# دلم (د-ل-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%84%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ل - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال واللام والميم معهما
د ل م، ل د م، د م ل، م ل د مستعملات
دلم:
الأَدْلَمُ: الطويلُ الأسودُ من الرجال، ومن الجبال كذلك في مُلوسَةِ الصَّخْر غيرُ جِدِّ شديد السَّواد، قال رؤبة:
كأنَّ دَمخاً ذا الهِضابِ الأدْلَما
يَصِفُ جَبَلاً.
وبلاد الدَّيْلَم معروفة.
والدَّيْلَم: مجتمع النَّمل والقِرْدانِ عند أعقابِ الحِياض وأعطانِ الإِبِل.
لدم:
اللَّدْمُ: ضَرْبُ المرأةِ صدرَها وعَضُدَيْها في النِّياحة.
والالتِدامُ فِعلها بنفسها، ولَدَمَتْ صدرَها والتَدَمَتَ مِثلُه، قال:
لَدْمَ الغُلام وراءَ الغَيْبِ بالحَجَر
وأُمُّ مِلْدَم: الحُمَّى، يقال: أنا أُمُّ مِلْدَم آكُلُ اللحمَ وأمَصُّ الدَّمَ.
واللَّدْمُ: ضَرْبُكَ خُبْزَ المَلّةِ إذا أَخْرجَتَه منها.
ولَدَمتُ الثوبَ: رَقَعْتُه.
ورجلٌ مِلْدَمٌ ضِغَنٌّ.
واللَّدْمُ واللَّديمُ: صوتُ الشيءِ يقع على ألرض.
دمل:
الدَّمالُ: السِّرقينُ ونحوُهُ، وما رَمَى به البَحر من خُشارة ما فيه من الخَلْقِ مَيْتاً نحو الأصداف والمَناقيف والنّبّاح، وهو شيء تُتَّخذ منه سُبْحة، قال الكميت في السِّرفين:
رَأَى إِرَةً منها تُحَشُّ لفتـنةٍ		وإيقادَ راجٍ إن يكون دَمالَها
ويقال: أدْمَلْتُ الأرضَ أي سَمَّدْتُها بالسِّرقين، ودَمَلْتُها: أصلَحتُها.
ودامَلتُ الرجلَ: داريتُه لأُصلِحَ ما بينَنا.
واندَمَلَ أي تَماثَلَ من العِلَّةِ والجُرْح، ودَمَلَه الدَّواء.
والدُّمَّلُ، ويُجمَع الدَّماميل، قال: قَذَى بِعَينِكَ أم بظَهْركَ دُمَّلُ وأنشد: وامتَهَدَ الغاربُ فِعلَ الدُّمَّلِ
ملد:
الأَمْلَدُ: الشّابُّ الناعِمُ، وامرأةٌ مَلْداءُ أُملُودٌ أُمْلُدانيّة، وشابٌّ أُمْلُودٌ أُمْلُدانيّ شُبِّهَ بالقَضيب الناعِم، قال:
بعدَ التصابي والشبابِ الأَمْلَدِ
والمصدر المَلَدُ.

##### Türkçe

باب **الدال** ve**اللام** ve**الميم** onlarla birlikte

**د ل م**، **ل د م**، **د م ل**، **م ل د** kullanımdadır

**دلم**:
**الأَدْلَمُ**: erkeklerden uzun siyah olan; dağlardan da böyledir: kayanın pürüzsüzlüğünde, pek şiddetli olmayan siyahlık. Rü’be dedi ki:
كأنَّ دَمخاً ذا الهِضابِ **الأدْلَما**
Bir dağı vasfeder.

Ve **الدَّيْلَم** beldeleri mâruftur.
Ve **الدَّيْلَم**: havuzların topukları ve develerin barınakları yanında karıncaların ve kenelerin toplandığı yer.

**لدم**:
**اللَّدْمُ**: ağıtta kadının göğsünü ve iki pazusunu dövmesidir.
Ve **الالتِدامُ** onun kendi kendine fiilidir; ve “göğsünü dövdü” **لَدَمَتْ** ve “kendini dövdü” **التَدَمَتَ** onun gibidir. Dedi ki:
لَدْمَ الغُلام وراءَ الغَيْبِ بالحَجَر
Ve **أُمُّ مِلْدَم**: hummadır; denir ki: “Ben **أُمُّ مِلْدَم**’ım; eti yerim ve kanı emerim.”
Ve **اللَّدْمُ**: onu (fırından) çıkardığın zaman **المَلّة** ekmeğini dövmen.
Ve “elbise”yi **لَدَمتُ**: onu yamadım.
Ve bir adam **مِلْدَمٌ**: kinli.
Ve **اللَّدْمُ** ve **اللَّديمُ**: bir şeyin yere düştüğünde çıkardığı ses.

**دمل**:
**الدَّمالُ**: tezek ve benzeri; ve denizin, içinde bulunan mahlûktan ölü olarak attığı, kabuklar ve **المَناقيف** ve **النّبّاح** gibi, içindeki kırıntı. O, ondan tesbih yapılan bir şeydir. Kümeyt **السِّرفين** hakkında dedi ki:
رَأَى إِرَةً منها تُحَشُّ لفتـنةٍ		وإيقادَ راجٍ إن يكون دَمالَها
Ve denir ki: “yeri” **أدْمَلْتُ** yani onu tezekle gübreledim; ve onu **دَمَلْتُها**: onu ıslah ettim.
Ve “adamı” **دامَلتُ**: aramızdakini ıslah etmek için ona yumuşak davrandım.
Ve **اندَمَلَ** yani hastalıktan ve yaradan iyileşti; ve ilâç onu **دَمَلَه**.
Ve **الدُّمَّلُ**; ve **الدَّماميل** cem’ olunur. Dedi ki: قَذَى بِعَينِكَ أم بظَهْركَ دُمَّلُ Ve inşâd etti: وامتَهَدَ الغاربُ فِعلَ الدُّمَّلِ

**ملد**:
**الأَمْلَدُ**: yumuşak genç. Ve bir kadın **مَلْداءُ** **أُملُودٌ** **أُمْلُدانيّة**; ve bir genç **أُمْلُودٌ** **أُمْلُدانيّ**; yumuşak çubuğa benzetildi. Dedi ki:
بعدَ التصابي والشبابِ **الأَمْلَدِ**
Ve mastar **المَلَدُ**’dür.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأَدْلَمُ من الرجال والحمير: الأسود. وقد ادْلامّ الرجل والحمار إدْلِيماماً. والدَيْلَمُ: الداهيةُ. والدَيْلَمُ في قول عنترة:
شربتْ بماء الدُحْرُضَيْنِ فأصبحتْ		زَوْراءَ تَنْفِرُ عن حِياضِ الدَيْلَـمِ
يقال: هم ضَبَّةُ، لأنّهم أو عامَّتَهم دُلْمٌ، ويقال الدَيْلَمُ: الأعداء. والدَيْلَمُ: الجماعة من الناء. والدَيْلَمُ: مُجتَمع النمل والقِرْدان عند أعقار الحياض وأعطان الإبل. والدَيْلَمُ: ذكر الدُرَّاجِ.

##### Türkçe

**الأَدْلَمُ** erkeklerden ve eşeklerden: siyah olan. Ve adam ve eşek **ادْلامّ** olur; **إدْلِيماماً** (olmakla). Ve **الدَيْلَمُ**: musibet. Ve **الدَيْلَمُ**, Antara’nın sözünde:
شربتْ بماء الدُحْرُضَيْنِ فأصبحتْ		زَوْراءَ تَنْفِرُ عن حِياضِ **الدَيْلَـمِ**
Denilir: onlar **ضَبَّةُ**’dir; çünkü onlar yahut onların çoğu **دُلْمٌ**’dür; ve denilir **الدَيْلَمُ**: düşmanlar. Ve **الدَيْلَمُ**: insanlardan topluluk. Ve **الدَيْلَمُ**: havuzların diplerinde ve develerin yataklarında karıncaların ve kenelerin toplanma yeri. Ve **الدَيْلَمُ**: erkek **الدُرَّاجِ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ل م
دلم ، دمل ، لدم ، ملد ، مدل ، لمد : مستعملة .
مدل : أهمله الليث وروى أبو عبيد عن الفراء : رجل مِدْلٌ ومِذْلٌ بكسر المِيم فيهما وهو الخفِيُّ الشَّخْص القليلُ الجسم ، وقال أبو عمرو : هو المَدْل بفتح الميم للخسيس من الرجال .
لمد : أهمله الليث وروى عمرو عن أبيه : اللّمذ : التواضع بالذَّال .
ملد ، ( أملود ) : أهمله الليث المَلد مصدر ؛ الشاب الأملد وهو الناعم وأَنشد فقال :
بعد التَّصابي والشباب الأَمْلَدِ
يقال : امرأَة مَلْدَاءُ وأُمْلُدَانِيّةٌ وشابٌّ أُملود وأُمْلدَانيُّ .
أبو عبيد عن الأصمعي : الأُمْلودُ من النساء الناعمةُ المستويةُ القامة ، وقال غيره : غُصْنُ أُملود وقد مَلَّدَه الرّي تمليداً ، وروى إسحاق بن الفرج عن شَبَابةَ الأعرابي أَنه قال : غُلامٌ أُمْلودٌ وَأُفْلوذٌ إذَا كَانَ تاماً مُحْتَلماً شَطْباً .
دلم : قال الليث : الأَدْلَمُ من الرجال الطويلُ الأسود ، ومن الخيل كذلك في مُلُوسة الصخر غير جِدَ شديدِ السواد وقال رؤبة :
كأن دَمْخاً ذَا الهِضَابِ الأدْلَمَا
يصف جبلاً . وقال ابن الأعرابيّ : الأَدْلَمُ من الأَلْوانِ هو الأَدْغَم ؛ وقال شمر : رجلٌ أَدْلَمُ وجبل أَدْلَمُ ، وقد دَلِمَ دَلَماً ، وقال عنترة :
ولقد هَمَمْتُ بغارةٍ في ليلةٍ
سوْدَاء حالِكَةٍ كَلَوْن الأَدْلَمِ
قالوا : الأَدلَم هُنا الأَرَنْدَجُ ، ويقال للحية الأَسْود : أَدْلَمُ ، ويقال : للأَدْلامِ : أَوْلادُ الحيَّاتِ واحدها دُلْمٌ .
أبو العبَّاس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الدَّيْلَمُ النمل ، والدَّيْلَم السُّودَان ، والدَّيْلَم الأعْدَاءُ ، والدَّيْلَم ماء لبني عَبْس .
وقال الليث : الدَّيْلَم جِيلٌ من الناس ، وقال غيْرُه : من ولد ضَبَّة بن أُدَ وكان بعض مُلوك العجم وَضَعَهم في تلك الجبال فربلوا بها ، وأما قول رؤبة :
في ذِي قُدَامَى مُرْجَحِن دَيْلَمُهْ
فإن أبا عمرو قال : كَثْرتُه كَكَثْرةِ النَّمل ، وهو الدَّيْلَم ، قال : ويقال للجيش الكثير : دَيْلَم ، أراد في جيشٍ ذِي قُدَامى والمُرْجَحِنُّ القديم الثقيلُ الكثير ، وأما قول عنترة :
زَوْرَاءُ تَنْفِرُ عن حِياض الدَّيْلَمِ
فإن بعضهم قال : عن حياض الأَعداء ، وقيل : عن حياض مَاءٍ لبني عبس ، وقيل : أرادَ بالدَّيلم بني ضَبَّة سُمُّوا دَيْلماً لدُغْمَةٍ في ألوانهم ، وقال ابن شميل : السَّلامُ شجرة تَنْبتُ في الجبال نُسَمِّيها الدَّيْلَمَ .
لدم : قال الليث : اللَّدْمُ ضربُ المرأة صَدْرَها ، والْتَدَم النِّساء إذا ضَربْنَ وجوههن في المآتم وأنشد الأصمعيّ :
ولِلفؤاد وَجِيبٌ تَحتَ أَبْهَرِهِ
لَدْمَ الغُلام وراءَ الغَيْب بالحَجرِ
قال : اللَّدْم الضربُ والْتِدَامُ النساء من هذا .
وقال الليث أيضاً : اللَّدْمُ ضربُك خبْزَ الملَّة إذا أَخْرجْتَه منها .
وقال غيره : اللَّدم واللَّطم واحد ، ورُوي عن عليّ رضي الله عنه أن الحسن قال له في مَخْرَجه إلى العراق : إنَّه غير صواب ، فقال : والله لا أكون مثل الضَّبُع تسمعُ اللَّدمَ فَتُصَادَ ، ذلك أن الصياد يجيء إلى جُحْرها فَيُصَوِّتُ بحجرٍ فتخرجُ الضَّبُعُ فيأخذُها وهي من أحمق الدواب .
أبو عبيد عن الأصمعي : المُلَدَّم والمُرَدَّمُ من الثياب المرقع ، وهو اللَّدِيم ، قال أبو عمرو وقال الفراء : المِلْدم الرجلُ الأحمقُ الضخم الثقيل ، وقال الليث : أمُّ مِلْدَمٍ كُنْيَةُ الحمَّى ، والعربُ تقول : قالت الحُمَّى : أنا أُمُّ مِلْدَم ، آكلُ اللحمَ وأمُصُّ الدمَ ، ويقال لها : أمُّ الهِبْرِزِيِّ ، وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أن الأنصار لما أرادوا أن يبايعوه في شِعْبِ العَقَبة بمكة ، قال أبو الهيثم بن التَّيْهان : يا رسول الله : إنَّ بيننا وبين القوم حِبالاً ونحن قاطعوها فَنَخْشَى إنْ الله أَعزَّك وأظهركَ أَنْ ترجعَ إلى قومك ، فتبسم النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وقال : بل الدَّمُ الدَّمُ والهَدَمُ الهَدَمُ أحارب من حاربتم
وأسالمُ مَن سالمتم ) . ورواه بعضهم اللَّدَمُ اللَّدَمُ والهَدَمُ الهَدَمُ ، فمن رواه : بل الدَّمُ الدَّمُ والهَدَمُ الهَدَمُ فإن المنذريّ أخبرني عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال : العرب تقول : دَمِي دَمُك وهَدَمِي هَدَمُك في النُّصْرة أي إن ظُلِمْتَ فقد ظُلِمتُ ، قال وأنشدني العُقَيْليّ :
دماً طَيِّباً يا حَبَّذا أنْتَ من دَمِ
قلت : وقال الفراء : العربُ تُدخل الألف واللام اللتين للتعريف على الاسم فيقومان مقام الإضافة كقول الله جلّ وعزّ : ( يَرَى فَأَمَّا مَن طَغَى وَءاثَرَ الْحَيَواةَ الدُّنْيَا فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِىَ الْمَأْوَى ) ( النازعات : 37 39 ) أي الجحيم مأواه وكذلك قوله : ( لله ) ( الْمَأْوَى وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِىَ الْمَأْوَى ) ( النازعات : 40 ، 41 ) . فإن الجنة مأواه ، وقال الزجاج : معناه أن الجنة هي المأوى له ، وكذلك هذا في كل اسم يدل على مِثْلِ هذا الإضمار ، فعلى قول الفراء قوله : الدَّمُ الدمُ أي دمُكم دمِي وهَدَمُكم هَدَمِي ، وأما من رواه : بل اللَّدَمُ اللَّدَمُ والهَدمُ الهَدَمُ فإن أبا العباس روى عن ابن الأعرابي أيضاً أنه قال : اللَّدَمُ : الحُرَمُ ، قال : والهَدَمُ القَبْر فالمعنى حُرَمُكم حُرَمي وأُقْبَر حيثُ تُقْبَرُون ، وهذا كقوله : الْمَحيا مَحْياكم والمماتُ مماتُكم لا أفارقكم ، وذكر القتيبي : أن أبا عُبيدة قال في معنى هذا الكلام : حُرْمَتِي مع حُرْمَتكم وبَيْتي مع بيتِكم وأَنشد :
ثم الحقي بِهَدمي ولَدَمِي
أي بأصْلِي وموْضِعِي قال : وأصل الهَدَمِ ما انْهَدَمَ تقول : هَدَمْتُ هَدْماً وَالْمَهْدُومُ هَدَمٌ وبِهِ سُمِّي منزلُ الرجل هَدَمَا لانهدامه قال : ويجوز أن الهَدمَ القبرُ سمي بذلك لأنه يُحْفَرُ ثم يُرْدم ترابه فيه ، فهو هَدَمهُ قال : واللَّدَم الحُرَمُ جمع لاَدِم سُمِّي نساء الرجل وحرمُه : لَدَما لأنهن يَلْتَدِمْنَ عليه إذا مات .
ابن هانىء عن ابن زيد يقال : فلان فَدْمٌ ثَدم لَدْم بمعنى واحد .
دمل : قال الليث : الدَّمَال السِّرْقينُ ونحوه ، وما رَمى بِهِ البحرُ من خُشَارَة ما فيه من الخلق ميتاً ، نحو الأصداف والمناقِيفِ والنَّبَّاح فهو دَمال وأنشد :
دَمالُ البحُور وحِيتانها
وفي حديث سَعْد بنِ أبي وقَّاص : أنه كان يَدْمُل أرضَه بالعُرةِ ، قال أَبو عبيد قال الأحمر في قوله : يَدْمُل أرضَه ، أي يُصْلِحها ويُحسِن معالجتها ، ومنه قيل للجُرح : قد انْدَمَل إذا تَماثَل وصَلَح ، ومنه قيل : دَامَلْتُ الرجلَ إذا داريته لتُصلح ما بينك وبينه وأنشد :
شَنِئْتُ من الإخوان من لستُ زَائِلاً
أُدامِله دَمْلَ السِّقاء المُخرَّقِ
قال : ويقال للسِّرجين : الدَّمال لأن
الأرض تُصْلَح به ، أبو عبيد عن الأصمعيّ : يقال للتَّمرِ العَفِنِ : الدَّمال ، وقال الليث : الاندِمال التماثُلُ من المرض والجرح ، وقد دَمَلَه الدواءُ فاندمل ، قال : والدُّمَّل مستعمل بالعربية يجمع دَمَامِيل وأنشد :
وامْتَهَدَ الغارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ
وقال غيره : قيل لهذه القُرحَةِ : دُمَّلٌ لأنها إلى البرء ، والاندمال مَاضِيَة .

