# دله (د-ل-ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%87
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%84%D9%87

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ل - ه
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%87/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والدال واللام معهما
ه د ل، ل ه د، د ل ه مستعملات ه ل د، ل ده مهملان هدل: هَدَلَتِ الحَمامةُ تَهْدِلُ هديلاً. ويقالُ : هديلُها فرخُها والهَدَل: استرخاءٌ في المِشْفَر الأسفل. مِشْفَرٌ هادلٌ، وأَهْدَلُ، وشَفةٌ هَدْلاء: مُنقلبةٌ على الذَّقَنِ.
والتَهَدُّل: استرخاءُ جِلْدةِ الخُصْية ونحوها. قال
كأنّ خُصْيَيْهِ من التّهدُّلِ
ظرفُ عَجوزٍ فيه ثِنْتا حَنْظلِ
والهَدَالُ: ضربُ من الشّجر، ويُقال: كلُّ غُصْنٍ ينبت في أراكة أو طلحةٍ مستقيماً فهو هَدالة. كأنّه مُخالفٌ لغيره من الأغصان، وربما يُداوَى به من السِّحْر والجنون.
دهل: "لا دَهْلَ" بالنَّبطَية: لا تَخَفْ، قال بشّار يَهْجو الطِّرِمَاحَ: فقلتُ له:
لا دَهْلَ مِا لكَمْلِ بعـدمـا		مَلاَ نَيْفَقَ التُّبّانِ منه بعاذِرِ
لهد: اللَّهْدُ: الصّدْمُ الشَّديدُ في الصَّدْر.
والبَعيرُ اللَّهيدُ: الذي أصاب جنَبْهَ ُضَغْطَةٌ من حِمْلٍ ثَقيلٍ، فأَورثه داءً أفسد عليه رِئَتَهُ، فهو مَلْهودٌ. قال الكميت:
نُطْعِمُ الجَيْأَلَ اللَّهيدَ من الكُـو		مِ ولم نَدْعُ من يُشِيطُ الجَزُورا
ورجلٌ مُلَهَّدٌ، أي: مُدَفَّعٌ من الذُّلِّ.
ولَهَدْتُ الرَّجلَ أَلْهَدُهُ لَهْداً، إذا دفعتُه فهو مَلْهُوٌد.
دله: الدَّلَهُ: ذَهابُ الفُؤاد من هَمٍّ، كما تُدَلَّهُ المرأةُ على وَلَدها إذا فَقَدَتْهُ، وما يُدَلَّهُ العَقْلُ من عِشقٍ أو غيره، يُقال: دُلِّهَ الرّجلُ تدليهاً.

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الدال** و**اللام** معهما
**ه د ل**، **ل ه د**، **د ل ه** kullanımdadır; **ه ل د**، **ل ده** ise ihmâl edilmiştir. **هدل**: Güvercin **هَدَلَتِ**; **تَهْدِلُ** **هديلاً**. Ve denilir ki: onun **هديلُها**’sı yavrusudur; ve **الهَدَل**: alt **المِشْفَر**’de gevşekliktir. **مِشْفَرٌ هادلٌ** ve **أَهْدَلُ**; ve **شَفةٌ هَدْلاء**: çeneye doğru dönmüş (olan).
Ve **التَهَدُّل**: husyenin derisinin ve benzerinin gevşemesidir. Dedi ki:
كأنّ خُصْيَيْهِ من التّهدُّلِ
ظرفُ عَجوزٍ فيه ثِنْتا حَنْظلِ
Ve **الهَدَالُ**: ağaçtan bir türdür; ve denilir ki: bir **أراكة** yahut **طلحة** içinde doğru olarak biten her dal **هَدالة**’dır. Sanki o, diğer dallara muhaliftir; ve belki onunla sihir ve delilikten tedavi olunur.

**دهل**: Nabatîce **"لا دَهْلَ"**: “korkma.” Beşşâr, **الطِّرِمَاحَ**’ı hicvederek dedi: Ben ona dedim ki:
لا دَهْلَ مِا لكَمْلِ بعـدمـا		مَلاَ نَيْفَقَ التُّبّانِ منه بعاذِرِ

**لهد**: **اللَّهْدُ**: göğüste şiddetli çarpma.
Ve **البَعيرُ اللَّهيدُ**: yanına ağır bir yükten bir baskı isabet eden; ona, akciğerini bozup kendisine hastalık miras bırakan; o hâlde o **مَلْهودٌ**’dur. Kümeyt dedi ki:
نُطْعِمُ الجَيْأَلَ اللَّهيدَ من الكُـو		مِ ولم نَدْعُ من يُشِيطُ الجَزُورا
Ve **رجلٌ مُلَهَّدٌ**: yani zillet sebebiyle itilip kakılmış.
Ve **ولَهَدْتُ** adamı, onu **أَلْهَدُهُ لَهْداً**, onu ittiğim zaman; o hâlde o **مَلْهُوٌد**’dur.

**دله**: **الدَّلَهُ**: bir kederden dolayı gönlün gitmesidir; nitekim kadın, çocuğunu kaybettiğinde onun üzerine **تُدَلَّهُ** olur; ve aklın bir aşktan yahut başkasından dolayı **يُدَلَّهُ** olması (da böyledir). Denilir ki: adam **دُلِّهَ**; **تدليهاً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%87/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ذهب دَمُهُ دَلْهاً بالتسكين، أي هَدَراً. والتَدْليهُ: ذهابُ العقل من الهوى. يقال: دَلَّهَهُ الحُبُّ، أي حَيَّرَهُ وأدهشه. ودَلِهَ هو يَدْلَهُ.

