# دل (د-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الدال واللام
دل ، لد : مستعمل .
دلّ : في الحديث : أن أصحابَ عبد الله بنِ مسعود كانوا يَرحَلُون إلى عمرَ بن الخطاب فينظرُون إلى سَمْتِه وهَدْيه ودَلِّهِ فَيَتشَبَّهون به .
قال أبو عبيد : أما السَّمْت فيكون بمعنيين : أحدُهما حُسْنُ الهيئةِ والمَنظَر في الدِّين وهيئة أهلِ الخير ، والمعنى الثاني أن السَّمْتَ الطريق ، يقال : الزَمْ هذا السَّمْتَ ، وكلاهما له معنًى ، إمَّا أرادوا هَيْئَةَ الإسلام أو طريقة أهْلِ الإسلام .
وقولُه : إلى هَدْيِه ودَلِّهِ فإنّ أحدَهما قريب من الآخر ، وهما من السكينة والوَقار في الهيئة والمَنظَر والشمائل وغيرِ ذلك .
وقال عدِيّ بن زَيْد يمدح امرأةً بحُسن الدَّلّ فقال :
لمَ تَطَلَّعْ من خِدْرِها تبتغي خِبَّا
ولا سَاءَ دَلُّها في العِناقِ
ورُوِي عن سعد أنَّه قال : بينا أنا أطوف بالبيت إذْ رأيْتُ امرأةً أعجبَني دَلُّها ، فأردتُ أن أَسأَل عنها ، فخِفتُ أن تكون مشغولةً ولا يَغُرَّكَ جَمالُ امرأة لا تَعرِفها .
وقال شمر : الدَّلاَلُ للمرأة ، والدَّلُّ حُسْن الحديث وحُسْن المَزْح والهيئة ، وأنشد فقال :
فإن كان الدَّلاَلُ فلا تلِحّي
وإن كان الوَداعُ فبالسَّلامِ
قال : ويقال هي تَدِلّ عليه ، أي تجترىءُ عليه ، يقال : ما دَلَّك عليَّ أي ما جَرَّأك عليَّ ، وأَنشدَ :
فإن تَكُ مَدْلولاً عليّ فإنني
لِعَهْدِكَ لا غُمْرٌ ولستُ بِفانِي
أراد ، فإن جَرَّأَكَ عَلَيَّ حِلْمِي فإنّي لا أُقِرُّ بالظُّلْم .
وقال قيس بنُ زهير :
أظُنُّ الحِلْمَ دَلَّ عليَّ قومِي
وقد يُسْتَجهَلُ الرجلُ الحَليمُ
قال محمد بنُ حبيب : دَلَّ عليّ قومي ، أي جَرَّأَهم ، وفيها يقول :
ولا يُعْيِيكَ عُرْقوب لِلأيٍ
إذا لم يُعْطِكَ النَّصفَ الخَصِيمُ
وقوله : عُرْقوب لِلأْي ، يقول : إذا لم يُنْصِفك خَصْمُك فأَدخِل عليه عُرْقوباً يَفْسَخُ حجّته ، والمُدِلُّ بالشجاعة : الجَريء .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المُدَلِّل الّذي يتجنَّى في غيرِ موضعِ تَجَنَ . قال : ودَلَّ فلان إذا هَدَى ، ودَلَّ إذا افتخرَ .
سَلَمة عن الفرّاءَ ، الدَّلّ : المِنَّةُ ، والدَّلَّةُ الإدْلال .
وقال ابن الأعرابي أيضاً : دَلَّ يَدُلُّ إذا هَدَى ، ودَلَّ يَدِلّ إذا مَنَّ بعَطائه ، والأدَلُّ المَنّان بعَمَله .
وقال الليث : يقال تدلَّلَتِ المرأةُ على زَوْجِها ، وذلك أن تُرِيَه جَراءةً عليه في تَغَنُّجِ وشَكْلٍ كأنّها تُخالِفه ، وليس بها خلاف .
قال : والبازِيُّ يُدِلّ على صيده . والدِّلّةُ مِمّن يُدِلّ على من له عنده مَنزِلة شِبهُ جَراءة منه .
ابن السكّيت عن الفرّاء : دَليلٌ من الدِّلالة والدَّلالة بالكسر والفتح .
وقال أبو عبيد : الدِّلِّيلَى من الدَّلالة .
وقال شمر : دَلَلْتُ بهذا الطريق دَلالةً ، أي عرفتُه ، ودلَلْتُ به أَدُلّ دَلالة ، وقال أبو زيد : أَدْلَلْتُ بالطّريق إدلالاً .
قال : وقلتُ : وسمعتُ أعرابياً يقول لآخَر : أما تَندَلّ على الطّريق ، وأَنشَد ابن الأعرابي :
ما لَكَ يا أحمقُ لا تَنْدَلُّ
وكيف يَندَلُّ امرؤٌ عِثْوَلُّ
وقال الليث : الدُّلْدُل شيءٌ عظيم أعظمُ من القُنْفُذ ذو شوك . والتّدلدُل كالتَّهدُّل .
ثعلب عن ابن الأعرابيِّ : من أسماء القنفذ ، الدُّلْدُل والشَّيْهمَ والأَزْيبُ .
اللّحياني : وقع القومُ في دَلدال وبَلْبالٍ إذا اضطَرَب أمرُهم وتذَبذَب ، وقومٌ دَلْدال إذا تَدَلْدَلُوا بين أمرين فلم يستقيموا ، وقال أوس :
أمْ مَنْ لِحَيَ أَضاعوا بعضَ أمرِهُم
بين القُسوطِ وبين الدِّين دَلْدال
وقال ابن السكّيت : جاء القومُ دُلْدُلا إذا كانوا مُذَبذَبين لا إلى هؤلاء ولا إلى هؤلاء ، وقال أبو مَعْدان الباهليّ :
جاء الحَزَائمُ والزَّبائنُ دُلْدُلا
لا سابِقِين ولا مَعَ القُطَّانِ
فعَجِبتُ مِن عَمرو وماذا كُلِّفتْ
وتجيءَ عَوْفٌ آخِرَ الرُّكْبانِ
قال : والحَزيمَتان والزَّبينَتانِ من باهلة ، وهما حَزيمة وزَبينة ، فجمعهما ، وَتَدَلْدَلَ الشَّيءُ وَتَدَرْدَرَ إذا تحرَّك .
وقال الكسائيَّ : دلدَل في الأرض وبَلْبَل وقَلْقَل ذهبَ فيها .
لد : في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( خير ما تداويتُم به اللَّدُود والحِجامةُ والمشيُّ ) .
قال أبو عُبَيْد : قال الأصمعي : اللَّدُود : ما سُقِيَ الإنسانُ في أحد شِقَّي الفَمِ ، وإنما
أخذ اللَّدُودُ من لَدِيدَيِ الوادي وهما جانِباه ، ومنه قيل للرجل : هو يتلدَّد إذا تلفَّت يميناً وشِمالاً ، ولَدَدْتُ الرُّجلَ ألُدُّه لَدَّا إذا سقيتَه ، كذلك وجمعُ اللَّدود أَلِدَّة . وقال ابن أحمَر :
شَربتُ الشُّكاعَى والْتَدَدْتُ أَلِدَّةً
وأقبَلْتُ أَفْواهَ العُروقِ المكَاوِيَا
والوَجُور في وَسَط الفَم .
وقال الفرَّاء : اللَّد : أن يُؤخَذ بلسان الصبيّ فيُمَدَّ إلى أحَدِ شِقَّيه ويُوجَر في الآخر الدواءُ في الصَّدَف ، بين اللسان وبين الشَّدْق .
قال : والدَّيدَان صَفْحتا العُنُق ، وأَنشدَ :
لَدَدْتُهُمُ النَّصِيحة كلَّ لَدِّ
فَمَجُّوا النُّصْحَ ثم ثَنَوْا فقاءُوا
وقال رؤبة :
على لَدِيديْ مُصْمَئِل صِلْخادْ
وقال ابن الأعرابي : اللَّديد الرَّوْضة الزَّهراء .
وقال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ : ( وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ ) ( البقرة : 204 ) معنى الخصم في اللغة الألَدُّ الشديدُ الخصومةِ ، واشتقاقُه من لَدِيدَيِ العُنُق ، وهما صَفْحتاه ، وتأويلُه أنّ خصمَه أيّ وجهٍ أخَذ من وجوه الخصومة غَلَبَهُ في ذلك ، يقال رجُلٌ ألَدُّ ، وامرأةٌ لَداء ، وقومٌ لدٌّ وقد لَدِدْتَ يا هذا تَلَد لَدّاً ، ولَدَدْتُ فلاناً ألُدّه لَدّاً إذا جادَلْته فغلبْتَه .
وقال ابن السكيت : رجل أَلَنْدَد ويَلَنْدَد وهو الشديد الخُصومة ، وقال الشاعر يذكر ناقةً :
بعيدةُ بَينَ العَجْبِ والمتلدَّدِ
أراد أنها بعيدة ما بين الذنَب والعُنُق .
وقال اللَّيث : هُذَيل تقول : لَدّهُ عن كذا وكذا أي حَبَسه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : لَدَّدَ به وبَدَّدَ به إذا سَمَّع بِه .
وقال أبو عمرو : الدَّلِيلة : المحجة البَيْضاء وهي الدُّلى .

