# دلك — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%83/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%84%D9%83/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%83.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: دلك

دلك
دَلَكَ - يَدْلُكُ - دُلُوْك
دَلَكَ - يَدْلُكُ + كائن + شيئاً + في شيء: يدعكه ويفركه ويدفعه للأسفل حتى يدخل في شيء ويختفي أثره
دُلُوْك: على وزن " فـُعول" : اسم فعل مبالغة من " دَلَكَ - يَدْلُكُ ": اختفاء الشيء في شيء بعد دعكه وفركه وضغطه فيه
﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس﴾: أقم الصلاة تبعاً لزمن دلوك الشمس: تبعاً وضمن نطاق وقت دلوك الشمس: أي وقت اختفائها ودخولها خلف الأفق: وهو وقت انتهاء غروبها مباشرة أي موعد صلاة المغرب، والصورة هنا كأن الشمس تُدْلَك فتُدْفَع وتُغْرَس وتَخْتَفِي في الأفق
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " دفع وتحريك وخفض كائن أو سطح للأسفل"، وهي:
خَسَفَ - يَخْسِفُ، دَلَكَ - يَدْلُكُ، خَفَضَ - يَخْفِضُ، أَمَتَ - يَأمِتُ، دَلا - يَدْلُوْ، خَمَصَ _ يَخْمُصُ
دلك - دلوك
 	﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس إلى غسق الليل وقرآن الفجر إن قرآن الفجر كان مشهودا(78)﴾ الإسراء
مختار الصحاح
● [دلك] د ل ك: دَلَكَ الشيء من باب نصر و دَلَكَتِ الشمس زالت وبابه دخل ومنه قوله تعالى ﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس﴾ وقيل دُلُوكُها غروبها و الدَّلُوكُ بالفتح ما يدلك به من طيب وغيره و تَدَلَّك الرجل دلك جسده عند الاغتسال
معجم الفرائد القرآنية
د ل ك
"دُلُوكِ" في قوله تعالى " أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُوداً" (28) الإسراء .
الدُلُوك : الزوال، وهو ميل الشمس عن الاستواء إلى الغروب .
الراغب
دلك
- دلوك الشمس: ميلها للغروب. قال تعالى: }أقم الصلاة لدلوك الشمس{ [الإسراء/78]، هو من قولهم: دلكت الشمس: دفعتها بالراح، ومنه: دلكت الشيء في الراحة، ودالكت الرجل: إذا ما طلته، والدلوك: ما دلكته من طيب، والدليك: طعام يتخذ من الزبد والتمر (انظر: المجمل 2/334).
ملخص اللسان
1.     دَلَكَ الشيءَ يَدْلُكه دَلْكاً مَرَسه وعَرَكه؛
2.     وَدَلَكْت السنبل حتى انفرك قِشره عن حَبِّه.
3.     والمَدْلُوك: المصقول.
4.     ودَلَكْتُ الثوب إذا مُصْتَه لتغسله.
5.     ودَلَكهُ الدهرُ: حَنَّكه وعلَّمه. الدُّلُك عقلاء الرجال، وهم الحُنُك. ورجل دَلِيك حَنِيك: قد مارس الأُمور وعَرَفها.
6.     وتَدَلَّك بالشيء: تَخَلَّق به.
7.     والدَّلُوك: ما تُدُلِّك به من طيب وغيره. وتَدَلَّكَ الرجل أَي دَلَكَ جسده عند الإغتسال . الدَّلُوك، بالفتح: اسم الدواء أَو الشيء الذي    يُتَدَلَّك به من الغَسُولات كالعَدَس والأُشْنان والأَشْياء المطيبة
8.     ودَلَكَت الشمسُ تَدْلُك دُلوكاً: غربت، وقيل اصفرَّت ومالت للغروب. وفي التزيل العزيز: أَقِم الصلاة لدُلُوك الشمس إلى غَسَق    الليل. وقد دَلَكَتْ: زالت عن كَبِدِ السماء؛
9.     واسم ذلك الوقت الدَّلَكُ: قال الفراء: - دُلُوك الشمس أنه زوالها الظهرَ،
10.                        قال: ورأَيت العرب يذهبون بالدُّلُوك إلى غياب الشمس؛
11.                        دُلُوكها ميلها بعد نصف النهار ،دُلوك الشمس زوالها نصف النهار لتكون الآية جامعة للصلوات الخمس، والمعنى، والله أَعلم، أَقِم    الصلاة يا محمد أَي أَدِمْها من وقت زوال الشمس إلى غسق الليل فيدخل فيها الأولى والعصر، وصلاتا غَسَقِ الليل هما العشاءَان فهذه أَربع صلوات، والخامسة قوله: وقرآنَ الفَجْر، المعنى وأَقم صلاة الفجر فهذه خمس صلوات فرضها الله تعالى على نبيه،
12.                        وإذا جعلت الدُّلُوك الغروب كان الأَمر في هذه الآية مقصوراً على ثلاث صلوات، فإن قيل: ما معنى الدُّلوك في كلام العرب؟ قيل: الدُّلوك الزوال ولذلك قيل للشمس  إذا زالت نصف النهار دَالِكة، وقيل لها إذا أَفَلَتْ دالكة لأَنها في الحالتين زائلة. وفي نوادر الأعراب: دَمَكَت الشمس ودَلَكَتْ وعَلَتْ واعْتَلَتْ، كل هذا ارتفاعها.
13.                        ورجل مَدْلوك: أُلِحَّ عليه في المسألة؛ كلاهما عن ابن الأَعرابي. ودَلَك الرجلَ حقه: مَطَله. ودَلَك الرجلُ غريمَه أي    ماطله.
لسان العرب
● - دلك: دَلَكْتُ الشيءَ بيدي أَدْلُكه دَلْكاً، قال ابن سيده: دَلَكَ    الشيءَ يَدْلُكه دَلْكاً مَرَسه وعَرَكه؛ قال:    أَبِيتُ أَسْري، وتَبِيتي تَدْلُكي    وَجْهكِ بالعَنْبَرِ والمِسْكِ الذَّكِي    حذف النون من تَبِيتي كما تحذف الحركة للضرورة في قول امرئ القيس:    فاليومَ أَشْرَبْ غيرَ مُسْتَحْقِب    إِثْماً من الله، ولا وَاغِلِ    وحذفها من تَدْلُكي أَيضاً لأَنه جعلها بدلاً من تَبِيتي أَو حالاً،    فحذف النون كما حذفها من الأَول؛ وقد يجوز أَن يكون تَبِيتي في موضع النصب    بإِضمار أَن في غير الجواب كما جاء في بيت الأَعشى:    لنا هَضْبة لا ينزل الذُّلُّ وَسْطها،    ويأْوِي إِليها المُسْتَجِيرُ فيُعْصَبا    وَدَلَكْت السنبل حتى انفرك قِشره عن حَبِّه. والمَدْلُوك: المصقول.    ودَلَكْتُ الثوب إذا مُصْتَه لتغسله. ودَلَكهُ الدهرُ: حَنَّكه وعلَّمه.    ابن الأعرابي: الدُّلُك عقلاء الرجال، وهم الحُنُك. ورجل دَلِيك حَنِيك: قد    مارس الأُمور وعَرَفها. وبعير مَدْلُوك إذا عاوَدَ الأسفار ومرن عليها،    وقد دَلَكَتْه الأسفارُ؛ قال الراجز:    على عَلاواكِ على مَدْلُوكِ،    على رَجِيعِ سَفَرٍ مَنْهوكِ    وتَدَلَّك بالشيء: تَخَلَّق به.    والدَّلُوك: ما تُدُلِّك به من طيب وغيره. وتَدَلَّكَ الرجل أَي دَلَكَ    جسده عند الإغتسال. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، أَنه كتب إلى خالد بن    الوليد: إنه بلغني أَنه أُعِدَّ لك دَلُوك عُجِنَ بالخمر وإني أَظنكم، آل    المُغيرة، ذَرْوَ النارِ؛ الدَّلُوك، بالفتح: اسم الدواء أَو الشيء الذي    يُتَدَلَّك به من الغَسُولات كالعَدَس والأُشْنان والأَشْياء المطيبة،    كالسَّحُور لما يُتَسَحَّر به، والفَطُور لما يفطر عليه.    والدُّلاكةُ: ما حُلِب قبل الفِيقة الأُولى وقبل أَن تجتمع الفِيقة    الثانية.    وفرس مَدْلُوك الحَجَبة: ليس لِحَجَبته إشراف فهي مَلْساء مستوية؛ ومنه    قول ابن الأَعرابي يصف فرساً: المَدْلُوك الحَجَبةِ الضخم الأَرْنَبةِ.    ويقال: فرس مَدْلُوك الحَرْقَفة إذا كان مستوياً.    