##### Türkçe

Gitti onun kanı **دَلْهاً** (sükûn ile); yani heder olarak. Ve **التَدْليهُ**: hevâdan aklın gitmesidir. Denir: **دَلَّهَهُ الحُبُّ**; yani onu hayrete düşürdü ve şaşkına çevirdi. Ve **دَلِهَ** o, **يَدْلَهُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%87/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه د ل
هدل ، دهل ، دله ، لهد : مستعملة .
هدل : قال الليث : هَدَلت الحمامةُ تَهدِل هَديلاً ، ويقال : هَدِيلُها : فرخها .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ قال : الهَدِيل يكون من شيئين : هو الذَّكَر من الحمام ، وهو صوتُ الحمام أيضاً .
قال : وقال أبو عمرو مثلَه في القولين جميعاً . .
قال : وسَمِعْتُهما جميعاً من العرب .
قال : وقال الأُمَويّ : يَزعُم الأعراب في الهَدِيل أنّه فَرْخٌ كان على عَهْد نُوحٍ فمات ضَيْعةً وعَطشاً ، قال : فيقولون : ليس من حَمامةٍ إلاّ وهي تَبْكي عليه .
قال الأمَويّ : وأنشدني ابن أبي وَجْزَة السَّعْدِيّ لِنُصَيْب :
فقلتُ : أتبْكي ذاتُ طوْقٍ تذكَّرَتْ
هَدِيلاً وقد أَوْدَى وما كان تُبَّعُ
يقول : ولم يكن خُلِق تُبَّع بَعْدُ
قال : ويقولون : صادَ الهَدِيلَ جارِحةٌ من جَوارح الطير ، وأنشد :
وما مَنْ تَهتفِين به لنصرٍ
بأقرب جابةً لكِ من هَدِيلِ
فمرّة يجعلونه الطائر نفسَه ، ومرّة يجعلونه الصوتَ .
وقال الليث : الهَدَل : استرخاء المِشْفَر الأسفل ، ومِشفرٌ هادِلٌ وأَهدَلُ ، وشَفَةٌ هَدْلاء : مُنْقَلَبةٌ على الذَّقَن .
قال : والتهدّل : استرخاء جلْدَة الخُصْية ، ونحو ذلك ، وأنشد :
كأنّ خُصْيَيْه من التَّهَدُّلِ
ظَرفُ عجوزٍ فيه ثِنْتَا حَنْظَلِ
والهَدَالُ : ضَربٌ من الشَّجَر ، ويقال : كلُّ غُصنٍ يَنبُت في أراكةٍ أو طَلْحَة مستقيماً فهو هَدَالة كأنّه مُخالِفٌ لسائِرها من الأغصان ، وربما داوَوْا به من السِّحْر والجُنون .
الحرّانيّ ، عن ابن السكّيت : يقال : هَدَلَ البعيرُ يَهدِل هَدْلا فهو أَهْدَل : إذا طال مِشْفَرُه ، وهو أن تأخُذَه القَرْحة فيهدِل مِشْفَرُه ، وقد هَدِل يَهدَل هَدَلاً : إذا كان طَويلَ المِشْفَر ، وذلك ممّا يُمدَح به ، وهو مِشْفَرٌ هَدِل ، وقال الراجز :
بكُلِّ شَعشاعٍ صُهابيَ هَدِلْ
وقال أبو عُبيد : هَدَلْتُ الشيءَ أهْدِلُهُ : أي أرسلتُه إلى أَسْفَل . والسحابُ إذا تَدَلَّى هَيْدَبُه فهو أهدَل . وقال الكميت :
بِتَهْتَانِ دِيمَتِه الأهْدَلِ
ويقال : تهدَّلتِ الثمارُ : إذا تدلّت ، فهي متهَدِّلة .
دهل : قال الليث : لاَ دَهْل بالنَّبطِيّة ؛ لا تَخَفْ وأنشد لبشّار :
فقلتُ له : لا دَهْلَ من قَمْل بعد ما
مَلاَ نَيفَقَ التُّبّان منه بِعاذِرِ
قلتُ : وليس لا دَهْل ولا قَمل من كلام العرب ، إنما هما من كلام النَّبَط ، يقولون للجَمَل قَمل وإنما تهكم بالطّرمّاح وجعله نبطيَّ النَّسَب ، ونفاه عن طيء . وقال اللِّحياني : مضى دَهْلٌ من الليل : أي ساعة .
وقال أبو عمْرو : الدَّهْل : الشيء اليسير .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الدَّاهِل المتحيِّر .
قلت : وأصله الدالِه فقلبه .
دله : قال الليث : الدَّلَه : ذهاب الفؤاد من همَ كما يُدَلَّه عقل الإنسان من عِشق أو غيره ، وقد دُلِّه عقلُه تَدْلِيهاً .
وقال أبو عبيد : رجل مُدَلَّه : إذا كان ساهِيَ القَلْب ، ذاهب العقل .
وقال غيرُه : رجلٌ مُدَلَّهٌ ومُتَلَّهٌ بمعنى واحد ، ورجلٌ دالِهٌ ودالهةٌ : ضعيف النَّفس .
لهد : قال الليث : اللَّهْدُ : الصَّدْمة الشديدة في الصدر . والبعير اللَّهِيد : الذي أصاب جَنْبَه
ضَغْطَهٌ من حِمْلٍ ثقيل فأوْرثَه داء أفسدَ عليه رِئَتَه ، فهو ملهود .
وقال الكميت :
نُطْعِمُ الجَيْأَلَ اللَّهِيدَ من الكُوم ولم نَدْعُ مَنْ يُشِيطُ الجَزُورا
قلتُ : اللَّهيدُ من الإبل : الذي حُمِل عليه حِمْلٌ ثقيل فلَهَد ظَهْرَه أو جَنْبَه : أي ضغطه ، أو شدخه فوَرَّمَه ثمَّ لم يُوَقّ موضعُ اللَّهْدِ من الرحْل أو القتَب حتى دَبِرَ . وإذا أصابته لَهْدَةٌ من الحِمْل أُخْلِي ذلك الموَضعُ من بَدادِي القَتَب كيلا يضغطه الْحِمل فيزدادَ فساداً ، وإذا لم يُخْلَ عنه تقَيَّحت اللَّهْدَةُ فصارت دَبَرَة . ويقال لَهَدْتُ الرجلَ أَلْهَدُه لَهْداً : أي دَفَعتُه فهو ملهود ، ورجل مُلهَّد : إذا استُذِلَّ فدُفِّع تدفيعاً ، ونُحِّيَ عن مجالس ذَوِي الفضل ، ومنه قول طرَفة :
ذَليل بأَجماعِ الرِّجال مُلَهَّدِ
وقال أبو عبيد : قال أبو زيد : ألْهَدْتُ بالرجُل إلهاداً ، وأَحضنتُ به إحْضاناً إذا ازدريت به ، وأنشدنا :
تعلْم هداكَ اللهأنَّ ابنَ نَوْفَلٍ
بنا مُلْهِدٌ لو يَملكِ الضَّلْعَ ضالعُ
وقال ابن السكيت : اللهيدة : من أطعِمة الأعراب ، وهي التي تُجاوِز حدَّ الحرِيقة والسخِينَة ، وتقصُر عن العصيدة ، والسخينةُ : التي ارتفعتْ عن الحساء ، وثَقُلَتْ أنْ تُحْسَى .
وقال أبو عمرو : أَلْهَدْتُ بالرجل إلهاداً ، إذا أمسكْتَ إحدَى رِجلَيه ، وخلَّيت عليه رجلاً آخَر يُقاتله ، وكذلك إن فطَّنتَ رجلاً لمخاصمة صاحبه ولَحَنْتَ له ولقَّنتَه حُجَّتَه فقد ألهدْتَ به .
قال : واللَّهْد : داءٌ يأخُذ الإبل في صُدورِها ، وأنشد :
تَظلَعُ مِنْ لَهْدٍ بها وَلَهْدِ
شمر عن الهوَازِنيّ : رَجلٌ مُلَهدٌ : أي مستَضْعَفٌ ذَليل .

##### Türkçe

ه د ل
**هدل** ، **دهل** ، **دله** ، **لهد** : kullanımdadır.

**هدل** : Leys dedi: Güvercin **هَدَلت**; **تَهدِل** **هَديلاً**; ve denilir ki: onun **هَدِيلُها**’sı: onun yavrusudur.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den dedi ki: **الهَدِيل** iki şeyden olur: o, güvercinin erkeğidir; ve o, güvercinin sesi de olur.
Dedi: Ebû Amr da her iki sözde de onun benzerini söyledi. .
Dedi: İkisini de Araplardan işittim.
Dedi: Ümeyyî dedi: Bedevîler **الهَدِيل** hakkında, onun Nûh devrinde olan bir yavru olduğunu, zayi olup susuzluktan öldüğünü sanırlar; dedi: derler ki: hiçbir güvercin yoktur ki onun üzerine ağlamasın.
Ümeyyî dedi: İbn Ebî Vecze es-Sa‘dî bana Nusayb için inşâd etti:
فقلتُ : أتبْكي ذاتُ طوْقٍ تذكَّرَتْ
هَدِيلاً وقد أَوْدَى وما كان تُبَّعُ
Der ki: ve henüz **تُبَّع** yaratılmamıştı.
Dedi: ve derler ki: bir yırtıcı kuş, kuşların yırtıcılarından bir yırtıcı, **الهَدِيل**’i avladı; ve inşâd etti:
وما مَنْ تَهتفِين به لنصرٍ
بأقرب جابةً لكِ من هَدِيلِ
Böylece bir kere onu bizzat kuşun kendisi yaparlar, bir kere de onu ses yaparlar.

Leys dedi: **الهَدَل**: alt dudağın sarkmasıdır; ve **مِشفرٌ هادِلٌ** ve **أَهدَلُ**; ve **شَفَةٌ هَدْلاء**: çeneye doğru dönmüş (kıvrılmış)tır.
Dedi: **التهدّل**: testis derisinin sarkması ve bunun benzeri; ve inşâd etti:
كأنّ خُصْيَيْه من التَّهَدُّلِ
ظَرفُ عجوزٍ فيه ثِنْتَا حَنْظَلِ
Ve **الهَدَالُ**: ağaçtan bir türdür; ve denilir ki: bir **أراكة**’de veya bir **طَلْحَة**’de dosdoğru biten her dal **هَدَالة**’dir; sanki o, dalların geri kalanına aykırıdır; ve belki onunla sihirden ve delilikten tedavi ederler.

Harrânî, İbn Sikkît’ten: denilir ki: deve **هَدَلَ**; **يَهدِل** **هَدْلاً**; o hâlde o **أَهْدَل**’dır: dudağı uzadığı zaman; ve o, ona yara almasının onu tutmasıdır da dudağı sarkar; ve **هَدِل**; **يَهدَل** **هَدَلاً**: dudağı uzun olduğu zaman; ve bu, onunla övülen şeylerdendir; ve o, **مِشْفَرٌ هَدِل**’dir. Ve recez söyleyen dedi ki:
بكُلِّ شَعشاعٍ صُهابيَ هَدِلْ
Ebû Ubeyd dedi: **هَدَلْتُ** şeyi, **أهْدِلُهُ**: yani onu aşağıya saldım. Ve bulut, saçakları sarktığı zaman o **أهدَل**’dır. Kümeyt dedi ki:
بِتَهْتَانِ دِيمَتِه الأهْدَلِ
Ve denilir ki: meyveler **تهدَّلت**: sarktıkları zaman; böylece onlar **متهَدِّلة**’dir.

**دهل** : Leys dedi: Nabatîce **لاَ دَهْل**; “korkma”; ve Beşşâr için inşâd etti:
فقلتُ له : لا دَهْلَ من قَمْل بعد ما
مَلاَ نَيفَقَ التُّبّان منه بِعاذِرِ
Dedim: Ne **لا دَهْل** ne de **قَمل** Arapların sözündendir; ancak ikisi de Nabatların sözündendir; deveye **قَمل** derler; ancak o, Tırimmâh ile alay etti, onu Nabatî nesebli yaptı ve onu Tayy’dan nefyetti. Lihyânî dedi: Geceden **دَهْلٌ** geçti: yani bir saat.
Ebû Amr dedi: **الدَّهْل**: az şeydir.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: **الدَّاهِل**: şaşkın olan.
Dedim: Aslı **الدالِه**’dir; onu ters çevirdi.