##### Türkçe

باب **الدال** ve **اللام**
**دل** ، **لد** : kullanımdadır.
**دلّ** : hadiste: **عبد الله بنِ مسعود**’un ashabının **عمرَ بن الخطاب**’a doğru yolculuk eder oldukları, onun **سَمْتِه**’ine, **هَدْيه**’ine ve **دَلِّهِ**’ine baktıkları, böylece ona benzeştikleri.

**أبو عبيد** dedi: **السَّمْت** ise iki mânâ ile olur: ikisinden biri dinde hey’et ve manzarada güzelliktir ve hayır ehlinin hey’eti; ikinci mânâ da **السَّمْت**’in yol olmasıdır; denilir: “Bu **السَّمْت**’e yapış.” İkisinin de bir mânâsı vardır; ya İslâm’ın hey’etini yahut İslâm ehlinin yolunu murad ettiler.

Ve sözü: “Onun **هَدْيِه**’ine ve **دَلِّهِ**’ine” — zira ikisinden biri ötekine yakındır; ve ikisi de hey’et ve manzara ve şemâil ve bunun dışındakilerde sükûnet ve vakar cümlesindendir.

Ve **عدِيّ بن زَيْد** bir kadını **الدَّلّ**’in güzelliğiyle övdü de dedi:
لمَ تَطَلَّعْ من خِدْرِها تبتغي خِبَّا
ولا سَاءَ دَلُّها في العِناقِ

Ve **سعد**’dan rivayet olundu ki dedi: “Ben evin etrafında tavaf ederken, **دَلُّها** beni hayran bırakan bir kadın gördüm; onun hakkında sormak istedim; sonra onun meşgul olmasından korktum; ve tanımadığın bir kadının güzelliği seni aldatmasın.”