##### Türkçe

د ل م
**دلم** ، **دمل** ، **لدم** ، **ملد** ، **مدل** ، **لمد** : kullanımdadır.

**مدل** : Lîs onu ihmal etti; Ebû Ubeyd Ferrâ’dan rivayet etti: **رجل مِدْلٌ ومِذْلٌ**; ikisinde de **المِيم** kesralıdır; o, gizli şahıs, cismi az olandır. Ebû Amr dedi: O, erkeklerin aşağısı için **المَدْل** (mîm fethalı)dır.

**لمد** : Lîs onu ihmal etti; Amr babasından rivayet etti: **اللّمذ**: **بالذَّال** ile tevazu etmektir.

**ملد** ، (**أملود**) : Lîs onu ihmal etti. **المَلد** bir masdardır; **الشاب الأملد** o yumuşak (naim) olandır. Şöyle inşad etti, dedi ki:
بعد التَّصابي والشباب الأَمْلَدِ

Denir: **امرأَة مَلْدَاءُ** ve **أُمْلُدَانِيّةٌ**; ve **شابٌّ أُملود** ve **أُمْلدَانيُّ**.

Ebû Ubeyd Asmaî’den: **الأُمْلودُ** kadınlardan yumuşak, boyu düzgün olandır. Başkası dedi: **غُصْنُ أُملود**; ve onu sulama **مَلَّدَه** (onu) **تمليداً** ile. İshak b. el-Ferec Şebâbe el-A‘râbî’den rivayet etti: O dedi ki: **غُلامٌ أُمْلودٌ وَأُفْلوذٌ**; tam, ihtilâm etmiş, uzun-boylu olduğunda.

**دلم** : Lîs dedi: Erkeklerden **الأَدْلَمُ** uzun, siyah olandır; atlardan da böyledir: kaygan kaya gibi, sert olmayan; şiddetli siyahlık. Rü’be dedi:
كأن دَمْخاً ذَا الهِضَابِ الأدْلَمَا
Bir dağı vasfeder. İbnü’l-A‘râbî dedi: Renklerden **الأَدْلَمُ** o **الأَدْغَم**dır. Şemmer dedi: **رجلٌ أَدْلَمُ** ve **جبل أَدْلَمُ**; ve **دَلِمَ دَلَماً**. Antara dedi:
ولقد هَمَمْتُ بغارةٍ في ليلةٍ
سوْدَاء حالِكَةٍ كَلَوْن الأَدْلَمِ
Dediler: Burada **الأَدلَم** **الأَرَنْدَجُ**dur. Ve siyah yılan için denir: **أَدْلَمُ**. Ve **الأَدْلامِ** için denir: yılanların çocukları; tekili **دُلْمٌ**dur.

Ebû’l-Abbâs İbnü’l-A‘râbî’den: O dedi: **الدَّيْلَمُ** karıncalardır; **الدَّيْلَم** siyahlar(dır); **الدَّيْلَم** düşmanlar(dır); **الدَّيْلَم** Benî Abs’a ait bir sudur.

Lîs dedi: **الدَّيْلَم** insanlardan bir cildir. Başkası dedi: **ضَبَّة بن أُدَ**’un evladındandır; Acem krallarından biri onları o dağlara yerleştirdi de orada çoğaldılar. Rü’be’nin sözüne gelince:
في ذِي قُدَامَى مُرْجَحِن دَيْلَمُهْ
Ebû Amr dedi: Onun çokluğu karıncanın çokluğu gibidir; o da **الدَّيْلَم**dir. Dedi: Çok orduya **دَيْلَم** denir; **ذِي قُدَامى**’da bir orduda demek istedi; **المُرْجَحِنُّ** eski, ağır, çok olandır. Antara’nın sözüne gelince:
زَوْرَاءُ تَنْفِرُ عن حِياض الدَّيْلَمِ
Bazıları dedi: Düşmanların havuzlarından. Ve denildi: Benî Abs’a ait bir suyun havuzlarından. Ve denildi: **الدَّيلم** ile Benî Dabbe’yi kastetti; renklerinde bir koyuluk sebebiyle **دَيْلماً** diye adlandırıldılar. İbn Şümeyl dedi: **السَّلامُ** dağlarda biten bir ağaçtır; ona **الدَّيْلَمَ** deriz.

**لدم** : Lîs dedi: **اللَّدْمُ** kadının göğsünü vurmasıdır. **الْتَدَم** kadınlar(dır); matemlerde yüzlerini vurduklarında. Asmaî inşad etti:
ولِلفؤاد وَجِيبٌ تَحتَ أَبْهَرِهِ
لَدْمَ الغُلام وراءَ الغَيْب بالحَجرِ
Dedi: **اللَّدْم** vuruştur; kadınların **الْتِدَامُ**’ı da bundandır.

Lîs ayrıca dedi: **اللَّدْمُ** senin, onu ondan çıkardığında, **خبْزَ الملَّة**’yi vurmandır.

Başkası dedi: **اللَّدم** ile **اللَّطم** birdir. Ali (Allah ondan razı olsun)’dan rivayet edildi: Hasan Irak’a çıkışında ona dedi ki: “Şüphesiz o doğru değildir.” O dedi: “Vallahi ben, **اللَّدمَ**’i işitip de avlanan sırtlan gibi olmayacağım.” Bu, avcının onun inine gelip bir taşla ses çıkarması; sırtlanın çıkması ve onun onu almasıdır; o, hayvanların en ahmaklarındandır.

Ebû Ubeyd Asmaî’den: **المُلَدَّم** ve **المُرَدَّمُ** elbiselerden yamalı olandır; o, **اللَّدِيم**dir. Ebû Amr dedi ve Ferrâ dedi: **المِلْدم** ahmak, iri, ağır adamdır. Lîs dedi: **أمُّ مِلْدَمٍ** hummanın künyesidir. Araplar der: Hummâ dedi: “Ben **أُمُّ مِلْدَم**’ım; eti yerim ve kanı emerim.” Ona **أمُّ الهِبْرِزِيِّ** de denir. Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem)’in hadisinde: “Ensar, Mekke’de **شِعْبِ العَقَبة**’de ona biat etmek istediklerinde, Ebû’l-Heysem b. et-Teyhân dedi: ‘Ey Allah’ın Resulü, bizimle kavim arasında bağlar vardır ve biz onları keseceğiz; Allah seni aziz kılıp üstün kıldığında kavmine dönmenden korkarız.’ Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) tebessüm etti ve dedi: **بل الدَّمُ الدَّمُ والهَدَمُ الهَدَمُ أحارب من حاربتم وأسالمُ مَن سالمتم**.” Bazıları onu **اللَّدَمُ اللَّدَمُ والهَدَمُ الهَدَمُ** diye rivayet etti. Kim onu “**بل الدَّمُ الدَّمُ والهَدَمُ الهَدَمُ**” diye rivayet ettiyse: Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: O dedi: Araplar der: **دَمِي دَمُك وهَدَمِي هَدَمُك**; nusret hakkında; yani “Eğer sen zulme uğratıldıysan ben de zulme uğratıldım.” Dedi; Ukaylî bana inşad etti:
دماً طَيِّباً يا حَبَّذا أنْتَ من دَمِ
Dedim: Ferrâ dedi: Araplar, tarif için olan **الألف واللام**’ı isme sokar; izafet makamında dururlar; Allah’ın (azze ve celle) sözü gibi: **( يَرَى فَأَمَّا مَن طَغَى وَءاثَرَ الْحَيَواةَ الدُّنْيَا فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِىَ الْمَأْوَى )** (en-Nâzi‘ât: 37-39); yani cehennem onun barınağıdır. Ve bunun gibi O’nun sözü: **( لله ) ( الْمَأْوَى وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِىَ الْمَأْوَى )** (en-Nâzi‘ât: 40, 41); yani cennet onun barınağıdır. Zeccâc dedi: Manası, cennetin onun için barınak olmasıdır. Ve bu, bunun benzeri bir gizli zamire delalet eden her isimde böyledir. Ferrâ’nın sözüne göre, **الدَّمُ الدمُ** sözü: “Sizin kanınız benim kanımdır ve sizin **هَدَم**’ınız benim **هَدَم**’ımdır” demektir. Kim onu “**بل اللَّدَمُ اللَّدَمُ والهَدمُ الهَدَمُ**” diye rivayet ettiyse: Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den yine rivayet etti: O dedi: **اللَّدَمُ**: **الحُرَمُ**dur. Dedi: **الهَدَمُ** kabirdir. Manası: “Sizin **حُرَمُ**’unuz benim **حُرَمُ**’umdur; ve gömüldüğünüz yerde gömülürüm.” Bu, şu sözü gibidir: **الْمَحيا مَحْياكم والمماتُ مماتُكم**; “Sizden ayrılmam.” Kuteybî zikretti: Ebû Ubeyde bu sözün manasında dedi ki: “Benim hürmetim sizin hürmetinizle; evim sizin evinizle.” Ve inşad etti:
ثم الحقي بِهَدمي ولَدَمِي
Yani: aslıma ve yerime. Dedi: **الهَدَم**’ın aslı, yıkılmış olandır; dersin: **هَدَمْتُ هَدْماً**; ve **الْمَهْدُومُ** **هَدَمٌ**dur. Bununla, erkeğin meskeni **هَدَمَا** diye adlandırıldı; yıkılmasından dolayı. Dedi: **الهَدم**’ın kabir olması da caizdir; çünkü o, kazılır sonra toprağı içine doldurulur; o, onun **هَدَمهُ**’dur. Dedi: **اللَّدَم** **الحُرَمُ**dur; **لاَدِم**’in cem‘idir. Erkeğin kadınları ve harem(i) **لَدَما** diye adlandırıldı; çünkü o öldüğünde onun üzerine **يَلْتَدِمْنَ** ederler.