**دله** : Leys dedi: **الدَّلَه**: kederden dolayı gönlün gitmesidir; tıpkı insan aklının aşk veya başkası sebebiyle **يُدَلَّه** edilmesi gibi; ve onun aklı **دُلِّه** edildi; **تَدْلِيهاً**.
Ebû Ubeyd dedi: **رجل مُدَلَّه**: kalbi dalgın, aklı gitmiş olduğu zaman.
Başkası dedi: **رجلٌ مُدَلَّهٌ** ve **مُتَلَّهٌ** bir mânâdadır; ve **رجلٌ دالِهٌ** ve **دالهةٌ**: nefsi zayıf.

**لهد** : Leys dedi: **اللَّهْدُ**: göğüste şiddetli çarpmadır. Ve **البعير اللَّهِيد**: yanına ağır bir yükten bir baskı isabet edip ona, ciğerini bozacak bir hastalık miras bırakan; böylece o **ملهود**’dur.
Kümeyt dedi ki:
نُطْعِمُ الجَيْأَلَ اللَّهِيدَ من الكُوم ولم نَدْعُ مَنْ يُشِيطُ الجَزُورا
Dedim: Develerden **اللَّهيدُ**: üzerine ağır bir yük yüklenip sırtını veya yanını **لَهَد** eden; yani onu sıkan; yahut onu ezip şişiren; sonra da semerin veya palanın **اللَّهْد** yerini korumayan, nihayet yara olan kimsedir. Ve yüktan bir **لَهْدَةٌ** ona isabet ettiği zaman, o yer, yük onu sıkıp bozulmayı artırmasın diye palanın dolgu parçalarından boş bırakılır. Ve eğer ondan boş bırakılmazsa **اللَّهْدَةُ** irinlenir de **دَبَرَة** olur. Ve denilir ki: adamı **لَهَدْتُ**; **أَلْهَدُه** **لَهْداً**: yani onu ittim; böylece o **ملهود**’dur. Ve **رجل مُلهَّد**: hor görüldüğü için itile kakıla itildiği ve fazilet sahiplerinin meclislerinden uzaklaştırıldığı zaman; bunun örneği Tarafe’nin sözü:
ذَليل بأَجماعِ الرِّجال مُلَهَّدِ
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: Adam hakkında **ألْهَدْتُ**; **إلهاداً**; ve onun hakkında **أَحضنتُ**; **إحْضاناً**: onu küçümsediğin zaman. Ve bize inşâd etti:
تعلْم هداكَ اللهأنَّ ابنَ نَوْفَلٍ
بنا مُلْهِدٌ لو يَملكِ الضَّلْعَ ضالعُ
İbn Sikkît dedi: **اللهيدة**: bedevîlerin yiyeceklerindendir; o, **الحرِيقة** ve **السخِينَة** sınırını aşan, **العصيدة**’den geri kalan şeydir. Ve **السخينةُ**: çorbadan yükselen ve içilecek kadar hafif olmayıp ağırlaşan şeydir.
Ebû Amr dedi: Adam hakkında **أَلْهَدْتُ**; **إلهاداً**: onun iki ayağından birini tuttuğun ve üzerine başka bir adamı onunla dövüşsün diye salıverdiğin zaman; ve aynı şekilde bir adamı arkadaşının hasımlığına karşı uyandırıp ona üstü kapalı konuşturduğun ve ona delilini telkin ettiğin zaman, muhakkak onunla **ألهدْتَ** etmiş olursun.
Dedi: Ve **اللَّهْد**: develeri göğüslerinden tutan bir hastalıktır. Ve inşâd etti:
تَظلَعُ مِنْ لَهْدٍ بها وَلَهْدِ
Şemmer, Hevâzinî’den: **رَجلٌ مُلَهدٌ**: yani zayıf düşürülmüş, zelil.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%87/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال واللام وما يثلثهما)
  (دلم)  الدال واللام أصلٌ يدلُّ على طولٍ وتَهدُّل في سواد. فالأدلم من الرِّجال: الطويل الأسود؛ وكذلك هو من الجِمال والجِبال. وزعم ناسٌ أن الدَّيلم: سوادُ اللّيل وظُلْمته. فأمَّا قول عنترة:
  * زَوْرَاءَ تَنْفِرُ عَنْ حِيَاضِ الدَّيْلَمِ([1]) *
  فيقال إنّهم الأعداء. فإن كان كذا فالأعداء يُوصَفون بهذا. قال الأعشى:
  * هم الأعداء فالأكبادُ سُودُ([2]) *
  وقال قومٌ: الديلم مكانٌ أو قبيلٌ. ويقال: جاء بالدَّيْلَم، أي بالدَّاهية. وهذا تشبيهٌ. والدَّلَمُ: الهَدَلُ في الشَّفَة.
  (دله)  الدال واللام والهاء أُصَيلٌ يدلُّ على ذَهاب الشّيء. يقال ذهب دَمُ فُلانٍ دَلْهاً، أي بُطْلاً. وَدَلَّهَ عقلَه الحُبُّ وغيرُه، أي أذهب.
  (دلي)  الدال واللام والحرف المعتل أصلٌ يدلُّ على مقارَبة الشَّيء ومداناتِه بسُهولةٍ ورِفْق. يقال: أدلَيْتُ الدّلوَ، إذا أرسلْتَها في البئر، فإذا نَزَعْتَ فقد دَلَوْت. والدَّلْو: ضَربٌ من السَّير سهلٌ. قال:
  * لا تَعْجَلا بالسَّيْرِ وادلُوَاها([3]) *
  والدَّلاَة: الدَّلوُ أيضاً، ويُجْمع على الدِّلاء. فأمَّا قولـه:
آليت لا أُعطي غلاماً أبداً *** دَلاتَه إنِّي أُحِبُّ الأسودا([4])  فإنّه أراد بِدَلاتِه سَجْلَه ونَصِيبَه من الوُدّ. والأسودُ ابْنهُ.
  ويقال أدلى فلانٌ بحجَّته، إذا أتى بها. وأدلى بمالِهِ إلى الحاكم: إذا دَفعَه إليه. قال جلَّ ثناؤه: ﴿وَتُدْلُوا بِهَا إلى الحُكَّامِ﴾ [البقرة 188].
  ويقال دلَوْتُ إليه بفلانٍ: استشفعت به إليه. ومن ذلك حديث عمر في استسقائه بالعباس: "اللهمَّ إنّا نتقرَّبُ إليك بعَمِّ نبيِّك، وقَفِيَّةِ آبائه، وكُبْرِ رِجاله. ودلَوْنا به إليك مستَشْفِعِين".
  ويحمل على هذا قولهم: جاء فلانٌ بالدَّلْو، أي الدَّاهية. وأنشد:
يحمِلْن عَنْقَاءَ وعَنقَفِيرا([5])والدَّلْوَ والدَّيْلَمَ والزَّفيرا([6])  ويقال: دَالَيتُ الرّجلَ، إذا داريتَه([7]). ويقال هو دَلاَّءُ مالٍ، إذا كان سائِس مالٍ وخائِلَه.
  (دلب)  الدال واللام والباء ليس بشيء. والدُّلْبُ فيما يقال: شَجَرٌ([8]).
  (دلث)  الدال واللام والثاء أصلٌ يدلُّ على الاندفاع. يقال لمدَافع السيل المدالث؛ الواحد مَدْلَثٌ. والناقة الدِّلاث: السريعة. يقال اندلَثَتِ النّاقةُ
تندَلِثُ اندلاثاً. وحكى بعضُهم: دلَثَ الشَّيخُ، مثل دَلَف. ويقال اندلَثَ فُلانٌ على فُلانٍ، إذا اندرَأَ عليه وانصبَّ.
  (دلج)  الدال اللام والجيم أصلٌ يدلُّ على سَيرٍ ومَجيءٍ وذَهاب. ولعلَّ ذلك أكثرَ ما كان في خُِفْيَةٍ. فالدَّلَج: سَيْر اللَّيل. ويقال أَدْلَجَ القومُ، إذا قطعوا الليلَ كلَّه سيراً؛ فإِنْ خرَجُوا مِن آخِر الليل فقد ادَّلجوا، بتشديد الدال. ويقال إنَّ أبا المُدْلِج([9]) القُنْفذ، ويزعُمون أنَّ أكثرَ حركتِه باللَّيل. والدَّوْلج: السَّرب. والدَّوْلَج: كِناس الوحشيّ. وهو قياسُ الباب؛ لأنّهما يُستخفَى فيهما.
  ثم يُحمَل على الباب، فيقال للذي يأخذ الدَّلو من رأس البئر إلى الحوض: الدَّالج، وذلك المكان المَدْلَج. والفِعل دَلَج يَدْلُجُ دُلُوجا([10]). قال:
كأنَّ رِماحَهُم أَشْطَانُ بِئْرٍ *** لها في كلِّ مَدْلَجةٍ خُدودُ([11])  وأمَّا قولُ الشَّمَّاخ:
وتشكو بعَينٍ ما أكلَّ ركابَها *** وقيلَ المنَادِي أصبَحَ القومُ أدْلِجِي([12])  فإنّه حكَى صوتَ المنادِي، أنّه كان مرّةً ينادي: أصبَحَ القَومُ، ومرة ينادي: أدلجي([13])، يَأمُرُ بذلك.
  (دلح)  الدال واللام والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على مَشْي وثِقَل المحمول. يقول العرب: دَلَحَ البعيرُ بحِمْلِهِ، إذا مشى به بثقَل. وسَحابةٌ دَلوحٌ: كأنَّها تجرِي بمائها، ومن ذلك حديث سَلْمان: "أنّه اشترى هو وأبو الدَّرداءِ لحماً، فتدالَحَاهُ بينهما علىعُودٍ"، أي حَمَلاه ونَهَضَا به. ويقال سحابةٌ دَلوحٌ، وسَحائب دُلَّح. قال:
بينما نَحْنُ مُرْتِعُون بفَلْجٍ *** قالت الدُّلَّحُ الرِّواءُ إنيهِِ([14])  (دلس)  الدال واللام والسين أصلٌ *يدلُّ([15]) على سَتْرٍ وظُلْمة. فالدَّلَس: دَلَسُ الظَّلام. ومنه قولهم: لا يُدالِسُ، أي لا يُخادع. ومنه التَّدْليس في البيع، وهو أن يبِيعَه من غير إبانةٍ عن عيبه، فكأنّه خادَعَه وأتاهُ به في ظلامٍ.
  وأصلٌ آخَرُ يدل على القِلّة. يقول العرب: تدلَّسْتُ الطَّعامَ، إذا أخذْتَ منه قليلاً قليلاً. وأصل ذلك من الأَدْلاس، وهي من النبات رِبَبٌ([16]) تُورِقُ في آخِر الصيف. يقولون: تَدَلَّسَ المالُ، إذا وقع بالأَدلاس([17]).
  (دلص)  الدال واللام والصاد تدلُّ على لِينٍ ونَعْمة. فالدِّلاص: الدِّرع الليِّنة. ويقولون: دَلَصت السُّيول الصّخرةَ، كأنها ليَّنَتْها. قال:
  * صَفاً دَلَصَتْهُ طَحْمَةُ السَّيلِ أخْلَقُ([18]) *
  والدَّليص: البَرَّاق. ويقال اندَلَصَ الشَّيءُ مِن يَدي، إذا سَقَط. وكأنَّ هذا مشتقٌّ، أو تكونُ الدّالُ بدلاً من الميم، وهو من انْمَلَصَ وأَمْلصت المرأة، إذا أَسْقَطَت.
  (دلظ)  الدال واللام والظاء أُصَيلٌ يدلُّ على الدَّفْع. يقال دَلَظْته. دَلْظاً، إذا دفَعْتَه. وَحكى بعضُهم: أقبل الجيش يَتَدَلْظَى([19])، إذا دَفَعَ بعضُه بعضاً.
  (دلع)  الدال واللام والعين أُصَيلٌ يدلُّ على خُروجٍ. تقول: دَلَعَ لسانُه:  خرجَ. ودَلَعَهُ هو، إِذا أخرجَه. والدَّلِيع: الطريق السَّهل. ويقال اندلَعَ بطنُه، إذا أخرج أمامَه.
  (دلف)  الدال واللام والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على تقدُّمٍ في رِفق فالدَّليف: المشْيُ الرُّوَيد. يقال دَلَفَ دَلِيفاً؛ وهو فَوْقَ الدَّبِيب. ودلَفَت الكتيبة في الحرب. قال أبو عُبيد: الدَّلْف: التقدُّم؛ دَلَفْناهم، أي تقدَّمناهم([20]). والدَّالف: السَّهم الذي يقَع دون الغَرَض ثم ينبُو عن موضِعِه.
  (دلق)  الدال واللام والقاف أصلٌ واحد مطّرد، يدلُّ على خروج الشيء وتقدُّمه. فالنّاقة الدَّلوق هي التي تَكَسَّرَ أسنانُها فالماء يخرُج من فمها. ويقال اندلَقَ السَّيفُ مِنْ غِمده، إذا خرج من غير أن يُسَلّ. واندلقت أقتابُ بَطْنه، إذا خرجَتْ أمعاؤُه. واندلَقَ السَّيلُ على القَوم، واندلَقَ الجيش. قال طرفة:
دُلُقٌ في غارَةٍ مَسْفُوحَةٍ *** كرِعَال الطَّيرِ أسراباً تَمُرّْ([21])  وناقة دُلُقٌ: شديدة الدُّفعة. والاندلاق: التقدُّم. وكان يقال لعُمارةَ بن زيادٍ العبسيّ أخِي الرَّبيع: "دالق"([22]).
  (دلك)  الدال واللام والكاف أصلٌ واحد يدلُّ على زَوالِ شيءٍ عن شيء، ولا يكون إلاَّ برِفْق. يقال دَلَكَت الشّمسُ: زالت. ويقال دَلَكَتْ غابت. والدَّلَكُ: وقتُ دُلوك الشَّمس. ومن الباب دَلَكْتُ الشَّيء، وذلك أنّك إذا فعلْتَ ذلك لم تكَدْ يدُك تستقرُّ على مكانٍ دُونَ مكان. والدَّلُوك: ما يتدلَّكُ به الإنسان مِن طِيبٍ وغَيره. والدَّلِيكُ: طعامٌ يُتَّخَذ من زُبدٍ وتَمْرٍ شبه الثّرِيد، والمدلوك: البعير الذي قد دلَكَتْه الأسفار وكَدَّتْه. ويقال بل هو الذي في رُكْبتيه([23]) دَلَكٌ، أي رخاوة؛ وذلك أخَفُّ من الطَّرَق. وفرسٌ مَدلُوك الحَجَبَةِ، أي ليس بحَجَبَتِه إشرافٌ. وأرضٌ مدلوكة، أي مأكولة؛ وذلك إذا كانت كأنّها دُلِكَتْ دَلْكاً. ويقال الدُّلاكة آخِرُ ما يكون في الضَّرع من اللّبن، كأنّه سُمِّي بذلك لأنَّ اليد تَدْلُك الضَّرع.
  قال أحمد بن فارس: إنّ لله تعالى في كلِّ شيءٍ سِرّاً ولطيفةً. وقد تأمّلْتَ في هذا الباب من أوّله إلى آخره فلا تَرَى الدّالَ مؤتلفةً مع اللام بحرفٍ ثالث إلا وهي تدلُّ على حركةٍ ومجيءٍ، وذَهابٍ وزَوَالٍ من مكانٍ إلى مكان، والله أعلم([24]).
---------------------------------------------------------------
([1]) من معلقة عنترة. وصدره: * شربت بماء الدحرضين فأصبحت *
([2]) ديوان الأعشى 215 واللسان (سود). وصدره: * فما أجشمت من إتيان قوم *
([3]) الرجز في اللسان (دلا).([4]) الرجز في اللسان (دلا).
([5]) في الأصل: "والزقرا"، صوابه من المواضع السابقة.
([6]) في الأصل: "وعقنقيرا"، صوابه في اللسان (عنق، خشب، دلا، دلم، زفر)، وأمالي ثعلب 589.
([7]) في الأصل: "دارأته"، صوابه من اللسان.
([8]) في الأصل: "الشجر"، صوابه من المجمل.
([9]) يقال للقنفذ "مدلج" و"أبو مدلج" ذكرهما في القاموس، ولم يذكر في المجمل واللسان إلا الأول.
([10]) ويقال أيضاً دلج يدلج، بكسر اللام في المضارع، دلجا، بالفتح.
([11]) ديوان عنترة 63 واللسان (دلج).
([12]) لم يرد البيت في ديوان الشماخ. وكذا ورد ضبطه في اللسان (دلج، صبح).
([13]) في الأصل هنا وفي متن البيت: "ادلج"، صوابه من اللسان.
([14]) البيت في المجمل. و"إنيه" بكسر الهمزة والنون: كلمة تقال عند الإنكار. انظر اللسان (أنى 53).
([15]) في الأصل: "يقال".
([16]) الربب: جمع ربة بكسر الراء وتشديد الباء، وهي نبتة صيفية.
([17]) الأدلاس: جمع دلس، بالتحريك. وفي الأصل: "بالأدلال" محرف.
([18]) لذي الرمة في ديوانه 396 واللسان (دلص). وصدره: *إلى صهوة تحدو محالا كأنه*
([19]) في الأصل: "شد لظى"، صوابه من المجمل. والذي في اللسان والقاموس: "ادلنظى".
([20]) في الأصل: "التقديم، ولغناهم، أي تقدمنا" صوابه من المجمل واللسان.
([21]) ديوان طرفة 72 واللسان والمجمل (دلق).
([22]) في القاموس وشرحه أنه سمي بذلك لكثرة غاراته.
([23]) في الأصل: "بكيت"، تحريف.
([24]) بنهاية هذه المادة ينتهي الجزء المطبوع من المجمل. وسأستمر في مقابلته بعد ذلك بالنسخة المخطوطة بدار الكتب المصرية برقم 382 لغة.
ـ