Ve **شمر** dedi: **الدَّلاَل** kadın içindir; **الدَّلُّ** ise sözün güzelliği ve şakanın güzelliği ve hey’ettir. Ve inşad etti, dedi:
فإن كان الدَّلاَلُ فلا تلِحّي
وإن كان الوَداعُ فبالسَّلامِ

Dedi: Ve denilir: “O, ona **تَدِلّ** eder”, yani ona karşı cüret eder; denilir: “Seni bana karşı ne **دَلَّك** etti?” yani seni bana karşı ne cesaretlendirdi? Ve inşad etti:
فإن تَكُ مَدْلولاً عليّ فإنني
لِعَهْدِكَ لا غُمْرٌ ولستُ بِفانِي

Murad etti: “Eğer benim hilmim seni bana karşı cesaretlendirdiyse, ben zulmü ikrar etmem.”

Ve **قيس بنُ زهير** dedi:
أظُنُّ الحِلْمَ دَلَّ عليَّ قومِي
وقد يُسْتَجهَلُ الرجلُ الحَليمُ

**محمد بنُ حبيب** dedi: “Kavmim bana karşı **دَلَّ** etti”, yani onları cesaretlendirdi; ve bunun hakkında der:
ولا يُعْيِيكَ عُرْقوب لِلأيٍ
إذا لم يُعْطِكَ النَّصفَ الخَصِيمُ

Ve sözü: **عُرْقوب لِلأْي**; der ki: Hasmın sana insaf etmezse, onun üzerine hüccetini bozan bir **عُرْقوب** sok. Ve şecaat ile **المُدِلُّ**: cüretkârdır.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den: **المُدَلِّل**; **تَجَنَ**’nın yeri olmayan yerde **يتجنَّى** eden kimsedir. Dedi: Ve falan **دَلَّ** etti, yani hidayet etti; ve **دَلَّ** etti, yani övündü.

**سَلَمة**’den, **الفرّاء**’dan: **الدَّلّ**: minnettir; **الدَّلَّة** ise **الإدْلال**’dır.

Ve **ابن الأعرابي** de dedi: **دَلَّ يَدُلُّ**; hidayet ettiğinde; ve **دَلَّ يَدِلّ**; عطâsıyla minnet ettiğinde; **الأدَلُّ** ise ameliyle minnet edendir.

Ve **الليث** dedi: Denilir: Kadın kocasına karşı **تدلَّلَت**; bu, ona karşı bir cüret göstermesidir; nazlanma ve bir şekil içinde, sanki ona muhalefet ediyormuş gibi; hâlbuki onda muhalefet yoktur.

Dedi: Ve **البازِيُّ** avına karşı **يُدِلّ** eder. Ve **الدِّلّة**; yanında bir menzilesi olan kimseye karşı **يُدِلّ** eden kimseden, ondan bir cüret benzeri.

**ابن السكّيت**’ten, **الفرّاء**’dan: **دَليلٌ**; **الدِّلالة**’dandır; ve **الدَّلالة** kesre ile ve fetha iledir.

Ve **أبو عبيد** dedi: **الدِّلِّيلَى**; **الدَّلالة**’dandır.

Ve **شمر** dedi: “Bu yolla **دَلَلْتُ** **دَلالةً**”, yani onu bildim; ve “Onunla **دلَلْتُ**; **أَدُلّ** **دَلالة**.” Ve **أبو زيد** dedi: “Yolla **أَدْلَلْتُ**; **إدلالاً**.”

Dedi: Ve dedim: Bir bedevînin bir başkasına dediğini işittim: “Yola karşı **تَندَلّ** etmiyor musun?” Ve **ابن الأعرابي** inşad etti:
ما لَكَ يا أحمقُ لا تَنْدَلُّ
وكيف يَندَلُّ امرؤٌ عِثْوَلُّ

Ve **الليث** dedi: **الدُّلْدُل**; kirpiden daha büyük, dikenli, büyük bir şeydir. Ve **التّدلدُل**; **التَّهدُّل** gibidir.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den: Kirpinin adlarındandır: **الدُّلْدُل** ve **الشَّيْهمَ** ve **الأَزْيبُ**.

**اللّحياني**: Kavmin işi karışıp sallandığında, **دَلدال** ve **بَلْبالٍ** içine düştüler; ve bir kavim **دَلْدال**; iki iş arasında **تَدَلْدَلُوا** edip doğrulmadıklarında. Ve **أوس** dedi:
أمْ مَنْ لِحَيَ أَضاعوا بعضَ أمرِهُم
بين القُسوطِ وبين الدِّين دَلْدال

Ve **ابن السكّيت** dedi: Kavim **دُلْدُلا** geldi; şu da, sarsak olduklarında; ne bunlara ne bunlara. Ve **أبو مَعْدان الباهليّ** dedi:
جاء الحَزَائمُ والزَّبائنُ دُلْدُلا
لا سابِقِين ولا مَعَ القُطَّانِ
فعَجِبتُ مِن عَمرو وماذا كُلِّفتْ
وتجيءَ عَوْفٌ آخِرَ الرُّكْبانِ

Dedi: **الحَزيمَتان** ve **الزَّبينَتانِ**; **باهلة**’dendir; ve onlar **حَزيمة** ve **زَبينة**’dir; böylece ikisini cem etti. Ve şey **تَدَلْدَلَ** etti ve **تَدَرْدَرَ** etti; hareket ettiğinde.

Ve **الكسائيَّ** dedi: Yerde **دلدَل** etti ve **بَلْبَل** etti ve **قَلْقَل** etti; içinde gitti.

**لد**: Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadîsinde: “Kendisiyle tedavi olduğunuz şeylerin hayırlısı **اللَّدُود** ve **الحِجامةُ** ve yürüyüştür” dediği.

