# دلو (د-ل-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%84%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Delv(dal) : Kova demektir

- Harfler: د - ل - و
- Kur'an'da: 5 geçiş · 4 ayet · 5 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [دَلْوَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88/siga/%D8%AF%D9%8E%D9%84%D9%92%D9%88%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | فَعْلَهُ | Onun kovası | 1 | 1 | [12:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88/ayet/12:19.md) |
| [فَأَدْلَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%AF%D9%92%D9%84%D9%8E%D9%89.md) | فَأَفْعَلَ | Hemen sarkıttı | 1 | 1 | [12:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88/ayet/12:19.md) |
| [فَتَدَلَّى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%91%D9%89.md) | فَتَفَعَّلَ | Hemen sarktı | 1 | 1 | [53:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88/ayet/53:8.md) |
| [فَدَلَّاهُمَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%91%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%8E%D8%A7.md) | فَفَعَّلَهُمَا | Hemen ikisini sarkıttı | 1 | 1 | [7:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88/ayet/7:22.md) |
| [وَتُدْلُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D8%AF%D9%92%D9%84%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَتُفْعِلُوا | Ve sarkıtmayın | 1 | 1 | [2:188](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88/ayet/2:188.md) |

## Mücavir kökler — 34 mücavir (50 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ayakkabının yüzü için kullanılan meşin demektir
2. [طفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Ve ikisi yapmaya başladı
3. [ورق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yaprak
4. [بضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bud parça et demektir
5. [ورد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Gül demektir
6. [غلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ğulam, Genç, delikanlı demektir
7. [غرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğerer, “Ğerer” çuval demektir
8. [سير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Gezerler
9. [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ağaç
10. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Açığa çıkarırsınız
11. [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
12. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İsm hurmadan yapılan içkidir
13. [سرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Serer üstüne oturulan kanepe türü divandır
14. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Beyn topraktaki yarık demektir
15. [ندو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Nedve halkın toplandığı yerdir
16. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Nihayet, son demektir
17. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
18. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
19. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
20. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Onların malları
21. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
22. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ekel pas demektir
23. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
24. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
25. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
26. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
27. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Gem demektir
28. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bahçe demektir
29. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
30. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
31. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
32. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
33. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
34. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دلو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nakıs (lâm harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%B9.md), [جذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%A8.md), [حبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%84.md), [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kovayı kuyuya sarkıtmak, derinliğe vasıta uzatarak bir şeyi çekip çıkarmak veya aşağı doğru sarkmak |
| Çekirdek Özet 2 | Bir hedefe veya mertebeye ulaşmak için vasıta, hile veya aracı öne sürerek yukarıdan aşağıya ya da derinliğe doğru sarkıtma ve uzanma |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sisteme nüfuz etmek veya bir menfaati elde etmek amacıyla kurumsal veya ahlaki düzeyi aşağı çekerek aracı mekanizmaları devreye sokma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel su kovası veya rüşvet ile sınırlayarak şeytanın insanı aldatma stratejisindeki derece derece aşağı çekme nüansını ve manevi iniş boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دل | Bir şeye doğru uzanma, bir hedefe yöneltme, işaret etme ve yol gösterme; çekirdeğin bu ana karakteri [دلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%83.md) kökünde temas ederek bastırıp ovalama, [دلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%84.md) kökünde ise açık bir işaretle kılavuzluk etme anlamlarında görülür. | و | İki harfli çekirdeğin taşıdığı yöneltme ve uzanma hareketini dikey eksene ve derinliğe taşır; bir bağ veya ip vasıtasıyla boşluğa doğru sarkıtma, derece derece aşağı indirme ve gizli derinliklere araç uzatma nüansını kazandırır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir açıklıktan diğer tarafa geçişi, bir kapıdan veya sınırdan içeri doğru hareket başlatmayı ifade eder. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Harekete istikamet vermeyi, uzaktan kontrol etmeyi ve bir hedefe doğru sevk edici uzanmayı temsil eder. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki unsuru birbirine bağlayan ipi, ilişkilendirmeyi ve süreklilik arz eden bağı simgeler. |
| دلو | Kapıdan veya açıklıktan bir bağ vasıtasıyla hedefe doğru yönelip sarkma | Bir açıklıktan (kuyu ağzı, sınır) bağlı bir araç veya irtibat ipi yardımıyla derinliğe doğru yönelme, sarkma ve bu yolla bir nesneye erişme hareketinin bütünüdür. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Derin bir kuyudan su çekmek için kullanılan deri veya ahşap kova; bu kovayı kuyuya bir ip yardımıyla aşağıya doğru sarkıtmak veya kişinin kendisini bir boşluğa, yardan aşağıya sarkıtmasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem kullanımında kova atmak, nasip ve rızık arayışında bir vesileye başvurmayı temsil eder; Ebu'l-Esved ed-Düelî'ye nispet edilen beyitte bu kullanım şöyle geçer: وليس الرزق عن طلب حثيث / ولكن ألق دلوك في الدلاء |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin davasını veya delilini hâkime sunması, arzusuna ulaşmak için aracı koyması veya malı yetkililere aktarması anlamında erken Arapçada kullanılmıştır: أدلى بحجته ve أدلى بماله إلى الحاكم |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, el-Mufradāt, Lisānü’l-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde دلو kökü, su çekme aracı olan kova ve dikey düzlemde bir şeyi aşağı doğru salma/sarkıtma eylemiyle doğrudan örtüşen kadim bir ortak mirası temsil eder. İbranicede kova veya su çekme kabı anlamına gelen dĕlî (דְּלִי) ve su çekmek, yukarı kaldırmak anlamındaki dālāh (דָּלָה) biçimleri fonetik ve semantik açıdan Arapça kökle tam bir denklik içindedir. Süryanicede dlaw (ܕܠܰܘ) ve dlaytā (ܕܠܰܝܬܳܐ) sözcükleri su çekmek ve kova anlamlarını korur; Akadcada ise dalû sözcüğü su çekmek, kovayla sulamak veya kovanın kendisi işlevini karşılar. Bu filolojik katman, kökün Afro-Asyatik ana gövdesinden itibaren temel su temin mekanizması olan dikey sarkıtma ve ipten güç alarak derinlikten bir şey çıkarma eylemi etrafında şekillendiğini, Arapçada bu fiziksel hareketin hem rüşvet ve hile yoluyla hedefe sızma hem de aldatıcı bir vaatle birini mertebesinden aşağı kaydırma gibi soyut mecazlara genişlediğini gösterir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Foreign Vocabulary of the Qur’an.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Deri kova ve kovayı kuyuya salma eylemi | Fiziksel olarak kovayı ipe bağlayıp derinliğe salma hareketi, zamanla delil sunma, rüşvetle nüfuz etme ve hile ile derece düşürme mecazlarına evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice dālāh / dĕlî, Süryanice dlaytā, Akadca dalû | Bütün merkezi Sami dillerinde kova, su çekme ve dikey eksende kova sarkıtma anlamı ortak morfo-semantik mirastır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak su temin terminolojisi | Nil ve Bereketli Hilal tarım havzalarındaki sulama sistemleriyle bağlantılı kova/çekme mekanizmalarının erken dilsel yansımasıdır. | Güçlü |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دلو | Anlamlı | Sarkıtmak, kova ile su çekmek | Kovayı veya kendini bir boşluğa, derinliğe doğru salmak; vesileye başvurmak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [دول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84.md) | Anlamlı | Dönüşümlü olmak, el değiştirmek | Bir şeyin bir durumdan diğerine veya bir elden diğerine geçmesi, tedavül etmesi. | Zaman ve iktidarın iniş çıkışlı yer değiştirmesi bakımından dolaylı ilişkilidir; Kur'an'da geçer. |
| لدو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Bu diziliş klasik kaynaklarda kök olarak müstamel kabul edilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [لود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%AF.md) | Anlamlı | Sığınmak, korunmak | Bir şeye sarılmak, sığınak aramak, yönelmek (lâde-yelûdü). | Eksen etrafında dönme veya tutunma nüansı taşır; Kur'an'da geçmez. |
| [ودل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%84.md) | Anlamlı | Yavaş ve ağır yürümek | Bedensel gevşeklik veya ağırlıkla hareket etmek, salınmak. | Salınma hareketi boyutuyla zayıf semantik bağ taşır; Kur'an'da geçmez. |
| [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) | Anlamlı | Doğurmak, meydana getirmek | Bir canlının bir bedenden dışarı çıkması, neslin türemesi. | İçeriden dışarıya intikal ve bağ ile türeme bakımından hedef kökle uzaktan akrabadır; Kur'an'da geçer. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دلو | Merkez | Dikey eksende araç uzatmak, sarkıtmak ve derinliğe salmak | Bir araç veya bağ vasıtasıyla yukarıdan aşağıya doğru uzanarak gizli veya derin bir hedefe ulaşmayı ifade eder. | Fiziksel kova salmaktan rüşvet ve hileli inişe kadar vasıtalı erişimi kapsar. |
| [نزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%B9.md) | Komşu | Bir şeyi bulunduğu yerden söküp çekip çıkarmak | Vasıtanın sarkıtılmasından ziyade, kuvvet uygulayarak yerinden koparıp çekme eylemine odaklanır. | Kuyudan su çekerken kovayı yukarı çekme anını anlatır ancak aşağı salmayı içermez. |
| [جذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%A8.md) | Komşu | Kendine doğru çekmek, cezbetmek | Nesneyi kendi yönüne doğru sürüklemeyi anlatır; dikey kuyu ve kova vasıtasını içermez. | Doğrudan bir çekim kuvvetine dayanır, basamaklı sarkıtma nüansı yoktur. |
| [حبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%84.md) | Komşu | Bağ, ip ve irtibat vasıtasıyla bağlamak | Eylemin kendisine değil, sarkıtma ve bağlamayı sağlayan vasıtanın zatına yoğunlaşır. | Eylemin aracı olan ipi ve ahdi kurar, dikey iniş hareketini doğrudan bildirmez. |
| [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) | Komşu | Serbest bırakmak, akıtmak, elçi göndermek | Bir şeyi kendi haline bırakarak veya bir görevle öne doğru yöneltmeyi anlatır; derinliğe sarkıtma şartı yoktur. | Kontrollü bir ip bağıyla aşağı uzanmaktan çok serbest kılma veya yönlendirmedir. |
| [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) | Zıt | Yukarı kaldırmak, yüceltmek | Aşağıya doğru sarkıtmanın, derinliğe salmanın ve basamak düşürmenin tam karşıtı olarak yukarı çekmeyi ve mertebeyi yükseltmeyi ifade eder. | Dikey eksende aşağı yönelişin mutlak zıddıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دلو | Kovayı sarkıtmak, derinliğe vasıta uzatmak | Fiziksel kova salma ve mecazen aracı ile hedefe yaklaşma, kademe düşürme. | Kesin |
| Latince | Haurire, demittere | Su çekmek, aşağıya sarkıtmak | Haurire su çekmeyi ve tüketmeyi, demittere ise dikey olarak aşağı indirmeyi karşılar; kökün hileli sarkıtma boyutunu tam taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | Lower, dangle, draw water, bribe | Sarkıtmak, kuyuya kova salmak, yemlemek/rüşvet vermek | Lower dikey indirmeyi, dangle asılı tutup sarkıtmayı, to draw water su çekmeyi karşılar; bütün mecazları tek kelime veremez. | Güçlü |
| Almanca | Herablassen, schöpfen | Aşağı salmak, su çekmek | Herablassen aşağı sarkıtmayı, schöpfen derinlikten kepçe veya kovayla almayı anlatır; ahlaki aldatma nüansı dışarıda kalır. | Güçlü |
| Fransızca | Puiser, descendre | Su çekip çıkarmak, aşağı indirmek | Puiser kuyu kaynağından çekmeyi, descendre ise derece derece aşağıya inmeyi ve indirmeyi aktarır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دَلْوَهُ / فَأَدْلَى | Fiziksel kova ve kovayı kuyuya sarkıtma | Kuyudan su temin etmek amacıyla maddi vasıtanın derinliğe salınması bağlamı (Yûsuf [12:19](https://lisan.digital/tr/ayet/12:19.md)). |
| فَتَدَلَّى | Yakınlaşmak için yukarıdan aşağıya doğru süzülüp sarkma | Vahiy elçisinin Cebrail veya ilahi tecellinin peygambere yaklaşırken dikey mesafeyi katetmesi bağlamı (Necm [53:8](https://lisan.digital/tr/ayet/53:8.md)). |
| فَدَلَّاهُمَا | Aldatıcı bir vasıta ve sahte vaatle derece düşürme | Şeytanın Âdem ve eşini hileyle yüce mertebelerinden günah zeminine kademe kademe indirmesi bağlamı (A'râf [7:22](https://lisan.digital/tr/ayet/7:22.md)). |
| وَتُدْلُوا | Haksız menfaat sağlamak için yetkililere malı aktarma / rüşvet verme | Hâkimlerin ve yöneticilerin önüne haksız kazanç sağlamak amacıyla malı yem veya rüşvet olarak sürme bağlamı (Bakara [2:188](https://lisan.digital/tr/ayet/2:188.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rüyetullah ve mirac hadisesinde tecelli ve kurbiyet | Necm suresindeki تدلى ifadesinin Allah'ın tecellisine mi yoksa Cebrail'in inişine mi raci olduğu tartışması; tenzih ilkesi çerçevesinde mekânsal inişin reddi. | Maddi mekândan münezzeh bir kurbiyet ve tezahür nüansı. |
| Fıkıh | Yargı etiği, rüşvet ve haram kazanç yolları | Bakara [2:188](https://lisan.digital/tr/ayet/2:188.md)'deki تدلوا lafzından hareketle rüşvetin (rüşve), davanın haksız yere hâkime taşınmasının ve yargı mekanizmasının batıl menfaate alet edilmesinin haramlığı. | Haksız hüküm elde etmek için yargı organına menfaat uzatma eylemi. |
| Tefsir | İblis'in iğva yöntemi ve insanı aldatma psikolojisi | Şeytanın insanı birdenbire değil, içi boş bir kovayı kuyuya salar gibi vaatlerle kandırıp derece derece sukut ettirmesi (غرور ile tedliye). | Aldatıcı ümit vererek yüksek makamdan aşağıya düşürme. |
| Hadis | Kova ile su çekme metaforu ve rüya tabirleri | Peygamberimizin rüyasında kuyudan kova ile su çektiğini, ardından Ebû Bekir ve Ömer'in kovayı devralışını anlatan rivayetlerde kova hilafet ve velayet vasıtası sayılmıştır. | Topluma hizmet ve sorumluluk üstlenme vasıtası. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul ile ilahi vahiy ve hidayet arasındaki irtibat | Kurbiyet ve vesile | Yüksek hakikatlerin insanın algı düzeyine indirilmesi veya insanın manevi mertebesinden düşürülmesi | Vahyin tecellisi dikey bir yakınlaşma iken, şeytanın iğvası insanı hakikat seviyesinden günaha sarkıtma mekanizmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Bilinmeyen bir derinlikten veri ve hakikat elde etme | Araştırma vasıtası ve metot | Görünmeyen veya derinlerde gizli olan bilgiyi kuramsal araçlarla açığa çıkarma | Kovanın karanlık kuyuya salınması gibi, zihni metotların bilgi kuyusuna daldırılarak hakikatin çekilmesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve adalet mekanizmalarına gayrimeşru müdahale | Rüşvet ve yargıyı manipüle etme | Karar verici otoriteyi maddi veya nüfuz araçlarıyla kendi çıkarına doğru yönlendirme | Hâkimlere mal sarkıtmak, kamu gücünü şahsi menfaatler lehine bükerek adaletin zeminini aşağı çekmektir. | Kesin |
| İktisadi | Menfaat temini için piyasa ve sermaye araçlarını yönlendirme | Haksız transfer ve finansal yem | Kendi sermayesini haksız bir kazanç elde etmek amacıyla regülasyonların arasına sürme | Meşru ticaret yerine aracılar ve rüşvet çarkları vasıtasıyla başkalarının malını batıl yolla tüketme girişimidir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel gradyanı boyunca dikey yer değiştirme ve kuyu fonksiyonu | Fizikte yerçekimi potansiyel kuyusuna bir kütlenin salınması veya elektrik potansiyeli farkında bir yükün yüksek potansiyelden düşük potansiyele doğru hareket ettirilmesiyle aynı matematiksel yapıyı taşır; derinliğe doğru bir bağ ile iniş iş üretme ve seviye değişimidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal yozlaşmada vesayet ve çıkar aktarımı mekanizması | Sosyoloji ve hukukta, karar alıcı elitlere gayriresmî kanallardan kaynak aktararak adalet terazisini aşağı doğru saptırma ve toplumsal aktörleri kademeli olarak yozlaşma çukuruna çekme dinamiğidir. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca fiziksel olarak kuyudan su çekilen kova nesnesine veya hukuk bağlamında klasik dar rüşvet tanımına hapsetmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece fiziksel kova değil; varlık mertebeleri arasında dikey iniş (vahiy kurbiyeti), hile ile ahlaki seviyeyi çökertme (şeytanın tedliyesi) ve meşru olmayan aracı mekanizmalarla kamu düzenini ifsat etme eylemlerinin tamamını kuşatan ontolojik ve ahlaki bir sarkma/sarkıtma dinamiğidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | A'râf [7:22](https://lisan.digital/tr/ayet/7:22.md)'deki kullanımı sadece basit bir kandırma saymak, şeytanın insanı boş bir ümit ipine bağlayıp basamak basamak günaha düşürdüğü stratejik aşamaları gözden kaçırmaya; Bakara [2:188](https://lisan.digital/tr/ayet/2:188.md)'i dar rüşvetle sınırlamak ise yargı mekanizmasını dolaylı yollardan manipüle eden çağdaş lobicilik ve nüfuz ticaretini Kur'an'ın yasak kapsamı dışında görme hatasına yol açar. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın dikey hiyerarşisinde aşağı inişin ve derinliğe vasıta uzatmanın hem hayırlı (vahiy ve rızık) hem de yıkıcı (şeytani iğva ve rüşvet) yönlerini aynı kök dinamiği altında gösterdiği için önemlidir. İnsanın düşüşünün (sukut) birdenbire değil, aldatıcı bir ip ve kovayla tedrici olarak gerçekleştiğini kavratır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış ve cennetten iniş kıssasında şeytanın vesvese taktiğini anlatan ayetlerde (A'râf [7:22](https://lisan.digital/tr/ayet/7:22.md)), iktisadi ve kazai adaleti tesis eden hüküm ayetlerinde (Bakara [2:188](https://lisan.digital/tr/ayet/2:188.md)), peygamberin vahiy alış anındaki kurbiyet tasvirinde (Necm [53:8](https://lisan.digital/tr/ayet/53:8.md)) ve kıssalardaki rızık/kurtuluş arayışlarında (Yûsuf [12:19](https://lisan.digital/tr/ayet/12:19.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şeytanın insanı aniden bir uçuruma attığı zannını düzeltir; aksine onu bir kova gibi aldatıcı vaatlerle adım adım aşağı sarkıttığını gösterir. Ayrıca rüşvetin sadece elden para vermek değil, karar mercilerine doğru menfaat sarkıtarak adaleti felç eden her türlü dolaylı nüfuz çabası olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir derinliğe kuyu kovasını iple sarkıtmak veya bir nesneyi yüksek bir noktadan boşluğa doğru uzatmak.
- Soyut anlam: Bir hedefe ulaşmak, bir mertebeyi değiştirmek veya bir menfaati elde etmek amacıyla aracı bir vasıta kullanarak dikey mesafeyi katetmek; tedrici olarak aşağı çekmek veya gizli derinliklere nüfuz etmek.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin potansiyel düzeyini veya karar mekanizmasını harici bir bağ ve vasıta (rüşvet, hile, araç) yoluyla manipüle ederek mertebe kaybına yol açan dikey etkileşim vektörü.
- LaTeX modeli: $$V(z) = - \nabla \Phi(z) \cdot u(t)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\Phi(z)$ potansiyel mertebe veya yükseklik fonksiyonunu, $z$ dikey konumu veya ahlaki/kurumsal dereceyi temsil eder. $-\nabla \Phi(z)$ yüksek potansiyelden derinliğe/aşağıya doğru olan doğal çekim gradyanıdır. $u(t)$ sisteme dışarıdan uzatılan vasıtayı, ipi veya menfaat aracını simgeler. $V(z)$ ise kovanın sarkıtılmasıyla veya şeytanın/rüşvetçinin aracı devreye sokmasıyla nesnenin veya sistemin aşağı doğru yönelen hız ve hareket vektörünü gösterir. Eksi işareti hareketin yücelikten düşüşe, derinliğe doğru iniş karakterine işaret eder.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%84%D9%88/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:188](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88/ayet/2:188.md) — وَتُدْلُوا

وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Mallarınızı aranızda batıl ile yemeyin. Ve insanların mallarından bir kısmını, siz bildiğiniz halde günahla yemek için onları hakimlere aktarmayın.