والدَّلِيكُ: طعام يتخذ من الزُّبْدِ واللبن شبه الثريد؛ قال الجوهري:    وأَظنه الذي يقال له بالفارسية جَنْكال خُسْت. والدَّلِيكُ: التراب الذي    تَسْفِيه الرياح. ودَلَكَت الشمسُ تَدْلُك دُلوكاً: غربت، وقيل اصفرَّت    ومالت للغروب. وفي التزيل العزيز: أَقِم الصلاة لدُلُوك الشمس إلى غَسَق    الليل. وقد دَلَكَتْ: زالت عن كَبِدِ السماء؛ قال:    ما تَدْلُكُ الشمسُ إلا حَذْوَ منْكبِهِ    في حَوْمةٍ، دونها الهاماتُ والقَصَرُ    واسم ذلك الوقت الدَّلَكُ: قال الفراء: جابر عن ابن عباس في دُلُوك    الشمس أنه زوالها الظهرَ، قال: ورأَيت العرب يذهبون بالدُّلُوك إلى غياب    الشمس؛ قال الشاعر:    هذا مُقامُ قَدَمَيْ رَباحِ،    ذَبَّبَ حتى دَلَكَتْ بَراحِ    يعني الشمس. قال أَبومنصور: وقد روينا عن ابن مسعود أَنه قال دُلُوك    الشمس غروبها. وروى ابن هانئ عن الأَخفش أَنه قال: دُلُوك الشمس من زوالها    إلى غروبها. وقال الزجاج: دُلُوك الشمس زوالها في وقت الظهر، وذلك ميلها    للغروب وهو دُلُوكها أَيضاً. يقال: قد دلَكَتْ بَراحِ وبِراحِ أي قد مالت    للزوال حتى كاد الناظر يحتاج إذا تَبَصَّرها أَن يكسر الشُّعاع عن بصره    براحته. وبَراحِ، مثل قطامِ: اسم للشمس. وروي عن نافع عن ابن عمر قال:    دُلُوكها ميلها بعد نصف النهار. وروي عن ابن الأَعرابي في قوله دَلَكَتْ    بِراحِ: استريح منها. قال الأَزهري: والقول عندي أَن دُلوك الشمس زوالها نصف    النهار لتكون الآية جامعة للصلوات الخمس، والمعنى، والله أَعلم، أَقِم    الصلاة يا محمد أَي أَدِمْها من وقت زوال الشمس إلى غسق الليل فيدخل فيها    الأولى والعصر، وصلاتا غَسَقِ الليل هما العشاءَان فهذه أَربع صلوات،    والخامسة قوله: وقرآنَ الفَجْر، المعنى وأَقم صلاة الفجر فهذه خمس صلوات    فرضها الله تعالى على نبيه، صلى الله عليه وسلم، وعلى أَمته؛ وإذا جعلت    الدُّلُوك الغروب كان الأَمر في هذه الآية مقصوراً على ثلاث صلوات، فإن قيل:    ما معنى الدُّلوك في كلام العرب؟ قيل: الدُّلوك الزوال ولذلك قيل للشمس    إذا زالت نصف النهار دَالِكة، وقيل لها إذا أَفَلَتْ دالكة لأَنها في    الحالتين زائلة. وفي نوادر الأعراب: دَمَكَت الشمس ودَلَكَتْ وعَلَتْ    واعْتَلَتْ، كل هذا ارتفاعها. وقال الفراء في قوله بِراحِ: جمع راحة وهي الكف،    يقول يضع كفه على عينيه ينظر هل غربت الشمس بعد؛ قال ابن بري: ويقوّي أَن    دلوك الشمس غروبها قول ذي الرمة:    مَصابيح ليست باللَّواتي يَقُودُها    نجومٌ، ولا بالآفلاتِ الدَّوالِكِ    وتكرر ذكر الدُّلوك في الحديث، وأصله المَيْل. والدَّلِيكُ: ثمر الورد    يحمرُّ حتى يكون كالبُسْر وينضج فيحلو فيؤكل، وله حَبّ في داخله هو    بِزْرهُ، قال: وسمعت أعرابيّاً من أَهل اليمن يقول: للوَرْدِ عندنا دَليكٌ عجيب    كأَنه البُسْر كبراً وحُمْرةً حلو لذيذ كأَنه رُطَب يَتَهادى.    والدَّلِيكُ: نبات، واحدته دَلِيكة.    ودُلِكَت الأرض: أكلت. ورجل مَدْلوك: أُلِحَّ عليه في المسألة؛ كلاهما    عن ابن الأَعرابي. ودَلَك الرجلَ حقه: مَطَله. ودَلَك الرجلُ غريمَه أي    ماطله. وسئل الحسن البصري: أَيُدالِكُ الرجل امرأَته؟ فقال: نعم إذا كان    مُلْفَجاً؛ قال أَبو عبيد: قوله يدالك يعني المَطْل بالمهر. وكل مماطِل،    فهو مُدالِك. وقال الفراء: المُدالِك الذي لا يرفع نفسه عن دَنِيَّةٍ وهو    مُدْلِك، وهم يفسرونه المَطُول؛ وأَنشد:    فلا تَعْجَلْ عليَّ ولا تَبُصْني،    ودالِكْني، فإنِّي ذو دَلال    وقال بعضهم: المُدالكة المصابرة. وقال بعضهم: المُدالكة الإلحاح في    التقاضي، وكذلك المُعارَكة.    والدُّلَكةُ: دوَيْبَّة، قال ابن دريد: ولا أَحقها. ودَلُوك: موضع.
مقاييس اللغة:
(دلك)  الدال واللام والكاف أصلٌ واحد يدلُّ على زَوالِ شيءٍ عن شيء، ولا يكون إلاَّ برِفْق. يقال دَلَكَت الشّمسُ: زالت. ويقال دَلَكَتْ غابت. والدَّلَكُ: وقتُ دُلوك الشَّمس. ومن الباب دَلَكْتُ الشَّيء، وذلك أنّك إذا فعلْتَ ذلك لم تكَدْ يدُك تستقرُّ على مكانٍ دُونَ مكان. والدَّلُوك: ما يتدلَّكُ به الإنسان مِن طِيبٍ وغَيره. والدَّلِيكُ: طعامٌ يُتَّخَذ من زُبدٍ وتَمْرٍ شبه الثّرِيد، والمدلوك: البعير الذي قد دلَكَتْه الأسفار وكَدَّتْه. ويقال بل هو الذي في رُكْبتيه([23]) دَلَكٌ، أي رخاوة؛ وذلك أخَفُّ من الطَّرَق. وفرسٌ مَدلُوك الحَجَبَةِ، أي ليس بحَجَبَتِه إشرافٌ. وأرضٌ مدلوكة، أي مأكولة؛ وذلك إذا كانت كأنّها دُلِكَتْ دَلْكاً. ويقال الدُّلاكة آخِرُ ما يكون في الضَّرع من اللّبن، كأنّه سُمِّي بذلك لأنَّ اليد تَدْلُك الضَّرع.
قال أحمد بن فارس: إنّ لله تعالى في كلِّ شيءٍ سِرّاً ولطيفةً. وقد تأمّلْتَ في هذا الباب من أوّله إلى آخره فلا تَرَى الدّالَ مؤتلفةً مع اللام بحرفٍ ثالث إلا وهي تدلُّ على حركةٍ ومجيءٍ، وذَهابٍ وزَوَالٍ من مكانٍ إلى مكان، والله أعلم([24]).
القاموس المحيط:
دَلَكَهُ بيدِه مَرَسَهُ ودَعَكَهُ، و الدَّهْرُ فلاناً أدَّبَهُ وحَنَّكَهُ، و الشمسُ دُلوكاً غَرَبَتْ، أو اصْفَرَّتْ، أو مالَتْ، أو زَالَتْ عن كَبِدِ السماءِ. وكأَميرٍ تُرابٌ تَسْفيهِ الرِياحُ، وطعامٌ من الزُّبْدِ واللَّبَنِ، أو زُبْدٌ وتَمْرٌ، ونباتٌ، وثَمَرُ الوَرْدِ الأحمرُ، يَخْلُفُه ويَحْلُو كأَنه رُطَبٌ، ويُعْرَفُ بالشامِ بصُرْمِ الديكِ، أو هو الوَرْدُ الجَبَلِيُّ، كأَنه البُسْرُ كِبَراً وحُمْرَةً، وكالرُّطَبِ حَلاوَةً، يُتَهادَى به باليَمنِ، ورجُلٌ قد مارَسَ الأُمورَ، ج كعُنُقٍ. وتَدَلَّكَ به تَخَلَّقَ. وكصَبورٍ ما يُتَدَلَّكُ به. وكثُمامةٍ ما حُلِبَ قَبْلَ الفِيقَةِ الأُولَى. وفرسٌ مَدْلوكٌ مَدْكوكٌ، ورجُلٌ أُلِحَّ عليه في المسألةِ، وبعيرٌ دُلِكَ بالأَسْفارِ، أو الذي في رُكْبَتَيْهِ دَلَكٌ، محرَّكةً، أي رَخاوَةٌ. ودالكَهُ ماطَلَهُ. وكهُمَزَةٍ دُوَيْبَّةٌ. وكصَبورٍ ع بحَلَبَ. والدَّوالَيْكُ التَّحَفُّزُ في المَشْيِ، كالدَّآلِيكِ، وهذه بكسر اللامِ.
تاج العروس:
د ل ك
دَلَكَه بيَدِه دَلْكاً : مَرَسَه ودَعَكَه وعَرَكَه كما في المُحْكَمِ . ومن المَجازِ : دَلَكَ الدَّهْرُ فُلاناً : إِذا أَدَّبَه وحَنَّكَه وعَلَّمَه
ومن المَجازِ : دَلَكَت الشّمسُ دُلُوكاً : غَرَبَتْ لأَنَّ الناظِرَ إِليها يَدْلِكُ عَينَيهِ فكأَنما هي الدّالِكَةُ قاله الزَّمَخْشرِي وأَنْشَدَ الجَوهَرِي :
" هذا مُقامُ قَدَمَى رَباحِ
" ذَبَّبَ حَتَّى دَلَكَتْ بَراحِ قال قُطْرُب : بَراحِ مثل قَطامِ : اسمٌ للشّمْسِ وقال الفَرّاءُ : بِراحِ جَمْع راحَةٍ وهي الكَفُّ يَقُول : يَضَعُ كَفَّه على عَينَيهِ يَنْظُرُ هل غَرَبَت الشَّمس ؟ وهذا القَوْلُ نَقَلَه الفَرّاءُ عن العَرَب قال الأزهري : ورُوِي ذلك عن ابنِ مَسعُودٍ قال ابنُ بَرّي : ويُقَوِّي أَنّ دُلُوكَ الشّمسِ غُرُوبُها قولُ ذِي الرُّمَّةِ :
مَصابِيحُ لَيسَتْ باللّواتِي يَقُودُها ... نُجومٌ ولا بالآفِلاتِ الدَّوالِكِ
ورُوِي عن ابنِ الأعرابي في قوله : دَلَكَت بِراحِ أي اسْتُرِيحَ مِنْها . أَو : دَلَكَت دُلُوكاً : إِذا اصْفرَتْ ومالَتْ للغُروبِ
أَو مالَتْ للزَّوالِ حَتّى كادَ النّاظِرُ يَحْتاجُ إِذا تَبَصَّرَها أَنْ يَكْسِرَ الشعاعَ عن بَصَرِه براحَتِه . ورُوِي عن نافِعٍ عن ابنِ عُمَرَ قال : دُلُوكُها : مَيلُها بعدَ نِصْفِ النَّهارِ . أَو زالَتْ عن كَبِدِ السَّماءِ وقتَ الظُّهْرِ رواه جابِرٌ عن ابنِ عَبّاسٍ رضي اللَّهُ عنهم نقَلَه الفَرّاءُ وهو أَيضاً قولُ الزَّجّاج وقال الشّاعِرُ :