**أبو عُبَيْد** dedi: **الأصمعي** dedi: **اللَّدُود**; insanın ağzının iki yanından birinde içirilen şeydir; ancak **اللَّدُود**; vadinin iki yanı olan **لَدِيدَيِ الوادي**’den alınmıştır; ve ondan erkeğe denildi: O, sağa ve sola dönüp baktığında **يتلدَّد** eder. “Erkeği **لَدَدْتُ**; onu **ألُدُّه**; **لَدَّا**”; ona içirdiğimde; böyledir. Ve **اللَّدود**’un cem’i **أَلِدَّة**’dir. Ve **ابن أحمَر** dedi:
شَربتُ الشُّكاعَى والْتَدَدْتُ أَلِدَّةً
وأقبَلْتُ أَفْواهَ العُروقِ المكَاوِيَا

Ve **الوَجُور**; ağzın ortasındadır.

Ve **الفرَّاء** dedi: **اللَّد**; çocuğun diliyle tutulup iki yanından birine doğru uzatılması ve ötekinde, dil ile yanak arasındaki **الصَّدَف**’te, ilacın **يُوجَر** edilmesidir.

Dedi: Ve **الدَّيدَان**; boynun iki yanıdır. Ve inşad etti:
لَدَدْتُهُمُ النَّصِيحة كلَّ لَدِّ
فَمَجُّوا النُّصْحَ ثم ثَنَوْا فقاءُوا

Ve **رؤبة** dedi:
على لَدِيديْ مُصْمَئِل صِلْخادْ

Ve **ابن الأعرابي** dedi: **اللَّديد**; çiçekli yeşil bahçedir.

Ve **أبو إسحاق**; Allah azze ve celle’nin sözü hakkında: **( وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ )** ( **البقرة : 204** ): Dilde hasmın mânâsı: **الألَدُّ**; husumeti şiddetli olandır; ve onun اشتقاق’ı boynun iki yanı olan **لَدِيدَيِ العُنُق**’tandır; ve onun te’vîli: Hasmı, husumet yüzlerinden hangi yüzü alırsa alsın, onu o hususta yener; denilir: erkek **ألَدُّ**, kadın **لَداء**, kavim **لدّ**; ve “Ey şu, **لَدِدْتَ**; **تَلَد**; **لَدّاً**”; ve “Falanı **لَدَدْتُ**; onu **ألُدّه**; **لَدّاً**”; onunla cedelleştiğimde de onu yendiğimde.

Ve **ابن السكيت** dedi: Erkek **أَلَنْدَد** ve **يَلَنْدَد**; o, husumeti şiddetli olandır. Ve şair bir deveyi zikrederek dedi:
بعيدةُ بَينَ العَجْبِ والمتلدَّدِ

Murad etti: Kuyruk ile boyun arası uzak olandır.

Ve **اللَّيث** dedi: **هُذَيل** der: “Onu şundan şundan **لَدّهُ** etti”, yani onu hapsetti.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ**’den: Onunla **لَدَّدَ** etti ve onunla **بَدَّدَ** etti; onunla işittirdiğinde (hakkında yaydığında).