### [Araf 7:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88/ayet/7:22.md) — فَدَلَّاهُمَا

فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْءَاتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ

Meal (IK): Böylece onların ikisini de baştan çıkarıp aldattı. Ağaçtan tadınca ayıp yerleri kendilerine göründü. İkisi de kendilerini cennetin yaprağıyla örtmeye başladılar. Rabbları da onlara: Ben sizi o ağaçtan men’etmedim mi? Ve şeytan size apaçık bir düşmandır, demedim mi? diye nida etti.

### [Yusuf 12:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88/ayet/12:19.md) — فَأَدْلَى · دَلْوَهُ

وَجَاءَتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ فَأَدْلَى دَلْوَهُ قَالَ يَابُشْرَى هَذَا غُلَامٌ وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Bir kervan gelip sucularını gönderdiler. O da kovasını salıp dedi ki: Müjde; işte bir oğlan. Onu bir mal olarak sakladılar. Allah, yaptıklarını bilendir.

### [Necm 53:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88/ayet/53:8.md) — فَتَدَلَّى

ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى

Meal (IK): Sonra yaklaştı, derken sarkıverdi.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Delv(dal) : Kova demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال اللام و و ء ي معهما
د ل و، ل د ي، د و ل، د أ ل، أ د ل، و ل د، ل و د مستعملات
دلو:
جمع الدَّلْوِ الدِّلاء، والعَدَدُ أَدْلٍ، والكثيرُ دُلِيًّ ودِلِيٌّ.
والدَّلاةُ: الدَّلْوُ، وأَدْلَيْتُها: أَرْسَلْتُها في البِئر، وقول الله -عزَّ وجلَّ-: "فأدْلَى دَلْوَه قال يا بُشرَى"، ودَلَوْتُها: مَلأَتُها ونزَعتُها من البئر مَلأَى، قال الراجز:
يْنزَعُ من جَمّاتِها دَلْوَ الدّالْ
أي نَزْعَ النازِع.
والدَّاليةُ شيءُ يُتَّخَذُ من خُوصٍ وخَشَب يُستَقَى به بحبالٍ يُشدُّ في رأس جِذعٍ طويل، والإِنسانُ يُدْلي شيئاً في مَهْواة ويَتَدلَّى هو نفسُه.
وأَدْلَى فُلان بحُجَّته أي احتَجَّ بها، وأَدْلَى بها إلى الحاكم: رَفُعها إليه.
لدى:
لَدَى معناها عندَ، يقال: رأيتُه لدى بَاب الأمير، وجاءني أمر من لَدَيْك أي من عندك، وقد يحسُن من لدُنْك بهذا المعنى، ويقال في الإِغراء: لدَيْكَ فلاناً كقولكَ عليكَ فلاناً، كقول القُطامي:
إذا التَيّازُ ذو العَضَلاتِ قلنا		لَدَيْكَ لَدَيكَ ضاقَ بها ذراعاً
ويُروي: إِليكَ إليك على الإغِراء.
دول:
الدُّولةُ والدَّوْلةُ لغتان، ومنه الإدالة، قال الحَجّاج: إِنّ الأرضَ ستُدالُ مِنّا كما أدَلنا منها أي نكون في بَطْنها كما كُنّا على ظَهْرها.
وبنُو الدِّول: حَيٌّ من بني حنيفة.
دءل:
بنو الدُّئِل حَيٌّ بَكْرِ بنِ عَبْدِ مَناف بن كنانة.
والدَّأَلانُ: مِشيةٌ فيها ضَعْفٌ وعَجَلةٌ.
والدُّؤلُولُ: الداهيةُ من دواهي الدِّهْر الشديدة، والجمعُ الدَّآليل.
أدل:
الإِدْلُ: ضَرْبٌ من اللَّبَن يَتَغَيَّر عن مَحْضِه فيَصير إِدْلاً.
ولد:
الوَلَدُ اسم يجمعُ الواحدَ والكثيرَ، والذكَر والأنْثَى سَواء والوَليدُ: الصَّبِيُّ، والوليدةُ: الأَمَةُ.
واللِّدَةُ: مثلُكَ في السِّنِّ.
ووَلَدُ الرجل ووُلْدُه في معنىً، ووَلَدُه ورَهطُه في معنىً.
ويقال: مالُه ووَلَدُه أي ورَهْطُه، ويقال: وُلدُه.
والوِلْدةُ: جماعة الأولاد، وقال يصف صَيّاداً:
سِمْطاً يُرَبِّي وِلْدَةً زَعلابِلا
ويقال في تفسير قوله تعالى: "لم يَزِدْهُ مالُه ووَلَدُه إِلاُّ خَسارا" أي رَهطُه.
وشاةٌ والدٌ: حاملٌ، والجميع وُلَّد، وإِنّها لَبِّينةُ الوِلاد.
والوِلادة: وَضْع الوالدةِ وَلَدَها.
وجارية مُوَلَّدة: وُلِدَتْ بين العرب ونَشأَتْ مع أولادهم، ويَغْذونها غِذاء الوَلَد ويُعَلِّمونها من الأدب مثلَ ما يُعَلِّمون أولادَهم، وكذلك المُوَلَّد من العبيد.
وكلامٌ مُوَلَّد: مُسْتَحدَث لم يكن من كلام العرب.
وأمّا التليدة من الجَواري فهي التي تُولَدُ في مِلك قَوْمٍ وعندَهم أَبَواها.
لود:
الأَلوَدُ: الذي لا يكاد يَميل إلى غَزَل أو عِشق، لا ينقاد لأمرٍ، وقد لَوِدَ يَلْوَدُ لَوَداً، وقوم أَلْوادُ، وهذه من النَّوادِر.

##### Türkçe

باب **الدال** **اللام** **و** **و** **ء** **ي** معهما
**د ل و**، **ل د ي**، **د و ل**، **د أ ل**، **أ د ل**، **و ل د**، **ل و د** kullanımdadırlar.

**دلو**:
**الدَّلْو**’nun çoğulu **الدِّلاء**’dır; sayı (azlık çoğulu) **أَدْلٍ**’dir; çok olanı **دُلِيًّ** ve **دِلِيٌّ**’dur.
**الدَّلاةُ**: **الدَّلْو**’dur; “onu sarkıttım” anlamında **أَدْلَيْتُها**: onu kuyuya saldım. Yüce ve aziz olan Allah’ın sözü: “فأدْلَى دَلْوَه قال يا بُشرَى”; ve **دَلَوْتُها**: onu doldurdum ve onu dolu olarak kuyudan çektim. Râciz dedi ki:
يْنزَعُ من جَمّاتِها دَلْوَ الدّالْ
Yani: çekenin çekişi.
**الدَّاليةُ**: hurma yaprağı lifinden ve ağaçtan yapılan bir şeydir; iplerle onunla su çekilir; uzun bir gövdenin başına bağlanır. İnsan bir şeyi bir uçuruma sarkıtır ve kendisi de bizzat sarkar.
“Falanca delilini ortaya koydu” anlamında **أَدْلَى**: onunla delil getirdi; “onu hâkime sundu” anlamında **أَدْلَى بها إلى الحاكم**: onu ona yükseltti (ulaştırdı).

**لدى**:
**لَدَى**’nın manası “yanında”dır; “emirin kapısının yanında onu gördüm” denir. “Senden bir iş geldi” anlamında **من لَدَيْك** yani “senin yanından”; bu manada **من لدُنْك** da güzel olabilir. Teşvikte (الإِغراء) “falancayı yanında tut” anlamında **لدَيْكَ فلاناً** denir; senin “falancayı üzerine al” sözün gibi. **القُطامي**’nin sözü gibi:
إذا التَيّازُ ذو العَضَلاتِ قلنا		لَدَيْكَ لَدَيكَ ضاقَ بها ذراعاً
Ve “teşvik üzere: ‘sana, sana!’” diye **إِليكَ إليك** rivayet edilir.

**دول**:
**الدُّولةُ** ve **الدَّوْلةُ** iki lehçedir; ondan **الإدالة** (dönüştürme/elden ele geçirme) gelir. **الحَجّاج** dedi ki: “Şüphesiz yer bizden döndürülecek, tıpkı ondan bizi döndürdüğü gibi” yani onun karnında olacağız, tıpkı sırtında olduğumuz gibi.
**بنُو الدِّول**: Benî Hanîfe’den bir kabiledir.

**دءل**:
**بنو الدُّئِل**: Kinâne b. Abd Menâf b. Bekr’in bir kabilesidir.
**الدَّأَلانُ**: içinde zayıflık ve acele bulunan bir yürüyüştür.
**الدُّؤلُولُ**: zamanın şiddetli musibetlerinden bir musibettir; çoğulu **الدَّآليل**’dir.

**أدل**:
**الإِدْلُ**: sütün bir türüdür; saf hâlinden değişir de **إِدْلاً** olur.

**ولد**:
**الوَلَدُ** tekili ve çoğulu, erkek ve dişiyi eşit olarak toplayan bir isimdir. **الوَليدُ**: oğlan çocuğudur; **الوليدةُ**: cariyedir.
**اللِّدَةُ**: yaşta senin gibidir.
Erkeğin **وَلَدُه**’u ile **وُلْدُه**’u bir manadadır; onun **وَلَدُه**’u ile **رَهطُه**’u bir manadadır.
“Onun malı ve çoluk çocuğu” denir; yani onun **رَهْطُه**’u; ve **وُلدُه** denir.
**الوِلْدةُ**: çocukların topluluğudur. Bir avcıyı vasfederek dedi ki:
سِمْطاً يُرَبِّي وِلْدَةً زَعلابِلا
Yüce sözünün tefsirinde denir: “لم يَزِدْهُ مالُه ووَلَدُه إِلاُّ خَسارا” yani onun **رَهطُه**’u.
**شاةٌ والدٌ**: gebe; hepsi **وُلَّد**’dir; ve şüphesiz o, **لَبِّينةُ الوِلاد**’dır.
**الوِلادة**: doğuranın çocuğunu koyması (doğurması)dır.
**جارية مُوَلَّدة**: Araplar arasında doğmuş ve onların çocuklarıyla birlikte yetişmiştir; onu çocuğun gıdasıyla beslerler ve ona edepten, çocuklarına öğrettikleri gibi öğretirler; kölelerden **المُوَلَّد** de böyledir.
**كلامٌ مُوَلَّد**: Arapların sözünden olmayan, sonradan ortaya çıkarılmıştır.
Cariyelerden **التليدة** ise, bir kavmin mülkünde ve yanlarında, anne-babası da onların yanında iken doğan kimsedir.

**لود**:
**الأَلوَدُ**: neredeyse bir flörte yahut aşka meyletmeyen; bir emre boyun eğmeyen kimsedir. Ve **لَوِدَ يَلْوَدُ لَوَداً** (böyle oldu); **قوم أَلْوادُ** (bir topluluk böyledir). Bu, nadirlerdendir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدَلْوُ: واحدة الدِلاءِ التي يستقى بها وكذلك الدَلا بالفتح، الواحدة دَلاةٌ. وجمع الدَلْوِ في أقل العدد أَدْلٍ. والدَلْوُ: برجٌ من بروج السماء. والدَلْوُ: سمةٌ للإبل. وقولهم: جاء فلان بالدَلْوِ، أي بالداهية. والدالِيَةُ: المَنْجَنُونُ تديرها البقر، والناعورة يديرها الماء. ودَلَوْتُ الدَلْوَ: نزعتها. وأَدْلَيْتُها: أرسلتها في البئر لتمتلئ. ودَلَوْتُ الناقة دَلْواً: سِرْتُها سيراً رويداً. وادْلَوْلى، أي أسرع. ودَلَوْتُ الرجل ودَاليْتُهُ، إذا رفَقْت به وداريتَه. ودَلاَّهُ بغُرورٍ، أي أوقعه فيما أراد من تغريره، وهو من إدلاء الدَلْوِ. ودَلَوتُ بفلان إليك، أي استشفعت به إليك. وتَدَلَّى من الشجرة. وقوله تعالى: "ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى" أي تدلل. قال لبيد:
فَتَدَلَّـيْتُ عـلـيهـا قـافِـلاً		وعلى الأرض غَياياتُ الطَفَلْ
وأَدْلى بحجته، أي احتجَّ بها. وهو يُدْلي برحِمِه، أي يمتُّ بها. وأَدْلى بماله إلى الحاكم دَفَعَه إليه. ومنه قوله تعالى: "وتُدْلوا بها إلى الحُكّام" يعني الرشوة.

##### Türkçe

**الدَلْوُ**: onunla su çekilen **الدِلاءِ**’dan bir tanesi; aynı şekilde fetha ile **الدَلا**; bir tanesi **دَلاةٌ**’dır. Ve **الدَلْوِ**’nun en az sayıdaki cem‘i **أَدْلٍ**’dir. Ve **الدَلْوُ**: göğün burçlarından bir burçtur. Ve **الدَلْوُ**: develer için bir damgadır. Ve onların sözü: “Falan **بالدَلْوِ** geldi”, yani musibetle (geldi). Ve **الدالِيَةُ**: sığırın döndürdüğü **المَنْجَنُونُ**; ve **الناعورة**’yi su döndürür. Ve **دَلَوْتُ الدَلْوَ**: onu çekip çıkardım. Ve **أَدْلَيْتُها**: dolması için onu kuyuya saldım. Ve **دَلَوْتُ الناقة دَلْواً**: onu yavaşça bir yürüyüşle yürüttüm. Ve **ادْلَوْلى**: yani hızlandı. Ve **دَلَوْتُ الرجل** ve **دَاليْتُهُ**: ona yumuşak davrandığım ve onu idare ettiğim zaman. Ve **دَلاَّهُ بغُرورٍ**: yani onu, onu aldatmaktan istediği şeye düşürdü; ve bu, **الدَلْوِ**’yu salmaktan (türetilmiştir). Ve **دَلَوتُ بفلان إليك**: yani onunla sana şefaatçi oldum. Ve ağaçtan **تَدَلَّى**. Ve Yüce Allah’ın sözü: “ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى” yani nazlandı. Lebîd dedi ki:
فَتَدَلَّـيْتُ عـلـيهـا قـافِـلاً		وعلى الأرض غَياياتُ الطَفَلْ
Ve **أَدْلى بحجته**: yani onunla delil getirdi. Ve o, **يُدْلي برحِمِه**: yani onunla (akrabalık bağıyla) bağ kurar. Ve **أَدْلى بماله إلى الحاكم**: onu ona verdi. Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: “وتُدْلوا بها إلى الحُكّام” yani rüşveti (kasteder).

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- دلوت الدلو: إذا أرسلتها، وأدليتها أي: أخرجتها، وقيل: يكون بمعنى أرسلتها (قاله أبو منصور في الشامل) (أبو منصور الجبان الرازي، واسمه محمد بن علي، كنيته أشهر من اسمه، شيخ وقته في اللغة، وكتابه (الشامل) في اللغة كثر فيه الألفاظ اللغوية، وقابل الشواهد، وهو كتاب كبير في ثلاثة عشر مجلدا، رتبه على الحروف، كان يجالس علاء الدين ابن بويه، وكان الصاحب كافي الكفاة يعزه ويجله وتعاصر مع ابن سينا واجتمعا في مجلس العلاء. انظر: إنباه الرواة 4/176؛ ومعجم الأدباء 18/260؛ وبغية الوعاة 1/185)، قال تعالى: ﴿فأدلى دلوه﴾ [يوسف/19]، واستعير للتوصل إلى الشيء، قال الشاعر:
*وليس الرزق عن طلب حثيث**ولكن ألق دلوك في الدلاء*
(البيت لأبي الأسود الديلى. وهو في البصائر 2/606؛ والمحاسن والمساوئ للبيهقي ص 286؛ وتفسير الراغب ورقة 126)
وبهذا النحو سمي الوسيلة المائح، قال الشاعر:
*ولي مائح لم يورد الناس قبله ** معل وأشطان الطوي كثير*
(البيت للعجير السلولي. وهو في اللسان (ميح) ؛ وتفسير الراغب ورقة 126.
ورواية اللسان:
*ولي مائح لم يورد الماء قبله ** يعلي، وأشطان الدلاء كثير*
وعنى بالمائح لسانه؛ لأنه يميح من قلبه، وعنى بالماء الكلام، وأشطان الدلاء، أي: أسباب الكلام كثير لديه غير متعذر عليه)
قال تعالى: ﴿وتدلوا بها إلى الحكام﴾ [البقرة/188]، والتدلي: الدنو والاسترسال قال تعالى: ﴿ثم دنا فتدلى﴾ [النجم/8].

##### Türkçe

- **دلوت الدلو**: onu salıverdiğin zaman; ve **أدليتها** yani: onu çıkardığın zaman; ve denildi ki: “onu salıverdin” mânâsında olur (bunu Ebû Mansûr **الشامل**’de söylemiştir) (Ebû Mansûr el-Cebbân er-Râzî; adı Muhammed b. Ali’dir; künyesi adından daha meşhurdur; dilde zamanının şeyhidir; dildeki kitabı (**الشامل**) içinde lugavî lafızlar çoktur; şevâhidi karşılaştırmıştır; o, on üç ciltte büyük bir kitaptır; onu harfler üzerine tertip etmiştir; Alâeddîn İbn Bûye ile oturup kalkardı; ve es-Sâhib Kâfî’l-kufât onu aziz tutar ve yüceltirdi; İbn Sînâ ile aynı zamanda yaşadı ve Alâ’nın meclisinde bir araya geldiler. Bak: İnbâhü’r-ruvât 4/176; Mu‘cemü’l-udebâ 18/260; Buğyetü’l-vu‘ât 1/185), Yüce Allah dedi ki: ﴿فأدلى دلوه﴾ [Yûsuf/19]; ve bir şeye ulaşmak için ödünç alındı; şair dedi ki:
*وليس الرزق عن طلب حثيث**ولكن ألق دلوك في الدلاء*
(Beyit Ebü’l-Esved ed-Düelî’nindir. O, el-Besâir 2/606’da; el-Beyhakî’nin el-Mehâsin ve’l-mesâvî’inde s. 286’da; ve Râgıb’ın tefsirinde varak 126’dadır.)
Ve bu tarz üzere, vasıtaya **المائح** adı verildi; şair dedi ki:
*ولي مائح لم يورد الناس قبله ** معل وأشطان الطوي كثير*
(Beyit el-Uceyr es-Selûlî’nindir. O, Lisân’da (**ميح**) maddesinde; ve Râgıb’ın tefsirinde varak 126’dadır. Lisân’ın rivayeti:
*ولي مائح لم يورد الماء قبله ** يعلي، وأشطان الدلاء كثير*
Ve **المائح** ile onun dilini kastetti; çünkü o, kalbinden su çeker; ve su ile sözü kastetti; ve **أشطان الدلاء** yani: sözün sebepleri onun yanında çoktur; ona güç değildir.)
Yüce Allah dedi ki: ﴿وتدلوا بها إلى الحكام﴾ [el-Bakara/188]; ve **التدلي**: yaklaşma ve salıvermedir. Yüce Allah dedi ki: ﴿ثم دنا فتدلى﴾ [en-Necm/8].