ما تَدْلُكُ الشَّمْسُ إِلاّ حَذْوَ مَنْكِبِهِ ... في حَوْمَةٍ دُونَها الهاماتُ والقَصَر قالَ الأزهري : والقولُ عندي أَنَّ دُلُوكَ الشَّمسِ زَوالُها نِصْفَ النَّهارِ ؛ لتكونَ الآيةُ جامِعَةً للصَّلَواتِ الخَمْسِ وهو قولُه تَعالَى : " أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمسِ " الآية والمَعْنَى واللَّهُ أَعلمُ : أَقِم الصّلاةَ يا مُحَمّدُ أي أَدِمْها من وَقْتِ زَوالِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللّيلِ فيَدْخُل فيها الأُولَى والعَصْرُ وصلاتَا غَسَق اللّيلِ وهما العِشاءان فهذه أَرْبَعُ صَلَواتٍ والخامِسَةُ قولُه : " وقُرآنَ الفَجْرِ " والمعنى : وأَقِم صلاةَ الفَجْرِ فهذه خَمْسُ صَلَواتٍ فَرَضَها اللَّهُ تعالَى على نَبِيهِ صلّى اللَّهُ عليه وسَلّمَ وعلى أُمَّتِه وِإذا جَعَلْتَ الدلُوكَ : الغُرُوب كانَ الأَمْر في هذه الآيةِ مَقْصُوراً على ثَلاثِ صَلَواتٍ فإِنْ قِيلَ : ما مَعْنَى الدُّلُوكُ في كلامِ العَرَبِ ؟ قيل : الدُّلُوكُ : الزَّوالُ ولذلك قِيلَ للشَّمْسِ إِذا زالَتْ نِصْفَ النَّهارِ : دالِكَةٌ وقِيلَ لها إِذا أَفَلَتْ : دالِكَةٌ ؛ لأَنَّها في الحالَتَيْنِ زائِلَةٌ . وفي نَوادَرِ الأَعْرابِ : دَمَكَت الشَّمسُ ودَلَكَت وعَلَتْ واعْتَلَتْ : كلّ هذا ارْتِفاعُها فتَأَمَّلْ . والدَّلِيكُ كأَمِيرٍ : تُرابٌ تَسفيهِ الرِّياحُ نقَلَه الجوهري . والدَّلِيكُ : طَعامٌ يُتَّخَذُ من الزُّبْدِ واللَّبنَ أَو من زُبْدٍ وتَمْرٍ كالثَّرِيدِ قالَ الجوهري : وأَنَا أَظُنُّه الذي يُقالُ له بالفارِسِيَّةِ : جَنْكال خُست . وقالَ الزَّمَخْشَرِيّ : أَطْعِمْنا من التَّمْرِ الدَّلِيكَ وهو المَرِيسُ . والدَّلِيكُ : نَباتٌ واحِدَتُه دَلِيكَةٌ . والدَّلِيكُ أَيضاً : ثَمَرُ الوَرْدِ الأَحْمَر يَخْلُفُه يَحْمَرُّ كأَنه البُسرُ ويَنْضَجُ ويَحْلُو كأَنّه رُطَبٌ ويُعْرَفُ بالشّامِ بصُرمِ الدِّيكِ والواحِدَةُ دَلِيكَة أَو هُوَ الوَرْدُ الجَبَلِي كأَنَّه البُسرُ كِبَراً وحُمْرَةً وكالرُّطَبِ حَلاوَةً ولَذّة يُتَهادَى بِه باليَمَنِ قال الأزهري : هكذا سَمِعْتُه من أَعرابي من أَهْلِ اليَمَنِ قال : ويَنْبُتُ عِنْدنا غِياضاً . ومن المَجاز : رَجُلٌ دَلِيكٌ : حَنِيكٌ قد مارَسَ الأُمُورَ وعَرَفَها دُلُكٌ كعُنُقٍ عن ابنِ الأعْرابِي . وتَدَلَّكَ به أي بالشّيءِ : إِذا تَخَلَّقَ به . والدَّلُوكُ كصَبُورٍ : ما يُتَدَلَّكُ بهِ البدن عند الاغْتِسالِ من طِيب أَو غيرِه من الغَسُولاتِ كالعَدَسِ والأُشْنانِ كالسَّحُورِ لما يُتَسَحَّرُ بهِ والفَطُورِ لما يُفْطَرُ عليه وفي الحديث : كَتَبَ عُمَرُ إِلى خالِدِ بنِ الوَلِيدِ رضي اللَّهُ عنهما : بَلَغَني أَنَّكَ دَخَلْتَ الحَمّامَ بالشّامِ وأَنّ من بِها مِنَ الأَعاجِمِ أَعَدُّوا لَكَ دَلُوكاً عُجِنَ بخَمرٍ وِإنِّي أَظُنكُم آلَ المُغِيرَةِ ذَرءَ النّارِ . ويُطْلَقُ الدَّلُوكُ أَيضاً على النُّورَةِ ؛ لأنه يُدلكُ به الجَسَدُ في الحَمّام كما في الأَساسِ . والدّلاكَةُ كثمامَةٍ : ما حُلِبَ قَبل الفِيقَةِ الأولَى وقَبلَ أَن تَجْتَمِعَ الفِيقَةُ الثّانِيَةُ
ومن المَجازِ : فَرَسٌ مَدْلُوكٌ : أي مَدْكُوكٌ وهي التي لا إِشرافَ لحَجَبتِها كأنها دُلِكَتْ فهي مَلْساءُ مُستَوِيَة ومنه قَوْلُ أَعرابِي يَصِفُ فرَساً : المَدْلُوك الحَجَبَة الضَّخْم الأَرْنَبَة ويُقالُ : فَرَس مَدْلُوكُ الحَرقَفَةِ : إِذا كانَ مُستَوِياً . ومن المَجاز : رَجُلٌ مَدْلُوكٌ : أُلِحَّ عَلَيه في المَسأَلَةِ عن ابنِ الأَعرابِيَ . ومن المَجازِ : بَعِيرٌ مَدْلُوكٌ : دُلِكَ بالأَسْفارِ وِكُدَّ كما في العُبابِ وفي اللِّسانِ والأساسِ : عاوَدَ الأسفارَ ومَرَنَ عليها وقد دَلَكَتْه الأسْفارُ قالَ الراجِزُ :
" على عَلاواك عَلَى مَدْلُوكِ
" على رَجِيعِ سَفَرٍ مَنْهُوكِ أَو المَدْلُوكُ : الذي في رُكْبَتَيه دَلَكٌ مُحَرَّكَةً : أي رَخاوَةٌ وذلك أَخف من الطَّرَقِ نقله الصاغاني . ومن المَجازِ : دَالَكَه أي الغَرِيمَ مُدَالَكَةً : ماطَلَه وكذلك داعَكَه وسُئلَ الحَسَنُ البَصْرِيّ : أَيُدالِكُ الرَّجُلُ امْرَأَتَه ؟ فقال : نَعَم إِذا كانَ مُلْفَجاً قال أَبو عُبَيدٍ : يعني يخاطِلُ بالمَهْرِ وكلُّ مُماطِلٍ فهو مُدالِكٌ . وقال ابنُ دُرَيْدٍ : الدّلَكَةُ كهُمَزَةٍ : دُوَيْبَّةٌ ولا أَحُقُّها
ودَلُوكٌ كصَبورٍ : بحَلَبَ وفيه أُسِرَ أَبو العَشائِرِ الحَسَنُ بنُ علي التَّغْلِبِيُ الأَمِيرُ الفارِس حينَ كَبَسَتْهُ عَسكَرُ الإِخْشِيدِيَّةِ مع يانَسَ المُؤْنِسِي كذا في تارِيخ حَلَبَ لابنِ العَدِيمِ . والدَّواليكُ بفتح اللاّمِ : تَحفزٌ في المَشْيِ وتَحَيّكٌ عن ابنِ عَبّادٍ كالدَّآلِيكِ وهذه بكَسرِ اللاّمِ قال :
" يَمْشِي الدَّوالَيكَ ويَعْدُو البُنَّكَهْ
" كأَنَّه يَطْلبُ شَأْوَ البَروَكَهْ قلتُ : هكذا أَنْشَدَه ابنُ بُزُرْجَ وقد تَقَدّم في ب ر ك وفي ب ن ك . والدُّؤْلُوكُ : الأَمْرُ العَظِيمُ يُقال : تَرَكْتُهُم في دؤْلُوكٍ دآلِيكُ أَيْضاً عن ابنِ عَبّاد أيْضاً . قال ابنُ فارِسٍ في المَقايِيسِ في هذا التَّركِيبِ : إِنّ لِلَّهِ في كُلِّ شَيءٍ سِراً ولَطِيفَةً وقد تَأَمَّلْتُ في هذا الباب - يعني بابَ الدّالِ مع اللاَّمِ - من أَوّلِه إِلى آخِرِه فلا تَرَى الدّالَ مُؤْتَلِفَةً مع اللاَّمِ بحرفٍ ثالِث إِلاّ وَهي تَدُل على حَرَكَةٍ ومَجِيءٍ وذَهابٍ وزَوال من مَكانٍ إِلى مَكانٍ
ومما يستدرك عليه : دَلَكْتُ السُّنْبُلَ حتَّى انْفَرَكَ قِشْرُه عن حَبهِ . والمَدْلُوكُ : المَصْقُول . ودَلَكَ الثّوْبَ : ماصَهُ ليَغْسِلَه . وقال ابنُ الأَعرابِي : الدُّلُكُ بضَمَّتَينِ : عُقَلاءُ الرجالِ . وتَدَلَّكَ الرَجُلُ : في دلك جَسَدَه عندَ الاغْتِسالِ نَقَلَه الجَوهَرِي . ودَلَكَت المَرأَةُ العَجِينَ . والدَّلاَّكُ : من يَدْلُكُ الجَسَدَ في الحَمّامِ . ويُقالُ للحَيس : الدَّلِيكَةُ كما في الأَساسِ . والدَّلَك محرَكَةً : اسمُ وَقْتِ غُروبِ الشَّمْسِ أَو زوالِها يُقال : أَتَيتُكَ عندَ الدَّلَكِ أي بالعَشِي قال رُؤْبَةُ :
" تَبَلُّجَ الزَّهْراءِ في جِنْحِ الدَّلَكْ ودَلَكَت الشّمْسُ : ارْتَفَعَتْ عن نَوادِرِ الأَعْرابِ وقد تَقَدّم . ودُلِكَت الأَرْضُ كعُنِيَ : أُكِلَتْ فهي مَدْلُوكَةٌ عن ابنِ الأَعرابِي . ودَلَكَ الرَّجُلَ حَقَّه : مَطَلَه . وقال الفَرّاءُ : المُدالِكُ : الذي لا يَرفَعُ نَفْسَه عن دَنيّةٍ . والمُدْلِكُ : المَطُولُ
والمُدالَكَةُ : المُصابَرَةُ وقِيل : الإِلْحاحُ في التَّقاضِي . وقالَ أَبو عَمرو : التَّدْلِيكُ من قَوْلِهم دَلَّكَها : إِذا غَذّاها . ودلوكة بنت فلان : كانَتْ حَكِيمَةً مُدَبِّرَةً جاءَ ذِكْرُها في بِناءِ الأَهرامِ فانْظره