Ve **أبو عمرو** dedi: **الدَّلِيلة**; beyaz yol, o da **الدُّلى**’dır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال وما بعدها في المضاعف والمطابق)
   (در)  الدال والراء في المضاعف يدلُّ على أصلين: أحدهما تولُّد شيء عن شيء، والثاني اضطرابٌ في شيء.
  فالأوّل الدَّرُّ دَرُّ اللَّبَن. والدَِّرَّة دَِرّة السّحاب: صَبُّه. ويقال سَحابٌ مِدْرارٌ. ومن ذلك قولهم: "لله دَرُّه"، أي عمله، وكأنّه شُبِّه بالدَّر الذي يكونُ من ذوات الدّرّ. ويقولون في الشَّتْم: "لا دَرّ دَرُّه" أي لا كَثُر خَيره. ومن الباب: دَرّت حَلُوبةُ المسلمين، أي فَيْئُهم وخَراجهم. ولهذه السُّوق دِرَّة، أي نَفَاق، كأنّها قد دَرَّت. وهو خلاف الغِرار. قال:
ألا يا لَقومي لا نَوَارُ نَوارُولِلسُّوق منها دِرَّةٌ وغِرارُ  ومن هذا قولهم: استدرَّتِ المِعْزَى استدراراً، إذا أرادت الفحلَ، كأَنّها أرادت أنْ يَدِرَّ لها ماءُ فَحْلِها.
وأمَّا الأصل الآخرُ فالدّرِيرُ من الدوابّ: الشديدُ العَدْو السريعُهُ. قال:
دَرِيرٌ كَخُذْرُوف الوَلِيد أَدَرَّهُ *** تَتَابُعُ كَفَّيْه بخَيطٍ مُوَصَّلِ([1])  والدُّرْدُرُ: مَنابت أسنانِ الصبِيّ. وهو من تَدَرْدَرَتِ اللحمةُ تَدَرْدُراً، إذا اضطربَتْ، ودَرْدَر الصبيُّ الشَّيءَ، إذا لاكَهُ، يُدَرْدِرُه.
  وَدَرَرُ الرِّيح: مَهَبُّها. ودَرَرُ الطَّريق: قَصْدُهُ؛ لأنّه لا يخلو مِن جاءٍ وذاهب. والدُّرُّ: كبار اللُّؤلؤ، سمِّي بذلك لاضطرابٍ يُرَى فيه لصفائه، كأنّه ماءٌ يضطرب. ولذلك قال الهذليّ([2]):
فجاء بها ما شِئْتَ مِن لَطَمِيَّةٍ *** يَدُوم الفُراتُ فوقَها ويموجُ([3])  يقول: كأنَّ فيها ماءً يموج فيها، لصفائها وحسنها.
  والكوكب الدُّرّيّ: الثاقب المُضِيء. شُبِّه بالدُّر ونُسب إليه لبياضه.
  (دس)  الدال والسين في المضاعف والمطابق أصلٌ واحد يدلُّ على دُخول الشيءِ تحت خفاءٍ وسِرّ. يقال دَسَسْتُ الشَّيءَ في التُّراب أدُسُّه دَسّاً. قال الله تعالى: ﴿أَيُمْسِكُه عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ في التُّرابِ﴾ [النحل 59]. والدّسَّاسة: حيَّة صَمَّاء تكون تحت التراب.
  فأمّا قولهم دُسَّ البَعيرُ ففيه قولان، كلُّ واحدٍ منهما من قياس الباب.
  فأحدُهما أن يكون به قليل من جَرَب. فإن كان كذا فلأنّ ذلك الجربَ كالشَّيء الخفيف المُنْدَسّ. والقول الآخَر، هو أن يُجعل الهِنَاءُ على مَسَاعِرِ البعير. ومن الباب* الدَّسيس([4]). وقولهم: "العِرْق دَسَّاس"؛ لأنَّه يَنْزِع في خَفَاءٍ ولُطف.
   (دظ)  الدّال والظاء ليس أصلاً يعوَّل عليه ولا يَنْقَاس منه. ذكروا عن الخليل أنَّ الدَّظَّ الشَّلُّ([5])؛ يقال دظَظْناهم، إذا شَلَلْناهم. وليس ذا بشيءٍ.  (دع)  الدال والعين أصلٌ واحد مُنقاسٌ مطّرد، وهو يدلُّ على حركة ودَفْع واضطراب. فالدَّعُّ: الدفع؛ يقال دَعَعْتُه أَدُعُّه دَعَّاً. قال الله تعالى: ﴿يَوْمَ يُدَعُّونَ إلى نَارِ جهَنَّمَ دعّاً﴾ [الطور 13]. والدَّعْدَعَةُ: تحريك المِكيال ليستوعب الشَّيءَ. والدَّعْدَعةُ: عَدْوٌ في التِواء. ويقال جَفْنةٌ مدَعدَعة. وأصلُه ذاك، أي أنَّها دُعدِعَتْ حتّى امتلأَتْ.
فأمّا قولُهم الدَّعْدَعَةُ زَجْر الغنم، والدَّعدعةُ قولُك للعاثر: دَعْ دَعْ، كما يقال لَعاً، فقد قلنا: إنَّ الأصواتَ وحكاياتِها لا تكاد تنقاس، وليست هي على ذلك أصولاً.
  وأمّا قولهم للرجل القصير دَعْدَاعٌ، فإن صحّ فهو من الإبدال من حاءٍ([6]): دَحْدَاح.
  (دف)  الدال والفاء أصلان: أحدهما [يدُلّ] على عِرَضٍ في الشَّيء، والآخَر على سُرعة.
  فالأوَّل الدَّفُّ، وهو الجَنْب. ودَفَّا البعيرِ: جنباه. قال:
له عُنُقٌ تُلْوِي بما وُصِلَتْ به *** ودَفّانِ يَشْتَفَّانِ كلَّ ظِعانِ([7])   ويقال سَنَامٌ مُدَفِّفٌ، إذا سقَط على دفّيِ البعير. والدَّفّ والدُّفّ: ما يُتلهَّى به. والثاني دَفّ الطّائرُ دفيفاً، وذلك أن يَدُفَّ على وجه الأرض، يحرِّك جناحَيْه ورجلاه في الأرض. ومنه دفَّتْ علينا من بَنِي فلان دَافَّةٌ، تدِفّ دفيفا. ودَفِيفُهم: سَيْرهم([8]). وتقول: داففْتُ الرّجُلَ، إذا أجْهزْتَ عليه دِفَافاً ومُدَافَّة. ومن ذلك حديثُ خالدِ بن الوليد: "من كان معه أسيرٌ فليُدَافَِّه"، أي  ليُجْهِزْ عليه. وهو من الباب؛ لأنَّه يعجِل الموتَ عليه.
  (دق)  الدال والقاف أصلٌ واحد يدلُّ على صِغَر وحَقارة. فالدَّقيق: خِلافُ الجَليل. يقال: ما أدَقَّنِي فُلانٌ ولا أَجَلَّني، أي ما أعطاني دقيقةٌ ولا جَليلة. وأدقَّ فُلانٌ وأجلّ، إذا جاء بالقليل والكثير. قال:
سَحوحٍ إذا سَحَّتْ هُمُوع إذا هَمَتْ *** بكَتْ فأَدَقَّتْ في البُكَا وأجَلَّتِ([9])  والدّقيق: الرجل القليل الخَير. والدَّقيق: الأمر الغامض. والدقيق: الطَّحين. وتقول: دققتُ الشَّيْءَ أدُقُّه دَقاًّ.
  وأمّا الدَّقْدَقة فأصواتُ حوافر الدوابّ في تردُّدها. كذا يقولون. والأصل عندنا هو الأصل، لأنَّها تدقّ الأرضَ بحوافرها دَقّاً.
  (دك)  الدال والكاف أصلان: أحدهما يدلُّ على تطامُن وانسطاحٍ. من ذلك الدكّان، وهو معروف. قال العَبْدِيّ([10]):
  * كدُكّان الدَّرابِنَة المَطِينِ([11]) *
  ومنه الأرضُ الدَّكَّاءُ: وهي الأرض العريضة المستوية. قال الله تعالى:﴿جَعَلَهُ دَكَّاءَ﴾ [الكهف 98]. ومنه النَّاقة الدّكّاء، وهي التي لا سَنامَ لها.
  قال الكسائيّ: الدُّكُّ من الجبال: العِراضُ، واحدها أدَكُّ. وفرس أدَكُّ الظّهر، أي عريضُهُ.
  والأصل الآخر يقرب من باب الإبدال، فكأنَّ الكاف فيه قائمةٌ مَقام القاف. يقال دكَكْت الشيء، مثل دقَقته، وكذلك دكَّكته. ومنه دُكَّ الرَّجُل فهو مدكوكٌ، إذا مَرِض. ويجوز أن يكون هذا من الأوَّل، كأنَّ المرض مَدَّه وبَسَطَه؛ فهو محتملٌ للأمرين جميعاً.