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ل و * * الدَّلْوُ * التي يستقى بها وجمعها في القلة * أَدْلٍ * وفي الكثرة * دِلاَءٌ * و * دُلِيٌّ * كفعول و * الدَّالِيَةُ * المنجنون تديرها البقرة والناعورة يديرها الماء و * دَلاَ * الدلو نزعها وبابه عدا و * أدْلاَها * أرسلها في البئر وقد جاء في الشعر * الدَّالِي * بمعنى المدلي و * دَلاَّهُ * بغرور أوقعه فيما أراد من تغريره وهو من إدلاء الدلو و * دَلَوْتُ * بفلان إليك أي استشفعت به إليك وفي حديث عمر رضي الله عنه لما استسقى بالعباس رضي الله تعالى عنه ﴿و * دَلَوْنا * به إليك مستشفعين﴾ و * تَدَلَّى * من الشجرة وقوله تعالى ﴿ثم دنا فتدلى﴾ أي تدلل كقوله تعالى ﴿ثم ذهب إلى أهله يتمطى﴾ أي يتمطط و * أَدْلَى * بحجته أي احتج بها وهو يدلي برحمه أي يمت بها وأدلى بماله إلى الحاكم دفعه إليه ومنه قوله تعالى ﴿وتدلوا بها إلى الحكام﴾ يعني الرشوة

##### Türkçe

* د ل و * * **الدَّلْوُ** * onunla su çekilen şeydir; azlıkta onun cem‘i * **أَدْلٍ** * ve çoklukta * **دِلاَءٌ** * ve * **دُلِيٌّ** * (فعول vezninde) ve * **الدَّالِيَةُ** * öküzün döndürdüğü mancınıktır; ve * **الناعورة** * suyun döndürdüğü (dolaptır). Ve * **دَلاَ** * kovayı çekip çıkardı; ve onun bâbı **عدا**’dır. Ve * **أَدْلاَها** * onu kuyuya saldı. Ve şiirde * **الدَّالِي** * (lafzı) * **المدلي** * mânâsında gelmiştir. Ve * **دَلاَّهُ** * bir aldatma ile, onu kendi aldatmasından istediği şeye düşürdü; ve bu, kovayı salmaktan (olan) **إدلاء الدلو**’dandır. Ve * **دَلَوْتُ** * falanı sana (doğru) (vesile) kıldım; yani onu sana şefaatçi kıldım. Ve Ömer’in (Allah ondan razı olsun) Abbas ile (Allah Teâlâ ondan razı olsun) yağmur duası yaptığı hadiste: ﴿ve * **دَلَوْنا** * onunla sana, şefaat dileyenler olarak (yöneldik)﴾. Ve * **تَدَلَّى** * ağaçtan sarktı; ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿sonra yaklaştı da sarktı﴾ yani nazlandı; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿sonra ehline gitti, salınarak﴾ yani salına salına yürüdü. Ve * **أَدْلَى** * hüccetiyle; yani onunla delil getirdi. Ve o, rahmiyle **يدلي**; yani onunla (yakınlığını) ileri sürer. Ve malını hâkime doğru **أدلى**; onu ona verdi. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿ve onunla hâkimlere **تدلوا**﴾ yani rüşvet.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و ( *!الدَّلْوُ : م ) مَعْروفٌ ، وهي التي يُسْتَقى بها ، ( وقد تُذَكَّرُ ) ؛ قالَ رُؤْبَة :

تَمْشي *!بدَلْوٍ مُكْرَبِ العَراقي والتَّأْنيثُ أَعْلَى وأَكْثَر ، لأنَّهم يُصَغِّرُونَه على *!دُلَيَّة ؛ ( ج ) في أقَل العَدَدِ ( *!أَدْلٍ ) ، وهو أَفْعُلٌ ، قُلِبَتِ الواوُ ياءً لوُقوعِها طَرَفاً بعْدَ ضمَّةٍ ؛ ( و ) الكَثيرُ ( *!دِلاءٌ ) ، ككِتابٍ ، ( *!ودُلِيَ ) ، على فُعولٍ ، ( *!ودِلِيٌّ ) ، بكسْرِ الدالِ على فعُولٍ أَيْضاً ، ( *!ودَلَىُّ ، كعَلَى ) ؛ قالَ :
طامِي الجِمامِ لَمْ تُمَخِّجْه *!الدَّلَى وقيلَ : الدَّلَى جَمْع *!دَلاةٍ ، كفَلاةٍ وفَلىً .
( و ) *!الدَّلْوُ : ( بُرْجٌ في السَّماءِ ) ، سُمِّي تَشْبيهاً بالدَّلْوِ .
( و ) الدَّلْوُ : ( سِمَةٌ للإِبِلِ ) ، كأنَّه على هَيْئَتِها .
( و ) الدَّلْوُ : ( الَّداهِيَةُ . ) يقالُ : جاءَ فلانٌ *!بالدَّلْو ، أَي بالَّداهِيَةِ ؛ قالَ الراجزُ :
يَحْمِلْنَ عَنْقَاءَ وعَنْقَفِيرَا
*!والدَّلْوَ والدَّيْلَم والزَّفِيرَا ( *!والدَّلاةُ ) ، كحَصَاةٍ : ( دَلْوٌ صَغيرٌ ) ، والجَمْعُ الدَّلَى .
( *!ودَلَوْتُ *!وأَدْلَيْتُ : أَرْسَلْتُها في البِئْرِ ) لتَمْتلِىءَ .
وفي التَّهذِيبِ : *!وأَدْلَيْتها ؛ ومنهم مَنْ يقولُ : *!دَلَوْتها وأَنا *!أَدْلُوها ، *!وأَدْلُو بها ؛ ومنه قوْلُه تعالى : ﴿*!فأَدْلَى *!دَلْوَهُ﴾ ، أَي أَرْسَلَها إلى البِئْرِ ليَمْلأَها .
( *!ودَلاها ) *!يَدْلُوها *!دَلْواً : ( جَبَذَها ليُخْرِجَها ) مَلأَى .
قال الجَوهرِيُّ : وقد جاءَ في الشِّعْر *!الدَّالِي بمعْنَى *!المُدْلي ، وهو قَوْل الراجزِ :
يَكْشِفُ عن جَمَّاتِه *!دَلْوُ *!الدَّالْ

يَعْنِي المُدْلِي ( *!والدَّالِيَةُ : المَنْجَنُونُ ) تُدِيرُها البَقَرَةُ ) .
( و ) أَيْضاً : ( النَّاعُورَةُ ) يُدِيرُها الماءُ ؛ نَقَلَهما الجوهرِيُّ .
( و ) في المُحْكَم : *!الدَّالِيَةُ ( شيءٌ يُتَّخَذُ من خُوصٍ ) وخَشَبٍ يُسْتَقَى به بحِبالٍ ( يُشَدُّ في رأْسِ جِذْعٍ طَويلٍ ) ؛ وقد جاءَ في قَوْلِ مِسْكِين الدَّارمي ، وجَمْعُ الكُلِّ *!دَوَالِي .
وفي المِصْباحِ : *!الدَّالِيَةُ دَلْوٌ ونحوها وخَشَب يُصْنَع كهَيْئةِ الصَّلِيبِ ويُشَدُّ برأْسِ الدَّلْو ثم يُؤْخَذُ حَبْل يُرْبَط طَرَفُه بذلكَ وطَرَفه بجِذْعٍ قائِمٍ على رأْسِ البِئْرِ ويُسْقَى بها ، فهي فاعِلَةٌ بمعْنَى مَفْعولةٍ ، والجَمْعُ *!الدَّوَالي ؛ وشَذَّ الفارَابي وتَبِعَه الجوهرِيُّ ففَسَّرَها بالمَنْجَنُون ، انتَهَى .
( و ) الدَّالِيَةُ : ( الأَرْضُ تُسْقَى بدَلْوٍ أَو مَجَنُونٍ ) ؛ نَقَلَه ابنُ سِيدَه ، وهي فاعِلَةٌ بمعْنَى مَفْعولة .
قالَ : ( *!والدَّوَالي عِنَبٌ أَسْودُ غيرُ حالِكٍ ) وعَناقِيدهُ أعْظَمُ العَناقيدِ كُلِّها ، تَراها كأنَّها تُيُوس معلَّقة ، وعِنَبَة جافٌّ يتكَسَّرُ في الفَمِ مُدَحْرَج ويُزَبَّبُ ؛ حَكَاهُ أَبو حنيفَةَ .
( و ) الدَّالِيَةُ : ( بُسْرٌ يُعَلَّقُ فإذا أرْطَبَ أُكِلَ ) ، وبه فُسِّرَ حدِيثُ أمِّ المنذر العَدَوِيَّة ، قالتْ : دَخَلَ عليَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ومعه عليٌّ بنُ أَبي طالِبٍ ناقِهٌ ، قالت ولنا *!دَوَالٍ مُعلَّقة فقامَ رَسولُ اللَّهِ ، فأَكَلَ وقامَ عليٌّ يأَكْلُ فقالَ له : ( مَهْلاً فإنَّك ناقِهٌ ) ، فجلَسَ عليٌّ وأَكَلَ منها رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثم جعلت لهم سلْقاً وشَعِيراً ، فقالَ له النبيُّ صلى الله عليه وسلم ( مِن هذا أَصب فإنَّه أَوْفَقُ لكَ ) .

( *!وأَدْلَى الفَرَسُ وغيْرُهُ : أَخْرَجَ جُرْدانَه ليَبُولَ أَو يَضْرِبَ ) ، وكذا *!أَدْلَى العيرُ ؛ نَقَلَه ابنُ سِيدَه .
( و ) مِن المجازِ : أَدْلَى ( فلانٌ في فلانٍ ) ، إذا ( قالَ ) فيه قَوْلاً ( قَبِيحاً ) ؛ ومنه قوْلُ الشاعِرِ :
ولو شِئْتُ أَدْلى فِيكُما غَيْرُ واحِدٍ ( و ) مِن المجازِ : أَدْلَى ( برَحِمِه ) ، إذا ( تَوَسَّلَ ) وتَشَفَّع .
وفي الصِّحاحِ : وهو *!يَدْلِي برَحِمِه ، أَي يَمُتُّ بها .
( و ) مِن المجازِ : *!أَدْلَى بحقِّه و ( بحُجَّتِه ) ، إذا ( أَحْضَرَها ) ؛ كما في المُحْكَم والأساسِ .
وفي الصِّحاحِ : أَي احْتَجَّ بها ؛ زادَ غيرُهُ : وأَظْهَرَها .
وفي المِصْباح : أَثْبَتَها فوَصَلَ بها إلى دَعْواهُ .
وفي التهْذِيبِ : أَرْسَلهَا وأَتى بها على صحَّةٍ .
( و ) مِن المجازِ : أَدْلَى ( إليه بمالِهِ ) ، إذا ( دَفَعَه ) ، هكذا بالدالِ في النسخِ ومِثْله في المُحْكم .
ووَقَعَ في الصِّحاحِ والمِصْباحِ : رَفَعَه إليه ، بالرَّاء ، والمَعْنى صَحِيح .
قيلَ : ( ومنه ) قَوْله تعالى : ﴿( *!وتُدْلُوا بها إلى الحُكَّامِ )﴾ ، أَي تَدْفَعُونها إليهم رِشْوَةً .
وقالَ أَبو إسْحاق : مَعْنى تُدْلُوا في الأصْلِ مِن *!أَدْلَى *!الدلْو أَرْسَلَها في البِئْرِ ليَمْلأَها ، ومَعْنى أَدْلَى بحُجَّتِه أَرْسَلَها وأَتَى بها على صحَّةٍ ، فمعْنى *!وتُدْلُوا بها أَي تَعْملُونَ على ما يُوجِبُه *!الإدْلاءُ بالحُجَّةِ وتَخُونُونَ في الأَمانَةِ لتَأْكُلُوا فَرِيقاً مِنْ أَمْوالِ الناسِ بالإِثْمِ ، كأنَّه قالَ تَعْمَلونَ على ما يُوجِبُه ظاهِرُ الحُكْمِ وتَتْرُكُونَ ما قَدْ عَلِمْتُم أنَّه الحَقُّ .
وقالَ الفرَّاءُ : مَعْناهُ لا تُصانِعُوا بأَمْوالِكُم الحُكَّام ليَقْتَطِعُوا لكُم حقّاً لغيْرِكُم وأَنْتم تَعْلَمونَ أنَّه لا يحلُّ

لكُم .
قالَ الأزهرِيُّ : وهذا عنْدي أصَحّ القَوْلَيْن لأنَّ الهاءَ في بها للأَمْوالِ وهي ، على قولِ الزجَّاج ، للحُجَّةِ ولا ذِكْر لها في أَوَّل الكَلام ولا في آخِرِهِ .
( *!وتَدَلَّى : تَدَلَّلَ ) ؛ وبه فَسَّرَ الجوهرِيُّ قوْلَه تعالى : ﴿ثم دَنَا *!فتَدَلَّى﴾ ؛ قالَ : وهو مِثْل قَوْله : ﴿ثم ذَهَبَ إلى أَهْلِه يَتَمَطَّى﴾ ، أَي يَتَمَطَّط قالَ لبيدٌ ( يصف فرساً :
*!فَتَدَلَّيْتُ عَلَيْها قافِلاً
وعلى الأَرْضِ غَياياتُ الطَّفَلْ ( و ) *!تَدَلَّى ( من الشَّجرِ : تَعَلَّقَ .
( و ) مِن المجازِ : ( *!دَلَوْتُ النَّاقَةَ ) *!أَدْلُوها *!دَلْواً : ( سَيَّرْتُها رُوَيْداً ، ) أَي رفقَ بسَوْقِها ؛ قالَ الراجزُ :
لا تَعْجَلا بالسَّيْرِ *!وادْلُواها
لَبِئْسَما بُطءٌ ولا تَرْعاها ( و ) *!دَلَوْتُ ( فلاناً : رَفَقْتُ به ) ودَارَيْته وصانَعْته ؛ ( *!كَدَالَيْتُه ) ؛ نَقَلَهُ الجَوهرِيُّ وهو مَجازٌ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الدَّلاَةُ : النَّصيبُ مِن الشيءِ ؛ قالَ الراجزُ :
آلَيْتُ لا أُعْطِي غُلاماً أَبَدَا
*!دَلاتَهُ إني أُحِبُّ الأَسْوَدايُريدُ *!بدَلاتِه سَجْلَه ونَصِيبَه مِن الوُدِّ ، والأَسْودُ اسْمُ ابنِه .
*!وأَدلِ *!دَلْوَك في *!الدّلاءِ ، يُضْرَبُ في الحَثِّ على الاكْتِسابِ .
ويُجْمَعُ الدَّلْوُ أَيْضاً على *!دُليَّةٍ ، أَغْفَلَهُ هنا وأَوْرَدَه اسْتِطْراداً في نحو .
*!ودَلَوْتُ بفلانٍ إليك : أَي اسْتَشْفَعْتُ به إليك ، وهو مَجازٌ .
*!ودَلَّى العَيْرُ *!تَدْليةً : أَخْرَجَ جُرْدَانَه ليَبُولَ ؛ ومنه قوْلُ ابْنَة الخُسِّ لمَّا سُئِلَتْ عن مائَةٍ مِن الحُمُرِ فقالتْ : عازِبَةُ

الليْلِ وخِزْيُ المَجْلِسِ ، لا لَبَنَ فتُحْلَبَ ولا صُوفَ فتُجَزَّ ، إنْ رُبِطَ عَيْرُها *!دَلَّى وإن أَرْسَلَته وَلّى .
*!ودَلَّى الشَّيءَ في المَهْواةِ : أَرْسَلَه فيها ؛ وقولُ الشاعِرِ :
كأَنَّ راكِبَها غُصْنٌ بمَرْوَحَة
إذا *!تَدَلَّت بِهِ أَو شارِبٌ ثَمِلُيَجُوزُ أنْ يكونَ تَفَعَّلَتْ من الدَّلْوِ الذي هو السَّوْق الرَّفِيقُ ، كأنَّه *!دَلاَّها فتَدَلَّتْ ، وكَوْنه أَرادَ تَدَلَّلَتْ فكَرِه التَّضْعِيف فحوَّل إحْدَى اللاَّمَيْن ياءً ؛ كذا في المُحْكَم .
*!ودَلاَّهُما بغُرُورٍ : غَرَّهُما ، وقيلَ : أَطْعَمَهُما ؛ وأَصْلُه الرَّجُلُ العَطشانُ *!يُدَلّى في البِئْرِ ليَرْوَى من مائِها فلا يجدُ فيها ماءً فيكونُ *!مُدَلِّياً فيها بغُرُورٍ ، فوُضِعَتِ *!التَّدْلِيَة مَوْضِع الإطْمَاع فيما لا يَجْدِي نَفْعاً ؛ أَو المَعْنى جَرَّأَهُما بغُرورِه والأصْل فيه دَلَّلهما ، والدَّلُّ والدَّالَّةُ : الجُرْأَةُ .
*!ودَلَّى حاجَتَه دَلْواً : طَلَبَها .
*!وتَدَلَّى علينا مِن أَرْضِ كذا : أَتَى إلينا .
*!وتَدَلَّى بالشرِّ : انْحَطَّ عليه .
*!والدُّلاةُ ، كقُضاةٍ : جَمْع *!دالٍ وهو النازِعُ *!بالدَّلْوِ .
*!ودِلُّوَيْه ، بِكسْرِ الدال وضمِّ اللاّمِ المُشَدَّدَة : جَدُّ حامِدِ ابن أَحمدَ بنِ محمدِ بنِ *!دِلُّوَية الاسْتوائيّ ، عن الدَّارْقطْنِي ، وعنه الخطيبُ .
وأَيْضاً جَدُّ أَبي بكْرٍ محمدِ بنِ أَحمدَ بنِ دِلُّوَية الدِّلُّويي النَّيْسابُورِي عن أَحْمدَ بن حَفْص السُّلَميّ وعنه أَبو بكْرٍ

الضبعيُّ .
وأَبو القاسِمِ عبيدُ اللَّهِ بنُ محمدِ البُخارِيُّ المَعْروفُ بابنِ الَّدلو البَغْدادِيّ ، *!وبالَّدلو رَوَى عنه الخطيبُ .