### Türkçe

**دلك**
**دَلَكَ - يَدْلُكُ - دُلُوْك**
**دَلَكَ - يَدْلُكُ** + bir varlık + bir şeyi + bir şeyin içinde: onu ovar ve sürter ve aşağıya doğru iter; ta ki bir şeyin içine girsin ve izi kaybolsun.
**دُلُوْك**: “فـُعول” vezni üzere: **دَلَكَ - يَدْلُكُ**’tan mübalağa ism-i fiil: bir şeyin, onu ovup sürttükten ve onun içinde bastırdıktan sonra bir şeyin içinde kaybolması.
﴿**أقم الصلاة لدلوك الشمس**﴾: namazı, güneşin **دلوك** vaktine tâbi olarak ikame et: güneşin **دلوك** vaktinin zamanına tâbi olarak ve onun vakit aralığı içinde: yani onun kaybolma ve ufkun arkasına girme vakti; bu, batışının hemen ardından bitiş vaktidir; yani akşam namazının vakti. Buradaki tasvir, sanki güneş **تُدْلَك** edilip itilmekte, sokulmakta ve ufukta kaybolmaktadır.
Ve lafız, “bir varlığı veya bir yüzeyi aşağıya doğru itme ve hareket ettirme ve alçaltma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**خَسَفَ - يَخْسِفُ**، **دَلَكَ - يَدْلُكُ**، **خَفَضَ - يَخْفِضُ**، **أَمَتَ - يَأمِتُ**، **دَلا - يَدْلُوْ**، **خَمَصَ _ يَخْمُصُ**

**دلك - دلوك**
﴿**أقم الصلاة لدلوك الشمس إلى غسق الليل وقرآن الفجر إن قرآن الفجر كان مشهودا(78)﴾** **الإسراء**

**مختار الصحاح**
● [**دلك**] **د ل ك**: **دَلَكَ** şeyi, **نصر** bâbından; ve güneş **دَلَكَتِ**: zeval buldu; bâbı **دخل**’dir. Ondandır ki Yüce Allah’ın sözü: ﴿**أقم الصلاة لدلوك الشمس**﴾. Ve denildi ki: onun **دُلُوك**’u onun gurubudur. Ve **الدَّلُوك** (fetha ile): güzel koku ve başkası gibi, kendisiyle ovulan şey. Ve adam **تَدَلَّك** etti: yıkanma esnasında bedenini ovdu.