İbn Hânî’ İbn Zeyd’den: Denir: **فلان فَدْمٌ ثَدم لَدْم**; bir mana ile.

**دمل** : Lîs dedi: **الدَّمَال** gübredir ve benzeri; ve denizin attığı, içinde ölü yaratık bulunan çer-çöp; istiridye kabukları, **المناقِيفِ** ve **النَّبَّاح** gibi; o, **دَمال**dır. İnşad etti:
دَمالُ البحُور وحِيتانها
Sa‘d b. Ebî Vakkâs’ın hadisinde: O, toprağını **يَدْمُل** ederdi **بالعُرةِ** ile. Ebû Ubeyd dedi: Ahmer onun sözü hakkında dedi: **يَدْمُل أرضَه**; yani onu ıslah eder ve onun tedavisini güzel yapar. Bundan dolayı yaraya denildi: **قد انْدَمَل**; iyileşip düzelince. Ve bundan dolayı denildi: **دَامَلْتُ الرجلَ**; seninle onun arasındakini düzeltmek için ona yumuşak davrandığında. İnşad etti:
شَنِئْتُ من الإخوان من لستُ زَائِلاً
أُدامِله دَمْلَ السِّقاء المُخرَّقِ
Dedi: Gübreye **الدَّمال** denir; çünkü toprak onunla ıslah edilir. Ebû Ubeyd Asmaî’den: Çürümüş hurmaya **الدَّمال** denir. Lîs dedi: **الاندِمال** hastalık ve yaradan iyileşip düzelmedir. İlaç onu **دَمَلَه** etti de o **فاندمل** oldu. Dedi: **الدُّمَّل** Arapçada kullanımdadır; **دَمَامِيل** olarak cem‘ edilir. İnşad etti:
وامْتَهَدَ الغارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ
Başkası dedi: Bu yaraya **دُمَّلٌ** denildi; çünkü o, iyileşmeye doğrudur; ve **الاندمال** geçip giden (devam eden)dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال واللام وما يثلثهما)
  (دلم)  الدال واللام أصلٌ يدلُّ على طولٍ وتَهدُّل في سواد. فالأدلم من الرِّجال: الطويل الأسود؛ وكذلك هو من الجِمال والجِبال. وزعم ناسٌ أن الدَّيلم: سوادُ اللّيل وظُلْمته. فأمَّا قول عنترة:
  * زَوْرَاءَ تَنْفِرُ عَنْ حِيَاضِ الدَّيْلَمِ([1]) *
  فيقال إنّهم الأعداء. فإن كان كذا فالأعداء يُوصَفون بهذا. قال الأعشى:
  * هم الأعداء فالأكبادُ سُودُ([2]) *
  وقال قومٌ: الديلم مكانٌ أو قبيلٌ. ويقال: جاء بالدَّيْلَم، أي بالدَّاهية. وهذا تشبيهٌ. والدَّلَمُ: الهَدَلُ في الشَّفَة.
  (دله)  الدال واللام والهاء أُصَيلٌ يدلُّ على ذَهاب الشّيء. يقال ذهب دَمُ فُلانٍ دَلْهاً، أي بُطْلاً. وَدَلَّهَ عقلَه الحُبُّ وغيرُه، أي أذهب.
  (دلي)  الدال واللام والحرف المعتل أصلٌ يدلُّ على مقارَبة الشَّيء ومداناتِه بسُهولةٍ ورِفْق. يقال: أدلَيْتُ الدّلوَ، إذا أرسلْتَها في البئر، فإذا نَزَعْتَ فقد دَلَوْت. والدَّلْو: ضَربٌ من السَّير سهلٌ. قال:
  * لا تَعْجَلا بالسَّيْرِ وادلُوَاها([3]) *
  والدَّلاَة: الدَّلوُ أيضاً، ويُجْمع على الدِّلاء. فأمَّا قولـه:
آليت لا أُعطي غلاماً أبداً *** دَلاتَه إنِّي أُحِبُّ الأسودا([4])  فإنّه أراد بِدَلاتِه سَجْلَه ونَصِيبَه من الوُدّ. والأسودُ ابْنهُ.
  ويقال أدلى فلانٌ بحجَّته، إذا أتى بها. وأدلى بمالِهِ إلى الحاكم: إذا دَفعَه إليه. قال جلَّ ثناؤه: ﴿وَتُدْلُوا بِهَا إلى الحُكَّامِ﴾ [البقرة 188].
  ويقال دلَوْتُ إليه بفلانٍ: استشفعت به إليه. ومن ذلك حديث عمر في استسقائه بالعباس: "اللهمَّ إنّا نتقرَّبُ إليك بعَمِّ نبيِّك، وقَفِيَّةِ آبائه، وكُبْرِ رِجاله. ودلَوْنا به إليك مستَشْفِعِين".
  ويحمل على هذا قولهم: جاء فلانٌ بالدَّلْو، أي الدَّاهية. وأنشد:
يحمِلْن عَنْقَاءَ وعَنقَفِيرا([5])والدَّلْوَ والدَّيْلَمَ والزَّفيرا([6])  ويقال: دَالَيتُ الرّجلَ، إذا داريتَه([7]). ويقال هو دَلاَّءُ مالٍ، إذا كان سائِس مالٍ وخائِلَه.
  (دلب)  الدال واللام والباء ليس بشيء. والدُّلْبُ فيما يقال: شَجَرٌ([8]).
  (دلث)  الدال واللام والثاء أصلٌ يدلُّ على الاندفاع. يقال لمدَافع السيل المدالث؛ الواحد مَدْلَثٌ. والناقة الدِّلاث: السريعة. يقال اندلَثَتِ النّاقةُ
تندَلِثُ اندلاثاً. وحكى بعضُهم: دلَثَ الشَّيخُ، مثل دَلَف. ويقال اندلَثَ فُلانٌ على فُلانٍ، إذا اندرَأَ عليه وانصبَّ.
  (دلج)  الدال اللام والجيم أصلٌ يدلُّ على سَيرٍ ومَجيءٍ وذَهاب. ولعلَّ ذلك أكثرَ ما كان في خُِفْيَةٍ. فالدَّلَج: سَيْر اللَّيل. ويقال أَدْلَجَ القومُ، إذا قطعوا الليلَ كلَّه سيراً؛ فإِنْ خرَجُوا مِن آخِر الليل فقد ادَّلجوا، بتشديد الدال. ويقال إنَّ أبا المُدْلِج([9]) القُنْفذ، ويزعُمون أنَّ أكثرَ حركتِه باللَّيل. والدَّوْلج: السَّرب. والدَّوْلَج: كِناس الوحشيّ. وهو قياسُ الباب؛ لأنّهما يُستخفَى فيهما.
  ثم يُحمَل على الباب، فيقال للذي يأخذ الدَّلو من رأس البئر إلى الحوض: الدَّالج، وذلك المكان المَدْلَج. والفِعل دَلَج يَدْلُجُ دُلُوجا([10]). قال:
كأنَّ رِماحَهُم أَشْطَانُ بِئْرٍ *** لها في كلِّ مَدْلَجةٍ خُدودُ([11])  وأمَّا قولُ الشَّمَّاخ:
وتشكو بعَينٍ ما أكلَّ ركابَها *** وقيلَ المنَادِي أصبَحَ القومُ أدْلِجِي([12])  فإنّه حكَى صوتَ المنادِي، أنّه كان مرّةً ينادي: أصبَحَ القَومُ، ومرة ينادي: أدلجي([13])، يَأمُرُ بذلك.
  (دلح)  الدال واللام والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على مَشْي وثِقَل المحمول. يقول العرب: دَلَحَ البعيرُ بحِمْلِهِ، إذا مشى به بثقَل. وسَحابةٌ دَلوحٌ: كأنَّها تجرِي بمائها، ومن ذلك حديث سَلْمان: "أنّه اشترى هو وأبو الدَّرداءِ لحماً، فتدالَحَاهُ بينهما علىعُودٍ"، أي حَمَلاه ونَهَضَا به. ويقال سحابةٌ دَلوحٌ، وسَحائب دُلَّح. قال:
بينما نَحْنُ مُرْتِعُون بفَلْجٍ *** قالت الدُّلَّحُ الرِّواءُ إنيهِِ([14])  (دلس)  الدال واللام والسين أصلٌ *يدلُّ([15]) على سَتْرٍ وظُلْمة. فالدَّلَس: دَلَسُ الظَّلام. ومنه قولهم: لا يُدالِسُ، أي لا يُخادع. ومنه التَّدْليس في البيع، وهو أن يبِيعَه من غير إبانةٍ عن عيبه، فكأنّه خادَعَه وأتاهُ به في ظلامٍ.
  وأصلٌ آخَرُ يدل على القِلّة. يقول العرب: تدلَّسْتُ الطَّعامَ، إذا أخذْتَ منه قليلاً قليلاً. وأصل ذلك من الأَدْلاس، وهي من النبات رِبَبٌ([16]) تُورِقُ في آخِر الصيف. يقولون: تَدَلَّسَ المالُ، إذا وقع بالأَدلاس([17]).
  (دلص)  الدال واللام والصاد تدلُّ على لِينٍ ونَعْمة. فالدِّلاص: الدِّرع الليِّنة. ويقولون: دَلَصت السُّيول الصّخرةَ، كأنها ليَّنَتْها. قال:
  * صَفاً دَلَصَتْهُ طَحْمَةُ السَّيلِ أخْلَقُ([18]) *
  والدَّليص: البَرَّاق. ويقال اندَلَصَ الشَّيءُ مِن يَدي، إذا سَقَط. وكأنَّ هذا مشتقٌّ، أو تكونُ الدّالُ بدلاً من الميم، وهو من انْمَلَصَ وأَمْلصت المرأة، إذا أَسْقَطَت.
  (دلظ)  الدال واللام والظاء أُصَيلٌ يدلُّ على الدَّفْع. يقال دَلَظْته. دَلْظاً، إذا دفَعْتَه. وَحكى بعضُهم: أقبل الجيش يَتَدَلْظَى([19])، إذا دَفَعَ بعضُه بعضاً.
  (دلع)  الدال واللام والعين أُصَيلٌ يدلُّ على خُروجٍ. تقول: دَلَعَ لسانُه:  خرجَ. ودَلَعَهُ هو، إِذا أخرجَه. والدَّلِيع: الطريق السَّهل. ويقال اندلَعَ بطنُه، إذا أخرج أمامَه.
  (دلف)  الدال واللام والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على تقدُّمٍ في رِفق فالدَّليف: المشْيُ الرُّوَيد. يقال دَلَفَ دَلِيفاً؛ وهو فَوْقَ الدَّبِيب. ودلَفَت الكتيبة في الحرب. قال أبو عُبيد: الدَّلْف: التقدُّم؛ دَلَفْناهم، أي تقدَّمناهم([20]). والدَّالف: السَّهم الذي يقَع دون الغَرَض ثم ينبُو عن موضِعِه.
  (دلق)  الدال واللام والقاف أصلٌ واحد مطّرد، يدلُّ على خروج الشيء وتقدُّمه. فالنّاقة الدَّلوق هي التي تَكَسَّرَ أسنانُها فالماء يخرُج من فمها. ويقال اندلَقَ السَّيفُ مِنْ غِمده، إذا خرج من غير أن يُسَلّ. واندلقت أقتابُ بَطْنه، إذا خرجَتْ أمعاؤُه. واندلَقَ السَّيلُ على القَوم، واندلَقَ الجيش. قال طرفة:
دُلُقٌ في غارَةٍ مَسْفُوحَةٍ *** كرِعَال الطَّيرِ أسراباً تَمُرّْ([21])  وناقة دُلُقٌ: شديدة الدُّفعة. والاندلاق: التقدُّم. وكان يقال لعُمارةَ بن زيادٍ العبسيّ أخِي الرَّبيع: "دالق"([22]).
  (دلك)  الدال واللام والكاف أصلٌ واحد يدلُّ على زَوالِ شيءٍ عن شيء، ولا يكون إلاَّ برِفْق. يقال دَلَكَت الشّمسُ: زالت. ويقال دَلَكَتْ غابت. والدَّلَكُ: وقتُ دُلوك الشَّمس. ومن الباب دَلَكْتُ الشَّيء، وذلك أنّك إذا فعلْتَ ذلك لم تكَدْ يدُك تستقرُّ على مكانٍ دُونَ مكان. والدَّلُوك: ما يتدلَّكُ به الإنسان مِن طِيبٍ وغَيره. والدَّلِيكُ: طعامٌ يُتَّخَذ من زُبدٍ وتَمْرٍ شبه الثّرِيد، والمدلوك: البعير الذي قد دلَكَتْه الأسفار وكَدَّتْه. ويقال بل هو الذي في رُكْبتيه([23]) دَلَكٌ، أي رخاوة؛ وذلك أخَفُّ من الطَّرَق. وفرسٌ مَدلُوك الحَجَبَةِ، أي ليس بحَجَبَتِه إشرافٌ. وأرضٌ مدلوكة، أي مأكولة؛ وذلك إذا كانت كأنّها دُلِكَتْ دَلْكاً. ويقال الدُّلاكة آخِرُ ما يكون في الضَّرع من اللّبن، كأنّه سُمِّي بذلك لأنَّ اليد تَدْلُك الضَّرع.
  قال أحمد بن فارس: إنّ لله تعالى في كلِّ شيءٍ سِرّاً ولطيفةً. وقد تأمّلْتَ في هذا الباب من أوّله إلى آخره فلا تَرَى الدّالَ مؤتلفةً مع اللام بحرفٍ ثالث إلا وهي تدلُّ على حركةٍ ومجيءٍ، وذَهابٍ وزَوَالٍ من مكانٍ إلى مكان، والله أعلم([24]).
---------------------------------------------------------------
([1]) من معلقة عنترة. وصدره: * شربت بماء الدحرضين فأصبحت *
([2]) ديوان الأعشى 215 واللسان (سود). وصدره: * فما أجشمت من إتيان قوم *
([3]) الرجز في اللسان (دلا).([4]) الرجز في اللسان (دلا).
([5]) في الأصل: "والزقرا"، صوابه من المواضع السابقة.
([6]) في الأصل: "وعقنقيرا"، صوابه في اللسان (عنق، خشب، دلا، دلم، زفر)، وأمالي ثعلب 589.
([7]) في الأصل: "دارأته"، صوابه من اللسان.
([8]) في الأصل: "الشجر"، صوابه من المجمل.
([9]) يقال للقنفذ "مدلج" و"أبو مدلج" ذكرهما في القاموس، ولم يذكر في المجمل واللسان إلا الأول.
([10]) ويقال أيضاً دلج يدلج، بكسر اللام في المضارع، دلجا، بالفتح.
([11]) ديوان عنترة 63 واللسان (دلج).
([12]) لم يرد البيت في ديوان الشماخ. وكذا ورد ضبطه في اللسان (دلج، صبح).
([13]) في الأصل هنا وفي متن البيت: "ادلج"، صوابه من اللسان.
([14]) البيت في المجمل. و"إنيه" بكسر الهمزة والنون: كلمة تقال عند الإنكار. انظر اللسان (أنى 53).
([15]) في الأصل: "يقال".
([16]) الربب: جمع ربة بكسر الراء وتشديد الباء، وهي نبتة صيفية.
([17]) الأدلاس: جمع دلس، بالتحريك. وفي الأصل: "بالأدلال" محرف.
([18]) لذي الرمة في ديوانه 396 واللسان (دلص). وصدره: *إلى صهوة تحدو محالا كأنه*
([19]) في الأصل: "شد لظى"، صوابه من المجمل. والذي في اللسان والقاموس: "ادلنظى".
([20]) في الأصل: "التقديم، ولغناهم، أي تقدمنا" صوابه من المجمل واللسان.
([21]) ديوان طرفة 72 واللسان والمجمل (دلق).
([22]) في القاموس وشرحه أنه سمي بذلك لكثرة غاراته.
([23]) في الأصل: "بكيت"، تحريف.
([24]) بنهاية هذه المادة ينتهي الجزء المطبوع من المجمل. وسأستمر في مقابلته بعد ذلك بالنسخة المخطوطة بدار الكتب المصرية برقم 382 لغة.
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **اللام** ve ikisini üçleyen şeyler)