##### Türkçe

( ve ( **الدَّلْوُ** : m ) mâlûmdur; o, onunla su çekilen şeydir; (ve müzekker de kılınabilir); Rü’be dedi ki:

Yürür **بدَلْوٍ** ile, **مُكْرَبِ العَراقي**;
ve müenneslik daha üstündür ve daha çoktur; çünkü onu **دُلَيَّة** üzerine tasğîr ederler; (c) en az sayıda ( **أَدْلٍ** )dır; o **أَفْعُل**dür; vâv, bir dammeden sonra uçta vâki olduğu için yâ’ya çevrilmiştir; (ve) çoğu ( **دِلاءٌ** )dır, **ككِتابٍ**; (ve **دُلِيَ** ) **فُعول** üzere; (ve **دِلِيٌّ** ), dâlın kesresiyle, yine **فعُول** üzere; (ve **دَلَىُّ** , **كعَلَى**); dedi ki:

**طامِي الجِمامِ** onu **الدَّلَى** bulandırmadı;
ve denildi ki: **الدَّلَى** , **دَلاةٍ**’ın cem‘idir; **كفَلاةٍ** ve **فَلىً** gibi.

(ve) **الدَّلْوُ**: (gökte bir burçtur); kovaya benzetilerek adlandırılmıştır.

(ve) **الدَّلْوُ**: (develer için bir damgadır); sanki onun şekli üzerinedir.

(ve) **الدَّلْوُ**: (musibet, felâket). Denir ki: falan **بالدَّلْو** geldi; yani musibetle; râciz dedi ki:

Taşırlar **عَنْقَاءَ** ve **عَنْقَفِيرَا**
ve **الدَّلْوَ** ve **الدَّيْلَم** ve **الزَّفِيرَا**

( **والدَّلاةُ** ), **كحَصَاةٍ**: (küçük bir kova)dır; cem‘i **الدَّلَى**’dır.

(ve **دَلَوْتُ** ve **أَدْلَيْتُ**: onu kuyuya saldım) dolsun diye.

Ve Tehzîb’de: **وأَدْلَيْتها**; ve onlardan kimi der: **دَلَوْتها** ve ben onu **أَدْلُوها**(yım), ve onunla **أَدْلُو**(y)um; bundan da O’nun تعالى sözü: ﴿**فأَدْلَى دَلْوَهُ**﴾ yani onu doldurmak için kuyuya saldı.

(ve **دَلاها** ) onu **يَدْلُوها دَلْواً**: (onu dolu olarak çıkarmak için çekti).

Cevherî dedi ki: şiirde **الدَّالِي** , **المُدْلي** mânasında gelmiştir; o, râcizin sözüdür:

Onun gür saçlarından açığa çıkarır **دَلْوُ الدَّالْ**

yani **المُدْلي**. (ve **الدَّالِيَةُ**: **المَنْجَنُونُ**’dur) onu inek döndürür).

(ve) ayrıca: ( **النَّاعُورَةُ** ) onu su döndürür; ikisini de Cevherî nakletti.

(ve) **المُحْكَم**’de: **الدَّالِيَةُ** (hurma yaprağı lifinden) ve ağaçtan alınan, iplerle su çekilen bir şeydir (uzun bir gövdenin başına bağlanır); ve Miskîn ed-Dârimî’nin sözünde gelmiştir; hepsinin cem‘i **دَوَالِي**’dir.

Ve **المِصْباح**’da: **الدَّالِيَةُ** bir kova ve benzeri ve haç heyeti gibi yapılan bir ağaçtır; kovanın başına bağlanır; sonra bir ip alınır, ucu ona bağlanır ve ucu da kuyunun başında duran bir gövdeye (bağlanır) ve onunla su çekilir; o hâlde o, **مَفْعولة** mânasında **فاعِلَة**’dir; cem‘i **الدَّوَالي**’dir; Fârâbî şâzz kaldı ve Cevherî ona tâbi oldu da onu **المَنْجَنُون** ile tefsir etti; bitti.

(ve) **الدَّالِيَةُ**: (kova ile yahut **مَجَنُون** ile sulanan arazi); İbn Sîde onu nakletti; ve o, **مَفْعولة** mânasında **فاعِلَة**’dir.

Dedi ki: ( **والدَّوَالي** siyah, kapkara olmayan bir üzümdür) ve salkımları salkımların hepsinin en büyüğüdür; onu görürsün, sanki asılı tekeler gibidir; ve (onun) tanesi kuru, ağızda kırılır, yuvarlaklaşmış, kuru üzüm olur; Ebû Hanîfe onu hikâye etti.

(ve) **الدَّالِيَةُ**: (asılıp, rutubetlenince yenilen hurma koruğu); bununla Ümmü’l-Münzir el-Adeviyye hadisi tefsir edilmiştir; dedi ki: Resûlullah صلى الله عليه وسلم yanıma girdi, yanında Ali b. Ebî Tâlib vardı, perhizli idi; dedi: ve bizim asılı **دَوَالٍ**’imiz vardı; Resûlullah kalktı da yedi; Ali de kalktı, yiyordu; ona dedi ki: (yavaş, çünkü sen perhizlisin); Ali oturdu; Resûlullah صلى الله عليه وسلم ondan yedi; sonra onlara pazı ve arpa yaptı; Nebî صلى الله عليه وسلم ona dedi ki: (bundan ye; çünkü o sana daha uygundur).

( **وأَدْلَى الفَرَسُ** ve başkası: idrar yapmak yahut vurmak için **جُرْدانَه**’ını çıkardı), ve yine **أَدْلَى العيرُ**; İbn Sîde onu nakletti.

(ve) mecazdandır: **أَدْلَى** (falan, falan hakkında), (dedi) onun hakkında (çirkin) bir söz; bundan şairin sözü:

İsteseydim, ikiniz hakkında birden fazla (kimse) söylerdi.

(ve) mecazdandır: **أَدْلَى** (rahmiyle), (tevessül etti) ve şefaat diledi.

Ve **الصِّحاح**’ta: o, rahmiyle **يَدْلِي** eder; yani onunla akrabalık bağı kurar.

(ve) mecazdandır: **أَدْلَى** hakkıyla ve (hüccetiyle), (onu hazır etti)ği zaman; **المُحْكَم** ve **الأساس**’ta olduğu gibi.

Ve **الصِّحاح**’ta: yani onunla delil getirdi; başkası artırdı: ve onu ortaya koydu.

Ve **المِصْباح**’ta: onu sabit kıldı; onunla davasına ulaştı.

Ve **التهْذِيب**’de: onu gönderdi ve onu sahih olarak getirdi.

(ve) mecazdandır: **أَدْلَى** (malını ona), (onu verdi)ği zaman; nüshalarda dâl ile böyledir; **المُحْكم**’de de bunun gibidir.

Ve **الصِّحاح** ve **المِصْباح**’ta vâki oldu: onu ona kaldırdı, râ ile; mânâ sahihdir.

Denildi ki: (ve bundandır) O’nun تعالى sözü: ﴿( **وتُدْلُوا بها إلى الحُكَّامِ** )﴾ yani onu onlara rüşvet olarak verirsiniz.

Ebû İshâk dedi ki: **تُدْلُوا**’nun asıldaki mânâsı, **أَدْلَى الدلْو**: onu doldurmak için kuyuya saldı; ve **أَدْلَى** hüccetiyle’nin mânâsı: onu gönderdi ve onu sahih olarak getirdi; öyleyse **وتُدْلُوا بها**’nın mânâsı: hücceti **الإدْلاء**’ın gerektirdiği şeye göre amel edersiniz ve emanette hıyanet edersiniz ki insanların mallarından bir kısmını günahla yiyesiniz; sanki dedi ki: hükmün zahirinin gerektirdiği şeye göre amel edersiniz ve hak olduğunu bildiğiniz şeyi terk edersiniz.

Ferrâ dedi ki: mânâsı: mallarınızla hâkimlere yaltaklanmayın ki sizin için başkasının hakkını koparıp alsınlar; siz de onun helâl olmadığını bilirken.

Sizin için.

el-Ezherî dedi ki: Bu, benim yanımda iki sözün en sahihidir; çünkü **الهاء** “**بها**”daki, mallar içindir; o ise, ez-Zeccâc’ın sözüne göre, hüccet içindir; ve onun için sözün başında da sonunda da bir anma yoktur.

( **وتَدَلَّى** : **تَدَلَّلَ** ); ve bununla el-Cevherî, O’nun (yüce) sözünü tefsir etti: ﴿ثم دَنَا **فتَدَلَّى**﴾; dedi ki: O, O’nun sözü gibidir: ﴿ثم ذَهَبَ إلى أَهْلِه يَتَمَطَّى﴾ yani **يَتَمَطَّط**. Lebîd dedi (bir atı vasfeder):
**فَتَدَلَّيْتُ عَلَيْها قافِلاً**
**وعلى الأَرْضِ غَياياتُ الطَّفَلْ**
( ve ) **تَدَلَّى** (ağaçtan: asıldı).

( ve ) mecazdandır: ( **دَلَوْتُ النَّاقَةَ** ) **أَدْلُوها** **دَلْواً**: (onu yavaşça yürüttüm,) yani onu sürmede yumuşak davrandı; râciz dedi:
لا تَعْجَلا بالسَّيْرِ **وادْلُواها**
لَبِئْسَما بُطءٌ ولا تَرْعاها
( ve ) **دَلَوْتُ** (falancaya: ona yumuşak davrandım) ve onu idare ettim ve onunla uzlaştım; ( **كَدَالَيْتُه** ); onu el-Cevherî nakletti ve o mecazdır.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**الدَّلاَةُ**: şeyden pay; râciz dedi:
آلَيْتُ لا أُعْطِي غُلاماً أَبَدَا
**دَلاتَهُ إني أُحِبُّ الأَسْوَدا**
**يُريدُ** **بدَلاتِه** سَجْلَه ve sevgiden payını; ve **الأَسْود** onun oğlunun adıdır.

**وأَدلِ** **دَلْوَك** في **الدّلاءِ**: kazanmaya teşvikte darb-ı meseldir.

Ve **الدَّلْو** ayrıca **دُليَّةٍ** üzerine de cem‘ olunur; onu burada gaflet etti ve “نحو”da istitrâden onu zikretti.

**ودَلَوْتُ بفلانٍ إليك**: yani onunla sana şefaat diledim; ve o mecazdır.

**ودَلَّى العَيْرُ** **تَدْليةً**: işemek için **جُرْدَانَه**’ını çıkardı; ve ondan, İbnetü’l-Huss’a, eşeklerden yüz hakkında sorulduğunda söylediği söz: “عازِبَةُ

الليْلِ وخِزْيُ المَجْلِسِ ، لا لَبَنَ فتُحْلَبَ ولا صُوفَ فتُجَزَّ ، إنْ رُبِطَ عَيْرُها **دَلَّى** وإن أَرْسَلَته وَلّى .”

**ودَلَّى الشَّيءَ في المَهْواةِ**: onu oraya saldı; ve şairin sözü:
كأَنَّ راكِبَها غُصْنٌ بمَرْوَحَة
إذا **تَدَلَّت بِهِ** أَو شارِبٌ ثَمِلُ
Şu caizdir ki, **الدَّلْو**dan tefa‘‘ulet olsun; o da yumuşak sevktir; sanki onu **دَلاَّها** da o **فتَدَلَّتْ**; ve onun “**تَدَلَّلَتْ**”i murad etmiş olması (da caizdir); fakat teşdîdi kerih gördü de iki **اللاَّم**dan birini **ياءً**a çevirdi; **المُحْكَم**’de böyledir.

**ودَلاَّهُما بغُرُورٍ**: ikisini aldattı; ve denildi ki: ikisini yedirdi; ve aslı, susamış adamdır; **يُدَلّى** kuyuda, suyundan kanmak için; fakat onda su bulamaz; böylece onda aldatma ile **مُدَلِّياً** olur; derken **التَّدْلِيَة**, fayda vermeyen şeyde tama‘ ettirme yerine konuldu; yahut mânâ: kendi aldatmasıyla ikisini cesaretlendirdi; ve aslı onda: ikisini **دَلَّلهما**; ve **الدَّلُّ** ve **الدَّالَّةُ**: cürettir.

**ودَلَّى حاجَتَه دَلْواً**: onu talep etti.

**وتَدَلَّى علينا مِن أَرْضِ كذا**: bize geldi.

**وتَدَلَّى بالشرِّ**: onun üzerine indi.

**والدُّلاةُ**، **كقُضاةٍ**: **دالٍ**’in cem‘idir; o, **بالدَّلْوِ** çeken kimsedir.

**ودِلُّوَيْه**، **بِكسْرِ الدال وضمِّ اللاّمِ المُشَدَّدَة**: ed-Dârakutnî’den (rivayet eden) el-İstuvâî nisbesiyle **دِلُّوَية**’nin oğlu Muhammed’in oğlu Ahmed’in oğlu Hâmid’in dedesidir; ve ondan el-Hatîb (rivayet etti).

Ve ayrıca, Ahmed b. Hafs es-Sülemî’den (rivayet eden) Nîsâbûrî nisbesiyle ed-Dillûyî **دِلُّوَية**’nin oğlu Ahmed’in oğlu Muhammed’in oğlu Ebû Bekr’in dedesidir; ve ondan Ebû Bekr ed-Dab‘î (rivayet etti).

Ve Ebû’l-Kâsım Ubeydullâh b. Muhammed el-Buhârî, Bağdâdî nisbesiyle İbnü’**الَّدلو** diye ma‘rûf; ve el-Hatîb ondan **بالَّدلو** ile rivayet etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَلَا الدَّلْوَ
1 دَلَا الدَّلْوَ دلا الدلو , (Mgh, K, [in the CK, دَلّاها is erroneously put for دَلَاهَا,]) [and دَلَا بِالدَّلْوِ,] first pers. دَلَوْتُ الدَّلْوَ, (T, S, Msb,) and دَلَوْتُ بِالدَّلْوِ, (Msb,) aor., first pers., أَدْلُو, inf. n. دَلْوٌ; (T;) and الدَّلْوَ ↓ ادلى; (Mgh; [the only authority that I find for the latter verb in the sense here explained;]) He pulled the دَلْو [or bucket] up, or out, (T, S, Mgh, Msb,) from the well, (T, Mgh,) full: (T, Mgh:) or he pulled the دلو to make it come forth. (K.) Hence, i. e. from ادلى الدلو as explained above, the saying, in a trad., if it be correct, عَنِ المَآءَ ↓ وَرَدُوا مَآءٍ فَسَأَلُوا أَهْلَهُ أَنْ يُدْلُوهُمْ [They came to water, and they asked its owners to draw for them from the water]; for يُدْلُوا لَهُمْ, or يُدْلُوا دَلْوَهُمْ. (Mgh.) And أَدْلُو حَاجَتِى, from دَلَوْتُ الدَّلْوَ explained above, means (assumed tropical:) I seek, or demand, the accomplishment of my want: (Ham p. 500:) or دَلَا حَاجَتَهُ means (assumed tropical:) He sought, or demanded, the object of his want. (TA.) And دَلَوْتُ بِفُلَانٍ اـِلَيْكَ, (S, TA,) inf. n. as above, (TA,) (tropical:) I begged, or beg, such a one to make intercession for me to thee. (S, TA.) ― -b2- [Hence also,] دَلَا (assumed tropical:) He drove, or urged on: (IAar, T:) or did so gently; for دَلْوٌ [the inf. n.] means the driving, or urging on, gently. (M.) You say, دَلَوْتُ النَّاقَةَ, (S, K,) aor. أَدْلُو, (TA,) inf. n. دَلْوٌ, (S, TA,) (tropical:) I made the she-camel to go gently, or leisurely. (S, K, TA.) ― -b3- And دَلَوْتُهُ and ↓ دَالَيْتُهُ (tropical:) I was gentle with him; namely, a man; (S, K, TA;) treated him with gentleness or blandishment, soothed him, coaxed him, or wheedled him; (S, TA; and K in art. دلى [in which, as is said in the TK, دَاوَيْتُهُ is erroneously put, in some copies, for دَارَيْتُهُ];) endeavoured to conciliate him. (TA.) ― -b4- See also 4, in three places.

تَدْلِيَةٌ
2 تَدْلِيَةٌ أدلى دل دلى تدليه تدلية [inf. n. of دلّى] signifies The lowering a thing; like ↓ اـِدْلَآءٌ [inf. n. of 4]. (Bd in vii. 21.) You say, دلّى الشَّىْءَ فِى مَهْوَاةٍ He let down the thing, made it to hang down, or let it fall, into a pit or the like. (T, * M, TA.) And دَلَّاهُ مِنْ سَطْحٍ بِحَبْلٍ He let him, or it, down from a house-top by means of a rope. (Mgh.) And دلّى رِجْلَيْهِ مِنَ السَّرِيرِ [He hung down his legs from the couch]; and ↓ ادلى occurs in the same sense. (Mgh.) It is said in a trad., دُلِّىَ عَلَىَّ جِرَابٌ مِنْ شَحْمٍ مِنْ بَعْضِ حُصُونِ خَيْبَرَ, meaning [A bag, or provision-bag, of fat] was let down, or let fall, upon me [from one of the forts of Kheyber]. (Mgh.) See also 4. ― -b2- And دلّى الشَّىْءَ He made, or brought, or drew, the thing near to another thing (مِنْ غَيْرِهِ); like الدَّلْوِ ↓ اـِدْلَآءُ. (Har p. 173.) ― -b3- دَلَّاهُ بِغُرُورٍ (assumed tropical:) He caused him to fall into that which he desired [to bring about] by exposing him to perdition, or destruction, or loss, without his knowledge; from الدَّلْوِ ↓ اـِدْلَآءُ. (S.) [In the Kur vii. 21,] فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ means (assumed tropical:) And he caused them to fall (فدلّاهما) into disobedience by deceiving, or beguiling, them: so says Aboo-Is-hلk [Zj]: or (assumed tropical:) he excited their cupidity [with deceit, or guile]; originating from the case of a thirsty man's being let down (يُدَلَّى) into a well in order that he may satisfy his thirst from its water, and his not finding water in it, so that he is let down into it with deceit, or guile: or it means he emboldened them to eat of the tree with deceit, or guile; originally دَلَّلَهُمَا. (T.)

دَالَيْتُهُ
3 دَالَيْتُهُ دالية داليته داليتة : see 1.

