# دلك — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%83/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%84%D9%83/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%83.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: دلك

دَلَكْتُ الشيءَ بيدي أَدْلُكه دَلْكاً، قال ابن سيده: دَلَكَ الشيءَ يَدْلُكه دَلْكاً مَرَسه وعَرَكه؛ قال:
أَبِيتُ أَسْري، وتَبِيتي تَدْلُكي
وَجْهكِ بالعَنْبَرِ والمِسْكِ الذَّكِي
حذف النون من تَبِيتي كما تحذف الحركة للضرورة في قول امرئ القيس: فاليومَ أَشْرَبْ غيرَ مُسْتَحْقِب
إِثْماً من الله، ولا وَاغِلِ
وحذفها من تَدْلُكي أَيضاً لأَنه جعلها بدلاً من تَبِيتي أَو حالاً، فحذف النون كما حذفها من الأَول؛ وقد يجوز أَن يكون تَبِيتي في موضع النصب بإِضمار أَن في غير الجواب كما جاء في بيت الأَعشى:
لنا هَضْبة لا ينزل الذُّلُّ وَسْطها،
ويأْوِي إِليها المُسْتَجِيرُ فيُعْصَبا
وَدَلَكْت السنبل حتى انفرك قِشره عن حَبِّه. والمَدْلُوك: المصقول. ودَلَكْتُ الثوب إذا مُصْتَه لتغسله. ودَلَكهُ الدهرُ: حَنَّكه وعلَّمه. ابن الأعرابي: الدُّلُك عقلاء الرجال، وهم الحُنُك. ورجل دَلِيك حَنِيك: قد مارس الأُمور وعَرَفها. وبعير مَدْلُوك إذا عاوَدَ الأسفار ومرن عليها، وقد دَلَكَتْه الأسفارُ؛ قال الراجز:
على عَلاواكِ على مَدْلُوكِ،
على رَجِيعِ سَفَرٍ مَنْهوكِ
وتَدَلَّك بالشيء: تَخَلَّق به.
والدَّلُوك: ما تُدُلِّك به من طيب وغيره. وتَدَلَّكَ الرجل أَي دَلَكَ جسده عند الإغتسال. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، أَنه كتب إلى خالد بن الوليد: إنه بلغني أَنه أُعِدَّ لك دَلُوك عُجِنَ بالخمر وإني أَظنكم، آل المُغيرة، ذَرْوَ النارِ؛ الدَّلُوك، بالفتح: اسم الدواء أَو الشيء الذي يُتَدَلَّك به من الغَسُولات كالعَدَس والأُشْنان والأَشْياء المطيبة، كالسَّحُور لما يُتَسَحَّر به، والفَطُور لما يفطر عليه.
والدُّلاكةُ: ما حُلِب قبل الفِيقة الأُولى وقبل أَن تجتمع الفِيقة الثانية.
وفرس مَدْلُوك الحَجَبة: ليس لِحَجَبته إشراف فهي مَلْساء مستوية؛ ومنه قول ابن الأَعرابي يصف فرساً: المَدْلُوك الحَجَبةِ الضخم الأَرْنَبةِ. ويقال: فرس مَدْلُوك الحَرْقَفة إذا كان مستوياً.
والدَّلِيكُ: طعام يتخذ من الزُّبْدِ واللبن شبه الثريد؛ قال الجوهري: وأَظنه الذي يقال له بالفارسية جَنْكال خُسْت. والدَّلِيكُ: التراب الذي تَسْفِيه الرياح. ودَلَكَت الشمسُ تَدْلُك دُلوكاً: غربت، وقيل اصفرَّت ومالت للغروب. وفي التزيل العزيز: أَقِم الصلاة لدُلُوك الشمس إلى غَسَق الليل. وقد دَلَكَتْ: زالت عن كَبِدِ السماء؛ قال:
ما تَدْلُكُ الشمسُ إلا حَذْوَ منْكبِهِ
في حَوْمةٍ، دونها الهاماتُ والقَصَرُ
واسم ذلك الوقت الدَّلَكُ: قال الفراء: جابر عن ابن عباس في دُلُوك الشمس أنه زوالها الظهرَ، قال: ورأَيت العرب يذهبون بالدُّلُوك إلى غياب الشمس؛ قال الشاعر:
هذا مُقامُ قَدَمَيْ رَباحِ،
ذَبَّبَ حتى دَلَكَتْ بَراحِ
يعني الشمس. قال أَبومنصور: وقد روينا عن ابن مسعود أَنه قال دُلُوك الشمس غروبها. وروى ابن هانئ عن الأَخفش أَنه قال: دُلُوك الشمس من زوالها إلى غروبها. وقال الزجاج: دُلُوك الشمس زوالها في وقت الظهر، وذلك ميلها للغروب وهو دُلُوكها أَيضاً. يقال: قد دلَكَتْ بَراحِ وبِراحِ أي قد مالت للزوال حتى كاد الناظر يحتاج إذا تَبَصَّرها أَن يكسر الشُّعاع عن بصره براحته. وبَراحِ، مثل قطامِ: اسم للشمس. وروي عن نافع عن ابن عمر قال: دُلُوكها ميلها بعد نصف النهار. وروي عن ابن الأَعرابي في قوله دَلَكَتْ بِراحِ: استريح منها. قال الأَزهري: والقول عندي أَن دُلوك الشمس زوالها نصف النهار لتكون الآية جامعة للصلوات الخمس، والمعنى، والله أَعلم، أَقِم الصلاة يا محمد أَي أَدِمْها من وقت زوال الشمس إلى غسق الليل فيدخل فيها الأولى والعصر، وصلاتا غَسَقِ الليل هما العشاءَان فهذه أَربع صلوات، والخامسة قوله: وقرآنَ الفَجْر، المعنى وأَقم صلاة الفجر فهذه خمس صلوات فرضها الله تعالى على نبيه، صلى الله عليه وسلم، وعلى أَمته؛ وإذا جعلت الدُّلُوك الغروب كان الأَمر في هذه الآية مقصوراً على ثلاث صلوات، فإن قيل: ما معنى الدُّلوك في كلام العرب؟ قيل: الدُّلوك الزوال ولذلك قيل للشمس إذا زالت نصف النهار دَالِكة، وقيل لها إذا أَفَلَتْ دالكة لأَنها في الحالتين زائلة. وفي نوادر الأعراب: دَمَكَت الشمس ودَلَكَتْ وعَلَتْ واعْتَلَتْ، كل هذا ارتفاعها. وقال الفراء في قوله بِراحِ: جمع راحة وهي الكف، يقول يضع كفه على عينيه ينظر هل غربت الشمس بعد؛ قال ابن بري: ويقوّي أَن دلوك الشمس غروبها قول ذي الرمة:
مَصابيح ليست باللَّواتي يَقُودُها
نجومٌ، ولا بالآفلاتِ الدَّوالِكِ
وتكرر ذكر الدُّلوك في الحديث، وأصله المَيْل. والدَّلِيكُ: ثمر الورد يحمرُّ حتى يكون كالبُسْر وينضج فيحلو فيؤكل، وله حَبّ في داخله هو بِزْرهُ، قال: وسمعت أعرابيّاً من أَهل اليمن يقول: للوَرْدِ عندنا دَليكٌ عجيب كأَنه البُسْر كبراً وحُمْرةً حلو لذيذ كأَنه رُطَب يَتَهادى. والدَّلِيكُ: نبات، واحدته دَلِيكة.
ودُلِكَت الأرض: أكلت. ورجل مَدْلوك: أُلِحَّ عليه في المسألة؛ كلاهما عن ابن الأَعرابي. ودَلَك الرجلَ حقه: مَطَله. ودَلَك الرجلُ غريمَه أي ماطله. وسئل الحسن البصري: أَيُدالِكُ الرجل امرأَته؟ فقال: نعم إذا كان مُلْفَجاً؛ قال أَبو عبيد: قوله يدالك يعني المَطْل بالمهر. وكل مماطِل، فهو مُدالِك. وقال الفراء: المُدالِك الذي لا يرفع نفسه عن دَنِيَّةٍ وهو مُدْلِك، وهم يفسرونه المَطُول؛ وأَنشد:
فلا تَعْجَلْ عليَّ ولا تَبُصْني،
ودالِكْني، فإنِّي ذو دَلال
وقال بعضهم: المُدالكة المصابرة. وقال بعضهم: المُدالكة الإلحاح في التقاضي، وكذلك المُعارَكة.
والدُّلَكةُ: دوَيْبَّة، قال ابن دريد: ولا أَحقها. ودَلُوك: موضع.