**معجم الفرائد القرآنية**
**د ل ك**
“**دُلُوكِ**”, Yüce Allah’ın sözü olan “**أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُوداً**” (28) **الإسراء**.
**الدُلُوك**: zeval; o, güneşin istivadan guruba doğru meyletmesidir.

**الراغب**
**دلك**
- Güneşin **دلوك**’u: onun guruba meyletmesi. Yüce Allah dedi: }**أقم الصلاة لدلوك الشمس**{ [**الإسراء/78**]; bu, onların “güneş **دلكت**: onu avuçla ittirdin” sözündendir. Ondandır: avuç içinde şeyi **دلكت** ettin. Ve adamı **دالكت**: onu yağladığın zaman. Ve **الدلوك**: güzel kokudan **دلكت** ettiğin şey. Ve **الدليك**: tereyağı ve hurmadan yapılan bir yiyecek (bak: **المجمل** 2/334).

**ملخص اللسان**
1. **دَلَكَ** şeyi, onu **يَدْلُكه** **دَلْكاً**: onu yoğurdu ve ovuşturdu;
2. Ve başağı **دَلَكْت**; ta ki kabuğu tanesinden ayrılıp ufalandı.
3. Ve **المَدْلُوك**: cilalanmış olan.
4. Ve elbiseyi **دَلَكْتُ**: onu yıkamak için onu emdiğin/ovduğun zaman.
5. Ve zaman onu **دَلَكَهُ**: onu tecrübelendirdi ve öğretti. **الدُّلُك**: erkeklerin akıllılarıdır; onlar **الحُنُك**’tur. Ve **دَلِيك** **حَنِيك** bir adam: işleri tecrübe etmiş ve onları bilmiştir.
6. Ve bir şeyle **تَدَلَّك** etti: onunla koku sürdü.
7. Ve **الدَّلُوك**: güzel koku ve başkası gibi, kendisiyle ovunduğun şey. Ve adam **تَدَلَّكَ** etti; yani yıkanma esnasında bedenini ovdu. **الدَّلُوك** (fetha ile): ilacın adı yahut mercimek, **الأُشْنان** ve güzel kokulu şeyler gibi yıkamalıklardan, kendisiyle ovunulan şeyin adı.
8. Ve güneş **دَلَكَت**; **تَدْلُك** **دُلوكاً**: battı; ve denildi ki sarardı ve guruba meyletti. Ve Aziz Tenzil’de: **أَقِم الصلاة لدُلُوك الشمس إلى غَسَق الليل**. Ve **دَلَكَتْ**: göğün ortasından zeval buldu;
9. Ve o vaktin adı **الدَّلَكُ**’tır. **الفراء** dedi: - güneşin **دُلُوك**’u, onun öğle vakti zevalidir.
10. Dedi: ve Arapları gördüm ki **الدُّلُوك** ile güneşin kayboluşuna giderler;
11. Onun **دُلُوك**’u, öğleden sonra meyletmesidir; güneşin **دُلوك**’u, öğle yarısında zevalidir; ta ki âyet beş vakit namazı toplayıcı olsun. Mana, Allah daha iyi bilir: “Ey Muhammed, namazı ikame et”; yani onu, güneşin zeval vaktinden gecenin **غسق**’ına kadar devam ettir; böylece içinde öğle ve ikindi girer. Ve gecenin **غسق**’ının iki namazı, iki yatsıdır; işte bunlar dört namazdır. Beşincisi ise “**وقرآنَ الفَجْر**” sözüdür; mana: ve sabah namazını ikame et; işte bunlar, Allah Teâlâ’nın peygamberine farz kıldığı beş namazdır.
12. Ve eğer **الدُّلُوك**’u gurub kılarsan, bu âyetteki emir üç namazla sınırlı olur. Eğer denilirse: Arapların كلامında **الدُّلوك**’un manası nedir? Denilir: **الدُّلوك** zevaldir; bu yüzden güneşe, öğle yarısında zeval bulduğu zaman **دَالِكة** denildi; ve ona, battığı zaman da **دالكة** denildi; çünkü o iki halde de zaildir. Ve **نوادر الأعراب**’da: güneş **دَمَكَت** ve **دَلَكَتْ** ve **عَلَتْ** ve **اعْتَلَتْ**; bunların hepsi onun yükselmesidir.
13. Ve **مَدْلوك** bir adam: ondan istenen şeyde üzerine ısrar edilmiştir; ikisi de İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve adamın hakkını **دَلَك** etti: onu geciktirdi. Ve adam, alacaklısını **دَلَك** etti; yani onu geciktirdi.