أَدْلَيْتُ
4 أَدْلَيْتُ ذ , [in the CK, erroneously, دَلَيْتُ,] and ↓ دَلَوْتُ (K;) or أَدْلَيْتُ الدَّلْوَ, (T, S, M, Mgh, Msb, K,) inf. n. اـِدْلَآءٌ; (T, Msb;) and الدَّلْوَ ↓ دَلَوْتُ, [and app. بِالدَّلْوِ,] aor. أَدْلُو, [inf. n. دَلْوٌ;] (T, * Msb;) I let down the دَلْو [or bucket] (T, S, M, Mgh, Msb, K) into the well, (T, S, Mgh, K,) to fill it, (T,) or to draw water with it. (M, Msb.) أَدْلِ دَلْوَكَ فِى الدِّلَآءِ [Let down thy bucket with the other buckets] is a prov. used in urging [a person] to strive, or labour, for gain; (TA;) originating from a company's assembling at a well, and letting down their buckets in order that every one of them may take his share of the water, or what is easily procurable by him thereof: meaning, use means to acquire, like as do others. (Har p. 167.) See also 2, in four places. ― -b2- Hence, (Mgh,) ادلى بِحُجَّتِهِ (tropical:) He adduced his plea, or the like, (T, S, M, Mgh, K,) correctly, or validly; (T;) or he defended himself by adducing it or urging it: (S:) or he established his plea, or the like, and so obtained his claim or demand or suit. (Msb.) And in like manner you say, ادلى بِحَقِّهِ (tropical:) [He urged, or established, his right or due]. (TA.) ― -b3- And ادلى بِمَالِهِ (tropical:) He gave, (دَفَعَ, M, K, TA,) or presented, or offered, (رَفَعَ, S, TA,) his property, (S, M, K, TA,) اـِلَيْهِ [to him], (M,) or الى الحَاكِمَ [to the judge]. (S.) Hence, in the Kur [ii. 184], وَتُدْلُوا بِهَا اـِلَى, الحُكَّامِ, (S, K,) i. e. (tropical:) And [do not] give it, or offer it, as a bribe to the judges: (S, * TA:) or and do not endeavour to conciliate with it the judges in order that they may cut off for you what is the right of others: (T:) or and do not throw it to the judges to be decided by them, (Mgh, Bd, Jel,) or as a bribe. (Jel.) And in a letter of 'Omar, فَافْهَمْ اـِذَا أُدْلِىَ اـِلَيْكَ And understand thou when an application is made to thee by litigants for the decision of a cause. (Mgh.) ― -b4- And ادلى بِرَحِمِهِ (tropical:) He sought to bring himself near, to approach, or to gain access, [اـِلَى غَيْرِهِ to another,] by means of his relationship: (S, K, TA:) and he pleaded, or made intercession, thereby. (TA.) بِهِ اـِلَيْكَ ↓ وَقَدْ دَلَوْنَا, in a prayer for rain, of 'Omar, referring to El-' Abbلs, i. e., accord. to the “ Ghareebeyn, ” (assumed tropical:) And we have sought to approach, or to gain access, to Thee by him, app. means that they sought to obtain the mercy and aid of God [by means of his intercession], like as one seeks to get at, or obtain, the water by means of the دَلْو [or bucket]. (M.) One says also, أَدْلَى اـِلَى المَيَّتِ بِالبُنُوَّةِ وَنَحْوِهَا, meaning (assumed tropical:) He was united to the dead by sonship, and the like; from اـِدْلَآءُ الدَّلْوِ. (Msb.) And فُلَانٌ يُدْلِى اـِلَى المَيِّتِ بِذَكِرٍ (assumed tropical:) Such a one is united with the dead by a male. (Mgh.) ― -b5- ادلى فِيهِ means (tropical:) He said of him what was evil, or foul. (M, K.) ― -b6- And ادلى said of a horse &c., He put forth his yard, for the purpose of staling or covering; (M, K;) as also ↓ دلّى said of an ass, as is also the former verb. (M.) ― -b7- See also 1, first and second sentences.

تدلّى
5 تدلّى أدل أدلى دل دلى تدلى تدلي It was let down or lowered; it hung down, or dangled; it was let down; (T, * M, Mgh;) into, and over, a pit or the like; (M;) it hung (K) from (مِنْ) a tree; (S, K) it hung down as a fruit [from a tree]. (Bd in liii. 8.) [Hence,] تدلّى عَلَيْنَا مِنْ أَرْضِ كَذَا [He, or it, came down, or descended, upon us from such a land]. (TA.) And تدلّى بِالشَّرِّ He descended upon one with evil, or mischief. (TA.) ― -b2- Also He drew near, or approached: (K in art. دلى:) or he drew near, or approached, [from above, or] after being high. (IAar, T.) Accord. to Fr, ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى [in the Kur liii. 8] means ثَمَّ تَدَلَّى فَدَنَا, (T,) i. e. Then he (Gabriel) hung down from the highest region of the sky, and so drew near to the Apostle: showing that he took him up without becoming separated from his place: or the meaning of the phrase, as it stands, is, then he drew near to the Prophet, and he clung to him: (Bd:) but accord. to Zj, it means then he drew near, and drew nearer; and is like the phrase دَنَا فُلَانٌ مِنِّى وَقَرُبَ. (T. [See also another explanation in what follows.]) ― -b3- And He was, or became, lowly, humble, or submissive; or he lowered, humbled, or abased, himself. (IAar, T; and K in art. دلى.) ― -b4- In the saying of a poet,
كَأَنَ رَاكِبَهَا غُصْنٌ بِمَرْوَحَةٍ
اـِذَا تَدَلَّتْ بِهِ أَوْ شَارِبٌ ثَمِلٌ
 تدلّت may be quasi-pass. of دَلَا, inf. n. دَلْوٌ, signifying “ he drove, or urged on, gently: ” or it may be for تَدَلَّلَتْ: [so that the meaning may be, As though her rider were a branch of a tree in a place over which the wind was blowing, when she became urged on gently with him, or an intoxicated drinker: or, when she emboldened herself with him, &c.:] (M:) [for] تَدَلَّى is also syn. with تَدَلَّلَ: (S, K:) and [J says that] this is its meaning in the saying in the Kur [otherwise explained above] ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى: being like يَتَمَطَّى in the Kur [lxxv. 33], i. e. يَتَمَطَّطُ. (S.)

اِدْلَوْلَى
12 اِدْلَوْلَى ادلولى ادلولي , of the measure اِفْعَوْعَلَ, He hastened, made haste, sped, or went quickly; (S;) [like اذلولى.]

دَلًا
دَلًا دل دلا : see what next follows.

دَلْوٌ
دَلْوٌ دلو [A bucket, generally of leather;] a certain thing with which one draws water; (S, TA;) a vessel with which one draws water from a well; (KL;) well known; (T, K;) in Pers. دول [i. e. دُولْ, pronounced “ dَl ”]: (MA:) masc. and fem.; (M;) sometimes masc.; (K;) mostly fem., (M, Msb,) and thus accord. to the more approved usage: (M:) pl. (of pauc., T, S, Msb) أَدْلٍ, (T, S, M, Msb, K,) of the measure أَفْعُلٌ, [originally أَدْلُوٌ,] (S,) and (of mult., T, * S, Msb) دِلَآءٌ (T, S, M, Msb, K) and دُلِىٌّ, (S, M, Msb, K,) which is of the measure فُعُولٌ (S, Msb) originally, (Msb,) and دِلِىٌّ (T, M, K, omitted in the CK) and دُلِيَّةٌ, omitted here by the author of the K but mentioned by him in art. نحو, (TA,) and ↓ دَلَا; (K; [there said to be like عَلَى; but correctly دَلًا;]) or دَلًا is syn. with دِلَآءٌ, and its sing. [or n. un.] is ↓ دَلَاةٌ; (S, M;) like as that of فَلًا is فَلَاةٌ; (M;) [for] دَلَاةٌ is syn. with دَلْوٌ: (T:) or دَلَاةٌ signifies, (K,) or signifies also, (M,) a small دَلْو. (M, K. [But in the M, in one place, it seems to be stated that, accord. to some, دَلَاةٌ and دَلًا signify the same, in a pl. sense: for, after the pls. of دَلْوٌ, it is added, وَهِىَ الدَّلَاةُ وَالدَّلَا. I think, however, that he who first said this meant thereby that الدَّلَاةُ and الدَّلَا signify, respectively, the same as الدَّلْوُ and الدِّلَآءُ &c.]) [Hence the saying, أَتْبِعِ الدَّلْوَ رِشَآءَهَا: see 4 in art. تبع.] As masc., it has for its dim. ↓ دُلَّىٌّ: as fem., ↓ دُلَيَّةٌ. (Msb.) See also دَالِيَةٌ. ― -b2- And hence, (M,) الدَّلْوُ (tropical:) [The sign of Aquarius;] one of the signs of the Zodiac. (S, M, K.) ― -b3- And (assumed tropical:) The hopper of a mill. (Golius on the authority of Meyd.) ― -b4- And (assumed tropical:) A certain mark made with a hot iron upon camels; (S, K;) app. in the form of a دَلْو [properly so called]. (TA.) ― -b5- And (assumed tropical:) Calamity, misfortune, or mischief. (S, K.) So in the saying, جَآءَ فُلَانٌ بِالدَّلْوِ (assumed tropical:) [Such a one brought calamity, &c.]. (S.)

دَلَاةٌ
دَلَاةٌ دل دلاه دلاة دلى : see the next preceding paragraph. ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) A share, or portion: so in the saying of a rلjiz,
آلَيْتُ لَا أُعْطِىَ غُلَامًا أَبَدَا
دَلَاتَهُ اـِنِّى أُحِبُّ الأَسْوَدَا
meaning [I have sworn, or, emphatically, I swear, I will not give a boy, ever,] his share, or portion, of love, or affection: [verily I love ElAswad:] El-Aswad was the name of his son. (S, TA.)

دُلَىٌّ
دُلَىٌّ دل دلى دلي : see دَلْوٌ, of which they are dims.

دُلَيَّةٌ
دُلَيَّةٌ دليه دلية : see دَلْوٌ, of which they are dims.

دَالٍ
دَالٍ دال Pulling up, or out, a دَلْو [or bucket] from a well: (T:) and occurring in poetry in the sense of مُدْلٍ [meaning letting down a دَلْو into a well]: (S:) pl. دُلَاةٌ. (TA.)

دَالِيَةٌ
دَالِيَةٌ دال داليه دالية A [water-wheel, or machine for irrigating land, such as is called] مَنْجَنُون, (S, M, K,) that is turned by an ox or a cow: (S:) and [such as is called] a نَاعُورَة: (K:) or the ناعورة is turned by water: (S:) and a thing made of palm-leaves (M, K) and pieces of wood, with which water is drawn [for irrigating land] by means of ropes, or cords, (M,) [app. held and drawn at one end by a man, and at the other end] tied to a tall palm-trunk: (M, K:) it is a bucket (دَلْو), and the like, with pieces of wood made in the form of a cross, [i. e. with two pieces of wood placed across and so tied together,] the two arms of which are bound to the top [or rim] of the bucket; them one end of a rope is tied to it, and the other end to a palm-trunk standing at the head of the well; and one irrigates [land] with it [app. by drawing and swinging it up by means of another, or of the same, rope]: the word is of the measure فَاعِلَةٌ in the sense of the measure مَفْعُولَةٌ [because it is pulled up]: the pl. is دَوَالٍ: El-Fلrلbee deviates from others, by explaining it as meaning a مَنْجَنُون; and J follows him: (Msb:) [a similar apparatus for irrigating land is used in the northern parts of Egypt, called قَطْوَة and ↓ دَلْو: it consists of a bowl-shaped bucket, with four cords attached to its rim: two men, each holding two of the cords, throw up the water by means of it into a trough or trench: accord. to Mtr,] the دَالِيَة is a tall palm-trunk set in the manner of the machine with which rice is beaten [to remove the husks], having at its head a large bowl, with which water is drawn [for irrigating land]. (Mgh.) ― -b2- Also Land that is irrigated by means of the دَلْو [or bucket] or the [machine called] مَنْجَنُون [mentioned above]. (M, K.) ― -b3- And the pl., دَوَالٍ, Unripe dates hung, and eaten when they become ripe. (T, K.) Hung fruit. (Bd in liii. 8. [But perhaps الثمر is there a mistranscription for التّمْرُ.]) ― -b4- Also (i. e. the pl.) Black grapes, but not intensely black, (AHn, M, K,) the bunches of which are the largest of all bunches, appearing like goats hung [upon the vines]: the berries thereof are coarse, breaking in the mouth, and round; and are dried. (AHn, M.) [See also دَوَالِىُّ, in art. دوال.) ― -b5- [The sing. also signifies A grape-vine itself: and a shoot of a grape-vine: pl. as above.]

##### Türkçe

**دَلَا الدَّلْوَ**
1 **دَلَا الدَّلْوَ** **دلا الدلو**, (Mgh, K, [CK’de, **دَلّاها** yanlışlıkla **دَلَاهَا** yerine konmuştur,]) [ve **دَلَا بِالدَّلْوِ**,] birinci tekil şahıs **دَلَوْتُ الدَّلْوَ**, (T, S, Msb,) ve **دَلَوْتُ بِالدَّلْوِ**, (Msb,) muzâri‘, birinci tekil şahıs, **أَدْلُو**, mastar **دَلْوٌ**; (T;) ve **الدَّلْوَ** ↓ **ادلى**; (Mgh; [burada açıklanan mânâda bu fiil için bulduğum tek dayanak;]) O, **دَلْو**’yu [yahut kovayı] yukarı çekti, yahut dışarı çıkardı, (T, S, Mgh, Msb,) kuyudan, (T, Mgh,) dolu olarak: (T, Mgh:) yahut o, onu çıkarmak için **دلو**’yu çekti. (K.) Bundan dolayı, yani yukarıda açıklandığı üzere **ادلى الدلو**’dan, bir rivayette, eğer sahih ise, şu söz: عَنِ المَآءَ ↓ وَرَدُوا مَآءٍ فَسَأَلُوا أَهْلَهُ أَنْ يُدْلُوهُمْ [Suya geldiler de, sahiplerinden kendileri için sudan çekmelerini istediler]; zira **يُدْلُوا لَهُمْ**, yahut **يُدْلُوا دَلْوَهُمْ** (demektir). (Mgh.) Ve **أَدْلُو حَاجَتِى**, yukarıda açıklanan **دَلَوْتُ الدَّلْوَ**’dan, (mecaz kabul edilerek:) ihtiyacımın giderilmesini isterim, yahut talep ederim, demektir: (Ham s. 500:) yahut **دَلَا حَاجَتَهُ** (mecaz kabul edilerek:) O, ihtiyacının maksadını istedi, yahut talep etti, demektir. (TA.) Ve **دَلَوْتُ بِفُلَانٍ اـِلَيْكَ**, (S, TA,) mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) (mecaz:) Ben, falancayı benim için sana şefaat etmesi için yalvardım, yahut yalvarırım. (S, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı ayrıca,] **دَلَا** (mecaz kabul edilerek:) O, sürdü, yahut sevk etti: (IAar, T:) yahut bunu yumuşakça yaptı; çünkü **دَلْوٌ** [mastar] yumuşakça sürme yahut sevk etme demektir. (M.) Sen dersin ki: **دَلَوْتُ النَّاقَةَ**, (S, K,) muzâri‘ **أَدْلُو**, (TA,) mastar **دَلْوٌ**, (S, TA,) (mecaz:) Dişi deveyi yumuşakça, yahut ağır ağır yürüttüm. (S, K, TA.) ― -b3- Ve **دَلَوْتُهُ** ve ↓ **دَالَيْتُهُ** (mecaz:) Ona yumuşak davrandım; yani bir adama; (S, K, TA;) ona yumuşaklık yahut tatlılıkla muamele ettim, onu yatıştırdım, kandırır gibi gönlünü aldım, yahut yağcılık ettim; (S, TA; ve K, **دلى** maddesinde [TK’de denildiğine göre bazı nüshalarda **دَاوَيْتُهُ** yanlışlıkla **دَارَيْتُهُ** yerine konmuştur];) onu kazanmağa çalıştım. (TA.) ― -b4- Ayrıca 4’e bak, üç yerde.

**تَدْلِيَةٌ**
2 **تَدْلِيَةٌ** أدلى دل دلى تدليه تدلية [**دلّى**’nin mastarı] Bir şeyi aşağı indirmek mânâsınadır; ↓ **اـِدْلَآءٌ** [4’ün mastarı] gibi. (Bd, vii. 21.) Sen dersin ki: **دلّى الشَّىْءَ فِى مَهْوَاةٍ** O, şeyi bir çukura yahut benzerine indirdi, sarkıttı, yahut düşürdü. (T, * M, TA.) Ve **دَلَّاهُ مِنْ سَطْحٍ بِحَبْلٍ** O, onu bir damdan bir ip vasıtasıyla aşağı indirdi. (Mgh.) Ve **دلّى رِجْلَيْهِ مِنَ السَّرِيرِ** [O, ayaklarını sedirden sarkıttı]; ve ↓ **ادلى** aynı mânâda gelir. (Mgh.) Bir rivayette şöyle denilmiştir: **دُلِّىَ عَلَىَّ جِرَابٌ مِنْ شَحْمٍ مِنْ بَعْضِ حُصُونِ خَيْبَرَ**, mânâsı: [Yağdan bir torba, yahut azık torbası] Hayber kalelerinden birinden üzerime indirildi, yahut düşürüldü. (Mgh.) Ayrıca 4’e bak. ― -b2- Ve **دلّى الشَّىْءَ** O, şeyi başka bir şeye (مِنْ غَيْرِهِ) yaklaştırdı, getirdi, yahut çekti; ↓ **اـِدْلَآءُ الدَّلْوِ** gibi. (Har s. 173.) ― -b3- **دَلَّاهُ بِغُرُورٍ** (mecaz kabul edilerek:) O, onu, kendisi bilmeden helâke, yok oluşa, yahut ziyana maruz bırakarak, arzu ettiği şeye düşürdü; ↓ **اـِدْلَآءُ الدَّلْوِ**’dan. (S.) [Kur’ân vii. 21’de,] **فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ** (mecaz kabul edilerek:) Ve onları, aldatmakla, isyana düşürdü (فدلّاهما): böyle der Aboo-Is-hلk [Zj]: yahut (mecaz kabul edilerek:) onları, hile ile, tamahkârlığa sevk etti; bunun aslı, susamış bir adamın susuzluğunu kuyunun suyundan gidermesi için kuyuya indirilmesi (يُدَلَّى) hâlinden ve onda su bulmamasından; böylece onun hile ile kuyuya indirilmesinden gelir: yahut mânâsı, onları hile ile ağacı yemeye cesaretlendirdi; aslı **دَلَّلَهُمَا**’dır. (T.)

