**’dan; ve geçmişti. Ve **دُلِكَت الأَرْضُ** ( **عُنِيَ** gibi): yenildi; artık o **مَدْلُوكَةٌ**’dir; **ابنِ الأَعرابِي**’den. Ve **دَلَكَ الرَّجُلَ حَقَّه**: onu oyaladı. Ve **الفَرّاءُ** dedi: **المُدالِكُ**: kendisini bir alçaklıktan yükseltmeyen. Ve **المُدْلِكُ**: oyalayan.

Ve **المُدالَكَةُ**: sabretme; ve denildi: tahsilde ısrar. Ve **أَبو عَمرو** dedi: **التَّدْلِيكُ**, onların “**دَلَّكَها**” sözündendir: onu beslediği zaman. Ve “Falancanın kızı **دلوكة**”: hikmet sahibi, tedbirli idi; piramitlerin inşasında onun zikri geldi; ona bak.