**لسان العرب**
● - **دلك**: şeyi elimle **دَلَكْتُ**; onu **أَدْلُكه** **دَلْكاً**. İbn Sîde dedi: **دَلَكَ** şeyi; onu **يَدْلُكه** **دَلْكاً**: onu yoğurdu ve ovuşturdu. Dedi:
أَبِيتُ أَسْري، وتَبِيتي تَدْلُكي
وَجْهكِ بالعَنْبَرِ والمِسْكِ الذَّكِي
**تَبِيتي**’den **النون**’u, zaruret için harekenin hazfedildiği gibi hazfetti; İmru’ul-Kays’ın sözünde:
فاليومَ أَشْرَبْ غيرَ مُسْتَحْقِب
إِثْماً من الله، ولا وَاغِلِ
Ve onu **تَدْلُكي**’den de hazfetti; çünkü onu **تَبِيتي**’nin bedeli yahut hâl kıldı; böylece **النون**’u, birinciden hazfettiği gibi hazfetti. Ve caizdir ki **تَبِيتي**, cevap olmayan yerde gizli **أَن** ile nasb mevkiinde olsun; A‘şâ’nın beytinde geldiği gibi:
لنا هَضْبة لا ينزل الذُّلُّ وَسْطها،
ويأْوِي إِليها المُسْتَجِيرُ فيُعْصَبا
Ve başağı **دَلَكْت**; ta ki kabuğu tanesinden ayrılıp ufalandı. Ve **المَدْلُوك**: cilalanmış olan. Ve elbiseyi **دَلَكْتُ**: onu yıkamak için onu emdiğin/ovduğun zaman. Ve zaman onu **دَلَكهُ**: onu tecrübelendirdi ve öğretti. İbnü’l-A‘râbî: **الدُّلُك** erkeklerin akıllılarıdır; onlar **الحُنُك**’tur. Ve **دَلِيك** **حَنِيك** bir adam: işleri tecrübe etmiş ve onları bilmiştir. Ve **مَدْلُوك** bir deve: yolculuklara tekrar tekrar dönmüş ve onlara alışmıştır; ve yolculuklar onu **دَلَكَتْ** etmiştir. **الراجز** dedi:
على عَلاواكِ على مَدْلُوكِ،
على رَجِيعِ سَفَرٍ مَنْهوكِ
Ve bir şeyle **تَدَلَّك** etti: onunla koku sürdü. Ve **الدَّلُوك**: güzel koku ve başkası gibi, kendisiyle ovunduğun şey. Ve adam **تَدَلَّكَ** etti; yani yıkanma esnasında bedenini ovdu. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Hâlid b. Velîd’e yazdı: Bana ulaştı ki senin için, şarapla yoğrulmuş bir **دَلُوك** hazırlanmış; ve ben sizi, **آل المُغيرة**, ateşin alevi sanıyorum. **الدَّلُوك** (fetha ile): ilacın adı yahut mercimek, **الأُشْنان** ve güzel kokulu şeyler gibi yıkamalıklardan, kendisiyle ovunulan şeyin adı; tıpkı **السَّحُور**’un, kendisiyle sahur yapılan şey için; ve **الفَطُور**’un, kendisiyle iftar edilen şey için olması gibi.
Ve **الدُّلاكةُ**: ilk **الفِيقة**’dan önce ve ikinci **الفِيقة** toplanmadan önce sağılan şey.
Ve **مَدْلُوك الحَجَبة** bir at: onun **حَجَبة**’sinde çıkıntı yoktur; o, pürüzsüz, düz olandır. Ondandır ki İbnü’l-A‘râbî bir atı vasfederken: **المَدْلُوك الحَجَبةِ الضخم الأَرْنَبةِ**.
Ve denilir: **مَدْلُوك الحَرْقَفة** bir at: düz olduğu zaman.
Ve **الدَّلِيكُ**: zübde ve sütten yapılan, serîde benzer bir yiyecek. **الجوهري** dedi: ve ben onu, Farsçada **جَنْكال خُسْت** denilen şey sanıyorum. Ve **الدَّلِيكُ**: rüzgârların savurduğu toprak. Ve güneş **دَلَكَت**; **تَدْلُك** **دُلوكاً**: battı; ve denildi ki sarardı ve guruba meyletti. Ve Aziz Tenzil’de: **أَقِم الصلاة لدُلُوك الشمس إلى غَسَق الليل**. Ve **دَلَكَتْ**: göğün ortasından zeval buldu. Dedi:
ما تَدْلُكُ الشمسُ إلا حَذْوَ منْكبِهِ
في حَوْمةٍ، دونها الهاماتُ والقَصَرُ
Ve o vaktin adı **الدَّلَكُ**’tır. **الفراء** dedi: İbn Abbâs’tan, Câbir (rivayetiyle), güneşin **دُلُوك**’u hakkında: onun öğle vakti zevalidir. Dedi: ve Arapları gördüm ki **الدُّلُوك** ile güneşin kayboluşuna giderler. Şair dedi:
هذا مُقامُ قَدَمَيْ رَباحِ،
ذَبَّبَ حتى دَلَكَتْ بَراحِ
Yani güneş. Ebû Mansûr dedi: ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet ettik ki o dedi: güneşin **دُلُوك**’u onun gurubudur. Ve İbn Hânî, **الأَخفش**’ten rivayet etti ki o dedi: güneşin **دُلُوك**’u, onun zevalinden gurubuna kadardır. Ve **الزجاج** dedi: güneşin **دُلُوك**’u, öğle vaktinde onun zevalidir; bu, onun guruba meyletmesidir; ve bu da onun **دُلُوك**’udur. Denilir: **بَراحِ** ve **بِراحِ** **دلَكَتْ**; yani zevale meyletti; ta ki bakan, ona dikkatle baktığında, avucuyla ışını gözünden kırmaya ihtiyaç duyar gibi olsun. Ve **بَراحِ**, **قطامِ** gibi: güneş için bir isimdir. Nâfi‘den, İbn Ömer’den rivayet olundu: onun **دُلُوك**’u, öğleden sonra meyletmesidir. Ve İbnü’l-A‘râbî’den, “**دَلَكَتْ بِراحِ**” sözü hakkında rivayet olundu: ondan rahatla. **الأَزهري** dedi: bence söz şudur ki, güneşin **دُلوك**’u, öğle yarısında onun zevalidir; ta ki âyet beş vakit namazı toplayıcı olsun. Mana, Allah daha iyi bilir: “Ey Muhammed, namazı ikame et”; yani onu, güneşin zeval vaktinden gecenin **غسق**’ına kadar devam ettir; böylece içinde öğle ve ikindi girer. Ve gecenin **غسق**’ının iki namazı, iki yatsıdır; işte bunlar dört namazdır. Beşincisi ise “**وقرآنَ الفَجْر**” sözüdür; mana: ve sabah namazını ikame et; işte bunlar, Allah Teâlâ’nın peygamberine, sallallahu aleyhi ve sellem, ve ümmetine farz kıldığı beş namazdır. Ve eğer **الدُّلُوك**’u gurub kılarsan, bu âyetteki emir üç namazla sınırlı olur. Eğer denilirse: Arapların كلامında **الدُّلوك**’un manası nedir? Denilir: **الدُّلوك** zevaldir; bu yüzden güneşe, öğle yarısında zeval bulduğu zaman **دَالِكة** denildi; ve ona, battığı zaman da **دالكة** denildi; çünkü o iki halde de zaildir. Ve **نوادر الأعراب**’da: güneş **دَمَكَت** ve **دَلَكَتْ** ve **عَلَتْ** ve **اعْتَلَتْ**; bunların hepsi onun yükselmesidir. Ve **الفراء**, “**بِراحِ**” sözü hakkında dedi: o, **راحة**’nın cem‘idir; o da avuçtur; der ki: güneş battı mı diye bakarken avucunu gözlerine koyar. İbn Berî dedi: güneşin **دلوك**’unun gurub oluşunu, Zü’r-Rumme’nin sözü kuvvetlendirir:
مَصابيح ليست باللَّواتي يَقُودُها
نجومٌ، ولا بالآفلاتِ الدَّوالِكِ
Ve hadiste **الدُّلوك** zikri tekrarlandı; aslı meyildir. Ve **الدَّلِيكُ**: gülün meyvesi; kızarır; ta ki **البُسْر** gibi olsun ve olgunlaşır; tatlanır; yenir; içinde bir tane vardır; o, onun çekirdeğidir. Dedi: Yemen ehlinden bir bedevîyi işittim; dedi: bizde gülün yanında acayip bir **دَليك** vardır; sanki **البُسْر** gibi irilik ve kızıllıkça; tatlı, lezzetli; sanki taze hurma gibi salınır.
Ve **الدَّلِيكُ**: bir bitkidir; onun teki **دَلِيكة**’dir.
Ve yer **دُلِكَت**: yenildi. Ve **مَدْلوك** bir adam: ondan istenen şeyde üzerine ısrar edilmiştir; ikisi de İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve adamın hakkını **دَلَك** etti: onu geciktirdi. Ve adam, alacaklısını **دَلَك** etti; yani onu geciktirdi. Hasan el-Basrî’ye soruldu: adam karısıyla **يُدالِكُ** eder mi? Dedi: evet; eğer **مُلْفَجاً** ise. Ebû Ubeyd dedi: onun “**يدالك**” sözü, mehirde geciktirme demektir. Ve her geciktiren, o **مُدالِك**’tir. Ve **الفراء** dedi: **المُدالِك**, kendini bir aşağılıktan kaldırmayan kimsedir; o **مُدْلِك**’tir; ve onlar onu **المَطُول** diye tefsir ederler. Ve şu beyit okundu:
فلا تَعْجَلْ عليَّ ولا تَبُصْني،
ودالِكْني، فإنِّي ذو دَلال
Ve bazısı dedi: **المُدالكة** sabretme/katlanmadır. Ve bazısı dedi: **المُدالكة**, tahsilde ısrar etmektir; ve aynı şekilde **المُعارَكة**.
Ve **الدُّلَكةُ**: küçük bir canlı; İbn Düreyd dedi: ve ben onu (asla) sağlam bulmam. Ve **دَلُوك**: bir yer adıdır.

**مقاييس اللغة:**
(**دلك**) **الدال** ve **اللام** ve **الكاف**, tek bir asıldır; bir şeyin bir şeyden zeval bulmasına delalet eder; ve ancak yumuşaklıkla olur. Denilir: güneş **دَلَكَت**: zeval buldu. Ve denilir: **دَلَكَتْ**: kayboldu. Ve **الدَّلَكُ**: güneşin **دُلوك** vaktidir. Ve bu bâbdandır: şeyi **دَلَكْتُ**; çünkü sen bunu yaptığında, elin bir yer üzerinde bir yerden başka bir yere göre neredeyse karar kılmaz. Ve **الدَّلُوك**: insanın güzel koku ve başkası gibi, kendisiyle ovunduğu şeydir. Ve **الدَّلِيكُ**: zübde ve hurmadan yapılan, serîde benzer bir yiyecektir. Ve **المدلوك**: yolculukların onu **دَلَكَتْ** ettiği ve onu yorduğu devedir. Ve denilir: bilakis o, iki dizinde **دَلَكٌ** bulunan; yani gevşeklik bulunan kimsedir; bu, **الطَّرَق**’tan daha hafiftir. Ve **مَدلُوك الحَجَبَةِ** bir at: yani onun **حَجَبَة**’sinde çıkıntı yoktur. Ve **مدلوكة** bir yer: yani yenilmiş; bu, sanki **دُلِكَتْ** bir **دَلْكاً** ile ovulmuş gibi olduğu zamandır. Ve denilir: **الدُّلاكة** memede sütten olan en son şeydir; sanki bununla adlandırıldı; çünkü el memeyi **تَدْلُك** eder.