**دَالَيْتُهُ**
3 **دَالَيْتُهُ** دالية داليته داليتة : 1’e bak.

**أَدْلَيْتُ**
4 **أَدْلَيْتُ** ذ , [CK’de yanlışlıkla **دَلَيْتُ**,] ve ↓ **دَلَوْتُ** (K;) yahut **أَدْلَيْتُ الدَّلْوَ**, (T, S, M, Mgh, Msb, K,) mastar **اـِدْلَآءٌ**; (T, Msb;) ve **الدَّلْوَ** ↓ **دَلَوْتُ**, [ve görünüşe göre **بِالدَّلْوِ**,] muzâri‘ **أَدْلُو**, [mastar **دَلْوٌ**;] (T, * Msb;) Ben, **دَلْو**’yu [yahut kovayı] (T, S, M, Mgh, Msb, K) kuyuya indirdim, (T, S, Mgh, K,) onu doldurmak için, (T,) yahut onunla su çekmek için. (M, Msb.) **أَدْلِ دَلْوَكَ فِى الدِّلَآءِ** [Kovanı, kovaların içine indir] bir darb-ı meseldir; (TA;) kazanç için çabalamaya yahut çalışmaya teşvikte kullanılır; (TA;) aslı, bir topluluğun bir kuyuda toplanıp herkesin sudan payını yahut ondan kolayca elde edebildiğini alması için kovalarını indirmesidir: mânâsı, başkalarının yaptığı gibi edinmek için sebeplere sarıl. (Har s. 167.) Ayrıca 2’ye bak, dört yerde. ― -b2- Bundan dolayı, (Mgh,) **ادلى بِحُجَّتِهِ** (mecaz:) O, delilini yahut benzerini ileri sürdü, (T, S, M, Mgh, K,) doğru olarak yahut geçerli olarak; (T;) yahut onunla kendini savundu, onu ileri sürerek yahut dayatarak: (S:) yahut delilini yahut benzerini tesis etti ve böylece hakkını yahut talebini yahut davasını elde etti. (Msb.) Ve aynı şekilde sen dersin ki: **ادلى بِحَقِّهِ** (mecaz:) [O, hakkını ileri sürdü, yahut tesis etti]. (TA.) ― -b3- Ve **ادلى بِمَالِهِ** (mecaz:) O, malını verdi, (**دَفَعَ**, M, K, TA,) yahut sundu, yahut arz etti, (**رَفَعَ**, S, TA,) (S, M, K, TA,) **اـِلَيْهِ** [ona], (M,) yahut **الى الحَاكِمَ** [hâkime]. (S.) Bundan dolayı Kur’ân’da [ii. 184], **وَتُدْلُوا بِهَا اـِلَى الحُكَّامِ**, (S, K,) yani (mecaz:) Ve onu hâkimlere rüşvet olarak vermeyin yahut sunmayın: (S, * TA:) yahut onunla hâkimleri, başkalarının hakkı olan şeyi sizin için kesip ayırsınlar diye, kendinize meylettirmeye çalışmayın: (T:) yahut onu hâkimlere, onların hükmetmesi için atmayın, (Mgh, Bd, Jel,) yahut rüşvet olarak. (Jel.) Ve Ömer’in bir mektubunda: **فَافْهَمْ اـِذَا أُدْلِىَ اـِلَيْكَ** Yani, davalılar tarafından bir davanın hükmü için sana bir başvuru yapıldığında sen anla. (Mgh.) ― -b4- Ve **ادلى بِرَحِمِهِ** (mecaz:) O, akrabalığı vasıtasıyla [**اـِلَى غَيْرِهِ** başka birine] kendini yaklaştırmayı, yaklaşmayı, yahut erişim kazanmayı istedi: (S, K, TA:) ve onunla ricada bulundu, yahut şefaat etti. (TA.) **بِهِ اـِلَيْكَ ↓ وَقَدْ دَلَوْنَا**, Ömer’in yağmur duasında, El-‘Abbâs’a işaretle; yani “Ghareebeyn”e göre, (mecaz kabul edilerek:) Biz, onunla Sana yaklaşmayı yahut Sana erişim kazanmayı istedik; görünüşe göre mânâsı, Allah’ın rahmetini ve yardımını [onun şefaati vasıtasıyla] istemeleridir; tıpkı birinin **دَلْو** [yahut kova] vasıtasıyla suya ulaşmayı yahut suyu elde etmeyi istemesi gibi. (M.) Yine denir: **أَدْلَى اـِلَى المَيَّتِ بِالبُنُوَّةِ وَنَحْوِهَا**, mânâsı (mecaz kabul edilerek:) O, ölüye oğulluk ve benzeri ile bağlandı; **اـِدْلَآءُ الدَّلْوِ**’dan. (Msb.) Ve **فُلَانٌ يُدْلِى اـِلَى المَيِّتِ بِذَكِرٍ** (mecaz kabul edilerek:) Falanca, ölüye bir erkek vasıtasıyla bağlıdır. (Mgh.) ― -b5- **ادلى فِيهِ** (mecaz:) O, onun hakkında kötü yahut çirkin söz söyledi. (M, K.) ― -b6- Ve **ادلى**, bir at vb. hakkında: O, sidik yapmak yahut örtmek maksadıyla aletini çıkardı; (M, K;) ve aynı şekilde ↓ **دلّى**, bir eşek hakkında; nitekim önceki fiil de böyledir. (M.) ― -b7- Ayrıca 1’e bak, birinci ve ikinci cümleler.

**تدلّى**
5 **تدلّى** أدل أدلى دل دلى تدلى تدلي O, indirildi yahut aşağı indirildi; sarktı, yahut sallandı; indirildi; (T, * M, Mgh;) bir çukura yahut benzerine doğru ve üzerine; (M;) (K) bir ağaçtan (مِنْ) sarktı; (S, K) bir meyve gibi [ağaçtan] sarktı. (Bd, liii. 8.) [Bundan dolayı,] **تدلّى عَلَيْنَا مِنْ أَرْضِ كَذَا** [O, yahut o şey, bize, şu yerden indi, yahut aşağı geldi]. (TA.) Ve **تدلّى بِالشَّرِّ** O, birinin üzerine kötülükle yahut fesatla indi. (TA.) ― -b2- Ayrıca: O, yaklaştı, yahut yaklaşdı: (K, **دلى** maddesinde:) yahut o, yukarıdan, yahut yüksek olduktan sonra yaklaştı. (IAar, T.) Fr’ye göre, **ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى** [Kur’ân liii. 8] demek **ثَمَّ تَدَلَّى فَدَنَا**’dır, (T,) yani: Sonra o (Cebrâil) göğün en yüksek bölgesinden sarktı ve böylece Peygamber’e yaklaştı: bu, yerinden ayrılmaksızın onu yukarı aldığını gösterir: yahut ibarenin, olduğu hâliyle, mânâsı: sonra o, Peygamber’e yaklaştı ve ona tutundu: (Bd:) fakat Zj’ye göre mânâsı: sonra yaklaştı ve daha da yaklaştı; ve şu ibare gibidir: **دَنَا فُلَانٌ مِنِّى وَقَرُبَ**. (T. [Ayrıca, aşağıda gelen yerde başka bir açıklamaya da bak.]) ― -b3- Ve o, alçak gönüllü oldu, yahut mütevazı oldu, yahut boyun eğdi; yahut kendini alçalttı, küçülttü, yahut zelil kıldı. (IAar, T; ve K, **دلى** maddesinde.) ― -b4- Bir şairin şu sözünde:
كَأَنَ رَاكِبَهَا غُصْنٌ بِمَرْوَحَةٍ
اـِذَا تَدَلَّتْ بِهِ أَوْ شَارِبٌ ثَمِلٌ
**تدلّت**, **دَلَا**’nın, mastarı **دَلْوٌ** olan, “yumuşakça sürdü, yahut sevk etti” mânâsındaki fiilinin quasi-meçhulü olabilir: yahut **تَدَلَّلَتْ** yerine olabilir: [böylece mânâ: Sanki onun binicisi, rüzgâr esen bir yerde bir ağaç dalıdır; o, onunla yumuşakça sevk olunduğunda, yahut sarhoş bir içici (gibi): yahut onunla kendini cesaretlendirdiğinde, vb.:] (M:) çünkü **تَدَلَّى** ayrıca **تَدَلَّلَ** ile eş anlamlıdır: (S, K:) ve [J der ki] Kur’ân’daki şu sözde de mânâsı budur [yukarıda başka türlü açıklanmış olan] **ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى**: Kur’ân’daki [lxxv. 33] **يَتَمَطَّى** gibi; yani **يَتَمَطَّطُ**. (S.)

**اِدْلَوْلَى**
12 **اِدْلَوْلَى** ادلولى ادلولي , **اِفْعَوْعَلَ** vezninde: O, acele etti, çabuk davrandı, sürat etti, yahut hızlı gitti; (S;) [**اذلولى** gibi.]

**دَلًا**
**دَلًا** دل دلا : bir sonraki kısma bak.

**دَلْوٌ**
**دَلْوٌ** دلو [Genellikle deriden olan bir kova;] su çekilen bir şey; (S, TA;) kuyudan su çekilen bir kap; (KL;) bilinen; (T, K;) Farsçada دول [yani **دُولْ**, “dَl” diye telaffuz edilir]: (MA:) müzekker ve müennes; (M;) bazen müzekker; (K;) çoğunlukla müennes, (M, Msb,) ve daha tercih edilen kullanıma göre de böyledir: (M:) çoğulu (azlık için, T, S, Msb) **أَدْلٍ**, (T, S, M, Msb, K,) **أَفْعُلٌ** vezninde, [aslında **أَدْلُوٌ**,] (S,) ve (çokluk için, T, * S, Msb) **دِلَآءٌ** (T, S, M, Msb, K) ve **دُلِىٌّ**, (S, M, Msb, K,) ki bu **فُعُولٌ** veznindedir (S, Msb) aslında, (Msb,) ve **دِلِىٌّ** (T, M, K, CK’de düşürülmüştür) ve **دُلِيَّةٌ**, burada K’nin müellifi tarafından zikredilmemiştir fakat **نحو** maddesinde onun tarafından anılmıştır, (TA,) ve ↓ **دَلَا**; (K; [orada **عَلَى** gibi denilmiştir; fakat doğrusu **دَلًا**’dır;]) yahut **دَلًا**, **دِلَآءٌ** ile eş anlamlıdır ve onun tekili [yahut isim birimi] ↓ **دَلَاةٌ**’dır; (S, M;) tıpkı **فَلًا**’nın tekilinin **فَلَاةٌ** olması gibi; (M;) çünkü **دَلَاةٌ**, **دَلْوٌ** ile eş anlamlıdır: (T:) yahut **دَلَاةٌ** şu mânâyadır: (K,) yahut ayrıca şu mânâyadır, (M,) küçük bir **دَلْو**. (M, K. [Fakat M’de bir yerde, bazılarına göre **دَلَاةٌ** ve **دَلًا**’nın çoğul mânâda aynı olduğu söyleniyor gibidir: zira **دَلْوٌ**’nun çoğullarından sonra **وَهِىَ الدَّلَاةُ وَالدَّلَا** ilave edilmiştir. Ancak, bunu ilk söyleyenin bununla **الدَّلَاةُ** ve **الدَّلَا**’nın sırasıyla **الدَّلْوُ** ve **الدِّلَآءُ** vb. ile aynı mânâya geldiğini kastettiğini düşünüyorum.]) [Bundan şu söz: **أَتْبِعِ الدَّلْوَ رِشَآءَهَا**: **تبع** maddesinde 4’e bak.] Müzekker olarak, onun küçültmesi ↓ **دُلَّىٌّ**’dir: müennes olarak, ↓ **دُلَيَّةٌ**. (Msb.) Ayrıca **دَالِيَةٌ**’ye bak. ― -b2- Ve bundan dolayı, (M,) **الدَّلْوُ** (mecaz:) [Kova burcu;] burçlar kuşağının alâmetlerinden biridir. (S, M, K.) ― -b3- Ve (mecaz kabul edilerek:) Bir değirmenin hunisi. (Golius, Meyd’in rivayetine göre.) ― -b4- Ve (mecaz kabul edilerek:) Develer üzerine kızgın demirle yapılan belli bir dağlama izi; (S, K;) görünüşe göre gerçek mânâdaki **دَلْو** şeklinde. (TA.) ― -b5- Ve (mecaz kabul edilerek:) Felâket, musibet, yahut zarar. (S, K.) Şu sözde olduğu gibi: **جَآءَ فُلَانٌ بِالدَّلْوِ** (mecaz kabul edilerek:) [Falanca felâket vb. getirdi]. (S.)

**دَلَاةٌ**
**دَلَاةٌ** دل دلاه دلاة دلى : bir önceki paragrafa bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] (mecaz kabul edilerek:) Bir pay, yahut hisse: şu recez şairinin sözünde olduğu gibi:
آلَيْتُ لَا أُعْطِىَ غُلَامًا أَبَدَا
دَلَاتَهُ اـِنِّى أُحِبُّ الأَسْوَدَا
mânâsı: [Yemin ettim, yahut pekiştirerek yemin ederim, ben bir oğlana, asla,] sevgiden yahut muhabbetten payını vermeyeceğim: [şüphesiz ben El-Aswad’ı severim:] El-Aswad onun oğlunun adı idi. (S, TA.)

**دُلَىٌّ**
**دُلَىٌّ** دل دلى دلي : **دَلْوٌ**’ya bak; onların küçültmeleridir.

**دُلَيَّةٌ**
**دُلَيَّةٌ** دليه دلية : **دَلْوٌ**’ya bak; onların küçültmeleridir.

**دَالٍ**
**دَالٍ** دال Bir kuyudan **دَلْو** [yahut kova] çekip çıkaran: (T:) ve şiirde **مُدْلٍ** mânâsında [yani bir kuyunun içine **دَلْو** indiren] olarak gelir: (S:) çoğulu **دُلَاةٌ**. (TA.)

**دَالِيَةٌ**
**دَالِيَةٌ** دال داليه دالية Bir [arazi sulamada kullanılan su çarkı yahut makine;] **مَنْجَنُون** denilen şey, (S, M, K,) ki bir öküz yahut inek tarafından döndürülür: (S:) ve **نَاعُورَة** denilen (şey): (K:) yahut **ناعورة** su ile döndürülür: (S:) ve hurma yapraklarından (M, K) ve tahta parçalarından yapılmış bir şey; onunla ipler yahut kordonlar vasıtasıyla (M,) [arazi sulamak için] su çekilir; (M, K:) o, bir kova (**دَلْو**) ve benzeri olup, haç biçiminde yapılmış tahta parçalarıyla [yani iki tahta parçası çapraz konup bağlanarak] (donatılmıştır); bunun iki kolu kovanın üstüne [yahut ağzına] bağlanır; sonra bir ipin bir ucu ona bağlanır, diğer ucu kuyunun başında duran uzun bir hurma gövdesine; ve onunla [arazi] sulanır [görünüşe göre onu başka bir ip ile yahut aynı ip ile çekip yukarı kaldırıp sallayarak]: kelime, **فَاعِلَةٌ** veznindedir, **مَفْعُولَةٌ** vezni mânâsında [çünkü o yukarı çekilir]: çoğulu **دَوَالٍ**’dir: El-Fârâbî, onu **مَنْجَنُون** mânâsında açıklayarak başkalarından ayrılır; J de ona uyar: (Msb:) [arazi sulamak için benzer bir düzenek Mısır’ın kuzey taraflarında kullanılır, adı **قَطْوَة** ve ↓ **دَلْو**’dur: dört ipi ağzına bağlı, çanak biçimli bir kovadan ibarettir: iki adam, her biri iplerin ikisini tutarak, onunla suyu bir oluğa yahut hendeğe atar: Mtr’ye göre,] **دَالِيَة**, pirincin kabuğunu çıkarmak için dövülen makinenin tarzında dikilmiş uzun bir hurma gövdesidir; başında büyük bir tas vardır; onunla [arazi sulamak için] su çekilir. (Mgh.) ― -b2- Ayrıca, **دَلْو** [yahut kova] yahut [yukarıda anılan] **مَنْجَنُون** vasıtasıyla sulanan arazi. (M, K.) ― -b3- Ve çoğulu, **دَوَالٍ**, asılı duran ham hurmalar; olgunlaştıklarında yenir. (T, K.) Asılı meyve. (Bd, liii. 8. [Fakat belki orada **الثمر** yanlış yazımdır; doğrusu **التّمْرُ**’dur.]) ― -b4- Ayrıca (yani çoğul), siyah üzümler; fakat koyu siyah değil; (AHn, M, K,) salkımları bütün salkımların en büyüğüdür; asılmış keçiler gibi görünür [asma üzerinde]: taneleri iridir, ağızda çatlar, ve yuvarlaktır; ve kurutulur. (AHn, M.) [Ayrıca **دَوَالِىُّ**’ye bak, **دوال** maddesinde.) ― -b5- [Tekil ayrıca, üzüm asmasının kendisi mânâsınadır: ve üzüm asmasının bir sürgünü: çoğulu yukarıdaki gibidir.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَلَا
دَلَا U ( n. ac. دَلْو 1 ),
a.  Pulled up or let down ( the bucket of a well ).

b.  Treated with gentleness; drove gently.

c.  [ Bi &  Ila ], Made use of as mediator or intercessor with.

دَلَّوَ
دَلَّوَ II ,
a.  Let down or drew up.

b.  [ acc. &  Bi ], Made to fall into ( error ).

دَاْلَوَ
دَاْلَوَ III ,
a.  Used blandishments with; coaxed, cajoled.

أَدْلَوَ
أَدْلَوَ IV
a.  [ Fī ], Let down into ( the well ).

b.  [ Fī ], Spoke evil of.

c.  [ Bi &  Ila ], Offered as ( a gift ) to the ( judge ); sought to gain access to by means of.

تَدَلَّوَ
تَدَلَّوَ V ,
a.  Hung down; was let down.

b.  [ 'Ala ], Was familiar with.

c.  [ La ], Was submissive to, lowered himself to.

دَلْو
دَلْو [ 1 ] , ( pl. أَدْلٍ [ 15 ] ,  دِلَآء [ 23 ] ,

دُلِيّ
دُلِيّ ),
a.  Bucket; pitcher.

b.  Aquarius.

c.  Misfortune.

دَالٍ
دَالٍ [ 21 ] , ( pl. دُلَاة [ 9tA ] ),
a.  Drawing up ( a bucket ).

دَالِيَة
دَالِيَة [ 21t ] , ( pl. دَوَالٍ [ 41 ] ),
a.  Water-wheel, machine for irrigation.

b.  Vine, vine-stock.

##### Türkçe

**دَلَا**
**دَلَا** I (mast. **دَلْو** 1),
a. Kuyunun kovasını yukarı çekti veya aşağı saldı.

b. Yumuşaklıkla muamele etti; yumuşakça sürdü.

c. [ Bi & Ila ], ile aracı veya şefaatçi olarak kullandı.

**دَلَّوَ**
**دَلَّوَ** II,
a. Aşağı saldı veya yukarı çekti.

b. [ acc. & Bi ], (hata) içine düşürdü.

**دَاْلَوَ**
**دَاْلَوَ** III,
a. Tatlılıklar kullandı; kandırdı, ayarttı.

**أَدْلَوَ**
**أَدْلَوَ** IV
a. [ Fī ], (kuyu) içine aşağı saldı.

b. [ Fī ], kötü söz söyledi.

c. [ Bi & Ila ], (hediye olarak) (hâkime) sundu; onun vasıtasıyla (ona) erişim sağlamaya çalıştı.

**تَدَلَّوَ**
**تَدَلَّوَ** V,
a. Aşağı sarktı; aşağı salındı.

b. [ 'Ala ], aşina oldu.

c. [ La ], boyun eğdi, kendini alçalttı.

**دَلْو**
**دَلْو** [1], (çoğ. **أَدْلٍ** [15], **دِلَآء** [23], **دُلِيّ** **دُلِيّ**),
a. Kova; testi.

b. Kova burcu.

c. Musibet.