### Türkçe

**دَلَكْتُ** şeyi elimle **أَدْلُكه** **دَلْكاً** (ovdum); İbn Sîde dedi: **دَلَكَ** şeyi **يَدْلُكه** **دَلْكاً**: onu yoğurdu ve ovuşturdu; dedi ki:

أَبِيتُ أَسْري، وتَبِيتي تَدْلُكي
وَجْهكِ بالعَنْبَرِ والمِسْكِ الذَّكِي

**تَبِيتي**’den **النون**’u hazf etti; zaruret sebebiyle harekenin hazf edildiği gibi, İmru’ul-Kays’ın şu sözünde:

فاليومَ أَشْرَبْ غيرَ مُسْتَحْقِب
إِثْماً من الله، ولا وَاغِلِ

Ve **تَدْلُكي**’den de onu hazf etti; çünkü onu **تَبِيتي**’nin yerine bedel yahut hâl kıldı; böylece **النون**’u, onu birinciden hazf ettiği gibi hazf etti; ve câiz olur ki **تَبِيتي** nasb mevkiinde olsun; cevap olmayan yerde **أَن**’ın izmarı ile; A‘şâ’nın beytinde geldiği gibi:

لنا هَضْبة لا ينزل الذُّلُّ وَسْطها،
ويأْوِي إِليها المُسْتَجِيرُ فيُعْصَبا

Ve **دَلَكْت** başağı, kabuğu tanesinden ayrılıp soyulana kadar. Ve **المَدْلُوك**: cilalı (parlatılmış) olan.