قال أحمد بن فارس: Şöyle dedi Ahmed b. Fâris: Şüphesiz Allah Teâlâ’nın her şeyde bir sırrı ve bir latifesi vardır. Bu bapta başından sonuna kadar düşündün de, **الدّالَ**’ı **اللام** ile üçüncü bir harfle birleşmiş olarak görmezsin ki, mutlaka bir hareket ve gelişe, ve bir gidiş ve bir yerden bir yere yok oluşa delâlet ediyor olsun; Allah daha iyi bilir([24]).

القاموس المحيط:
**دَلَكَهُ** eliy­le onu ovarak yoğurdu ve onu ovdu; ve **الدَّهْرُ** falânı: onu edeplendirdi ve onu tecrübelendirdi; ve **الشمسُ** **دُلوكاً**: battı; yahut sarardı; yahut meyletti; yahut göğün ortasından zevâl buldu. Ve **دَلِيكٌ** (vezni: **أَميرٌ** gibi): rüzgârların savurduğu toprak; ve (yine) tereyağı ve sütten bir yiyecek; yahut tereyağı ve hurma; ve bir bitki; ve kırmızı gülün meyvesi: onun ardından gelir ve sanki yaş hurma imiş gibi tatlılaşır; Şam’da **بصُرْمِ الديكِ** adıyla bilinir; yahut o, dağ gülüdür; sanki büyüklük ve kızıllıkça **البُسْرُ** gibidir, tatlılıkça da **الرُّطَبِ** gibi; Yemen’de onunla hediyeleşilir; ve işlere temas etmiş bir adam; çoğulu **عُنُقٍ** gibi (gelir). Ve **تَدَلَّكَ به**: onunla kokulandı. Ve **دَلُوكٌ** (vezni: **صَبورٌ** gibi): kendisiyle ovunulan şey. Ve **دَلاكَةٌ** (vezni: **ثُمامةٍ** gibi): ilk **الفِيقَةِ**’den önce sağılan şey. Ve **فَرَسٌ مَدْلوكٌ**: **مَدْكوكٌ**; ve bir adam: kendisine meselede ısrar edildi; ve bir deve: seferlerle **دُلِكَ** edildi; yahut dizlerinde **دَلَكٌ** bulunan; harekeli olarak; yani gevşeklik. Ve **دالكَهُ**: onu oyaladı. Ve **دُوَيْبَّةٌ** (vezni: **هُمَزَةٍ** gibi). Ve **دَلُوكٌ** (vezni: **صَبورٍ** gibi), **حَلَبَ**’da (bir yer adı olarak). Ve **الدَّوالَيْكُ**: yürüyüşte toparlanıp atılma; **الدَّآلِيكِ** gibi; bu ise **اللام**’ın kesresi iledir.

تاج العروس:
د ل ك
**دَلَكَه** eliyle, **دَلْكاً**: onu yoğurdu ve ovdu ve sürttü; **المُحْكَمِ**’de olduğu gibi. Mecazdan: **دَلَكَ الدَّهْرُ فُلاناً**: onu edeplendirdiği, tecrübelendirdiği ve öğrettiği zaman.

Mecazdan: **دَلَكَت الشّمسُ دُلُوكاً**: battı; çünkü ona bakan kimse gözlerini ovar; sanki o, ovandır; bunu **الزَّمَخْشرِي** söyledi; **الجَوهَرِي** şu beyti rivayet etti:
" هذا مُقامُ قَدَمَى رَباحِ
" ذَبَّبَ حَتَّى دَلَكَتْ بَراحِ
**قُطْرُب** dedi: **بَراحِ** tıpkı **قَطامِ** gibi: güneşin adıdır. **الفَرّاءُ** dedi: **بِراحِ**; **راحَةٍ**’nin cemidir; o da avuçtur. Diyor ki: Güneş battı mı diye bakmak için avucunu gözlerinin üzerine koyar. Bu sözü **الفَرّاءُ** Araplardan nakletti. **الأزهري** dedi: Bu, İbn Mes‘ûd’dan da rivayet edilmiştir. **ابنُ بَرّي** dedi: Güneşin **دُلُوكَ**’unun batışı olduğuna, **ذِي الرُّمَّةِ**’nin sözü kuvvet verir:
مَصابِيحُ لَيسَتْ باللّواتِي يَقُودُها ... نُجومٌ ولا بالآفِلاتِ الدَّوالِكِ

İbnü’l-A‘râbî’den, onun sözü hakkında rivayet edildi: **دَلَكَت بِراحِ** yani ondan rahat edildi. Yahut: **دَلَكَت دُلُوكاً**: sarardığı ve batışa meylettiği zaman. Yahut zevâle meyletti; öyle ki bakan kimse onu dikkatle gördüğünde, avucuyla ışını gözünden kırmaya muhtaç olacak kadar.

Nâfi‘den, İbn Ömer’den rivayet edildi; dedi ki: Onun **دُلُوكُ**’u: öğle yarısından sonra meyletmesidir. Yahut öğle vaktinde göğün ortasından zevâl bulmasıdır; bunu Câbir, İbn Abbâs’tan (Allah onlardan razı olsun) rivayet etti; **الفَرّاءُ** onu nakletti; bu aynı zamanda **الزَّجّاج**’ın da sözüdür. Şair dedi ki:
ما تَدْلُكُ الشَّمْسُ إِلاّ حَذْوَ مَنْكِبِهِ ... في حَوْمَةٍ دُونَها الهاماتُ والقَصَر
**الأزهري** dedi: Bana göre söz şudur ki: Güneşin **دُلُوكُ**’u, öğle yarısında zevâlidir; âyet beş vakit namazı toplayıcı olsun diye. Bu, O’nun Teâlâ sözüdür: " أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمسِ " âyeti. Mânâ—Allah daha iyi bilir—: Ey Muhammed, güneşin zevâl vaktinden gecenin kararmasına kadar namazı ikame et; böylece onda öğle ve ikindi ve gecenin kararması namazları—ki onlar iki yatsıdır—dâhil olur; bunlar dört namazdır. Beşincisi O’nun sözü: " وقُرآنَ الفَجْرِ " ve mânâ: sabah namazını da ikame et; böylece bunlar beş namazdır; Allah Teâlâ onları Peygamberine (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) ve ümmetine farz kıldı. Eğer **الدلُوكَ**’u batış yaparsan, bu âyetteki emir üç namazla sınırlı olur. Denilirse: Arapların كلامında **الدُّلُوكُ**’un mânâsı nedir? Denir: **الدُّلُوكُ**: zevâldir; bu yüzden güneşe, öğle yarısında zevâl bulduğu zaman **دالِكَةٌ** denildi; ve battığı zaman da ona **دالِكَةٌ** denildi; çünkü o iki hâlde de zâildir. **نَوادَرِ الأَعْرابِ**’da: **دَمَكَت** güneş ve **دَلَكَت** ve yükseldi ve iyice yükseldi: bunların hepsi onun yükselmesidir; öyleyse düşün.