**دَالٍ**
**دَالٍ** [21], (çoğ. **دُلَاة** [9tA]),
a. (kovayı) yukarı çeken.

**دَالِيَة**
**دَالِيَة** [21t], (çoğ. **دَوَالٍ** [41]),
a. Su çarkı, sulama için makine.

b. Asma, asma kütüğü.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%88/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

دلو
دَلَا - يَدْلُوْ - دَلْوٌ - أَدْلى - يُدْلِي - تَدَلّى - يَتَدَلَّى
دَلَا - يَدْلُوْ + كائن + شيئاً: يجعله يتدلى: يجعله يتقل وينزل من موقع إلى آخر متعلقاً بشيء: يدفع شيئاً فيرسله في مهواة أو بئر أو ما شابه من أعلى لأسفل متعلقاً بوسيلة حمل وسيطة كحبل أو ما شابه
دَلْوٌ: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل بمعنى مفعول من " دَلَا - يَدْلُوْ ": الهبوط والانتقال متعلقاً بشيء: وهو كذلك اسم آلة منه: ما " يُدْلَى" لينقل شيئاً: الوسيلة الحاملة التي تستعمل في النقل بفعل " أدلى " (مثلاً من أعلى إلى أسفل)  والتي تربط بالحبل أو بما يشبهه.
أَدْلَى - يُدْلِي: على وزن " أفعل " من " دَلَا - يَدْلُوْ ": جعله " يَدْلُوْ ": أوصله إلى موقع جديد عبر وسيلة وسيطة، مثلاً من أعلى إلى أسفل معلقاً إياه بحبل أو بأية وسيلة حاملة تشبه الحبل
تَدَلّى - يَتَدَلَّى: على وزن " تَفَعَّلَ " من " دَلَا - يَدْلُوْ ": يقوم بفعل " دَلَا - يَدْلُوْ " بشكل ذاتي وبشدة: يدلو نفسه بنفسه: ينتقل من أعلى إلى أسفل عبر وسيلة نقل (مثلاً متعلقاً بحبل أو بوسيلة نقل مشابهة)
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " دفع وتحريك وخفض كائن أو سطح للأسفل"، وهي:
خَسَفَ - يَخْسِفُ، دَلَكَ - يَدْلُكُ، خَفَضَ - يَخْفِضُ، أَمَتَ - يَأمِتُ، دَلا - يَدْلُوْ، خَمَصَ _ يَخْمُصُ
يفرق لفظاً:
دَالَ - يَدُوْلُ + الأمر أوالشيء أو المال + بين اثنين أو أكثر: يعاود الانتقال بينهم بشكل دوري متناوب
دَلَا - يَدْلُوْ + الكائن: يتدلى: انتقل ونزل من موقع إلى آخرمتعلقاً بشيء
دَلَّ - يَدُلُّ + كائن + كائناً + على كائن أو مكان أو شيء أو أمر:  يبين لآخر طريقة الوصول إليه
دَلَّ - يَدِلُّ + كائن + كائناً: يخدعه ويغرر به ويغريه فيطمعه ويُجَرِّئُه