Ve **دَلَكْتُ** elbiseyi, onu yıkamak için sıktığın zaman. Ve “ona zaman **دَلَكَهُ**”: onu tecrübe sahibi kıldı ve ona öğretti.

İbnü’l-A‘râbî: **الدُّلُك** erkeklerin akıllılarıdır; ve onlar **الحُنُك**’tur. Ve **دَلِيك** **حَنِيك** bir adam: işleri tecrübe etmiş ve onları bilmiş olan. Ve **مَدْلُوك** bir deve, yolculuklara tekrar tekrar döndüğü ve onlara alıştığı zaman; ve yolculuklar onu **دَلَكَتْه**; râciz dedi ki:

على عَلاواكِ على مَدْلُوكِ،
على رَجِيعِ سَفَرٍ مَنْهوكِ

Ve **تَدَلَّك** bir şey ile: onunla kokulandı.

Ve **الدَّلُوك**: güzel koku ve başkasından, onunla **تُدُلِّك** ettiğin şey. Ve adam **تَدَلَّكَ**; yani yıkanma esnasında bedenini **دَلَكَ** etti. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: Hâlid b. Velîd’e yazdı: “Bana ulaştı ki senin için şarapla yoğrulmuş bir **دَلُوك** hazırlandı; ve ben sizi, Âl-i Muğîre, ateşin alevi sanıyorum.” **الدَّلُوك**, fetha ile: ilacın adı yahut mercimek, **الأُشْنان** ve güzel kokulandırılmış şeyler gibi, yıkanmalardan, onunla **يُتَدَلَّك** edilen şeyin adı; **السَّحُور** gibi, onunla sahur yapılan şeye; ve **الفَطُور** gibi, onunla iftar edilene.

Ve **الدُّلاكةُ**: birinci **الفِيقة**’dan önce ve ikinci **الفِيقة** toplanmadan önce sağılan şey.

Ve **مَدْلُوك الحَجَبة** bir at: **حَجَبة**sinde çıkıntı yoktur; o yüzden pürüzsüz, düz olur; ve ondan, İbnü’l-A‘râbî’nin bir atı vasfederken sözü: **المَدْلُوك الحَجَبةِ الضخم الأَرْنَبةِ**.

Ve denir: **مَدْلُوك الحَرْقَفة** bir at, düz olduğu zaman.

Ve **الدَّلِيكُ**: tereyağı ve sütten yapılan, tirid benzeri bir yiyecek; Cevherî dedi: ve ben onu, Farsçada **جَنْكال خُسْت** denilen şey sanıyorum. Ve **الدَّلِيكُ**: rüzgârların savurduğu toprak. Ve güneş **دَلَكَت** **تَدْلُك** **دُلوكاً**: battı; ve “sarılaştı ve batmaya meyletti” denildi. Aziz tenzilde: “Güneşin **دُلُوك**’undan gecenin karanlığına kadar namazı ikame et.” Ve o **دَلَكَتْ**: göğün ortasından kaydı; dedi ki:

ما تَدْلُكُ الشمسُ إلا حَذْوَ منْكبِهِ
في حَوْمةٍ، دونها الهاماتُ والقَصَرُ

Ve o vaktin adı **الدَّلَك**’tır. Ferrâ dedi: Câbir, İbn Abbâs’tan, güneşin **دُلُوك**’u hakkında: onun öğle vakti zevâlidir; dedi: ve Arapları gördüm ki **الدُّلُوك** ile güneşin kayboluşuna giderler; şair dedi ki:

هذا مُقامُ قَدَمَيْ رَباحِ،
ذَبَّبَ حتى دَلَكَتْ بَراحِ

Yani güneş. Ebû Mansûr dedi: ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet ettik ki o dedi: güneşin **دُلُوك**’u onun gurubudur. İbn Hânî, Ahfeş’ten rivayet etti ki o dedi: güneşin **دُلُوك**’u, zevâlinden gurubuna kadardır. Zeccâc dedi: güneşin **دُلُوك**’u, öğle vaktinde zevâlidir; ve bu, onun guruba meylidir; ve bu da onun **دُلُوك**’udur. Denir: **دَلَكَتْ بَراحِ** ve **بِراحِ**; yani zevâle meyletti; ta ki ona bakan, onu dikkatle gördüğünde, avucuyla ışını gözünden kırmaya ihtiyaç duyar gibi oluncaya kadar. Ve **بَراحِ**, **قطامِ** gibi: güneş için bir isimdir. Nâfi‘den, İbn Ömer’den rivayet edildi: onun **دُلُوك**’u, günün yarısından sonra meylidir. İbnü’l-A‘râbî’den, “**دَلَكَتْ بِراحِ**” sözünde rivayet edildi: ondan rahatla. Ezherî dedi: ve bence söz şudur ki güneşin **دُلوك**’u, günün yarısında zevâlidir; âyet beş vakit namazı toplayıcı olsun diye; ve mânâ, Allah daha iyi bilir: “Ey Muhammed, namazı ikame et”; yani onu, güneşin zevâl vaktinden gecenin karanlığına kadar devam ettir; böylece onda öğle ve ikindi girer; ve gecenin karanlığının iki namazı iki yatsıdır; işte bunlar dört namazdır; ve beşincisi “ve sabahın Kur’ânı” sözüdür; mânâ: ve sabah namazını ikame et; işte bunlar, Allah Teâlâ’nın Peygamberine, sallallahu aleyhi ve sellem, ve ümmetine farz kıldığı beş namazdır. Ve eğer **الدُّلُوك**’u gurub kılarsan, bu âyetteki emir üç namazla sınırlı olur. Denilirse: Arapların كلامında **الدُّلوك**’un mânâsı nedir? Denilir: **الدُّلوك** zevâldir; bu yüzden güneşe, günün yarısında zevâl ettiği zaman **دَالِكة** denildi; ve ona, battığı zaman **دالكة** denildi; çünkü o iki hâlde de zâildir. A‘râbın nevâdirinde: güneş **دَمَكَت** ve **دَلَكَتْ** ve **عَلَتْ** ve **اعْتَلَتْ**; bunların hepsi onun yükselişidir. Ferrâ, **بِراحِ** sözünde dedi: o, **راحة**’nın cem‘idir; o da avuçtur; der ki: güneş battı mı diye bakar, avucunu gözlerinin üzerine koyar. İbn Berî dedi: güneşin **دلوك**’unun gurub oluşunu, Zü’r-Rumme’nin sözü kuvvetlendirir:

مَصابيح ليست باللَّواتي يَقُودُها
نجومٌ، ولا بالآفلاتِ الدَّوالِكِ

Ve hadiste **الدُّلوك** zikri tekrarlandı; ve aslı meyildir. Ve **الدَّلِيكُ**: gülün meyvesi; kızarır, ta ki **البُسْر** gibi oluncaya kadar; ve olgunlaşır, tatlanır, yenir; ve içinde bir tane vardır; o onun **بِزْرهُ**’dur; dedi ki: Yemen ehlinden bir bedevîyi işittim, derdi: “Bizde gülün yanında acayip bir **دَليكٌ** vardır; sanki **البُسْر** gibi irilik ve kızıllıkça; tatlı, lezzetli; sanki taze hurma gibi, salınarak gelir.”

Ve **الدَّلِيكُ**: bir bitki; onun teki **دَلِيكة**’dir.

**دُلِكَت** yer: yenildi. Ve **مَدْلوك** bir adam: istek hususunda üzerine ısrar edildi; ikisi de İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve adamın hakkını **دَلَك** etti: onu geciktirdi. Ve adam, alacaklısını **دَلَك** etti; yani onu geciktirdi. Hasan Basrî’ye soruldu: “Adam karısıyla **يُدالِكُ** eder mi?” Dedi: “Evet; eğer **مُلْفَجاً** ise.” Ebû Ubeyd dedi: onun “**يدالك**” sözü, mehirde geciktirme demektir. Ve her geciktiren, o **مُدالِك**’tir. Ferrâ dedi: **المُدالِك**, kendisini bir aşağılıktan kaldırmayan kimsedir; ve o **مُدْلِك**’tir; ve onlar onu “çok geciktiren” diye tefsir ederler; ve şu beyti okudu:

فلا تَعْجَلْ عليَّ ولا تَبُصْني،
ودالِكْني، فإنِّي ذو دَلال

Ve bazısı dedi: **المُدالكة** sabretmekte direnmedir. Ve bazısı dedi: **المُدالكة** alacak istemede ısrardır; ve كذلك **المُعارَكة**.

Ve **الدُّلَكةُ**: küçük bir canlı; İbn Düreyd dedi: ve ben onu (bir şeye) ilhak etmiyorum. Ve **دَلُوك**: bir yer.