##### Türkçe

(**باب الدال واللام وما يثلثهما**)
  (**دلم**)  **الدال** ve **اللام**; siyahlıkta bir uzunluğa ve sarkmaya delâlet eden bir asıldır. Erkeklerden **الأدلم**: uzun, siyah (kimsedir); develerden ve dağlardan da böyledir. Bir topluluk, **الدَّيلم**’in: gecenin siyahlığı ve karanlığı olduğunu ileri sürdü. Amma Antara’nın sözü:
  * زَوْرَاءَ تَنْفِرُ عَنْ حِيَاضِ الدَّيْلَمِ([1]) *
  hakkında “onlar düşmanlardır” denir. Eğer böyle ise, düşmanlar bununla vasfedilir. A‘şâ dedi ki:
  * هم الأعداء فالأكبادُ سُودُ([2]) *
  Bir kavim dedi ki: **الديلم** bir mekândır yahut bir kabiledir. Ve denir ki: **بالدَّيْلَم** ile geldi; yani musibetle. Bu bir benzetmedir. Ve **الدَّلَمُ**: dudakta sarkmadır.
  (**دله**)  **الدال** ve **اللام** ve **الهاء**; bir şeyin gitmesine delâlet eden bir asılcık (أُصَيل)’dir. Denir ki: falanın kanı **دَلْهاً** gitti; yani boşa. Ve aşk ve başkası onun aklını **وَدَلَّهَ**; yani giderdi.
  (**دلي**)  **الدال** ve **اللام** ve illetli harf; bir şeye kolaylık ve yumuşaklıkla yaklaşmaya ve ona yakın olmaya delâlet eden bir asıldır. Denir ki: kovayı kuyuya saldığın zaman **أدلَيْتُ الدّلوَ**; çekip çıkardığında ise **دَلَوْت**. Ve **الدَّلْو**: kolay bir yürüyüş türüdür. Dedi ki:
  * لا تَعْجَلا بالسَّيْرِ وادلُوَاها([3]) *
  Ve **الدَّلاَة**: yine **الدَّلوُ**’dur; **الدِّلاء** üzerine cem‘ olunur. Amma onun sözü:
آليت لا أُعطي غلاماً أبداً *** دَلاتَه إنِّي أُحِبُّ الأسودا([4])  burada **بِدَلاتِه** ile onun kovasını ve sevgiden payını kastetti. **والأسودُ** onun oğludur.
  Ve denir ki: falan hüccetiyle **أدلى** etti; yani onu getirdi. Ve malını hâkime **أدلى** etti: onu ona verdiği zaman. Yüce övgüsü yüce olan dedi ki: ﴿وَتُدْلُوا بِهَا إلى الحُكَّامِ﴾ [البقرة 188].
  Ve denir ki: falanı falanla ona doğru **دلَوْتُ**; yani onunla ona şefaatçi oldum. Bundan, Ömer’in Abbas ile yağmur duasında olan hadisi: “Allah’ım, biz Sana peygamberinin amcasıyla, atalarının artığıyla, adamlarının büyüğüyle yaklaşırız. Ve onunla Sana şefaat dileyiciler olarak **ودلَوْنا**.”
  Ve bunun üzerine taşınır: onların “falan **بالدَّلْو** ile geldi” sözleri; yani musibetle. Ve şu okunmuştur:
يحمِلْن عَنْقَاءَ وعَنقَفِيرا([5])والدَّلْوَ والدَّيْلَمَ والزَّفيرا([6])  Ve denir ki: adamı **دَالَيتُ**; yani onu idare ettim([7]). Ve denir ki: o, malın **دَلاَّءُ**’udur; yani malın seyisi ve gözeticisidir.
  (**دلب**)  **الدال** ve **اللام** ve **الباء** bir şey değildir. Ve **الدُّلْبُ** denildiğine göre: bir ağaçtır([8]).
  (**دلث**)  **الدال** ve **اللام** ve **الثاء**; atılmaya delâlet eden bir asıldır. Selin itişenlerine **المدالث** denir; teki **مَدْلَثٌ**’tır. Ve **الدِّلاث** deve: hızlı olandır. Denir ki: deve **اندلَثَتِ**; **تندَلِثُ اندلاثاً**. Bazıları nakletti: ihtiyar **دلَثَ** etti; **دَلَف** gibi. Ve denir ki: falan falanın üzerine **اندلَثَ**; yani onun üzerine saldırdı ve boşandı.
  (**دلج**)  **الدال** **اللام** ve **الجيم**; yürüyüşe, gelişe ve gidişe delâlet eden bir asıldır. Belki bu, çoğu kez gizlilikte olmuştur. O hâlde **الدَّلَج**: gece yürüyüşüdür. Ve denir ki: kavim **أَدْلَجَ** etti; yani gecenin tamamını yürüyüşle katettiler; eğer gecenin sonundan çıktılarsa **ادَّلجوا** etmiş olurlar; **الدال**’ı şeddeli. Ve denir ki: **أبا المُدْلِج**([9]) kirpidir; ve onun hareketinin çoğunun gece ile olduğunu ileri sürerler. Ve **الدَّوْلج**: tünel. Ve **الدَّوْلَج**: yabanî hayvanın inidir. Bu, babın kıyasıdır; çünkü ikisinde de gizlenilir.
  Sonra bab üzerine taşınır: kuyunun başından havuza kovayı alan kimseye **الدَّالج** denir; o yer **المَدْلَج**’dir. Fiil: **دَلَج يَدْلُجُ دُلُوجا**([10]). Dedi ki:
كأنَّ رِماحَهُم أَشْطَانُ بِئْرٍ *** لها في كلِّ مَدْلَجةٍ خُدودُ([11])  Amma Şemmâh’ın sözü:
وتشكو بعَينٍ ما أكلَّ ركابَها *** وقيلَ المنَادِي أصبَحَ القومُ أدْلِجِي([12])  burada münadinin sesini hikâye etti: bir defa “**أصبَحَ القَومُ**” diye nida ediyor, bir defa da “**أدلجي**”([13]) diye nida ediyor; bunu emrederek.
  (**دلح**)  **الدال** ve **اللام** ve **الحاء**; yürüyüşe ve taşınanın ağırlığına delâlet eden bir asılcık (أُصَيل)’dir. Araplar der ki: deve yüküyle **دَلَحَ** etti; yani onunla ağırlıkla yürüdü. Ve **دَلوحٌ** bulut: sanki suyuyla akıyor gibidir. Bundan, Selmân hadisi: “o ve Ebû’d-Derdâ et satın aldılar da onu aralarında bir sopa üzerinde **فتدالَحَاهُ**”; yani onu taşıdılar ve onunla kalktılar. Ve denir ki: **دَلوحٌ** bulut; ve **دُلَّح** bulutlar. Dedi ki:
بينما نَحْنُ مُرْتِعُون بفَلْجٍ *** قالت الدُّلَّحُ الرِّواءُ إنيهِِ([14])  (**دلس**)  **الدال** ve **اللام** ve **السين**; örtmeye ve karanlığa delâlet eder. O hâlde **الدَّلَس**: karanlığın **دَلَس**’idir. Ondan, onların “**لا يُدالِسُ**” sözleri; yani aldatmaz. Ondan, satışta **التَّدْليس**; o da ayıbını açıklamaksızın onu satmasıdır; sanki onu aldattı ve onu ona karanlıkta getirdi.
  Ve başka bir asıl, azlığa delâlet eder. Araplar der ki: yemeği **تدلَّسْتُ**; yani ondan azar azar aldın. Bunun aslı **الأَدْلاس**’tandır; o da bitkiden **رِبَبٌ**([16])’dir; yazın sonunda yapraklanır. Derler ki: mal **تَدَلَّسَ** etti; yani **بالأَدلاس**([17]) ile düştü.
  (**دلص**)  **الدال** ve **اللام** ve **الصاد**; yumuşaklığa ve nimet (yumuşaklık/rahatlık)’e delâlet eder. O hâlde **الدِّلاص**: yumuşak zırhtır. Ve derler ki: seller kayayı **دَلَصت**; sanki onu yumuşattı. Dedi ki:
  * صَفاً دَلَصَتْهُ طَحْمَةُ السَّيلِ أخْلَقُ([18]) *
  Ve **الدَّليص**: parlak olandır. Ve denir ki: şey elimden **اندَلَصَ** etti; yani düştü. Sanki bu türemiştir; yahut **الدال** **الميم**’in bedeli olur; o da **انْمَلَصَ**’tandır. Ve kadın **أَمْلصت** etti; yani düşürdü.
  (**دلظ**)  **الدال** ve **اللام** ve **الظاء**; itmeye delâlet eden bir asılcık (أُصَيل)’dir. Denir ki: onu **دَلَظْته**; **دَلْظاً**; yani onu ittin. Bazıları nakletti: ordu **يَتَدَلْظَى**([19]) olarak geldi; yani bir kısmı bir kısmını itti.
  (**دلع**)  **الدال** ve **اللام** ve **العين**; çıkmaya delâlet eden bir asılcık (أُصَيل)’dir. Dersin ki: dili **دَلَعَ**; çıktı. Ve onu **دَلَعَهُ**; yani onu çıkardı. Ve **الدَّلِيع**: kolay yoldur. Ve denir ki: karnı **اندلَعَ**; yani önüne doğru çıkardı.
  (**دلف**)  **الدال** ve **اللام** ve **الفاء**; yumuşaklık içinde bir ilerlemeye delâlet eden tek bir asıldır. O hâlde **الدَّليف**: yavaş yürüyüştür. Denir ki: **دَلَفَ دَلِيفاً**; ve o, **الدَّبِيب**’in üstündedir. Ve savaşta bölük **دلَفَت**. Ebû Ubeyd dedi ki: **الدَّلْف**: ilerlemedir; onları **دَلَفْناهم**; yani onları geçtik([20]). Ve **الدَّالف**: hedefin altına düşen, sonra yerinden sıçrayan oktur.
  (**دلق**)  **الدال** ve **اللام** ve **القاف**; tek bir, düzenli asıldır; şeyin çıkmasına ve ilerlemesine delâlet eder. O hâlde **الدَّلوق** deve: dişleri kırılmış olandır; su ağzından çıkar. Ve denir ki: kılıç kınından **اندلَقَ** etti; yani çekilmeden çıktı. Ve karnının eyer altlıkları **اندلقت**; yani bağırsakları çıktı. Ve sel kavmin üzerine **اندلَقَ** etti; ve ordu **اندلَقَ** etti. Tarafa dedi ki:
دُلُقٌ في غارَةٍ مَسْفُوحَةٍ *** كرِعَال الطَّيرِ أسراباً تَمُرّْ([21])  Ve **دُلُقٌ** deve: şiddetli itişlidir. Ve **الاندلاق**: ilerlemedir. Ve Rebî‘in kardeşi Absî Umâre b. Ziyâd’a “**دالق**”([22]) denirdi.
  (**دلك**)  **الدال** ve **اللام** ve **الكاف**; bir şeyin bir şeyden zail olmasına delâlet eden tek bir asıldır; ve ancak yumuşaklıkla olur. Denir ki: güneş **دَلَكَت**; zail oldu. Ve denir ki: **دَلَكَتْ**; battı. Ve **الدَّلَكُ**: güneşin **دُلوك** vaktidir. Babdandır: şeyi **دَلَكْتُ**; çünkü sen bunu yaptığında elin bir yer üzerinde bir yerden daha fazla karar kılmaz. Ve **الدَّلُوك**: insanın güzel koku ve başkasıyla **يتدلَّكُ** ettiği şeydir. Ve **الدَّلِيكُ**: tereyağı ve hurmadan yapılan, tiride benzer bir yemektir. Ve **المدلوك**: seferlerin onu **دلَكَتْ** ettiği ve yorduğu devedir. Ve denir ki: bilakis o, dizlerinde([23]) **دَلَكٌ** olan devedir; yani gevşeklik; ve bu, **الطَّرَق**’tan daha hafiftir. Ve **مَدلُوك الحَجَبَةِ** at: yani kaşlarında yükseklik yoktur. Ve **مدلوكة** arazi: yani yenmiş; bu, sanki **دُلِكَتْ دَلْكاً** edilmiş olduğunda. Ve denir ki: **الدُّلاكة** memede sütten en son olandır; sanki buna bu ad verilmiştir; çünkü el memeyi **تَدْلُك** eder.
  Ahmed b. Fâris dedi ki: Şüphesiz Allah Teâlâ’nın her şeyde bir sırrı ve bir latifesi vardır. Bu babda başından sonuna kadar düşündün de, **الدال**’ı **اللام** ile üçüncü bir harfle birleşmiş görmezsin ki, mutlaka bir hareket ve gelişe, gidişe ve bir yerden bir yere zevâle delâlet ediyor olmasın; Allah daha iyi bilir([24]).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%87/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ل ه
دله فلان دلهاً‏:‏ تحير وذهب فؤاده من هم أو عشق وتدلّه ودلّهني حب الدنيا‏.‏
ودلهت فلانة على ولدها ودلهت وفلان مدله‏:‏ لا يحفظ ما فعل ولا ما فُعل به‏.‏