  (**دلم**)  **الدال** ve **اللام**; siyahlıkta bir uzunluğa ve sarkmaya delâlet eden bir asıldır. Erkeklerden **الأدلم**: uzun, siyah (kimsedir); develerden ve dağlardan da böyledir. Bir topluluk iddia etti ki **الدَّيلم**: gecenin siyahlığı ve karanlığıdır. Amma Antara’nın sözü:
  * زَوْرَاءَ تَنْفِرُ عَنْ حِيَاضِ **الدَّيْلَمِ**([1]) *
  denilir ki onlar düşmanlardır. Eğer böyle ise, düşmanlar bununla vasfedilir. A‘şâ dedi:
  * هم الأعداء فالأكبادُ سُودُ([2]) *
  Bir kavim dedi: **الديلم** bir mekândır yahut bir kabiledir. Ve denilir: **بالدَّيْلَم** ile geldi; yani musibetle. Bu bir benzetmedir. Ve **الدَّلَمُ**: dudakta sarkmadır.
  (**دله**)  **الدال** ve **اللام** ve **الهاء**; bir asılcık olup şeyin gitmesine delâlet eder. Denilir: falanın kanı **دَلْهاً** gitti; yani boşa. Ve aşk ve başkası onun aklını **دَلَّهَ** etti; yani giderdi.
  (**دلي**)  **الدال** ve **اللام** ve illetli harf; bir asıl olup şeyin kolaylık ve yumuşaklıkla yaklaşmasına ve yakınında bulunmasına delâlet eder. Denilir: kovayı kuyuya saldığın zaman kovayı **أدلَيْتُ**; çektiğin zaman ise **دَلَوْت**. Ve **الدَّلْو**: kolay bir yürüyüş türüdür. Dedi:
  * لا تَعْجَلا بالسَّيْرِ وادلُوَاها([3]) *
  Ve **الدَّلاَة**: yine **الدَّلو**dur; **الدِّلاء** üzerine cem‘ olunur. Amma onun sözü:
آليت لا أُعطي غلاماً أبداً *** **دَلاتَه** إنِّي أُحِبُّ الأسودا([4])  burada **بِدَلاتِه** ile onun kovasını ve sevgi payından nasibini kastetti. Ve **الأسود** onun oğludur.
  Ve denilir: falan delilini **أدلى** etti; yani onu getirdi. Ve malını hâkime **أدلى** etti: ona teslim ettiği zaman. Yüce övgüsü olan (Allah) dedi: ﴿وَتُدْلُوا بِهَا إلى الحُكَّامِ﴾ [البقرة 188].
  Ve denilir: ona falanla **دلَوْتُ**; yani onunla ona şefaatçi oldum. Bundan da Ömer’in Abbas ile yağmur duasındaki hadisi: "اللهمَّ إنّا نتقرَّبُ إليك بعَمِّ نبيِّك، وقَفِيَّةِ آبائه، وكُبْرِ رِجاله. ودلَوْنا به إليك مستَشْفِعِين".
  Ve bunun üzerine taşınır: onların sözü: falan **بالدَّلْو** ile geldi; yani musibetle. Ve inşad etti:
يحمِلْن عَنْقَاءَ وعَنقَفِيرا([5])والدَّلْوَ والدَّيْلَمَ والزَّفيرا([6])  Ve denilir: adamı **دَالَيتُ**; yani onu idare ettim([7]). Ve denilir: o, malın **دَلاَّءُ**’udur; yani malın seyisi ve gözeticisidir.
  (**دلب**)  **الدال** ve **اللام** ve **الباء** bir şey değildir. Ve **الدُّلْبُ** denildiğine göre: bir ağaçtır([8]).
  (**دلث**)  **الدال** ve **اللام** ve **الثاء**; bir asıl olup itilmeye delâlet eder. Selin itmesine **المدالث** denilir; teki **مَدْلَثٌ**tur. Ve **الدِّلاث** deve: hızlı olandır. Denilir: deve **اندلَثَتِ**; **تندَلِثُ** **اندلاثاً**. Bazıları nakletti: ihtiyar **دلَثَ** etti; **دَلَف** gibi. Ve denilir: falan falanın üzerine **اندلَثَ**; yani ona karşı atıldı ve üzerine boşandı.
  (**دلج**)  **الدال** **اللام** ve **الجيم**; bir asıl olup yürüyüşe, gelişe ve gidişe delâlet eder. Ve belki bu çoğunlukla gizlilikte olur. O hâlde **الدَّلَج**: gece yürüyüşüdür. Ve denilir: kavim **أَدْلَجَ** etti; yani gecenin tamamını yürüyüşle katettiler; eğer gecenin sonundan çıktılarsa **ادَّلجوا** etmiş olurlar; **الدال**’ı şeddeli. Ve denilir ki **أبا المُدْلِج**([9]) kirpidir; ve iddia ederler ki onun hareketinin çoğu geceyledir. Ve **الدَّوْلج**: tünel. Ve **الدَّوْلَج**: yabanî hayvanın ini. Bu, babın kıyasıdır; çünkü ikisinde de gizlenilir.
  Sonra bab üzerine taşınır; böylece kuyunun başından havuza kovayı alan kimseye **الدَّالج** denilir; o yer **المَدْلَج**dir. Fiil: **دَلَج** **يَدْلُجُ** **دُلُوجا**([10]). Dedi:
كأنَّ رِماحَهُم أَشْطَانُ بِئْرٍ *** لها في كلِّ مَدْلَجةٍ خُدودُ([11])  Amma Şemmâh’ın sözü:
وتشكو بعَينٍ ما أكلَّ ركابَها *** وقيلَ المنَادِي أصبَحَ القومُ أدْلِجِي([12])  o, münâdînin sesini hikâye etti: onun bir defa "أصبَحَ القَومُ" diye, bir defa da "**أدلجي**"([13]) diye nida ettiğini; bunu emrederek.
  (**دلح**)  **الدال** ve **اللام** ve **الحاء**; bir asılcık olup yürümeye ve taşınanın ağırlığına delâlet eder. Araplar der: deve yüküyle **دَلَحَ** etti; yani onunla ağırlıkla yürüdü. Ve **دَلوحٌ** bulut: sanki suyuyla akıyor gibidir. Bundan da Selmân hadisi: "أنّه اشترى هو وأبو الدَّرداءِ لحماً، فتدالَحَاهُ بينهما علىعُودٍ"، yani onu taşıdılar ve onunla kalktılar. Ve denilir: **دَلوحٌ** bulut; ve **دُلَّح** bulutlar. Dedi:
بينما نَحْنُ مُرْتِعُون بفَلْجٍ *** قالت الدُّلَّحُ الرِّواءُ إنيهِِ([14])  (**دلس**)  **الدال** ve **اللام** ve **السين**; bir asıl olup örtmeye ve karanlığa delâlet eder. O hâlde **الدَّلَس**: karanlığın **دَلَس**’idir. Ondan onların sözü: **لا يُدالِسُ**; yani aldatmaz. Ondan satışta **التَّدْليس**: ayıbını açıklamaksızın ona satmasıdır; sanki onu aldattı ve onu ona karanlıkta getirdi.
  Ve başka bir asıl, azlığa delâlet eder. Araplar der: yemeği **تدلَّسْتُ**; yani ondan azar azar aldın. Bunun aslı **الأَدْلاس**tandır; o, bitkiden **رِبَبٌ**([16]) olup yazın sonunda yapraklanır. Derler: mal **تَدَلَّسَ** etti; yani **بالأَدلاس**([17]) ile düştü.
  (**دلص**)  **الدال** ve **اللام** ve **الصاد**; yumuşaklığa ve nimet (yumuşaklık) hâline delâlet eder. O hâlde **الدِّلاص**: yumuşak zırhtır. Ve derler: seller kayayı **دَلَصت**; sanki onu yumuşattı. Dedi:
  * صَفاً دَلَصَتْهُ طَحْمَةُ السَّيلِ أخْلَقُ([18]) *
  Ve **الدَّليص**: parlak olandır. Ve denilir: şey elimden **اندَلَصَ** etti; yani düştü. Sanki bu türemiştir; yahut **الدال** **الميم**’in bedeli olur; o da **انْمَلَصَ**’dandır. Ve kadın **أَمْلصت** etti; yani düşürdü.
  (**دلظ**)  **الدال** ve **اللام** ve **الظاء**; bir asılcık olup itmeye delâlet eder. Denilir: onu **دَلَظْته**; **دَلْظاً**; yani onu ittirdin. Bazıları nakletti: ordu **يَتَدَلْظَى**([19]) hâlinde geldi; yani bir kısmı bir kısmını itti.
  (**دلع**)  **الدال** ve **اللام** ve **العين**; bir asılcık olup çıkmaya delâlet eder. Dersin: dili **دَلَعَ** etti: çıktı. Ve onu **دَلَعَهُ**; yani onu çıkardı. Ve **الدَّلِيع**: kolay yoldur. Ve denilir: karnı **اندلَعَ** etti; yani önüne çıkardı.
  (**دلف**)  **الدال** ve **اللام** ve **الفاء**; tek bir asıl olup yumuşaklıkla ilerlemeye delâlet eder. O hâlde **الدَّليف**: yavaş yürüyüştür. Denilir: **دَلَفَ** **دَلِيفاً**; ve o, sürünmenin üstündedir. Ve savaşta bölük **دلَفَت** etti. Ebû Ubeyd dedi: **الدَّلْف**: ilerlemedir; onları **دَلَفْناهم**; yani onların önüne geçtik([20]). Ve **الدَّالف**: hedefin altına düşüp sonra yerinden sıçrayan oktur.
  (**دلق**)  **الدال** ve **اللام** ve **القاف**; tek bir, düzenli asıl olup şeyin çıkmasına ve ilerlemesine delâlet eder. O hâlde **الدَّلوق** deve: dişleri kırılmış olandır; böylece su ağzından çıkar. Ve denilir: kılıç kınından **اندلَقَ** etti; yani çekilmeksizin çıktı. Ve karnının eğerleri **اندلقت**; yani bağırsakları çıktı. Ve sel kavmin üzerine **اندلَقَ** etti; ve ordu **اندلَقَ** etti. Tarafa dedi:
دُلُقٌ في غارَةٍ مَسْفُوحَةٍ *** كرِعَال الطَّيرِ أسراباً تَمُرّْ([21])  Ve **دُلُقٌ** deve: şiddetli itişlidir. Ve **الاندلاق**: ilerlemedir. Ve Umâra b. Ziyâd el-Absî’ye, Rebî‘in kardeşine " **دالق** "([22]) denirdi.
  (**دلك**)  **الدال** ve **اللام** ve **الكاف**; tek bir asıl olup bir şeyin bir şeyden zail olmasına delâlet eder; ve ancak yumuşaklıkla olur. Denilir: güneş **دَلَكَت** etti: zail oldu. Ve denilir: **دَلَكَتْ**; battı. Ve **الدَّلَكُ**: güneşin **دُلوك** vaktidir. Babdan: şeyi **دَلَكْتُ**; bu, şundandır ki sen bunu yaptığında elin bir yer üzerinde bir yerden daha fazla karar kılmaz. Ve **الدَّلُوك**: insanın güzel koku ve başkasıyla **يتدلَّكُ** ettiği şeydir. Ve **الدَّلِيكُ**: tereyağı ve hurmadan yapılan, tirîde benzer bir yemektir. Ve **المدلوك**: seferlerin **دلَكَتْ** ettiği ve yorduğu devedir. Ve denilir: bilakis o, dizlerinde([23]) **دَلَكٌ** olan devedir; yani gevşeklik; ve bu, **الطَّرَق**’tan daha hafiftir. Ve **مَدلُوك الحَجَبَةِ** at: yani kaşlarında yükseklik yoktur. Ve **مدلوكة** arazi: yani yenmiş; bu, sanki **دُلِكَتْ** **دَلْكاً** edilmiş olduğu zamandır. Ve denilir: **الدُّلاكة** memede sütün en son olanıdır; sanki bununla adlandırıldı; çünkü el memeyi **تَدْلُك** eder.
  Ahmed b. Fâris dedi: Şüphesiz Allah Teâlâ’nın her şeyde bir sır ve bir inceliği vardır. Bu babda başından sonuna kadar düşündün de, **الدال**’ı **اللام** ile üçüncü bir harfle birleşmiş görmezsin ki, mutlaka bir hareket ve gelişe, gidişe ve bir yerden bir yere zâil olmaya delâlet ediyor olmasın; Allah daha iyi bilir([24]).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ل م
هم أجور من الترك والديلم وجوارهم من الإد الصنيلم ورجل أدلم‏:‏ أسود طويل ورجال دلم‏.‏
والدلمة‏:‏ لون الفيل‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان من الديلم وهو ديلميّ من الديالمة أي عدوّ من الأعداء لشهـرة هـذا الجيـل بالشرارة والعداوة‏.‏
قال رؤبة يصف جيشاً‏:‏ في ذي قدامى مرجحـنّ ديلمـه إذا تدانى لـم تفـرّج أجمـه شربت بماء الدحرضين فأصبحت زوراء تنفر عن حياض الديلم ومن ثم قالوا للنمل والقردان‏:‏ الديلم‏.‏
لأنها أعداء الإبل‏.‏
ويقال‏:‏ ليل أدلم‏.‏
وقال عنترة‏:‏ ولقـد هممـت بغـارة فـي ليلة سوداء حالكة كلون الأدلم فهذا تشبيه وذاك استعارة‏.‏