أدلى - يدلي - يدلون
 	﴿وجاءت سيارة فأرسلوا واردهم فأدلى دلوه قال يابشرى هذا غلام وأسروه بضاعة والله عليم بما يعملون(19)﴾ يوسف
 	﴿ولا تأكلوا أموالكم بينكم بالباطل وتدلوا بها إلى الحكام لتأكلوا فريقا من أموال الناس بالإثم وأنتم تعلمون (188)﴾ البقرة
دلو - دلوه
 ﴿وجاءت سيارة فأرسلوا واردهم فأدلى دلوه قال يابشرى هذا غلام وأسروه بضاعة والله عليم بما يعملون(19)﴾ يوسف
تدلى
 { ﴿علمه شديد القوى(5)ذو مرة فاستوى(6)وهو بالأفق الأعلى(7) ثم دنا فتدلى (8) فكان قاب قوسين أو أدنى(9)فأوحى إلى عبده ما أوحى(10)﴾ النجم
مختار الصحاح
● [دلا] د ل ا: الدَّلْوُ التي يستقى بها وجمعها في القلة أَدْلٍ وفي الكثرة دِلاَءٌ و دُلِيٌّ كفعول و الدَّالِيَةُ المنجنون تديرها البقرة والناعورة يديرها الماء و دَلاَ الدلو نزعها وبابه عدا و أدْلاَها أرسلها في البئر وقد جاء في الشعر الدَّالِي بمعنى المدلي و دَلاَّهُ بغرور أوقعه فيما أراد من تغريره وهو من إدلاء الدلو و دَلَوْتُ بفلان إليك أي استشفعت به إليك وفي حديث عمر رضي الله عنه لما استسقى بالعباس رضي الله تعالى عنه ﴿و دَلَوْنا به إليك مستشفعين﴾ و تَدَلَّى من الشجرة وقوله تعالى ﴿ثم دنا فتدلى﴾ أي تدلل كقوله تعالى ﴿ثم ذهب إلى أهله يتمطى﴾ أي يتمطط و أَدْلَى بحجته أي احتج بها وهو يدلي برحمه أي يمت بها وأدلى بماله إلى الحاكم دفعه إليه ومنه قوله تعالى ﴿وتدلوا بها إلى الحكام﴾ يعني الرشوة
الراغب
دلو
- دلوت الدلو: إذا أرسلتها، وأدليتها أي: أخرجتها، وقيل: يكون بمعنى أرسلتها (قاله أبو منصور في الشامل) (أبو منصور الجبان الرازي، واسمه محمد بن علي، كنيته أشهر من اسمه، شيخ وقته في اللغة، وكتابه (الشامل) في اللغة كثر فيه الألفاظ اللغوية، وقابل الشواهد، وهو كتاب كبير في ثلاثة عشر مجلدا، رتبه على الحروف، كان يجالس علاء الدين ابن بويه، وكان الصاحب كافي الكفاة يعزه ويجله وتعاصر مع ابن سينا واجتمعا في مجلس العلاء. انظر: إنباه الرواة 4/176؛ ومعجم الأدباء 18/260؛ وبغية الوعاة 1/185)، قال تعالى: }فأدلى دلوه{ [يوسف/19]، واستعير للتوصل إلى الشيء، قال الشاعر:- 159 - وليس الرزق عن طلب حثيث *** ولكن ألق دلوك في الدلاء
(البيت لأبي الأسود الديلى. وهو في البصائر 2/606؛ والمحاسن والمساوئ للبيهقي ص 286؛ وتفسير الراغب ورقة 126) وبهذا النحو سمي الوسيلة المائح، قال الشاعر:
- 160 - ولي مائح لم يورد الناس قبله *** معل وأشطان الطوي كثير
(البيت للعجير السلولي. وهو في اللسان (ميح) ؛ وتفسير الراغب ورقة 126.   ورواية اللسان:
ولي مائح لم يورد الماء قبله *** يعلي، وأشطان الدلاء كثير
وعنى بالمائح لسانه؛ لأنه يميح من قلبه، وعنى بالماء الكلام، وأشطان الدلاء، أي: أسباب الكلام كثير لديه غير متعذر عليه)  قال تعالى: }وتدلوا بها إلى الحكام﴿[البقرة/188]، والتدلي: الدنو والاسترسال قال تعالى:﴾ثم دنا فتدلى{ [النجم/8].
ملخص اللسان
1. الدَّلْوُ: معروفة واحدة الدَّلاءِ التي يُسْتَقَى بها
2. الدُّلاة؛: هو جَمْع دالٍ كقاضٍ وقُضاةٍ، وهو النازِعُ في الدَّلْوِ المُسْتَقِي بها الماءَ من البئر. يقال: أَدْلَيْتُ الدَّلْوَ ودَليْتُها إذا أَرسلتها في البئر، ودَلَوْتها أَدْلُوها فأَنا دالٍ إذا   أَخرجْتها
3.     والدَّلاة أَيضاً: الدَّلْوُ الصغيرة؛ ودَلَوْتُها وأَدْلَيْتُها إذا أَرْسَلْتها في البئر لِتَسْتَقِيَ بها   أُدْليها إدلاءً، وقيل: أَدْلاها أَلْقاها لِيَسْتَقِيَ بها، ودَلاها جَبَذها ليُخْرِجَها، تقولدَلَوْتها أَدْلُوها دَلْواً إذا أَخرجَتها وجَذَبْتَها من البئر مَلأى؛
4.     فأَدْلَى دَلْوَهُ قال يا بُشْرَى.
5.     ودَلَوْتُ بفلان إليك أَي اسْتَشْفَعْتُ به إليك ،تَوَسَّلُوا بالعباس إلى رَحْمةِ الله وغِياثِه كما يُتَوَسَّل بالدَّلْوِ إلى   الماء
6.     والإنسانُ يُدْلِي شيئاً في مَهْوَاةٍ ويَتَدَلَّى هو نَفْسُه. ودَلَّى   الشيءَ في المَهْواةِ: أَرْسَلَهُ فيها؛
7.     ولا يكون   التَّدَلِّي إلا من عُلْوٍ إلى اسْتِفَال، تَدَلَّى من الشجرة. ويقال: تَدَلَّى   فلانٌ علينا من أَرض كذا وكذا أي أَتانا.
8.     وقوله تعالى: فَدَلاَّهُما بِغُرُورٍ. قال أَبو إسحق: دلاَّهُما في المَعْصِيَة بأَن غَرَّهُما، وقال غيره: فَدلاَّهُما فأطْمَعَهُما؛
9.     كَمَنْ يُدَلَّى   أَي يُطْمَع؛ قال أَبو منصور: وأَصله الرجل العَطْشانُ يُدَلَّى في البئر   ليَرْوَى من مَائِها فلا يجدُ فيها ماءً فيكون مُدَليِّاً فيها   بالغُرورِ، فوُضِعَت التَّدْلِيَة موضع الإطْمَاع فيما لا يُجْدِي نَفْعاً؛ وفيه   قول ثالث: فَدَلاَّهُما بغرور، أَي جَرَّأهما إبليس على أَكْلِ الشجرة   بغُرره، والأَصلُ فيه دَلَّلهما، والدَّالُ والدَّالَّةُ: الجُرْأَة.
10.                        ثم دَنَا فَتَدَلَّى؛ قال الفراء: ثم   دَنَا جبريل من محمد فتَدَلَّى كأَنَّ المعنى ثم تَدَلَّى فَدَنا،
11.                        وأَدْلَى بحُجَّتِه: أَحْضَرَها واحْتجَّ بها.
12.                        وأَدْلَى إليه بِمالِه:دَفَعه. وأَدْلَى بمالِ فلان إلى الحاكِمِ إذا دَفَعَه إليه؛ ومنه قوله تعالى: وتُدْلُوا بها إلى الحكام؛ يعني الرِّشْوَةَ.
13.                        وأَدْلَيْت فيه: قلت قولاً قبيحاً؛
14.                        وهو يُدْلي برَحِمِه أَي يَمُتُّ بها.
15.                        والدَّلْوُ: بُرْجٌ من بُرُوج السماء معروف، سمي به تشبيهاً بالدَّلْو.
16.                        والدَّاليةُ: شيءٌ يُتَّخذُ من خُوصٍ وخَشَبٍ يُسْتَقَى به بحِبالٍ تشد في رأْس جِذْعٍ طويل؛
17.                        والدَّالِيَةُ: المَنْجَنُون، وقيل: المَنْجَنُون تُدِيرُها البَقَرَةُ،والناعُورَة يُديرُها الماء
18.                        والدَّوَالِي: عِنَبٌ أَسْوَدُ غيرُ حالِكٍ وعَناقِيدُه   أَعْظَم العناقِيدِ كُلِّها تَرَاها كأَنَّها تُيُوس معلَّقة، وعِنَبه جافٌّ يتَكَسَّر في الفم مُدَحْرَج ويُزَبَّبُ؛
لسان العرب
● -    دلا: الدَّلْوُ: معروفة واحدة الدَّلاءِ التي يُسْتَقَى بها، تذكَّر   وتؤنَّث؛ قال رؤبة:   تَمْشي بِدَلْوٍ مُكْرَبِ العَراقي   والتأْنيث أَعلى وأَكثر، والجمع أَدْلٍ في أَقل العدد، وهو أَفْعُلٌ،   قلبت الواو ياء لوقوعها طرفاً بعد ضمة، والكثير دِلاءٌ   ودُليٌّ، على فُعولٍ، وهي الدَّلاةُ والدَّلا بالفتح والقصر، الواحدة   دَلاةٌ؛ قال الجُمَيح:   طامي الجِمامِ لَمْ تُمَخِّجْه الدَّلا   وأَنشد ابن بري هذا البيت ونسبه للشماخ؛ وأَنشد لآخر:   إنَّ لَنا قَلَيْذَماً هَمُوما،   يَزِيدُها مَخْجُ الدِّلا جُموما   (* قوله «مخج الدلا» ضبط الدلا هنا بالفتح، وضبط في غير موضع من اللسان   وغيره بكسر الدال).   وأَنشد لآخر في المفرد:   دَلْوَكَ إني رافعٌ دَلاتي   وأَنشد لآخر:   أَيُّ دَلاةِ نَهَلٍ دَلاتي   وقوله في حديث عثمان، رضي الله عنه: تَطَأْطَأْت لكم تَطَأْطُؤَ   الدُّلاة؛ قال ابن الأَثير: هو جَمْع دالٍ كقاضٍ وقُضاةٍ، وهو النازِعُ في   الدَّلْوِ المُسْتَقِي بها الماءَ من البئر. يقال: أَدْلَيْتُ الدَّلْوَ   ودَليْتُها إذا أَرسلتها في البئر، ودَلَوْتها أَدْلُوها فأَنا دالٍ إذا   أَخرجْتها، ومعنى الحديث تواضعت لكم وتَطامَنْتُ كما يَفْعَل المُستقي   بالدَّلْوِ. ومنه حديث ابن الزبير: أَن حبَشِيّاً وقع في بئرِ زمزم فأَمرَهُم   أَن يَدْلُوا ماءَها أَي يَسْتَقُوه، وقيل: الدَّلا جمعُ دَلاةٍ كفَلاً جمع   فَلاةٍ. والدَّلاة أَيضاً: الدَّلْوُ الصغيرة؛ وقول الشاعر:   آلَيْتُ لا أُعْطِي غُلاماً أَبَدَا   دَلاتَهُ، إني أُحِبُّ الأَسْوَدا   يريد بِدَلاتِه سَجْلَه ونَصِيبَه من الوُدِّ، والأَسْوَدُ اسمُ ابنِه.   ودَلَوْتُها وأَدْلَيْتُها إذا أَرْسَلْتها في البئر لِتَسْتَقِيَ بها   أُدْليها إدلاءً، وقيل: أَدْلاها أَلْقاها لِيَسْتَقِيَ بها، ودَلاها   جَبَذها ليُخْرِجَها، تقول دَلَوْتها أَدْلُوها دَلْواً إذا أَخرجَتها   وجَذَبْتَها من البئر مَلأى؛ قال الراجز العجاج:   يَنْزِعُ من جَمَّاتِها دَلْوُ الدَّال   أََي نَزْعُ النازعِ. ودَلَوْتُ الدَّلْوَ: نَزَعْتُها. قال الجوهري:   وقد جاء في الشعر الدَّالي بمعنى المُدْلي؛ وهو قول العجاج:   يَكْشِفُ، عن جَمَّاتِه، دَلْوُ الدَّالْ   عَباءةً غَبْراءَ من أَجْنٍ طالْ   يعني المُدْليَ؛ قال ابن بري: ومثله لرؤبة:   يَخْرُجْنَ من أَجْوازِ لَيْلٍ غاضي   أي مُغْضٍ، قال: وقال عليّ بن حمزة قد غلط جماعة من الرُّواة في تفسير   بيت العجاج آخرهم ثعلب، قال: يعني كونهم قَدَّرُوا الدَّاليَ بمعنى   المُدْلي؛ قال ابن حمزة: وإنما المعنى فيه أَنه لما كان المُدْلي إذا أَدْلى   دَلْوَه عادَ فَدَلاها أَي أَخرجها مَلأَى قال دَلْوُ الدَّالْ كما قال   النابغة:   مِثْل الإماء الغَوادِي تَحْمِلُ الحُزُما   وإنما تحملها عند الرَّواح، فلما كُنَّ إذا غَدَوْنَ رُحْنَ قال: مثل   الإماء الغَوادِي. ويقال: دَلَوْتُها وأَنا أَدْلُوها وأَدْلَوْتُها. وفي   قصة يوسف: فأَدْلَى دَلْوَهُ قال يا بُشْرَى. ودَلَوْتُ بفلان إليك أَي   اسْتَشْفَعْتُ به إليك. قال عمر لما اسْتَسْقَى بالعباس، رضي الله عنهما:   اللهم إنا نَتَقَرَّبُ إليك بعَمِّ النبي، صلى الله عليه وسلم، وقَفِيَّةِ   آبائِه وكُبْرِ رِجالهِ دَلَوْنا به إليكَ مُسْتَشْفِعين؛ قال الهروي:   معناه مَتَتْنا وتَوَسَّلْنا؛ قال ابن سيده: وأُرَى معناه أَنهم   تَوَسَّلُوا بالعباس إلى رَحْمةِ الله وغِياثِه كما يُتَوَسَّل بالدَّلْوِ إلى   الماء؛ قال ابن الأَثير: هو من الدَّلْوِ لأَنه يُتَوَصَّلُ به إلى الماء،   وقيل: أَراد به أَقْبَلْنا وسُقْنَا، من الدَّلْوِ وهو السَّيْرُ   الرَّفِيقُ. وهو يُدْلي برَحِمِه أَي يَمُتُّ بها. والدَّلْوُ: سِمَةٌ   للإبل. وقولهم: جاء فلانٌ بالدَّلْوِ أَي بالدَّاهِيةِ؛ قال الراجز:   يَحْمِلْنَ عَنْقَاءَ وعَنْقَفِيرَا،   والدَّلْوَ والدَّيْلَم والزَّفِيرَ   (* قوله «يحملن عنقاء إلخ» كذا أنشده الجوهري وقال في التكملة: الإنشاد   فاسد والرواية:   أنعت أعياراً رعين كيرا * يحملن عنقاء وعنقفيرا   وأم خشاف وخشفيرا * والدلو والديلم والزفيرا   ثم قال: والكيراسم موضع بعينه).   والدَّلْوُ: بُرْجٌ من بُرُوج السماء معروف، سمي به تشبيهاً بالدَّلْو.   والدَّاليةُ: شيءٌ   يُتَّخذُ من خُوصٍ وخَشَبٍ يُسْتَقَى به بحِبالٍ تشد في رأْس جِذْعٍ   طويل؛ قال مِسْكِين الدارمي:   بأَيْدِيهِمْ مَغارِفُ من حَديدٍ   يُشَبِّهُها مُقَيَّرَةَ الدَّوَالِي   والدَّالِيَةُ: المَنْجَنُون، وقيل: المَنْجَنُون تُدِيرُها البَقَرَةُ،   والناعُورَة   يُديرُها الماء. ابن سيده: والدَّالِيَةُ الأَرض تُسْقَى بالدَّلْو   والمَنْجَنُون. والدَّوَالِي: عِنَبٌ أَسْوَدُ غيرُ حالِكٍ وعَناقِيدُه   أَعْظَم العناقِيدِ كُلِّها تَرَاها كأَنَّها تُيُوس معلَّقة، وعِنَبه   جافٌّيتَكَسَّر في الفم مُدَحْرَج ويُزَبَّبُ؛ حكاه ابن سيده عن أَبي   حنيفة:وأَدْلَى الفَرَسُ وغيرُه: أَخرج جُرْدانَه ليَبُولَ أَو يَضْرِبَ،   وكذلك أَدْلَى العَيْرُ ودَلَّى؛ قيل لابْنَةِ الخُسِّ: مَا مائَةٌ منَ   الحُمُر؟ قالت: عازِبَةُ اللَّيْل وخِزْيُ المَجْلِس، لا لَبَنَ فَتُحْلَبَ   ولا صُوفَ فَتُجَزِّ، إنْ رُبِطَ عَيْرُها دَلَّى وإن أَرْسَلْتَه وَلَّى.   والإنسانُ يُدْلِي شيئاً في مَهْوَاةٍ ويَتَدَلَّى هو نَفْسُه. ودَلَّى   الشيءَ في المَهْواةِ: أَرْسَلَهُ فيها؛ قال:   مَنْ شَاءَ دَلَّى النَّفْسَ في هُوَّةٍ   ضَنْكٍ، ولَكِنْ مَنْ لَهُ بِالمَضِيقْ   أَي بالخروج من المَضِيق، وتَدَلَّيْتُ فيها وعليها؛ قال لبيد يصف   فرساً:فَتَدَلَّيْتُ عَلَيْها قَافِلاً،   وعلى الأَرضِ غَياياتُ الطَّفَلْ   أَراد أَنه نَزَل من مِرْبائه وهو عَلَى فَرَسِه راكبٌ. ولا يكون   التَّدَلِّي إلا من عُلْوٍ إلى اسْتِفَال، تَدَلَّى من الشجرة. ويقال: تَدَلَّى   فلانٌ علينا من أَرض كذا وكذا أي أَتانا. يقال: من أَيْنَ تَدَلَّيْتَ   علينا؛ قال أُسامة الهذلي:   تَدَلَّي عَلَيه وهُوَ زَرْقُ حَمامَةٍ،   لَهُ طِحْلِبٌ، في مُنْتَهَى القيضِ، هامِدُ   وقوله تعالى: فَدَلاَّهُما بِغُرُورٍ. قال أَبو إسحق: دلاَّهُما في   المَعْصِيَة بأَن غَرَّهُما، وقال غيره: فَدلاَّهُما فأطْمَعَهُما؛ ومنه قول   أَبي جُنْدُب الهذلي:   أَحُصُِّ فلا أُجِيرُ، ومَنْ أُجِرْهُ،   فَلَيْسَ كَمَنْ يُدَلَّى بالغُرُورِ   أَحُصُّ: أَمْنَع، وقيل: أَحُصُّ أَقْطَع ذلك، وقوله: كَمَنْ يُدَلَّى   أَي يُطْمَع؛ قال أَبو منصور: وأَصله الرجل العَطْشانُ يُدَلَّى في البئر   ليَرْوَى من مَائِها فلا يجدُ فيها ماءً فيكون مُدَليِّاً فيها   بالغُرورِ، فوُضِعَت التَّدْلِيَة موضع الإطْمَاع فيما لا يُجْدِي نَفْعاً؛ وفيه   قول ثالث: فَدَلاَّهُما بغرور، أَي جَرَّأهما إبليس على أَكْلِ الشجرة   بغُرره، والأَصلُ فيه دَلَّلهما، والدَّالُ والدَّالَّةُ: الجُرْأَة.   الجوهري: ودلاَّه بغُرُورٍ أَي أَوْقَعَه فيما أَراد من تَغْرِيره وهو من   إدْلاءِ الدَّلْو. وأَما قوله عز وجل: ثم دَنَا فَتَدَلَّى؛ قال الفراء: ثم   دَنَا جبريل من محمد فتَدَلَّى كأَنَّ المعنى ثم تَدَلَّى فَدَنا، قال:   وهذا جائز إذا كان المَعْنى في الفعلين واحداً. وقال الزجاج: معنى دَنَا   فَتَدَلَّى واحد لأَن المعنى أَنه قرب فَتَدَلَّى أَي زاد في القُرْب، كما   تقول قدْ دَنَا فلان مني وقرُبَ. قال الجوهري: ثم دَنَا فَتَدَلَّى، أَي   تَدَلَّل كقوله: ثم ذهَبَ إلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى؛ أَي يَتَمَطَّطُ. وفي   حديث الإسْراء: فَتَدَلَّى فكان قَابَ قَوْسَيْنِ؛ التَّدَلِّي: النزولُ   من العُلْو؛ قال ابن الأَثير: والضميرُ لجبريل، عيه الصلاة والسلام.   وأَدْلَى بحُجَّتِه: أَحْضَرَها واحْتجَّ بها. وأَدْلَى إليه بِمالِه:   دَفَعه. التهذيب: وأَدْلَى بمالِ فلان إلى الحاكِمِ إذا دَفَعَه إليه؛ ومنه   قوله تعالى: وتُدْلُوا بها إلى الحكام؛ يعني الرِّشْوَةَ. قال أَبو إسحق:   معنى تُدْلُوا في الأَصل من أَدْلَيْت الدَّلْوَ إذا أَرْسَلْتها لتملأَها،   قال: ومعنى أَدْلَى فلان بحُجَّته أَي أَرْسَلَها وأَتَى بها على صحة،   قال: فمعنى قوله وتُدْلُوا بها إلى الحُكَّام أَي تَعْمَلون على ما   يوجِبُه الإدْلاءُ بالحُجة وتَخُونُون في الأَمانة لِتَأْكِلِوا فَريقاً من   أَمْوالِ الناسِ بالإثْمِ، كأَنه قال تَعْمَلون على ما يوجِبُه ظاهِرُ   الحُكْمِ وتَتْرُكُونَ   ما قَدْ عَلِمْتُم أَنه الحَقّ؛ وقال الفراء: معناه لا تأْكُلوا   أَمْوالكم بينكم بالباطل ولا تُدْلُوا بها إلى الحُكَّام، وإن شئتَ جَعلْتَ نصبَ   وتُدْلُوا بها إذا أَلْقَيْتَ منها لا على الظَّرْفِ، والمعنى لا   تُصانِعُوا بأَمْوالِكُم الحُكَّام ليَقْتَطِعُوا لكم حقّاً لغيركم وأَنتم   تعلمون أَنه لا يحل لكم؛ قال أَبو منصور: وهذا عندي أَصح القولين لأَن الهاء   في قوله وتُدْلوا بها للأَموال وهي، على قول الزجاج، للحُجّة ولا ذكر   لها في أَول الكلام ولا في آخره. وأَدْلَيْت فيه: قلت قولاً قبيحاً؛   قال:ولو شئتُ أَدْلَى فِيكُمَا غَيْرُ واحِدٍ   عَلانِيَةً، أَو قالَ عِنْدِيَ في السِّرِّ   ودَلَوْتُ الناقَةَ والإبِلَ دَلْواً: سُقْتُها سَوْقاً رَفيقاً   رُوَيْداً؛ قال:   لا تَقْلُواهَا وادْلُوَاهَا دَلْوَا،   إنَّ مَعَ اليَوْمِ أَخَاهُ غَدْوَا   وقال الشاعر:   لا تَعْجَلا بالسَّيْرِ وادْلُواها،   لَبِئْسما بُطْءٌ ولا نَرْعاها   وادْلَوْلى أَي أَسْرَع، وهي افْعَوْعَلَ. ودَلَوْت الرجلَ ودالَيْته   إذا رَفَقْتَ به ودارَيْته. قال ابن بري: المُدالاةُ المُصانَعة مثلُ   المُداجاةِ؛ قال كثير:   أَلا يا لَقَوْمي، للنِّوى وانْفِتَالِها   وللصَّرْمِ مِنْ أَسْماءَ ما لَمْ نُدالِها   وقول الشاعر:   كأَنَّ راكِبَها غُصْنٌ بَمَرْوَحَة،   إذا تَدَلَّت بِهِ، أَو شارِبٌ ثَمِلُ   يجوز أَن يكون تَفَعَّلَتْ من الدَّلْوِ الذي هو السَّوْق الرَّفِيقُ   كأَنَّه دَلاَّها فَتَدَلَّت، قال: ويجوز أَن يكون أَراد تَدَلَّلَت من   الإدْلالِ، فكره التضعيف فحوّل إحدى اللامين ياء كما قالو تظنيت في تظننت.   ابن الأَعرابي: دَلِيَ إذا ساقَ ودَلِيَ إذا تَحَيَّر، وقال: تَدَلَّى إذا   قَرُب بَعْدَ عُلْوٍ، وتَدَلَّى تواضَعَ. ودالَيْتُه أَي دارَيْتُه.
مقاييس اللغة:
(دلي)  الدال واللام والحرف المعتل أصلٌ يدلُّ على مقارَبة الشَّيء ومداناتِه بسُهولةٍ ورِفْق. يقال: أدلَيْتُ الدّلوَ، إذا أرسلْتَها في البئر، فإذا نَزَعْتَ فقد دَلَوْت. والدَّلْو: ضَربٌ من السَّير سهلٌ. قال:
* لا تَعْجَلا بالسَّيْرِ وادلُوَاها([3]) *
والدَّلاَة: الدَّلوُ أيضاً، ويُجْمع على الدِّلاء. فأمَّا قولـه:
آليت لا أُعطي غلاماً أبداً *** دَلاتَه إنِّي أُحِبُّ الأسودا([4])
فإنّه أراد بِدَلاتِه سَجْلَه ونَصِيبَه من الوُدّ. والأسودُ ابْنهُ.
ويقال أدلى فلانٌ بحجَّته، إذا أتى بها. وأدلى بمالِهِ إلى الحاكم: إذا دَفعَه إليه. قال جلَّ ثناؤه: ﴿وَتُدْلُوا بِهَا إلى الحُكَّامِ﴾ [البقرة 188].
ويقال دلَوْتُ إليه بفلانٍ: استشفعت به إليه. ومن ذلك حديث عمر في استسقائه بالعباس: "اللهمَّ إنّا نتقرَّبُ إليك بعَمِّ نبيِّك، وقَفِيَّةِ آبائه، وكُبْرِ رِجاله. ودلَوْنا به إليك مستَشْفِعِين".
ويحمل على هذا قولهم: جاء فلانٌ بالدَّلْو، أي الدَّاهية. وأنشد:
يحمِلْن عَنْقَاءَ وعَنقَفِيرا([5])
والدَّلْوَ والدَّيْلَمَ والزَّفيرا([6])
ويقال: دَالَيتُ الرّجلَ، إذا داريتَه([7]). ويقال هو دَلاَّءُ مالٍ، إذا كان سائِس مالٍ وخائِلَه.
القاموس المحيط:
و الدَّلْوُ م، وقد تُذَكَّرُ ج أدْلٍ ودِلاءٌ ودُلِيُّ ودِلِيُّ ودَلَى، كَعَلَى، وبُرْجٌ في السماءِ، وسِمَةٌ للإِبِلِ، والداهِيَةُ. والدَّلاةُ دَلْوٌ صَغيرٌ. ودَلَوْتُ وأدْلَيْتُ أرْسَلْتُها في البِئْرِ. ودَلاها جَبَذَها ليُخْرِجَها. والدَّالِيَةُ المَنْجَنُونُ، والنَّاعُورَةُ، وشيءٌ يُتَخَذُ من خُوصٍ، يُشَدُّ في رأسِ جِذْعٍ طَويلٍ، والأرضُ تُسْقَى بِدَلْوٍ أو مَنْجَنُونٍ. والدَّوَالي عِنَبٌ أسْودُ غيرُ حالِكٍ، وبُسْرٌ يُعَلَّقُ، فإذا أرْطَبَ، أُكِلَ. وأَدْلَى الفَرَسُ وغيرُهُ أَخْرَجَ جُرْدانَه لِيَبُولَ أَو يَضْرِبَ، و فلانٌ في فُلانٍ قال قَبيحاً،
و بِرَحِمِه: تَوَسَّلَ، و بِحُجَّتِه: أحْضَرَها، و إليه بمالِهِ: دَفَعَه، ومنه: " وتُدْلُوا بها إلى الحُكَّامِ " وتَدَلَّى: تَدَلَّلَ، و من الشَّجرِ: تَعَلَّقَ. ودَلَوْتُ الناقةَ: سَيَّرْتُها رُوَيْداً، و فلاناً: رَفَقْتُ به، كَدَالَيْتُه.
تاج العروس:
( الدلو ) معروف وهى التى يستقى بها ( وقد تذكر ) قال رؤبة * تمشى بدلو مكرب العراقى * والتانيث أعلى وأكثر لانهم يصغرونه على دلية ( ج ) في أقل العدد ( أدل ) وهو أفعل قلبت الواو ياء لوقوعها طرفا بعد ضمة ( و ) الكثير ( دلاء ) ككتاب ( ودلى ) على فعول ( ودلى ) بكسر الدال على فعول أيضا ( ودعلى كعلى ) قال * طامى الجمام لم تمخجه الدلى * وقيل الدلى جمع دلاة كفلاة وفلى ( و ) الدلو ( برج في السماء ) سمى تشبيها بالدلو ( و ) الدلو ( سمة للابل ) كانه على هيئتها ( و ) الدلو ( الداهية ) يقال جاء فلان بالدلو أي بالداهية قال الراجز يحملن عنقاء وعنقفيرا * والدلو والديلم والزفيرا ( والدلاة ) كحصاة ( دلو صغير ) والجمع الدلى ( ودلوت وأدليت أرسلتها في البئر ) لتمتلئ وفى التهذيب وأدليتها ومنهم من يقول دلوتها وأنا أدلوها وأدلو بها ومنه قوله تعالى فادلى دلوه أي أرسلها الى البئر ليملاها ( ودلاها ) يدلوها دلوا ( جبذها ليخرجها ) ملاى قال الجوهرى وقد جاء في الشعر الدالى بمعنى المدلى وهو قول الراجز * يكشف عن جماته دلو الدال * يعنى المدلى ( والدالية المنجنون ) تديرها البقرة ( و ) أيضا ( الناعورة ) يديرها الماء نقلهما الجوهرى ( و ) في المحكم الدالية ( شئ يتخذ من خوص ) وخشب يستقى به بحبال ( يشد في رأس جذع طويل ) وقد جاء في قول مسكين الدارمي وجمع الكل دوالى وفى المصباح الداليه دلو وتحوها وخشب يصنع كهيئة الصليب ويشد برأس الدلو ثم يؤخذ حبل يربط طرفه بذلك وطرفه بجذع قائم على رأس البئر ويسقى بها فهى فاعلة بمعنى مفعولة والجمع الدوالي وشذ الفارابى وتبعه الجوهرى ففسرها بالمنجنون انتهى ( و ) الدالية ( الارض تسقى بدلو أو منجنون ) نقله ابن سيده وهى فاعلة بمعنى مفعولة قال ( والدوالى عنب أسود غير حالك ) وعناقيده أعظم العناقيد كلها تراها كأنها تيوس معلقة وعنبه جاف يتكسر في الفم مدحرج ويزبب حكاه أبو حنيفة ( و ) الدالية ( بسر يعلق فإذا أرطب أكل ) وبه فسر حديث أم المنذر العدوية قالت دخل على رسول الله صلى الله عليه وسلم ومعه على بن أبى طالب ناقه قالت ولنا دوال معلقة فقام رسول الله صلى الله عليه وسلم فاكل وقام على ياكل فقال له مهلا فانك ناقه فجلس على وأكل منها رسول الله صلى الله عليه وسلم ثم جعلت لهم سلقا وشعيرا فقال له النبي صلى الله عليه وسلم من هذا أصب فانه أوفق لك ( وأدلى الفرس وغيره أخرج جردانه ليبول أو يضرب ) وكذا أدلى العير نقله ابن سيده ( و ) من المجاز أدلى ( فلان في فلان ) إذا ( قال ) فيه قولا ( فبيحا ) ومنه قول الشاعر
* ولو شئت أدلى فيكما غير واحد * ( و ) من المجاز أدلى ( برحمه ) إذا ( توسل ) وتشفع وفى الصحاح وهو يدلى برحمه أي يمت بها ( و ) من المجاز أدلى بحقه و ( بحجته ) إذا ( أحضرها ) كما في المحكم والاساس وفى الصحاح أي احتج بها زاد غيره وأظهرها وفى المصباح أثبتها فوصل بها الى دعواه وفى التهذيب أرسلها وأتى بها على صحة ( و ) من المجاز أدلى ( إليه بماله ) إذا ( دفعه ) هكذا بالدال في النسخ ومثله في المحكم ووقع في الصحاح والمصباح رفعه إليه بالراء والمعنى صحيح قيل ( ومنه ) قوله تعالى ( وتدلوا بها الى الحكام ) أي تدفعونها إليهم رشوة وقال أبو اسحق معنى تدلوا في الاصل من أدلى الدلو أرسلها في البئر ليملاها ومعنى أدلى بحجته أرسلها واتى بها على صحة فمعنى وتدلوا بها أي تعملون على ما يوجبه الادلاء بالحجة وتخونون في الامانة لتاكلوا فريقا من أموال الناس بالاثم كانه قال تعملون على ما يوجبه ظاهر الحكم وتتركون ما قد علمتم انه الحق وقال الفراء معناه لا تصانعوا باموالكم الحكام ليقتطعوا لكم حقا لغيركم وأنتم تعلمون انه لا يحل لكم قال الازهرى وهذا عندي أصح القولين لان الهاء في بها للاموال وهى على قول الزجاج للحجة ولا ذكر لها في أول الكلام ولا في آخره ( وتدلى تدلل ) وبه فسر الجوهرى قوله تعالى ثم دنا فتدلى قال وهو مثل قوله ثم ذهب الى أهله يتمطى أي يتمطط قال لبيد فتدليت عليها قافلا * وعلى الارض غيابات الطفل ( و ) تدلى ( من الشجر تعلق و ) من المجاز ( دلوت الناقة ) أدلوها دلوا ( سيرتها رويدا ) أي رفق بسوقها قال الراجز لا تعجلا بالسير وادلواها * لبئسما بطء ولا ترعاها ( و ) دلوت ( فلانا رفقت به ) وداريته وصانعته ( كداليته ) نقله الجوهرى وهو مجاز * ومما يستدرك عليه الدلاة النصيب من الشئ قال الراجز آليت لا أعطى غلاما أبدا * دلاته انى أحب الاسودا
يريد بدلاته سجله ونصيبه من الود والاسود اسم ابنه وأدل دلوك في الدلاء يضرب في الحث على الاكتساب ويجمع الدلو أيضا على دلية أغفله هنا وأورده استطرادا في ن ح وودلوت بفلان اليك أي استشفعت به اليك وهو مجاز ودلى العير تدلية أخرج جردانه ليبول ومنه قول ابنة الخس لما سئلت عن مائة من الحمر فقالت عازبة الليل وخزى المجلس لا لبن فتحلب ولا صوف فتجزان ربط عيرها دلى وان أرسلته ولى ودلى الشئ في المهواة أرسله فيها وقول الشاعر كان راكبها غصن بمروحة * إذا تدلت به أو شارب ثمل يجوز ان يكون تفعلت من الدلو الذى هو السوق الرفيق كانه دلاها فتدلت وكونه أراد تدللت فكره التضعيف فحول احدى اللامين ياء كذا في المحكم ودلاهما بغرور غرهما وقيل أطمعهما وأصله الرجل العطشان يدلى في البئر ليروى من مائها فلا يجد فيها ماء فيكون مدليا فيها بغرور فوضعت التدلية موضع الاطماع فيما لا يجدى نفعا أو المعنى جرأهما بغروره والاصل فيه دللهما والدل والدالة الجرأة ودلى حاجته دلوا طلبها وتدلى علينا من أرض كذا أتى الينا وتدلى باشرا نحط عليه والدلاة كقضاة جمع دال وهو النازع بالدلو ودلوية بكسر الدال وضم اللام المشددة جد حامد بن أحمد بن محمد بن دلوية الاستوائي عن الدار قطني وعنه الخطيب وأيضا جد أبى بكر محمد بن أحمد بن دلوية الدلويى النيسابوري عن أحمد بن حفص السلمى وعنه أبو بكر الضبعى وأبو القاسم عبيد الله بن محمد البخاري المعروف بابن الدلو البغدادي وبالدلو روى عنه الخطيب
ى ( دلى كرضى ) أهمله الجوهرى وقال ابن الاعرابي أي ( تحير ) قال ( وتدلى ) إذا ( قرب ) بعد علو ( و ) إذا ( تواضع ) وأما قوله تعالى ثم دنا فتدلى قال الفراء ثم دنا جبريل من محمد صلى الله عليه وسلم فتدلى كان المعنى ثم تدلى فدنا وهذا جائز إذا كان المعنى في الفعلين واحدا وقال الزجاج معناه قرب وتدلى أي زاد في القرب كما تقول دنا منى فلان وقرب وللسادة الصوفية كلام في التدلى وحده وحقيقته ليس هذا محل ذكره وقد أودعناه في شرح صيغة القطب البكري فراجعه فانه نفيس * ومما يستدرك عليه دلاية كسحابة قرية بالاندلس منها أبو العباس أحمد بن عمر بن أنس ابن دلهاث بن أنس بن قلدان بن عمران بن منيب بن رغيبة بن قطبة العذري الدلائى ولد سنة 393 وسمع بالحجاز من أبى العباس الرازي وصحب أبا ذر الهروي وسمع منه الصحيح مرات وعنه أبو عبد الله الحميدى وابنه أنس توفى بالبرية سنة 478

_Türkçe çeviri henüz yok_