##### Türkçe

د ل ه
**دله** falan **دلهاً**: şaşırdı ve bir keder veya aşk sebebiyle kalbi gitti; ve **تدلّه**; ve dünya sevgisi beni **دلّهني**.
Ve falanca kadın çocuğuna karşı **دلهت**; ve **دلهت**; ve falan **مدله**: ne yaptığını ne de kendisine ne yapıldığını muhafaza eder (hatırda tutar).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%87/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّلْهُ والدَّلَهُ: ذهابُ الفُؤاد من هَمٍّ أَو نحوه كما يَدْلَهُ عقل الإِنسان من عشق أَو غيره، وقد دَلَّهَهُ الهَمُّ أَو العِشْقُ فتَدَلَّه. والمرأَةُ تَدَلَّهُ على ولدها إِذا فَقَدَتْه. ودُلِّهَ الرجلُ: حُيِّرَ، ودُلِّهَ عقلُه تَدْلِيهاً. والمُدَلَّهُ: الذي لا يحفظ ما فَعل ولا ما فُعِلَ به. والتَّدَلُّه: ذهابُ
العقل من الهَوى؛ أَنشد ابن بري:
ما السِّنُّ إِلا غَفْلَةُ المُدَلَّهِ
ويقال: دَلَّهَهُ الحُبُّ أَي حَيَّره وأَدْهَشَه، ودَلهِ هو يَدْلَهُ. ابن سيده: ودَلَهَ يَدْلَهُ دُلُوهاً سَلا. والدَّلُوه من الإبل: التي لا تكاد تَحِنُّ إلى إلْفٍ ولا ولد، وقد دَلَهَتْ عن إلْفِها وولدها تَدْلَهُ دُلُوهاً، وذهب دَمُه دَلْهاً، بالتسكين، أَي هَدَراً. أَبو عبيد: رجل مُدَلَّه إذا كان ساهي القلب ذاهب العقل، وقال غيره: رجل مُتَلَّه ومُدَلَّه بمعنى واحد. ورجل دَالِهٌ ودالِهَةٌ: ضعيف النَّفْس. وفي حديث رُقَيْقَة: دَلَّهَ عقلي أَي حَيَّره وأَذْهبه.

##### Türkçe

**الدَّلْهُ** ve **الدَّلَهُ**: bir gamdan yahut onun benzerinden dolayı gönlün gitmesi; nitekim aşk yahut başkası sebebiyle insanın aklını **يَدْلَهُ**. Ve gam yahut aşk onu **دَلَّهَهُ** de, böylece **فتَدَلَّه**. Ve kadın, onu kaybettiği zaman çocuğu üzerine **تَدَلَّهُ** olur. Ve **دُلِّهَ** adam: şaşırtıldı; ve aklı **دُلِّهَ** (oldu), **تَدْلِيهاً**.

Ve **المُدَلَّهُ**: ne yaptığını ve kendisine ne yapıldığını muhafaza etmeyen kimsedir. Ve **التَّدَلُّه**: hevâdan aklın gitmesidir; İbn Berrî inşâd etti:
ما السِّنُّ إِلا غَفْلَةُ **المُدَلَّهِ**

Ve denilir: sevgi onu **دَلَّهَهُ**; yani onu şaşırttı ve hayrete düşürdü; ve o, **دَلهِ** olur, **يَدْلَهُ**.