**الدَّلِيكُ** (vezni: **أَمِيرٍ** gibi): rüzgârların savurduğu toprak; bunu **الجوهري** nakletti. Ve **الدَّلِيكُ**: tereyağı ve sütten, yahut tereyağı ve hurmadan, **الثَّرِيدِ** gibi yapılan bir yiyecek. **الجوهري** dedi: Ben onun, Farsçada kendisine **جَنْكال خُست** denilen şey olduğunu zannediyorum. **الزَّمَخْشَرِيّ** dedi: Bize hurmadan **الدَّلِيكَ** yedir; o, **المَرِيسُ**’tir. Ve **الدَّلِيكُ**: bir bitkidir; onun teki **دَلِيكَةٌ**’dir. Ve **الدَّلِيكُ** ayrıca: kırmızı gülün meyvesidir; onun ardından gelir; sanki **البُسرُ** gibi kızarır; olgunlaşır ve sanki **رُطَبٌ** gibi tatlılaşır; Şam’da **بصُرمِ الدِّيكِ** adıyla bilinir; tekili **دَلِيكَة**’dir. Yahut o, dağ gülüdür; sanki büyüklük ve kızıllıkça **البُسرُ** gibidir; tatlılık ve lezzetçe **الرُّطَبِ** gibi; Yemen’de onunla hediyeleşilir. **الأزهري** dedi: Onu, Yemen ehlinden bir bedevîden işte böyle işittim; dedi ki: Bizde koruluklar hâlinde biter.

Mecazdan: **رَجُلٌ دَلِيكٌ**: işlere temas etmiş ve onları bilmiş, tecrübeli; **دُلُكٌ** (vezni: **عُنُقٍ** gibi); İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **تَدَلَّكَ به** yani şey ile: onunla kokulandığı zaman. Ve **الدَّلُوكُ** (vezni: **صَبُورٍ** gibi): yıkanırken bedenin kendisiyle ovulduğu şey; güzel koku yahut başka yıkama şeylerinden; **العَدَسِ** ve **الأُشْنانِ** gibi; tıpkı **السَّحُورِ**’un kendisiyle sahur yapılan şeye, **الفَطُورِ**’un da kendisiyle iftar edilen şeye denmesi gibi. Hadiste: Ömer, Hâlid b. Velîd’e (Allah ikisinden de razı olsun) yazdı: Bana ulaştı ki Şam’da hamama girdin ve oradaki Acemler senin için şarapla yoğrulmuş bir **دَلُوكاً** hazırladılar; ben sizi, Muğîre âli, ateşin saçılması sanıyorum. Ve **الدَّلُوكُ** ayrıca **النُّورَةِ** üzerine de kullanılır; çünkü hamamda beden onunla ovulur; **الأَساسِ**’ta olduğu gibi. Ve **الدّلاكَةُ** (vezni: **ثمامَةٍ** gibi): ilk **الفِيقَةِ**’den önce ve ikinci **الفِيقَةُ** toplanmadan önce sağılan şey.

Mecazdan: **فَرَسٌ مَدْلُوكٌ**: yani **مَدْكُوكٌ**; o, alnının çıkıntısı olmayan kısraktır; sanki ovulmuş gibidir; o yüzden düz ve düzgündür. Bundan, bir bedevînin bir atı vasfederken sözü: **المَدْلُوك الحَجَبَة الضَّخْم الأَرْنَبَة**. Ve denir: **فَرَس مَدْلُوكُ الحَرقَفَةِ**: düzgün olduğu zaman. Mecazdan: **رَجُلٌ مَدْلُوكٌ**: kendisine meselede ısrar edildi; İbnü’l-A‘râbî’den. Mecazdan: **بَعِيرٌ مَدْلُوكٌ**: seferlerle ovuldu ve yıpratıldı; **العُبابِ**’da olduğu gibi. **اللِّسانِ** ve **الأساسِ**’ta: seferlere tekrar tekrar döndü ve onlara alıştı; seferler onu ovdu. **الراجِزُ** dedi ki:
" على عَلاواك عَلَى مَدْلُوكِ

“Üzerinde, yıpranmış bir yolculuğun dışkısı; yahut **المَدْلُوكُ**: dizlerinde **دَلَكٌ** (harekeli) bulunan; yani gevşeklik; ve bu, **الطَّرَقِ**’tan daha hafiftir; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve mecazdan: **دَالَكَه** yani borçluyu **مُدَالَكَةً**: onu oyaladı; ve yine **داعَكَه**. Ve **الحَسَنُ البَصْرِيّ**’ye soruldu: “Erkek karısını **يُدالِكُ** eder mi?” dedi ki: “Evet, eğer **مُلْفَجاً** ise.” **أَبو عُبَيدٍ** dedi: yani mehirde hile yapar; ve her oyalayan kimse **مُدالِكٌ**’tir. Ve **ابنُ دُرَيْدٍ** dedi: **الدّلَكَةُ** ( **هُمَزَةٍ** gibi): bir küçük canlıdır; ve ben onun en haklısı değilim.

Ve **دَلُوكٌ** ( **صَبورٍ** gibi): Halep’tedir; ve onda, **أَبو العَشائِرِ الحَسَنُ بنُ علي التَّغْلِبِيُ الأَمِيرُ الفارِس** esir alındı; **عَسكَرُ الإِخْشِيدِيَّةِ** onu **يانَسَ المُؤْنِسِي** ile birlikte bastığı zaman; **ابنِ العَدِيمِ**’in **تارِيخ حَلَبَ**’ında böyle. Ve **الدَّواليكُ** (lâmın fethiyle): yürüyüşte atılma ve yan yan gitme; **ابنِ عَبّادٍ**’dan; **الدَّآلِيكِ** gibi; ve bu (lâmın) kesriyledir. Dedi ki:

“ **يَمْشِي الدَّوالَيكَ ويَعْدُو البُنَّكَهْ**
“ **كأَنَّه يَطْلبُ شَأْوَ البَروَكَهْ**

Dedim ki: **ابنُ بُزُرْجَ** onu böyle inşad etti; ve **ب ر ك**’te ve **ب ن ك**’te geçmişti. Ve **الدُّؤْلُوكُ**: büyük iş; denir ki: “Onları **دؤْلُوكٍ** içinde bıraktım”; **دآلِيكُ** da; **ابنِ عَبّادٍ**’dan yine. **ابنُ فارِسٍ** bu terkib hakkında **المَقايِيسِ**’te dedi: “Şüphesiz Allah’ın her şeyde bir sırrı ve bir inceliği vardır; ve ben bu babda — yani **الدّالِ** ile **اللاَّمِ** babında — başından sonuna kadar düşündüm; artık **الدّال**’ı, üçüncü bir harfle **اللاَّمِ** ile birleşmiş görmezsin ki, ancak o, bir harekete, gelişe, gidişe ve bir yerden bir yere zevale delalet eder.”

Ve ona ilave edilip tamamlananlardan: **دَلَكْتُ السُّنْبُلَ** kabuğu tanesinden ayrılıncaya kadar. Ve **المَدْلُوكُ**: parlatılmış. Ve **دَلَكَ الثّوْبَ**: onu yıkamak için emdi. Ve **ابنُ الأَعرابِي** dedi: **الدُّلُكُ** (iki dammeyle): erkeklerin akıllıları. Ve **تَدَلَّكَ الرَجُلُ**: yıkanma sırasında bedenini ovmada; onu **الجَوهَرِي** nakletti. Ve kadın hamuru yoğurdu. Ve **الدَّلاَّكُ**: hamamda bedeni ovalayan kimse. Ve **الحَيس** için **الدَّلِيكَةُ** denir; **الأَساسِ**’ta olduğu gibi. Ve **الدَّلَك** (harekeli): güneşin batma vaktinin yahut zevalinin adı; denir ki: “Sana **الدَّلَكِ** عندَ geldim”; yani akşamüstü. **رُؤْبَةُ** dedi ki:

“ **تَبَلُّجَ الزَّهْراءِ في جِنْحِ الدَّلَكْ**

Ve **دَلَكَت الشّمْسُ**: yükseldi; **نَوادِرِ الأَعْرابِ**’dan; ve geçmişti. Ve **دُلِكَت الأَرْضُ** ( **عُنِيَ** gibi): yenildi; artık o **مَدْلُوكَةٌ**’dir; **ابنِ الأَعرابِي**’den. Ve **دَلَكَ الرَّجُلَ حَقَّه**: onu oyaladı. Ve **الفَرّاءُ** dedi: **المُدالِكُ**: kendisini bir alçaklıktan yükseltmeyen. Ve **المُدْلِكُ**: oyalayan.

Ve **المُدالَكَةُ**: sabretme; ve denildi: tahsilde ısrar. Ve **أَبو عَمرو** dedi: **التَّدْلِيكُ**, onların “**دَلَّكَها**” sözündendir: onu beslediği zaman. Ve “Falancanın kızı **دلوكة**”: hikmet sahibi, tedbirli idi; piramitlerin inşasında onun zikri geldi; ona bak.