##### Türkçe

د ل م
Onlar, Türklerden ve **الديلم**’den ücretli askerlerdir; komşuları da İd’den **الصنيلم**’dir. **أدلم** bir adam: siyah, uzun; ve **دلم** adamlar.

**الدلمة**: filin rengi.

Mecazdan: Falan **الديلم**’dendir; o, **ديلميّ**dir, **الديالمة**’dendir; yani düşmanlardan bir düşmandır; bu neslin kötülük ve düşmanlıkla şöhret bulması sebebiyle.

Rü’be bir orduyu vasfederek dedi:
في ذي قدامى مرجحـنّ ديلمـه إذا تدانى لـم تفـرّج أجمـه
شربت بماء الدحرضين فأصبحت زوراء تنفر عن حياض الديلم
Bundan dolayı karıncaya ve kene(ler)e: **الديلم** dediler.

Çünkü onlar develerin düşmanlarıdır.

Ve denilir: **ليل أدلم**.

Antere dedi:
ولقـد هممـت بغـارة فـي ليلة سوداء حالكة كلون الأدلم
Şu bir benzetmedir; o ise bir istiaredir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَدلَمُ: الشديد السواد من الرجال والأُسْدِ والحمير والجبال والصَّخرِ في ملوسة، وقيل: هو الآدَمُ، وقد دَلِمَ دَلَماً. التهذيب: الأَدْلَمُ من الرجال الطويلُ الأَسْودُ، ومن الجبل كذلك في مُلُوسَةِ الصَّخْر غير جِدّ شديد السواد؛ قال رؤبة يصف فيلاً:
كان دَمْخاً ذا الهِضابِ الأَدْلَمَا
وقال ابن الأَعرابي: الأَدْلَمُ من الألوان الأَدْغَمُ. وقال شمر: رجل أَدْلَمُ وجبل أَدْلَمُ، وقد دَلِمَ دَلَماً، وقد ادْلامَّ الرجلُ والحمار ادْلِيماماً؛ وقول عنترة:
ولقد هَمَمْتُ بِغارةٍ في ليلةٍ
سَوْداءَ حالِكةٍ، كلَوْنِ الأَدْلَمِ
قالوا: الأَدْلَمُِ ههنا الأَرَنْدَجُ. ويقال للحية الأسود: أَدْلَمُ. ويقال: الأَدْلامُ أَولاد الحيّات، واحدها دُلْمٌ. ومن أَمثالهم: أشدُّ من دَلَمٍ؛ يقال: إنه يشبه الحيَّة يكون بناحية الحجاز؛ الدَّلَمُ يشبه الطَّبُّوعَ وليس بالحية.
والدَّلْماءُ: ليلة ثلاثين من الشهر لسوادها.
والدَّلامُ: السواد؛ عن السيرافي. والدَّلامُ: الأسود؛ قال: وإياه عنى سيبويه بقوله: انْعَتْ دَلاماً.

##### Türkçe

**الأَدلَمُ**: erkeklerden, aslanlardan, eşeklerden, dağlardan ve kayada yumuşaklık içinde olan kayadan, şiddetli siyahlık (olan). Ve denildi: O, **الآدَمُ**’dur; ve gerçekten **دَلِمَ** **دَلَماً**.

**التهذيب**: Erkeklerden **الأَدْلَمُ**, uzun siyah (olan)dır; dağdan da böyledir: kayanın yumuşaklığında, pek şiddetli siyahlık olmaksızın. Rü’be, bir fili vasfederek dedi:
كان دَمْخاً ذا الهِضابِ الأَدْلَمَا

İbnü’l-A‘râbî dedi: Renklerden **الأَدْلَمُ**, **الأَدْغَمُ**’dır. Şemmer dedi: **رجل أَدْلَمُ** ve **جبل أَدْلَمُ**; ve gerçekten **دَلِمَ** **دَلَماً**; ve gerçekten adam ve eşek **ادْلامَّ** **ادْلِيماماً**; ve Antara’nın sözü:
ولقد هَمَمْتُ بِغارةٍ في ليلةٍ
سَوْداءَ حالِكةٍ، كلَوْنِ الأَدْلَمِ

Dediler: Burada **الأَدْلَمُ**, **الأَرَنْدَجُ**’dur. Ve siyah yılana **أَدْلَمُ** denilir. Ve denilir: **الأَدْلامُ** yılanların yavrularıdır; onun teki **دُلْمٌ**’dür. Ve onların darbımesellerindendir: **أشدُّ من دَلَمٍ**; denilir: Hicaz tarafında bulunan bir yılana benzer; **الدَّلَمُ** **الطَّبُّوعَ**’a benzer, fakat yılan değildir.

**والدَّلْماءُ**: siyahlığından dolayı ayın otuzuncu gecesi.

**والدَّلامُ**: siyahlık; Sîrâfî’den. **والدَّلامُ**: siyah (olan); dedi: Sîbeveyh’in “**انْعَتْ دَلاماً**” sözüyle kastettiği de odur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ل م * * الدَّيْلَمُ * جيل من الناس

##### Türkçe

* د ل م * * **الدَّيْلَمُ** * insanlardan bir nesil (kavim)

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( دَلِم ، كَفَرِح ) دَلَماً : ( اشتَدَّ سَوادُه | في مُلُوسَةٍ كادْلامَّ ) ادْلِيمَاماً ، مِنَّا ومن | الحَمِير والأُسْد والجِبال والصُّخُور ، | وتَقْيِيدُ الهَجَرِيّ بالرَّجُل والحِمار غَيرُ | سَدِيد كما نَبَّه عليه بَعْضُ المُحَشِّين . | | ( و ) دَلِمَت ( شِفاهُه ) دَلَماً : | ( تَهَدَّلت ، والأَدْلَم : الآدَمُ . و ) | قيل : هو ( الشَّدِيدُ السَّوادِ مِنَّا ومن | الجِبَال والأُسْد ) والحَمِير والصَّخْر ، | ومن الخَيْل أيضاً ، قال رُؤْبَة يَصِف | خَيْلاً : | % ( عن ذِي خَنَاذِيذَ قُهابٍ أَدلَمُهْ % ) % | | وفي التَّهْذِيب :   الأَدْلَم من | الرِّجال : الطَّوِيلُ الأَسودُ ، ومن | الجَبَلَ كَذلِك في مُلُوسَةِ الصَّخْر |

| غير جِدِّ شَدِيدِ السَّواد . وقال رُؤْبَةُ | يَصِف فِيلاً : | % ( كان دَمْخاً ذا الهِضَابِ الأَدْلَمَا % ) % | | وقال شمر : رجل أَدْلَم وجَبَلٌ | أَدْلَم   . | | ( و ) الدَّلاَم ( كسَحاب : السَّوادُ ) ، | عن السِّيرافيّ ، ( و ) أيضاً : | ( الأَسْوَدُ ) ، وإِيَّاه عَنَى سِيبَوَيْه | بقوله : انَعَتْ دَلاَماً . | | ( والدَّلْماء : لَيْلَة ثَلاثِين ) من الشَّهر | لسَوادِها . | | ( والدَّيْلَمُ ) كَحَيْدر : ( جَبَل م ) | معروف ، وهم أَصْحاب الشُّور | الأَعاجِم من بِلادِ الشَّرْق . وقال | كراع : هم التُّرك . وهم بَنُو | الدَّيْلم بنِ باسِل بنِ ضَبَّة بنِ أُدّ بنِ | طابِخَةَ بنِ إِلياسَ بنِ مُضَر قاله اْبنُ | الكَلْبِيّ ، وضَعَهم بَعْضُ مُلوكِ | العَجَم في تلك الجِبالِ فَرَبَلُوا بها . | وحَكَى الهَمْدانِيُّ وَغَيرُه أَنَّ الدَّيْلَم | من بَنِي يافِث بنِ نُوح . وذكر | المَدَائِنيّ أنّ اللبوء بنَ عَبْدِ القَيْس بن | أَفْصَى يُقال له دَيْلمُ عبدِ القَيْسِ . | | قُلتُ : والأَولُ هو المعروف عند | النَّسّابة ، وَعَقِبُه من وَلَده : مُعاوِيَةُ بنُ | الدَّيْلم ، ومنه في الأبيض وبحيرا | اْبني معاوية ، ولهم عَدَد ومَدَد . قال | اْبنُ الجَوَّانِيّ : ومِنْ رِجالِ الدَّيْلم في | الجاهِلِيَّة زَيدُ الفَوارِس بن حُصَيْن ، | وفي الإسلام اْبنُ شُبْرُمَة القَاضِي . | | ( و ) الدَّيْلَم : ( الدَّاهِيَة ) ، قال | الجَوْهَرِيّ : وَأَنْشَدَ أبو زَيْد يَصِف | سِهاماً : | % ( أَنْعَتُ أَعيَاراً رَعَيْن كِيرَا % ) % | % ( مُسْتَبْطِناتٍ قَصَباً ضُمُورَا % ) % | % ( يَحْمِلْن عَنْقَاءَ وَعَنْقَفِيرَا % ) % | % ( والدَّلْوَ والدَّيْلَمَ والزَّفِيرَا % ) % |