İbn Sîdeh: ve **دَلَهَ يَدْلَهُ دُلُوهاً**: teselli buldu. Ve develerden **الدَّلُوه**: bir ülfete de bir yavruya da neredeyse inlemeyen (deve); ve ülfetinden ve yavrusundan **دَلَهَتْ** (uzaklaştı), **تَدْلَهُ دُلُوهاً**; ve onun kanı **دَلْهاً** (sükûn ile) gitti; yani heder (oldu). Ebû Ubeyd: kalbi dalgın, aklı gitmiş olduğu zaman adam **مُدَلَّه** (olur). Başkası dedi ki: adam **مُتَلَّه** ve **مُدَلَّه** bir mânâdadır. Ve adam **دَالِهٌ** ve **دالِهَةٌ**: nefsi zayıf (kimsedir). Ve **رُقَيْقَة** hadîsinde: **دَلَّهَ عقلي**; yani onu şaşırttı ve onu giderdi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%87/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( الدَّلْهُ ) ، بالفَتْحِ ( ويُحَرَّكُ ، والدُّلُوهُ ) ، بالضَّمِّ ، ( ذَهابُ الفُؤَادِ من هَمَ ونحوِهِ ) كما يَدْلَهُ عَقْل الإنْسانِ من عشْقٍ أَو غيرِهِ .
( و ) قد ( دَلَّهَهُ العِشْقُ ) والهَمُّ ( تَدْلِيهاً ) : ) حَيَّرَهُ وأَدْهَشَهُ ( فَتَدَلَّهَ .
( و ) قالَ أَبو عبيدٍ : ( المُدَلَّهُ ، كمُعَظَّمٍ : السَّاهِي القَلْبِ الذَّاهِبُ العَقْلِ ) ، أَي ( مِن عِشقٍ ونحوِهِ ) .
( وفي الصِّحاحِ : التَّدْلِيه : ذَهابُ العَقْلِ عن الهَوَى . يقالُ : دَلَّهَهُ الحُبُّ أَي حَيَّرَهُ وأَدْهَشَهُ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي :

ما السِّنُّ إلاَّ غَفْلَةُ المُدَلَّهِ ( أَو ) المُدَلَّهُ : ( مَنْ لا يَحْفَظُ ما فَعَلَ أَو فُعِلَ به .
( والدَّالِهُ والدَّالِهَةُ : الضَّعيفُ النَّفسِ ) . ) يقالُ : رجُلٌ دالِهٌ ودالِهَةٌ .
( وأَبو مُدَلِّهٍ ، كمحدِّثٍ : تابِعِيٌّ ) .
( قالَ أَبو حاتِم بنُ حبَّان : اسْمُه عبيدُ اللَّهِ بنُ عبدِ اللَّهِ .
وقالَ غيرُه : هو أَخُو أَبي الحباب سَعِيدِ بنِ يَسارٍ وهو مَوْلى عائِشَةَ أُمِّ المُؤْمِنِينَ ، مَدَنيّ رَوَى عن أَبي هُرَيْرَةَ ، وعنه سعدُ أَبو مجاهِدٍ الطائيُّ .
( ودَلِهَ ، كفَرِحَ ) ، دَلَهاً : ( تَحَيَّرَ ) ودَهَشَ ، ( أَو جُنَّ عِشْقاً أَو غَمًّا .
( و ) في المُحْكَم : دَلَهَ ، ( كمَنَعَ ) ، يَدْلَهُ دُلُوهاً : ( سَلاَ .
( و ) يقالُ : ( ذَهَبَ دَمُهُ دَلْهاً ، بالفتْحِ ) : ) أَي ( هَدَراً ) ؛ ) نَقَلَهُ الجوْهرِيُّ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
الدَّلُوهُ : الناقَةُ التي لا تكادُ تحِنُّ إلى إِلْفٍ ولا وَلَد ؛ وقد دَلَهَتْ عن إلْفِها وولدِها تَدْلُهُ دُلُوهاً ؛ قالَهُ أَبو زيْدٍ في كتابِ الإِبِلِ ؛ ونَقَلَهُ الجوْهرِيُّ .
ودَلَهَتِ المرْأَةُ على وَلَدِها تَدْلِيهاً : إذا فَقَدَتْهُ .
ودُلِّهَ الرَّجُلُ : حُيِّرَ .
والمُدَلَّهُ ، كمُعَظَّمٍ : المُتَردِّدُ حَيْرَةً .

##### Türkçe

: ( **الدَّلْهُ** ) , fetha ile ( ve harekelenir; ve **الدُّلُوهُ** ) , damme ile, ( gam ve benzeri şeyden kalbin gitmesi ) ; insanın aklını aşk veya başkası sebebiyle **يَدْلَهُ** ettiği gibi.
( Ve ) gerçekten ( **دَلَّهَهُ العِشْقُ** ) ve gam ( **تَدْلِيهاً** ) : ( onu şaşırttı ve hayrete düşürdü ) ; böylece **فَتَدَلَّهَ** .
( Ve ) Ebû Ubeyd dedi ki: ( **المُدَلَّهُ** , **مُعَظَّم** gibi: kalbi dalgın, aklı gitmiş olan ) , yani ( aşktan ve benzerinden ) .
( Ve Sıhâh’ta: **التَّدْلِيه** : hevâdan aklın gitmesi. Denilir: **دَلَّهَهُ الحُبُّ** yani onu şaşırttı ve hayrete düşürdü; ve İbn Berrî inşâd etti:

ما السِّنُّ إلاَّ غَفْلَةُ المُدَلَّهِ

( Veya ) **المُدَلَّهُ** : ( yaptığı şeyi yahut kendisine yapılanı muhafaza etmeyen kimse.
( Ve **الدَّالِهُ** ve **الدَّالِهَةُ** : nefsi zayıf olan ) . ) Denilir: **رجُلٌ دالِهٌ** ve **دالِهَةٌ** .
( Ve Ebû Mudellih, **محدِّث** gibi: tâbiîdir ) .
( Ebû Hâtim b. Hibbân dedi ki: onun adı Ubeydullâh b. Abdillâh’tır.
Ve başkası dedi ki: o, Ebû’l-Habâb Saîd b. Yesâr’ın kardeşidir ve o, Müminlerin annesi Âişe’nin mevlâsıdır; Medinelidir; Ebû Hureyre’den rivayet etti; ondan da Sa‘d Ebû Mücâhid et-Tâî rivayet etti.
( Ve **دَلِهَ** , **فَرِحَ** gibi), **دَلَهاً** : ( şaşırdı ) ve hayrete düştü, ( veya aşktan yahut gamdan delirdi.
( Ve ) Muhkem’de: **دَلَهَ** , ( **مَنَعَ** gibi), **يَدْلَهُ** **دُلُوهاً** : ( unuttu.
( Ve ) denilir: ( **ذَهَبَ دَمُهُ دَلْهاً** , fetha ile ) : ) yani ( boşa ) ; ) Cevherî onu nakletti.
Ve ondan istidrâk olunanlardandır:
**الدَّلُوهُ** : ülfete ve yavruya neredeyse hiç inlemeyen dişi deve; gerçekten ülfetinden ve yavrusundan **دَلَهَتْ** , **تَدْلُهُ** **دُلُوهاً** ; bunu Ebû Zeyd İbil kitabında söyledi; ve Cevherî onu nakletti.
Kadın, çocuğu üzerine **دَلَهَتِ** , **تَدْلِيهاً** : onu kaybettiği zaman.
Erkek **دُلِّهَ** : şaşırtıldı.
Ve **المُدَلَّهُ** , **مُعَظَّم** gibi: hayretle tereddüt eden.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%87/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَلِهَ
1 دَلِهَ دل دله دلة , aor. دَلَهَ , (TK,) inf. n. دَلَهٌ (JK, K, TK) and دُلُوهٌ, (K, TK,) He (a man, TK) became bereft of his heart, or mind, or reason, in consequence of anxiety and the like; (JK, K, * TK;) as when a man's mind is confounded, or perplexed, so that he cannot see his right course, (يدله, [app. for ↓ يُدَلَّهُ,]) in consequence of excessive love of a woman, or from some other cause; (TA;) or like as is the woman for her child (↓ كَمَا تُدَلَّهُ المَرْأَةُ عَلَى وَلَدِهَا) when she has lost it: (JK:) and ↓ دُلِّهَ, also, (JK,) inf. n. تَدْلِيهٌ; (JK, S;) and ↓ تدلّه; (K;) signify he became bereft of his heart, or mind, or reason, (JK, S, * K,) in consequence of anxiety, (JK,) or love, or desire, (S,) or excessive love of a woman: (K:) [or] دَلِهَ aor. دَلَهَ , (S, K,) inf. n. دَلَهٌ; (TA;) and ↓ تدلّه; (TA;) he became confounded, or perplexed, and unable to see his right course, (S, K, TA,) in consequence of love, (S,) or excessive love of a woman, and anxiety: (TA:) or the former of these two verbs signifies he became insane, or bereft of reason, in consequence of excessive love of a woman, or from grief: (K:) and ↓ دُلِّهَ, he (a man) was caused to become confounded, or perplexed, and unable to see his right course. (TA.) ― -b2- دَلَهَ, aor. دَلَهَ , (M, K,) inf. n. دُلُوهٌ, (M, TA,) or دَلْهٌ, (TK,) He became free from care, or thought; or became diverted [عَنْ شَىْءٍ from a thing] so as to be free from care [respecting it]. (M, K.) And دَلِهَتْ عَنْ اـِلْفِهَا, and عَنْ وَلَدِهَا, (so in three copies of the S,) or دَلَهَتْ, (thus in one of my copies of the S,) aor. دَلَهَ , inf. n. دُلُوهٌ, She (a camel) scarcely ever, or never, yearned towards her mate, or fellow, and her young one. (AZ, S.)