 والدَّكْدَاك من الرّمل كأنه قد دُكَّ دَكّاً، أي دُق دَقّاً. قال أهلُ اللغة: الدَّكداك من الرَّمل: ما التَبَد بالأرض فلم يرتفِع. ومن ذلك حديثُ جرير بن عبد الله حين سأله رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم عن منزلِهِ بِبيشة، فقال: "سَهْلٌ * ودَكْداكٌ، وسَلَمٌ وأرَاكٌ".
  ومن هذا الباب: دَكَكت التُّرابَ على الميّت أدُكّه دَكَّاً، إذا هِلْتَهُ عليه. وكذلك الرّكِيَّة تدفِنها. وقيل ذلك لأنَّ الترابَ كالمدقوق.
  ومما شذّ عن هذين الأصلين قولهم، إن كان صحيحاً: أَمَةٌ مِدَكَّةٌ: قويّةٌ على العمل. ومن الشاذّ قولهم: أقمت عنده حولاً دكيكا، أي تامّاً.
  (دل)  الدال واللام أصلان: أحدهما إبانة الشيء بأمارةٍ تتعلّمها، والآخَر اضطرابٌ في الشيء.
  فالأوَّل قولهم: دلَلْتُ فلاناً على الطريق. والدليل: الأمارة في الشيء. وهو بيِّن الدَّلالة والدِّلالة.
  والأصل الآخَر قولهم: تَدَلْدَل الشَّيءُ، إذا اضطرَبَ. قال أوس:
أمْ مَن لحَيٍّ أضاعوا بعضَ أمرِهِمُ *** بَيْنَ القُسوط وبين الدِّينِ دَلْدَالِ([12])  والقُسوط: الجَوْر. والدِّين: الطّاعة.
  ومن الباب دَلال المرأة، وهو جُرْأتها في تغَنُّجٍ وشِكْلٍ، كأنَّها مخالِفَةٌ وليس بها خِلاف. وذلك لا يكون إلاّ بتمايُلٍ واضطراب. ومن هذه الكلمة: فلانٌ يُدِلُّ على أقرانِهِ([13]) في الحرب، كالبازي يُدِلُّ على صيده.
  ومن الباب الأوّل قولُ الفرّاء عن العرب: أدَلّ يُدِلّ، إذا ضَرَبَ بقَرابَةٍ([14]).
  (دم)  الدال والميم أصلٌ واحد يدلُّ على غِشْيان الشَّيء، مِن ناحيةِ أنْ يُطْلَى به. تقول دَممْتُ([15]) الثَّوبَ، إذا طليتَه أيَّ صِبْغ، وكلُّ شيءٍ طُلِي على شيءٍ فهو دِمام([16]). فأمّا الدّمدمة فالإهلاك. قال الله تعالى: ﴿فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهمْ﴾ [الشمس 14]. وذلك لِمَا غَشّاهم به من العذاب والإهلاك. وقِدْرٌ دميمٌ: مطلِيَّة بالطِّحال. والدَّامَّاء: جُحْر اليربوع، لأنّه يدُمُّه دمّاً، أي يُسَوِّيه تسويةً.
  فأمَّا قولهم رجلٌ دميمُ الوجه فهو من الباب، كأنّ وجهَه قد طلِيَ بسوادٍ أو قُبْحٍ. يقال دَمَّ وجههُ يَدُِمّ دَمامةً، فهو دميم.
  وأمَّا الدَّيْمُومَة، وهي المَفَازة لا ماءَ بها، فمن الباب؛ لأنّها كأنَّها في استوائها قد دُمَّت، أي سُوِّيت تسويةً، كالشَّيء الذي يُطلى بالشيء. والدَّمادِم من الأرض: رَوَابٍ سَهْلَةٌ.
  (دن)  الدال والنون أصلٌ واحد يدلّ على تطامُنٍ وانخفاض. فالأدَنُّ: الرجل المنحنِي الظَّهر. يقال منه قد دَنِنْتَ دَنَناً. ويقال بيتٌ أدنّ، أي متطامِنٌ. وفرسٌ أدَنّ، أي قصير اليدين. وإذا كان كذلك كان منْسجُهُ منْخفضاً([17]). ومن ذلك الدَّنْدَنَة، وهو أنْ تُسمَع من الرَّجل نَغْيَةٌ لا تُفْهَم، وذلك لأنّه يخفِض صوتَه بما يقوله ويُخفيه. ومنه الحديث: "فأمَّا دَنْدَنَتُكَ ودندنةُ مُعاذٍ فلا نُحْسِنُهُمَا([18])".
  ومما يقارب هذا القياسَ وليس هو بعينه قولهم للسيف الكَليل: دَدَانٌ([19]). ومما شذَّ عن الباب الدَّيْدَن، وهي العادة.
  ومما يقاس على الأصل الأول الدِّنْدِنُ، وهو ما اسودَّ من النّبات لِقدَمه.
  (ده)  الدال والهاء ليس أصلاً يُقاس عليه ولا يُفرَّع منه، وإنّما يجيء في قولهم تَدَهْدَهَ الشيءُ، إذا تدحرَج؛ فكأنَّ الدَّهْدَهَةُ الصَّوتُ التي يكون منه هناك. وقد قلنا إنَّ الأصواتَ لا يُقاس عليها.
  ويقولون: ما أدرِي أيُّ الدَّهْدَاءِ([20]) هو، أيْ أيُّ الناس هو؟ والدَّهْدَاهُ: الصِّغار من الإبل. ويقال الدَّهْدَهانُ: الكثيرُ من الإِبل.