| | وكلها دَواهٍ . ويقال : هذا الرَّجَز | للمَيْدانِ الفَقْعَسِيّ ، وقيل : للكُمَيْت | اْبنِ مَعْروف ، وقيل : لأَبيه . | | ( و ) الدَّيْلَم : ( الأَعْداءُ ) ، عن اْبن | السِّكِّيت . يقال : هو دَيْلمٌ من | الدَّيَالِمَة أي : عَدُوُّ من الأَعْداء ؛ | لشُهْرة هذا الجِيلِ بالشَّرِّ والعَدَاوة ، | قاله الزَّمَخْشَرِيّ . | | ( و ) الدَّيْلَم : ( الجَماعَةُ ) الكَثِيرةُ | من النّاس ، ومن كُلّ شَيْء ، قال : | يُعْطِي الهُنْيَداتِ ويُعْطِي الدَّيْلَما | | ( و ) الدَّيْلَمُ : ( مُجْتَمَع النَّمْل | والقِرْدَانِ عند أَعقارِ الحِياض | وَأَعْطان الإِبِل ) . | | ( و ) الدَّيْلَمُ : ( ذَكَر الدُّرَّاج ) ، عن | كُراع وقُطْرب . | | ( و ) الدَّيْلَمُ : ( شَجَر السَّلم يَنْبُت | في الجِبالِ ، نَقَله الأَزْهَرِيُّ . | | ( و ) الدَّيْلَمُ : ( لَقَب بَنِي ضَبَّة ) بنِ | أُدّ ، ( لِسَوادِهِم ) ، أو لدُغْمة في | أَلْوَانِهم ، وبه فُسِّر بَيتُ عَنْتَرَة الآتي | ذِكْرُه . ويقال : الدَّيْلَمُ هم ضَبَّة ، | لأنهم أو عامَّتُهم دُلْمٌ . ( و ) قِيلَ : | الدَّيْلمُ في بَيْت عَنْتَرة ( ماءٌ لِبَنِي | عَبْس ) ، كم افي التَّهْذِيب ، وقيل : | بأَقاصي البَدْوِ ، وقيل : حِياضٌ | بالغَوْر ، قال اْبنُ الأَعْرابيّ : سأل أَبو | مُحَلّم بَعْضَ الأعراب عن الدَّيْلم في | قَولِ عَنْتَرَةَ : | % ( شَرِبَتْ بماءِ الدُّحْرُضَيْن فَأَصْبَحَت % | زَوْراءَ تَنْفِر عن حِياضِ الدَّيْلَمِ ) % | | فقال : هي حِياضٌ بالغَوْر ، قال : |

| وقد أَوردْتُها إِبِلي ، وأَرادَ بذلِك | تَخْطِئَة الأَصْمَعِيّ . والصَّحِيحُ أَنَّ | الدَّيْلَم رَجلٌ من ضَبَّة ، وهو ابنُ | نَاسِك ، وذلِك أَنَّه لمّا سَارَ ناسِكٌ | إلى أَرضِ العِراق وأَرضِ فَارِس | استَخْلف الدَّيْلَمَ وَلدَه على أَرْضِ | الحِجازِ ، فَقام بِأَمر أَبِيه ، وَحَوَّض | الحِياضَ ، وحَمَى الأَحْماءَ ، ثم إن | الدَّيْلَم لمَّا سار إلى أبيه أَوْحَشَتْ | دَارُه ، وبَقِيت آثارُه ، فقال عَنْتَرَة في | ذلِك ما قالَ ، وقِيلَ : أَرادَ بالبَيْتِ أن | عَداوَتَهم كَعَدَاوة الدَّيْلَم من العَدُوّ | للعَرَب . | | ( و ) الدَّيْلَمُ : ( ضَرْبٌ من القَطَا ، أو | الذَّكَر منه ) . | | ( و ) دَيْلمُ ( بنُ فَيْروز ) الحِمْيَرِيّ | الحبشاني ، وقيل : اسمُه فَيْرزو ، | ولَقَبهُ دَيْلم . وقال اْبنُ عبدِ البَرّ | الحِمْيَرِيّ : وهو دَيْلَمُ ، بنُ أَبِي دَيْلَم | أو دَيْلَم بنُ فَيْروز . وَقَولُه ( أو فَيْرُوزُ | اْبنُ دَيْلم ) لم يَقُل به أحدٌ من أَهل | الحَدِيث ولا النَّسَب   ، فالصّواب : | أو فَيْرُوز دَيْلم بِحَذْفِ لَفْظَة اْبنِ ، | وهو أحدُ الأقوال فيه . ويقال : هو | دَيْلم بنُ الهَوْشَع ( الصَّحَابِيّ ) ، له | وِفادَة ، ونَزَلَ مِصر ، وله حَدِيث | واحد في الأَشْرِبَة ، روى عنه مَرْثَد | اليَزَنِيّ ، ( وهو غَيْر فَيْروزُ الدَّيْلَمِيّ ) ، | والد عَبْدِ الله وَعَبْدِ الرَّحْمن ( قاتل | الأَسْوَد العَنْسِيّ ) الكَذّاب ، وقيل : | بل أَعانَ في قَتْل الأَسود ، وهو من | أَبْناءِ فَارِس ، وهو أيضاً صَحابِيّ . | | ( وَجَبلٌ دَيْلَمِي : مُطِلُّ على | المَرْوَةِ ) . | | ( وَأَبُو دُلاَمة كثُمَامة : رَجُلٌ ) أَخْبارُه | مُسْتَوْفاة في شَرْح المَقامَة التَّبْرِيزِيّة | للشَّرِيشِي . | | ( و ) أَبو دُلاَمة : ( جَبل مُطِلٌّ على | الحَجُونِ ) ، وقيل : كان الحَجُون | هو الذي يُقالُ له أبو دُلاَمةَ . | | ( والدَّلَمُ ، مُحَرَّكَة كالهَدَل في | الشَّفَةِ ) ، وقد دَلِمَت شَفَتُه وتَقَدَّم | قَرِيباً . | | ( و ) الدَّلَمُ : ( شَيْءٌ شِبْه الحَيَّة يَكُونُ |

| بالحِجاز ) ، ويُقالُ : هو يُشْبِه الطَّبوع | وليس بالحَيّة ، ( ومنه المَثَل : هو أَشَدُّ | من الدَّلَم ) . | | ( و ) دَلَمٌ : ( اسمُ ) رَجُل من | الشُّعَراء ، ويُكْنَى أَبا زُغَيْب وإليه | عَزَا اْبنُ جِنّي قَولَه : | % ( حَتَّى يَقُولَ كُلُّ راءٍ إذْ رَاهْ % | يا وَيْحَهُ من جَمَلٍ ما أَشْقاهْ ) % | | أَراد : إِذْرَآه . | | ( و ) دُلَمٌ ( كَصُرد : الفِيلُ ) ؛ لِسَواد | لَوْنِه . | | ( والأَدْلَمْ : الأرنْدَجُ ) ، وبه فُسِّر | قَوْلُ عَنْتَرة : | % ( سَوْداءَ حالِكَةٍ كَلَوْن الأَدْلَمِ % ) % | | ( وادلأَمَّ اللَّيْلُ ) أي : ( ادْلَهَمَّ ) ، | الهَمْزَة بَدَلٌ عن الهاَءِ . | | ( وَكَغُرَابٍ ، وزُبَيْرٍ : اسْمان ) ، قال : | % ( إِنْ دُلَيْماً قد أَلاَح بَعَشِي % | وقال أَنْزِلْني فلا إِيضاعَ بِي ) % | | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | الأَدْلَمُ من الأَلْوان : الأَدْغَمُ ، عن | اْبنِ الأَعرابِيّ ، ولَيْلٌ أَدْلَمُ على | التَّشْبِيه ، قال عَنْتَرَة : | % ( ولقد هَمَمْتُ بغَارةٍ في لَيْلَةٍ % | سَوْداءَ حالِكَةٍ كَلَوْنِ الأَدْلَمِ ) % | | والأَدْلَم : الحَيَّةُ الأَسْود . ويُقالُ : | الأَدْلامُ : أَولادُ الحَيَّاتِ ، واحِدُها | دَلَم . | | والدَّيْلَمُ : الحَبَشِيّ من النَّمْلِ ، | يَعْنِي الأَسْوَدَ . | | والدَّيْلَمُ : القِرْدَان . قال | الزَّمَخْشَرِيّ :   وقالوا للنُّمْل |

| والقِرْدانِ : الدَّيْلَمُ ؛ لأَنّها أَعْداءُ | الإِبِل   . | | والدَّيْلَمُ : السُّودَان ، والأَدَلَمُ : | الطَّوِيلُ الأَسْوَد ، والبِغالُ الدُّلْمُ : | السُّودُ . | | والدَّيْلَمُ : الإِبلِ . | | والدَّيْلَمُ : الجَيْش يُشَبَّه بالنَّمل في | كَثْرَته ، وبه فَسَّرٍ أَبو عَمْرو قَولَ رُؤْبة : | % ( في ذي قُدامَى مُرْجَحِنِّ دَيْلَمُه % ) % | | وَسَمَّوا دُلَماً كَصُرَد . | | وشَهْرَ دَارَ بنُ شِيرَوِيهِ الدَّيْلَمِيّ | مُؤلِّفُ فِرْدَوْسِ الأَخبار ، مَشْهور ، | واْبنُه مَنْصور : مُؤَلَّف مُسْنَد | الفِرْدَوْس . وأبو مُحَمَّدٍ الحَسَنُ بنُ | مُوسَى بنِ بَندار الدَّيْلِميّ حَدَّث | بِبَغْداد ، فَسَمِع منه أبو بَكْر البرقانيّ . | | ودَيْلَمَان : قرية بِأَصْبِهان . | | ودَيْلمُ بنُ غزوان : أبو غالب | البَصْرِيّ ، مُحَدِّث . |

##### Türkçe

| | ( **دَلِم** ، **كَفَرِح** ) **دَلَماً** : ( siyahlığı şiddetlendi | **في مُلُوسَةٍ كادْلامَّ** ) **ادْلِيمَاماً** ، **مِنَّا** ve | **الحَمِير** ve **الأُسْد** ve **الجِبال** ve **الصُّخُور**’dan; | ve el-Hecerî’nin **بالرَّجُل** ve **الحِمار** ile kayıtlaması gayr-ı | sedîddir; nitekim buna bazı haşiyeciler tenbih etmiştir. | | ( ve ) **دَلِمَت** ( **شِفاهُه** ) **دَلَماً** : | ( sarktı, ve **الأَدْلَم** : **الآدَمُ**’dur. ve ) | denildi: o, ( bizden ve | **الجِبَال** ve **الأُسْد**’dan şiddetli siyah olan ) ve **الحَمِير** ve **الصَّخْر**’dur; | ve atlardan da; Rü’be, | atı vasfederek dedi: | % ( عن ذِي خَنَاذِيذَ قُهابٍ أَدلَمُهْ % ) % | | Ve **التَّهْذِيب**’de: **الأَدْلَم** | erkeklerden: uzun siyah olan; ve | dağdan da böyledir, kayanın pürüzsüzlüğünde |

| gayet şiddetli siyahlık olmaksızın. Ve Rü’be | fili vasfederek dedi: | % ( كان دَمْخاً ذا الهِضَابِ الأَدْلَمَا % ) % | | Ve Şemmer dedi: **رجل أَدْلَم** ve **جَبَلٌ** | **أَدْلَم**. | | ( ve ) **الدَّلاَم** ( **كسَحاب** : siyahlık ) ، | es-Sîrâfî’den; ( ve ) ayrıca: | ( siyah olan ) ، ve bunu Sîbeveyh | şu sözüyle kastetmiştir: **انَعَتْ دَلاَماً**. | | ( ve **الدَّلْماء** : otuzuncu gece ) aydan; | siyahlığından dolayı. | | ( ve **الدَّيْلَمُ** ) **كَحَيْدر** : ( bilinen bir dağ (m.) ) | meşhur; ve onlar **الشُّور**’un sahipleridir; | doğu beldelerinden Acemler. Ve | Kurâ‘ dedi: onlar Türklerdir. Ve onlar | **الدَّيْلم** oğullarıdır: **باسِل** oğlu, **ضَبَّة** oğlu, **أُدّ** oğlu, | **طابِخَةَ** oğlu, **إِلياسَ** oğlu, **مُضَر** oğlu; bunu İbn | el-Kelbî söyledi. Ve Acem meliklerinden bazıları | onları o dağlara yerleştirdi de orada çoğaldılar. | Ve el-Hemdânî ve başkası rivayet etti ki **الدَّيْلَم** | Nûh’un oğlu Yâfis oğullarındandır. Ve | el-Medâinî zikretti ki **اللبوء** oğlu **عَبْدِ القَيْس** oğlu | **أَفْصَى**’ya **دَيْلمُ عبدِ القَيْسِ** denilirdi. | | Dedim: birincisi, | nesep âlimleri yanında bilinen odur; onun nesli, evladından: **مُعاوِيَةُ** oğlu | **الدَّيْلم**; ve ondan **الأبيض** ve **بحيرا**’da | Muâviye’nin iki oğlu; ve onların sayı ve destekleri vardır. Dedi | İbn el-Cevvânî: **الدَّيْلم** erkeklerinden | câhiliyede **زَيدُ الفَوارِس** oğlu Husayn; | İslâm’da ise kadı İbn Şubrume. | | ( ve ) **الدَّيْلَم** : ( musibet/afet ) ، dedi | el-Cevherî: ve Ebû Zeyd, | okları vasfederek inşâd etti: | % ( أَنْعَتُ أَعيَاراً رَعَيْن كِيرَا % ) % | % ( مُسْتَبْطِناتٍ قَصَباً ضُمُورَا % ) % | % ( يَحْمِلْن عَنْقَاءَ وَعَنْقَفِيرَا % ) % | % ( والدَّلْوَ والدَّيْلَمَ والزَّفِيرَا % ) % |