دلّههُ
2 دلّههُ دله دلهه دلهة , inf. n. تَدْلِيهٌ, (S, K,) said of love, (S,) or of excessive love of a woman, (K,) and of anxiety, (TA,) It bereft him of his heart, or mind, or reason: (K:) or caused him to become confounded, or perplexed, and unable to see his right course. (S, TA.) See also 1, in four places.

5 تَدَلَّهَ see 1, in two places.

ذَهَبَ دَمُهُ دَلْهًا
ذَهَبَ دَمُهُ دَلْهًا ذ His blood went for nothing; as a thing of no account, unretaliated, and uncompensated by a mulct. (S, K.)

دَلُوهٌ
دَلُوهٌ دل دلى دلو دلوه دلوة A she-camel that scarcely ever, or never, yearns towards her mate, or fellow, or her young one: so says AZ in the “ Book of Camels. ” (S.)

دَالِهٌ
دَالِهٌ دال داله دالة and دَالِهَةٌ, (K,) each applied to a man, (TA,) [but the latter is of a form denoting intensiveness of signification,] Weak-minded. (K.)

مُدَلَّهٌ
مُدَلَّهٌ مدل مدله مدلة Bereft of his heart, or mind, or reason, in consequence of anxiety [&c.]: (JK:) or heedless in heart, bereft of reason, in consequence of excessive love of a woman, and the like: or one who will not keep, or retain, in his mind, or memory, (لَا يَحْفَظُ,) what he does or what is done to him: (K:) and one going to and fro in confusion, or perplexity, not knowing his right course. (TA.)

##### Türkçe

**دَلِهَ**
1 **دَلِهَ** دل دله دلة, muzâri‘ **دَلَهَ**, (TK,) mastar ismi **دَلَهٌ** (JK, K, TK) ve **دُلُوهٌ**, (K, TK,) O (bir adam, TK) kaygı ve benzeri şeyler sebebiyle kalbinden, yahut aklından, yahut idrakinden yoksun oldu; (JK, K, * TK;) bir adamın aklı karışıp şaşırdığı, yahut bocaladığı, öyle ki doğru yolunu göremediği zaman gibi, (يدله, [görünüşe göre ↓ **يُدَلَّهُ** yerine,]) bir kadına aşırı sevgi sebebiyle, yahut başka bir sebepten; (TA;) yahut çocuğunu kaybettiğinde kadın için olan gibi (↓ **كَمَا تُدَلَّهُ المَرْأَةُ عَلَى وَلَدِهَا**): (JK:) ve ↓ **دُلِّهَ** de, (JK,) mastar ismi **تَدْلِيهٌ**; (JK, S;) ve ↓ **تدلّه**; (K;) kaygı sebebiyle, (JK,) yahut sevgi, yahut arzu sebebiyle, (S,) yahut bir kadına aşırı sevgi sebebiyle: (K:) onun kalbinden, yahut aklından, yahut idrakinden yoksun oldu (mânâsına) gelirler; (JK, S, * K,) [yahut] **دَلِهَ** muzâri‘ **دَلَهَ**, (S, K,) mastar ismi **دَلَهٌ**; (TA;) ve ↓ **تدلّه**; (TA;) sevgi sebebiyle, (S,) yahut bir kadına aşırı sevgi ve kaygı sebebiyle: (TA:) şaşırdı yahut bocaladı ve doğru yolunu göremez oldu (demektir); (S, K, TA,) yahut bu iki fiilden ilkinin mânâsı: bir kadına aşırı sevgi sebebiyle, yahut kederden, delirdi yahut akıldan yoksun oldu: (K:) ve ↓ **دُلِّهَ**, o (bir adam) şaşırıp bocalar hâle getirildi ve doğru yolunu göremez oldu. (TA.) ― -b2- **دَلَهَ**, muzâri‘ **دَلَهَ**, (M, K,) mastar ismi **دُلُوهٌ**, (M, TA,) yahut **دَلْهٌ**, (TK,) O, kaygıdan yahut düşünceden uzak oldu; yahut [**عَنْ شَىْءٍ** bir şeyden] kaygısız olacak şekilde uzaklaştırıldı [ondan]. (M, K.) Ve **دَلِهَتْ عَنْ اـِلْفِهَا**, ve **عَنْ وَلَدِهَا**, (S’nin üç nüshasında böyle,) yahut **دَلَهَتْ**, (S’nin nüshalarımdan birinde böyle,) muzâri‘ **دَلَهَ**, mastar ismi **دُلُوهٌ**, O (bir dişi deve) neredeyse hiç, yahut hiç, eşine yahut yoldaşına ve yavrusuna özlem duymaz oldu. (AZ, S.)

**دلّههُ**
2 **دلّههُ** دله دلهه دلهة, mastar ismi **تَدْلِيهٌ**, (S, K,) sevgi hakkında söylenir, (S,) yahut bir kadına aşırı sevgi hakkında, (K,) ve kaygı hakkında, (TA,) Onu kalbinden, yahut aklından, yahut idrakinden yoksun bıraktı: (K:) yahut onu şaşırmış yahut bocalamış hâle getirdi ve doğru yolunu göremez oldu. (S, TA.) 1’e de bak, dört yerde.

5 **تَدَلَّهَ** 1’e bak, iki yerde.

**ذَهَبَ دَمُهُ دَلْهًا**
**ذَهَبَ دَمُهُ دَلْهًا** ذ Onun kanı boşa gitti; değersiz bir şey gibi, kısas yapılmaksızın ve bir diyet ile tazmin edilmeksizin. (S, K.)

**دَلُوهٌ**
**دَلُوهٌ** دل دلى دلو دلوه دلوة Eşine yahut yoldaşına yahut yavrusuna neredeyse hiç, yahut hiç, özlem duymayan bir dişi deve: AZ “Develer Kitabı”nda böyle der. (S.)

**دَالِهٌ**
**دَالِهٌ** دال داله دالة ve **دَالِهَةٌ**, (K,) her biri bir adama uygulanır, (TA,) [fakat ikincisi mânânın şiddetliliğini bildiren bir kalıptandır,] Zayıf akıllı. (K.)

**مُدَلَّهٌ**
**مُدَلَّهٌ** مدل مدله مدلة Kaygı [vb.] sebebiyle kalbinden, yahut aklından, yahut idrakinden yoksun: (JK:) yahut kalbi gaflette, akıldan yoksun, bir kadına aşırı sevgi ve benzeri şeyler sebebiyle: yahut zihninde yahut hafızasında, (**لَا يَحْفَظُ,**) yaptığı şeyi yahut kendisine yapılan şeyi tutmayan yahut muhafaza etmeyen kimse: (K:) ve şaşkınlık yahut bocalama içinde gidip gelen, doğru yolunu bilmeyen kimse. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%87/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَلِهَ
دَلِهَ A ( n. ac. دَلَه 4 ,  دُلُوْه 27 ),
a.  Was or became frenzied, frantic ( with grief &  c. ).

دَلَّهَ
دَلَّهَ II ,
a.  Frenzied, drove frantic.

تَدَلَّهَ
تَدَلَّهَ V ,
a.  see I .

دَاْلِه
دَاْلِه 21 ,
a.  Weak-minded.

دَلْهًا
دَلْهًا
a.  In vain, to no purpose, for nothing.

##### Türkçe

دَلِهَ
**دَلِهَ** A (isim-fiil: **دَلَه** 4, **دُلُوْه** 27),
fiil. Keder ile (bir şeye) çılgınlaşmış, delirmiş oldu.

دَلَّهَ
**دَلَّهَ** II,
fiil. Çılgınlaştırdı, deli etti.

تَدَلَّهَ
**تَدَلَّهَ** V,
fiil. I’e bak.

دَاْلِه
**دَاْلِه** 21,
sıfat. Zayıf akıllı.

دَلْهًا
**دَلْهًا**
zarf. Boşuna, bir maksada yönelik olmaksızın, hiçbir şey için.