  وممّا يدلُّ على ما قُلناه أنّ هذا ليس أصلاً، قول الخليل في كتابه: وأمّا قول رؤبة:
  * وقُوَّلٌ إلاّ دَهٍ فَلاَ دَهِ([21]) *
  فإنّه يقال إنّها فارسية، حَكَى قولَ دايَتِه([22]). والذي قاله الخليل فعلى ما تراه، بعد قولـه في أول الباب: دَهٍ كلمةٌ كانت العرب تتكلّم بها، إذا رأى أحدُهم ثَأرَه يقول له "يا فلانُ إلاّ دَهٍ فلا * دَهٍ"، أي إنّك إنْ لم تَثْأَرْ به الآن لم تثأَرْ به أبداً وفي نحو ذلك من الأمر. وهذا كله مما يدلُّ على ما قلناه.
  (دو)  الدال والحرف المعتل بعدها أو المهموز، قريبٌ من الباب الذي قبله. فالدَّوُّ والدَّوِّيّة المفازة. وبعضهم يقول: إنَّما سمِّيت بذلك لأنّ الخالي فيها يسمع كالدّوِيّ، فقد عاد الأمرُ إلى ما قلناه من أنّ الأصواتَ لا تُقاس. قال الشاعر في الدَّوِّيّة:
وَدوِّيّةٍ قفرٍ تَمَشَّى نَعَامُها *** كَمَشْيِ النَّصارى في خِفاف اليَرَنْدَجِ ([23])  ومن الباب الدّأْدَأَةُ: السَّير السريع. والدأدأة: صوتُ وَقْع الحجارة في المَسِيل. فأمّا الدآدئ فهي ثلاثُ ليالٍ في آخِر الشهر، قبل ليالي المُِحاق. فله قياسٌ صحيح؛ لأن كلّ إناءٍ قارَبَ أن يمتلئَ فقد تدأدأ. وكذلك هذه الليالي تكُونُ إذا قاربَ الشّهرُ أن يكمُل. فأمّا قولُ مَن قال سُمِّيت دآدِئَ لظَلْمتها، فليس بشيءٍ ولا قياسَ له.
  وأمّا الدَّوادِي فهي أراجيح الصِّبيان، وليس بشيء.
  (دب)  الدال والباء أصلٌ واحد صحيح مُنقاس، وهو حركةٌ على الأرض أخفُّ من المشْي. تقول: دَبَّ دبيباً. وكلُّ ما مَشى على الأرض فهو دابة. وفي الحديث: "لا يَدخُل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع". يُراد بالدَّيبوب النَّمام الذي يدِب بين النّاس بالنمائم. والقَلاَّع: الذي يَشِي بالإنسان إلى سُلطانه ليَقلَعه عن مرتبةٍ له عندَه. ويقال ناقة دَبُوبٌ، إذا كانت لا تَمْشي من كثرة اللّحم إلاّ دَبيباً. ويقال ما بالدار دِبِّيٌّ ودُبِّيٌّ، أي أحدٌ يدِبّ. ويقال طَعنةٌ دبُوب([24])، إذا كانت تَدِبُّ بالدّم. قال الهذَليّ([25]):
  * بصَفْحتهِ دَبُوبٌ تَقْلِسُ([26]) *
  ويقال ركب فلانٌ دُبَّة فُلانٍ، وأخَذَ بدُبّته، إذا فعل مِثل فِعلِه، كأنّه مَشى مِثل مشيه. والدُّبَّاء([27]): القَرْع. ويجوز أن يكون شاذّاً، ومحتملٌ أن يكون سمِّي بذلك لملاسَته، كأنّه يَخِفُّ إذا دُحْرِجَ. قال امرؤ القيس:
إذا أقْبلَتْ قلتَ دُبَّاءَةً *** من الخُضْرِ مَغْمُوسَةًٌ في الغُدُرْ([28])  وأمَّا الدَّبَبُ في الشّعَْرِ فمن باب الإبدال؛ لأنَّ الدال فيه مبدلةٌ من زاءٍ. والأدْبَبُ من الإبل: الأزبُّ. وفي الحديث-إنْ صحّ-: "أيَّتُكُنَّ صاحبة الجَمَل الأدْبَب([29])". وأمَّا الدَّبُوب، فيقال إنّه الغار البعيد القَعْر([30]). وليس هذا بشيء.
  (دث)  الدال والثاء كلمةٌ واحدة، وهو المَطَر الضَّعيف([31]).
  (دج)  الدال والجيم أصلان: أحدهما كشِبه الدَّبيب، والثاني شيءٌ يُغَشِّي ويغطِّي.
  فالأوَّل قولهم: دَجَّ دَجيجاً([32]) إذا دبّ وسَعَى. وكذلك الداجُّ الذين يسعَون مع الحاجِّ في تجاراتهم. وفي [الحديث([33])]: "هؤلاء الدّاجُّ ولَيسُوا بالحاجّ". فأمَّا حديث أنس: "ما تركت من حاجَةٍ ولا داجَة" فليس من هذا الباب، لأنَّ الدَّاجَة مخفّفة، وهي إِتْباعٌ للحاجَة. وأما الدَِّجاجَة فمعروفةٌ: لأنَّها تُدَجْدِجُ، أي تَجِيء وتذهَب. والدَّجاجة: كُبَّةُ المِغْزَل. فإن كان صحيحاً فهو على معنى التشبيه. وكذلك قولهم: لفلانٍ دَجاجة، أي عيالٌ. وهو قياسٌ؛ لأنَّهم إليه يدِجُّون.