| | ve hepsi dehâhîdir (afetlerdir). Ve denilir: bu recez | **المَيْدانِ الفَقْعَسِيّ**’nindir; ve denildi: **الكُمَيْت** | oğlu **مَعْروف**’undur; ve denildi: babasınındır. | | ( ve ) **الدَّيْلَم** : ( düşmanlar ) ، İbn | es-Sikkît’ten. Denilir: o, **الدَّيَالِمَة**’den bir **دَيْلمٌ**’dur; yani: düşmanlardan bir düşmandır; | bu neslin şer ve düşmanlıkla şöhret bulmasından dolayı; | bunu ez-Zemahşerî söyledi. | | ( ve ) **الدَّيْلَم** : ( cemaat ) çok | insan topluluğu; ve her şeyden; dedi: | يُعْطِي الهُنْيَداتِ ويُعْطِي الدَّيْلَما | | ( ve ) **الدَّيْلَمُ** : ( karıncaların | ve kenelerin, havuzların dipleri | ve develerin çöktüğü yerler yanında, toplandığı yer ) . | | ( ve ) **الدَّيْلَمُ** : ( **ذَكَر الدُّرَّاج** ) ، | Kurâ‘ ve Kutrub’dan. | | ( ve ) **الدَّيْلَمُ** : ( dağlarda biten | **شَجَر السَّلم** ) ، bunu el-Ezherî nakletti. | | ( ve ) **الدَّيْلَمُ** : ( **بَنِي ضَبَّة**’nin lakabı ) | **أُدّ** oğlu; ( siyahlıklarından dolayı ) | yahut renklerinde bir donukluktan dolayı; ve bununla, ileride zikri gelecek | Antara beyti tefsir edilmiştir. Ve denilir: **الدَّيْلَمُ** onlar **ضَبَّة**’dir; | çünkü onlar yahut çoğunlukları **دُلْمٌ**’dür. ( ve ) denildi: | Antara beytindeki **الدَّيْلمُ** ( **ماءٌ لِبَنِي عَبْس** )’tır; | **التَّهْذِيب**’de olduğu gibi; ve denildi: | bedevîliğin en uç taraflarındadır; ve denildi: **الغَوْر**’da | havuzlardır. İbn el-A‘râbî dedi: Ebû | Muhallim, bazı Arap bedevîlerine, Antara’nın | şu sözündeki **الدَّيْلم** hakkında sordu: | % ( شَرِبَتْ بماءِ الدُّحْرُضَيْن فَأَصْبَحَت % | زَوْراءَ تَنْفِر عن حِياضِ الدَّيْلَمِ ) % | | o da dedi: o, **الغَوْر**’da havuzlardır; dedi: |

| ve develerimi oraya getirdim; bununla | el-Asma‘î’yi hatalı saymayı murat etti. Ve sahih olan: | **الدَّيْلَم** **ضَبَّة**’den bir adamdır; o, | **نَاسِك**’in oğludur. Bu da şundandır ki: **نَاسِك** | Irak toprağına ve Fars toprağına yürüyünce | **الدَّيْلَم**’i, oğlu olarak, Hicaz toprağı üzerine | halef bıraktı; babasının işini yürüttü; ve | havuzları havuzlaştırdı (yaptırdı), korulukları korudu; sonra | **الدَّيْلَم** babasına yürüyünce evi ıssızlaştı, | izleri kaldı; bunun üzerine Antara | dediğini dedi. Ve denildi: beyitle muradı, | onların düşmanlığının, düşmandan **الدَّيْلَم**’in | Araplara düşmanlığı gibi olmasıdır. | | ( ve ) **الدَّيْلَمُ** : ( **القَطَا**’dan bir tür; yahut | onun erkeği ) . | | ( ve ) **دَيْلمُ** ( **بنُ فَيْروز** ) Himyerî | Habeşî; ve denildi: adı **فَيْرزو**’dur; | lakabı **دَيْلم**’dir. Ve İbn Abdilberr | el-Himyerî dedi: o, **دَيْلَمُ**’dir; **أَبِي دَيْلَم** oğlu; | yahut **دَيْلَم** oğlu **فَيْروز**. Ve onun sözü ( yahut **فَيْرُوزُ اْبنُ دَيْلم** ) | hadis ve nesep ehlinden hiç kimse bunu | söylememiştir; o halde doğru olan: | **فَيْرُوز دَيْلم**’dir; **اْبنِ** lafzını hazf ile; | ve bu, onun hakkında görüşlerden biridir. Ve denilir: o, | **دَيْلم** oğlu **الهَوْشَع**’dır ( sahâbî ); onun bir elçiliği vardır; | Mısır’a indi; içkiler hakkında bir tek hadisi vardır; ondan Mersed | el-Yezenî rivayet etti; ( ve o, **فَيْروزُ الدَّيْلَمِيّ** değildir ) ، | **عَبْدِ الله** ve **عَبْدِ الرَّحْمن**’ın babasıdır ( **الأَسْوَد العَنْسِيّ** ) yalancı katili; ve denildi: | bilakis Esved’in öldürülmesine yardım etti; ve o, | Fars evlatlarındandır; ve o da sahâbîdir. | | ( ve **جَبلٌ دَيْلَمِي** : **المَرْوَةِ** üzerine nazır ) . | | ( ve **أَبُو دُلاَمة** **كثُمَامة** : bir adamdır ) onun haberleri | eş-Şerîşî’nin Tebrîzî Makâme şerhinde tamamlanmıştır. | | ( ve ) **أَبو دُلاَمة** : ( **الحَجُونِ** üzerine nazır bir dağ ) ، | ve denildi: **الحَجُون** kendisi, **أبو دُلاَمةَ** denilen şeydi. | | ( ve **الدَّلَمُ** ، harekeli, dudakta **الهَدَل** gibi ) ، | ve dudağı **دَلِمَت**; ve az önce geçti. | | ( ve ) **الدَّلَمُ** : ( yılan benzeri bir şey; olur |

| Hicaz’da ), ve denilir: o, **الطَّبوع**’a benzer | ve yılan değildir; (ve ondan mesel: o daha şiddetlidir | **الدَّلَم**’den). | | (Ve) **دَلَمٌ**: (isim) bir adam, | şairlerden; ve **أَبا زُغَيْب** künyesiyle künyelenir; ve ona | İbn Cinnî şu sözünü nisbet etti: | % ( Hattâ her gören, onu gördüğünde der ki % | Yazık ona, ne deve; onu ne bedbaht etmiş! ) % | | İstedi: **إِذْرَآه**. | | (Ve) **دُلَمٌ** (Sürad gibi: fil)dir; siyahlığı | renginin sebebiyle. | | (Ve **الأَدْلَمْ**: **الأرنْدَجُ**)dur; ve onunla tefsir edildi | Antara’nın sözü: | % ( Kapkara, zifiri; **الأَدْلَمِ**’in rengi gibi % ) % | | (Ve **ادلأَمَّ اللَّيْلُ**) yani: (**ادْلَهَمَّ**); | hemze, **الهاَءِ**’den bedeldir. | | (Ve Kargaya ve Zübeyr’e benzer: iki isim)dir, dedi: | % ( Şüphesiz **دُلَيْماً** akşam vaktimde parladı % | Ve “indir beni; bende hızlı yürütme yok” dedi ) % | | [ ] Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: | | Renklerden **الأَدْلَمُ**: **الأَدْغَمُ**’dır; | İbnü’l-A‘râbî’den. Ve teşbih üzere **لَيْلٌ أَدْلَمُ**; | Antara dedi: | % ( Andolsun bir gece baskınına niyet ettim % | Kapkara, zifiri; **الأَدْلَمِ**’in rengi gibi ) % | | Ve **الأَدْلَم**: siyah yılandır. Ve denilir: | **الأَدْلامُ**: yılanların yavruları; onun teki | **دَلَم**’dir. | | Ve **الدَّيْلَمُ**: karıncanın Habeşlisi; | yani siyah olanı. | | Ve **الدَّيْلَمُ**: kenelerdir. Dedi | Zemahşerî: ve karıncaya dediler ki | | ve kenelere: **الدَّيْلَمُ**; çünkü onlar düşmanlarıdır | develerin. | | Ve **الدَّيْلَمُ**: Sudanlılardır; ve **الأَدَلَمُ**: | uzun siyah; ve **البِغالُ الدُّلْمُ**: | siyahlardır. | | Ve **الدَّيْلَمُ**: develerdir. | | Ve **الدَّيْلَمُ**: ordu; çokluğunda karıncaya benzetilir; | ve onunla Ebû Amr, Rü’be’nin sözünü tefsir etti: | % ( **دَيْلَمُه** ağır basan, eski bir (şey) sahibinde % ) % | | Ve **دُلَماً**’yı **صُرَد** gibi adlandırdılar. | | Ve **دَارَ**’ın oğlu **شِيرَوِيهِ الدَّيْلَمِيّ** | **فِرْدَوْسِ الأَخبار**’ın müellifi, meşhurdur; | ve oğlu **مَنْصور**: **مُسْنَد الفِرْدَوْس**’un | müellifidir. Ve Ebû Muhammed **الحَسَنُ بنُ مُوسَى بنِ بَندار الدَّيْلِميّ** rivayet etti | Bağdat’ta; ondan Ebû Bekr el-Berkânî işitti. | | Ve **دَيْلَمَان**: İsfahan’da bir köydür. | | Ve **دَيْلمُ بنُ غزوان**: Ebû Gâlib | el-Basrî, muhaddistir. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَلِمَ
1 دَلِمَ دلم , (M, K,) aor. دَلَمَ , (K,) inf. n. دَلَمٌ, (M,) He, or it, was, or became, intensely black, and smooth; (M, K;) said of a man and a lion (M, TA) and an ass (TA) and a mountain and a rock; (M, TA;) as also ↓ ادلامّ: (K:) or the latter, inf. n. اِدْلِيمَامٌ he, or it, was, or became, black; said of a man and an ass [&c.]. (S. [Golius erroneously assigns this signification to ادلّم as on the authority of the S.]) And اللَّيْلُ ↓ اِدْلَأَمَّ [so in the TA and in my MS. copy of the K, but in the CK ↓ ادْلامَّ,] i. q. اِدْلَهَمَّ [i. e. The night was, or became, black; or intensely dark]; (K;) the ه being a substitute for ه. (TA.) -A2- دَلِمَتْ شِفَاهُهُ, inf. n. دَلَمٌ, His lips were, or became, flaccid and pendulous. (K, * TA. [Golius assigns this signification also to ↓ ادلمّ, but without indicating any authority.]) [See also دًلَمٌ below.]

9 اـِدْلَمَّ see 1. [Also mistaken by Golius for ادلامّ.]

11 اـِدْلَاْمَّ see 1, in two places.

اِدْلَأَمَّ
Q. Q. 4 اِدْلَأَمَّ ذ : see 1.

دَلَمٌ
دَلَمٌ دلم A certain thing resembling the serpent, found in El-Hijلz: (K:) or resembling what is termed the طَبُّوع; not a serpent: (TA:) or it signifies, (TA,) or thus ↓ دُلَمٌ, (so in the T accord. to the TT,) the young one of a serpent: and the pl. is أَدْلَامٌ. (T, TA.) Hence the prov., هُوَ أَشَدُّ مِنَ الدَّلَمِ [He is more distressing than the دلم]: (K:) and one says also, هُوَ أَشَدُّ مِنَ الدَّلَمِ فِى الشَّفَةِ, meaning [He is more distressing] than flaccidity and pendulousness in the lip. (This, as well as the former saying, being mentioned in the TA, as from the K.)

دُلَمٌ
دُلَمٌ دلم The elephant; (K;) because of his blackness. (TA.) ― -b2- See also دَلَمٌ.

دُلْمَةٌ
دُلْمَةٌ دلمه دلمة Intense blackness, with smoothness; like غُبْشَةٌ; in the colours of beasts or horses and the like [&c.: see 1]. (TA in art. غبش.)

دَلَامٌ
دَلَامٌ دلام Blackness. (Seer, M, K.) ― -b2- And the same, (K,) or ↓ دُلَامٌ, (M, accord. to the TT, in two places,) Black: (M, K:) mentioned by Sb. (M.) [See also أَدْلَمُ.]

دُلَامٌ
دُلَامٌ دلام : see what next precedes.

دَيْلَمٌ
دَيْلَمٌ ديلم The blacks, or negroes. (T, TA. [But الدَّيْلَمُ is more commonly known as the name of a certain people to be mentioned in what follows.]) ― -b2- The Abyssinian, i. e. black, ant: (M:) or, as some say, (M,) a place where ants and ticks collect, at the places where the camels stand when they come to drink at the watering-troughs, and where they lie down at the watering-places: (S, M, K:) [or] ants [themselves]; (T, TA;) and ticks; both said by Z to be so called because they are enemies to the camels [from a signification of the same word to be mentioned below]: (TA:) or numerous ants. (Har p. 586.) ― -b3- (assumed tropical:) An army; likened to ants in respect of its numerousness: (TA:) or a numerous army. (T.) ― -b4- (assumed tropical:) An assembly, or assemblage, (S, M, K,) or a numerous assembly or assemblage, (TA,) of men, (S, TA,) and of things of any kind. (M, TA.) ― -b5- Camels [collectively]. (TA.) ― -b6- (assumed tropical:) Enemies: (ISk, T, S, M, K:) and an enemy: pl. دَيَالِمَةٌ: so called because the people named الدَّيْلَمُ are notorious for evil and enmity: (Z, TA:) because the دَيْلَم are enemies to the Arabs: (M:) they are a certain people, (T, S, M, K,) well known; (M, K;) [inhabitants of a mountainous tract, a part of the ancient Media, on the south of the Caspian Sea;] called by Kr the تُرْك [or Turks]; (M;) but accord. to the opinion commonly held by the genealogists, (TA,) they are said to be of the descendants of Dabbeh Ibn-Udd, whom some of the kings of the 'Ajam [or Persians] placed in those mountains [which their posterity inhabit], and who there multiplied: (T, TA:) or الدَّيْلَمُ is a surname of the Benoo-Dabbeh, (S, * K,) because of their blackness, (K,) or because they, or the generality of them, are دُلْم [pl. of أَدْلَمُ]. (S.) ― -b7- [Hence, perhaps,] دَيْلَمٌ also signifies (assumed tropical:) A calamity, or misfortune. (S, K.) -A2- Also The male of the دُرَّاج [i. e. attagen, francolin, heath-cock, or rail]. (Ktr, Kr, S, M, K.) ― -b2- And A species of [the bird called] the قَطَا: or the male thereof [like دَلْهَمٌ]. (K.) -A3- Also The tree called سَلَام, (T, K,) which grows in the mountains. (T.)

أَدْلَمُ
أَدْلَمُ ذ , applied to a man (S, M, K) and an ass (S) and a lion (M, K) and a horse (TA) and a mountain (M, K) and a rock, (M,) Black: (S: [see also دَلَامٌ:]) or intensely black, and smooth: (M, K:) or, as some say, (so in the M, but accord. to the K “ and, ”) i. q. آدَمُ [q. v.]: (M, K:) or, applied to a man, tall and black; and in like manner applied to a mountain, but as meaning, with smoothness, and not intensely black, in its rock: or, accord. to IAar, i. q. أَدْغَمُ [q. v.]: (T:) pl. دُلْمٌ, (S, TA,) which is also applied to mules as meaning black. (TA.) ― -b2- Also A black serpent. (T.) ― -b3- And i. q. أَرَنْدَجٌ [Black leather, or a black skin or hide]. (Sh, T, K.) So, accord. to Sh, in the saying of 'Antarah,
وَلَقَدْ هَمَمْتُ بِغَارَةٍ فِى لَيْلَةٍ
سَوْدَآءَ حَالِكَةٍ كَلَوْنِ الأَدْلَمِ
[And verily I purposed a hostile incursion in a night intensely black, like the colour of black leather]. (T.) ― -b4- [Hence,] by way of comparison, one says لَيْلٌ أَدْلَمُ [meaning (assumed tropical:) Black, or intensely dark, night]. (TA.) ― -b5- الدَّلْمَآءُ [fem. of الأَدْلَمُ] (assumed tropical:) The thirtieth night (K, TA) of the [lunar] month: because of its blackness. (TA.)

##### Türkçe

**دَلِمَ**
1 **دَلِمَ** دلم, (M, K,) muzâri‘ı **دَلَمَ**, (K,) mastarı **دَلَمٌ**, (M,) O, yahut o (şey), pek şiddetli siyah ve pürüzsüz idi, yahut oldu; (M, K;) bir adam ve bir aslan hakkında (M, TA) ve bir eşek hakkında (TA) ve bir dağ ve bir kaya hakkında; (M, TA;) ve yine ↓ **ادلامّ** da böyledir: (K:) yahut ikincisi, mastarı **اِدْلِيمَامٌ**, o, yahut o (şey), siyah idi, yahut oldu; bir adam ve bir eşek [vb.] hakkında söylenir. (S. [Golius bu anlamı, S.’nin otoritesine dayanarak, hatalı olarak **ادلّم**’e nisbet eder.]) Ve **اللَّيْلُ** ↓ **اِدْلَأَمَّ** [TA’da ve K’nın yazma nüshamda böyle; fakat CK’da ↓ **ادْلامَّ**] **اِدْلَهَمَّ** ile aynı (i. q.) [yani: Gece siyah idi, yahut oldu; yahut pek koyu karanlık idi]; (K;) **ه**’nin, **ه**’nin yerine geçen bir bedel olmasıyla. (TA.) -A2- **دَلِمَتْ شِفَاهُهُ**, mastarı **دَلَمٌ**, Onun dudakları gevşek ve sarkık idi, yahut oldu. (K, * TA. [Golius bu anlamı ↓ **ادلمّ**’e de nisbet eder; fakat hiçbir otorite göstermeksizin.]) [Aşağıda **دًلَمٌ**’a da bak.]

9 **اـِدْلَمَّ**: 1’e bak. [Golius tarafından **ادلامّ** yerine de yanlış alınmıştır.]

11 **اـِدْلَاْمَّ**: 1’e, iki yerde, bak.

**اِدْلَأَمَّ**
Q. Q. 4 **اِدْلَأَمَّ** ذ : 1’e bak.

**دَلَمٌ**
**دَلَمٌ** دلم El-Hicâz’da bulunan, yılana benzeyen belirli bir şey: (K:) yahut **طَبُّوع** diye adlandırılana benzeyen; yılan değildir: (TA:) yahut şu anlama gelir, (TA,) yahut böylece ↓ **دُلَمٌ**, (TT’ye göre T’de böyle,) yılanın yavrusu: ve çoğulu **أَدْلَامٌ**’dur. (T, TA.) Buradan darbımesel: **هُوَ أَشَدُّ مِنَ الدَّلَمِ** [O, **دلم**’den daha şiddetlidir (daha eziyet vericidir)]: (K:) ve ayrıca şöyle de denir: **هُوَ أَشَدُّ مِنَ الدَّلَمِ فِى الشَّفَةِ**, yani dudakta gevşeklik ve sarkıklık(тан) [daha şiddetlidir]. (Bu da, önceki söz de, TA’da K’dan olarak zikredilmiştir.)

**دُلَمٌ**
**دُلَمٌ** دلم Fil; (K;) siyahlığından dolayı. (TA.) ― -b2- **دَلَمٌ**’a da bak.

**دُلْمَةٌ**
**دُلْمَةٌ** دلمه دلمة Pürüzsüzlükle birlikte şiddetli siyahlık; **غُبْشَةٌ** gibi; hayvanların yahut atların renklerinde ve benzerlerinde [&c.: 1’e bak]. (TA, غبش maddesinde.)

**دَلَامٌ**
**دَلَامٌ** دلام Siyahlık. (Seer, M, K.) ― -b2- Ve aynı (K,) yahut ↓ **دُلَامٌ**, (TT’ye göre M’de, iki yerde,) Siyah: (M, K:) Sb tarafından zikredilmiştir. (M.) [**أَدْلَمُ**’a da bak.]

**دُلَامٌ**
**دُلَامٌ** دلام : bir önce gelen şeye bak.

**دَيْلَمٌ**
**دَيْلَمٌ** ديلم Siyahlar, yahut zenciler. (T, TA. [Fakat **الدَّيْلَمُ**, aşağıda zikredilecek belirli bir kavmin adı olarak daha yaygın bilinir.]) ― -b2- Habeşî, yani siyah, karınca: (M:) yahut bazılarına göre, (M,) karıncaların ve kenelerin toplandığı bir yer; develer suluklara içmeye geldiklerinde durdukları yerlerde ve su başlarında yattıkları yerlerde: (S, M, K:) [yahut] karıncaların [kendileri]; (T, TA;) ve keneler; her ikisinin de, develere düşman oldukları için bu adla adlandırıldığı Z tarafından söylenmiştir [aşağıda zikredilecek aynı kelimenin bir anlamından]: (TA:) yahut çok sayıda karınca. (Har s. 586.) ― -b3- (mecazî farz edilerek:) Bir ordu; çokluğu bakımından karıncalara benzetilerek: (TA:) yahut çok sayıda bir ordu. (T.) ― -b4- (mecazî farz edilerek:) Bir topluluk yahut toplanma, (S, M, K,) yahut çok sayıda bir topluluk yahut toplanma, (TA,) erkeklerden, (S, TA,) ve her türden şeylerden. (M, TA.) ― -b5- Develer [topluca]. (TA.) ― -b6- (mecazî farz edilerek:) Düşmanlar: (ISk, T, S, M, K:) ve bir düşman: çoğulu **دَيَالِمَةٌ**; **الدَّيْلَمُ** diye adlandırılan kavmin kötülük ve düşmanlıkla meşhur olmasından dolayı böyle adlandırılmıştır: (Z, TA:) çünkü **دَيْلَم** Araplara düşmandır: (M:) onlar belirli bir kavimdir, (T, S, M, K,) iyi bilinen; (M, K;) [Hazar denizinin güneyinde, eski Medya’nın bir parçası olan dağlık bir bölgenin sakinleri;] Kr tarafından **تُرْك** diye adlandırılmıştır [yahut Türkler]; (M;) fakat nesep âlimlerince yaygın tutulan görüşe göre, (TA,) Dabbeh İbn-Udd’un soyundan oldukları söylenir; Acem krallarından bazılarının onları o dağlara yerleştirdiği [ki soyları orada oturur] ve orada çoğaldıkları: (T, TA:) yahut **الدَّيْلَمُ**, Benû-Dabbeh’in bir lakabıdır, (S, * K,) siyahlıklarından dolayı, (K,) yahut onların, yahut çoğunluklarının, **دُلْم** ( **أَدْلَمُ**’un çoğulu) olmalarından dolayı. (S.) ― -b7- [Bundan, belki,] **دَيْلَمٌ** ayrıca (mecazî farz edilerek:) Bir musibet, yahut felâket anlamına da gelir. (S, K.) -A2- Ayrıca **دُرَّاج**’ın erkeği [yani: attagen, francolin, heath-cock, yahut rail]. (Ktr, Kr, S, M, K.) ― -b2- Ve [**قَطَا** denilen] kuşun bir türü: yahut onun erkeği [**دَلْهَمٌ** gibi]. (K.) -A3- Ayrıca dağlarda yetişen **سَلَام** denilen ağaç. (T, K,) (T.)

**أَدْلَمُ**
**أَدْلَمُ** ذ, bir adama (S, M, K) ve bir eşeğe (S) ve bir aslana (M, K) ve bir ata (TA) ve bir dağa (M, K) ve bir kayaya, (M,) nisbetle: Siyah: (S: [**دَلَامٌ**’a da bak:]) yahut pek şiddetli siyah ve pürüzsüz: (M, K:) yahut bazılarına göre, (M’de böyle, fakat K’ya göre “ve,”) **آدَمُ** ile aynı (i. q.) [bk.]: (M, K:) yahut bir adama nisbetle, uzun boylu ve siyah; ve aynı şekilde bir dağa nisbetle, fakat kayasında pürüzsüzlükle birlikte, pek şiddetli siyah anlamında olmayarak: yahut IAar’a göre, **أَدْغَمُ** ile aynı (i. q.) [bk.]: (T:) çoğulu **دُلْمٌ**, (S, TA,) ki bu, siyah anlamında katırlara da uygulanır. (TA.) ― -b2- Ayrıca siyah bir yılan. (T.) ― -b3- Ve **أَرَنْدَجٌ** ile aynı (i. q.) [siyah deri, yahut siyah bir post]. (Sh, T, K.) Sh’ye göre, ‘Antarah’ın şu sözünde böyledir:
وَلَقَدْ هَمَمْتُ بِغَارَةٍ فِى لَيْلَةٍ
سَوْدَآءَ حَالِكَةٍ كَلَوْنِ الأَدْلَمِ
[Ve gerçekten ben, siyah derinin rengi gibi, pek şiddetli siyah bir gecede bir baskın yapmayı kastettim]. (T.) ― -b4- [Buradan,] benzetme yoluyla, **لَيْلٌ أَدْلَمُ** denir [yani (mecazî farz edilerek:) siyah, yahut pek koyu karanlık gece]. (TA.) ― -b5- **الدَّلْمَآءُ** [**الأَدْلَمُ**’un müennesi] (mecazî farz edilerek:) [kamerî] ayın otuzuncu gecesi (K, TA): siyahlığından dolayı. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَلِمَ
دَلِمَ A ( n. ac. دَلَم 4 ),
a.  Was intensely black.

b.  Was pendulous, hanging ( lip ).

دُلَم
دُلَم 9 ,
a.  Elephant.

أَدْلَمُ
أَدْلَمُ 14 ,
a.  Intensely black.

دَلَاْم
دَلَاْم 22 ,
a.  Blackness.

b.  Black.

دَلْمَآءُ
دَلْمَآءُ 42 ,
a.  [ art. ], Last day of a lunar month.

##### Türkçe

دَلِمَ
**دَلِمَ** A ( i. ac. **دَلَم** 4 ),
a. Yoğun biçimde siyah oldu.

b. Sarkık oldu, asılı (dudak).

دُلَم
**دُلَم** 9 ,
a. Fil.

أَدْلَمُ
**أَدْلَمُ** 14 ,
a. Yoğun biçimde siyah.

دَلَاْم
**دَلَاْم** 22 ,
a. Siyahlık.

b. Siyah.

دَلْمَآءُ
**دَلْمَآءُ** 42 ,
a. [ art. ], Kamerî bir ayın son günü.