  وأمّا الآخَر فقولهم تَدَجْدَج الليل: إذا أظْلَم. وليلٌ دَجُوجيّ. ودَجَّجت السماء تدجيجاً: تغيَّمت. وتدَجْدَجَ الفارسُ بشِكَّته، كأنَّه تغطَّى بها. وهو مدجِّج ومدَجَّج. وقولهم للقُنْفذ مُدَجَِّج([34]) من هذا. قال:
ومُدَجَِّجٍ يَعدُو بشِكّته *** محمَرَّةٍ عيناهُ كالكَلْبِ([35])  وأمّا قولهم للنّاقة المنبسطة على الأرض دَجَوْجَاةٌ، فهو من الباب، لأنّها كأنها تُغَشِّي الأرض.
  (دح)  الدال والحاء أصلٌ واحد يدلُّ على اتساع وتبسُّط. تقول العرب: دحَحْتُ البيت وغيرَه، إذا وسَّعته*. واندَحَّ بطنُه، إذا اتَّسع. قال أعرابيّ: "مُطِرْنا لليلتين بقيتا من الشّهر، فاندحَّتِ الأرضُ كَلأً". ويقال دَحَّ الصَّائدُ بيتَه، إذا جَعَلَه في الأرض. قال أبو النَّجم:
  * بيْتاً خَفِيّاً في الثَّرَى مَدْحُوحَا([36]) *
  ومن الباب الدَّحْدَاح: القصير، سمِّي لتطامُنِه وجُفُورِه([37]). وكذلك الدُّحَيْدِحَةُ. قال:
أغَرَّكِ أَنَّني رجلٌ دميم *** دُحَيْدِحَة وأنَّكِ عَيْطَمُوسُ([38])  (دخ)  الدال والخاء ليس أصلاً يُفَرّع منه، لكنّهم يقولون: دخدَخْنا القومَ: أذْلَلْناهم، دَخدَخةً. وذكر الشَّيبانيّ أنَّ الدخدخة الإعياء. فأما الدَُّخُّ فقد ذُكِر في بابه، وهو الدُّخان. قال:
  * عند سُعَارِ النّارِ يَغْشَى الدَُّخَّا([39]) *
  (دد)  الدال والدال كلمةٌ واحدة. الدَّدُ: اللهو واللَّعِب. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "ما أنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ مِنِّي([40])".
  ويقال: دَدٌ، وَدَداً، ودَدَنٌ. قال:
أيُّها القلبُ تَعَلَّلْ بدَدَنْ *** إنَّ همِّي في سَمَاعٍ وَأَذَنْ([41])  ودَد([42])-فيما يقال- اسمُ امرأةٍ. والله أعلم.
----------------------------------------------------------------------
([1]) لامرئ القيس في معلقته. والرواية المشهورة: "أمره" بدل: "أدره".
([2]) هو أبو ذؤيب الهذلي. انظر ديوانه 50-62 (واللسان، دوم).
([3]) وكذا رواية الديوان 57. وفي اللسان: "تدور البحار فوقها وتموج".
([4]) لم يفسره. والدسيس: إخفاء المكر. والدسيس أيضاً: من تدسه ليأتيك بالأخبار كالمتجسس. والدسيس: الصنان الذي لا يقلعه الدواء، والدسيس: المشوي. والدسيس: المرائي بعمله، يدخل مع القراء وليس قارئاً.
([5]) جعله في اللسان لغة أهل اليمن.
([6]) كلمة "من" ليست في الأصل. وفي الأصل: "جاء".
([7]) البيت لكعب بن زهير كما في اللسان (شفف). وهو في اللسان (ظعن) بدون نسبة وسيعيده في (شف).
([8]) في الأصل: "سيرتهم"، تحريف. وفي المجمل: "ودفيفهم: سير في لين".
([9]) في الأصل: "هموع إذا حرات همت وادقت"، وأصلحته مستضيئاً بما سبق في مادة (جل) من الجزء الأول 418.
([10]) هو المثقب العبدي. وقصيدة البيت في المفضليات (2: 88-92).
([11]) صدره كما في المفضليات واللسان (دكك، دربن، طين):
* فأبقى باطلي والجد منها *
([12]) ديوان أوس بن حجر 23 واللسان (دلل). قال: "وقوم دلدال، إذا تدلدلوا بين أمرين فلم يستقيموا".
([13]) الأقران: جمع قرن، بالكسر. وفي الأصل: "على امرأته"، وهو من عجيب التحريف.
([14]) في الأصل: "بقراته"، صوابه من المجمل.
([15]) في الأصل: "دمدمت"، تحريف.
([16]) ويقال "دم" أيضاً بتشديد الميم، للطلاء.
([17]) منسج الفرس، كمنبر ومجلس: ما بين العرف وموضع اللبد.
([18]) هو كلام أعرابي، سأله رسول الله صلى الله عليه وسلم: "ما تقول في التشهد؟" قال: "أسأل الله الجنة وأعوذ به من النار، فأما دندنتك ودندنة معاذ فلا نحسنهما".
([19]) الحق أن هذه الكلمة في مادة (ددن) لا (دن).
([20]) يقال أي الدهداء، وأي الدهدا، بالمد والقصر.
([21]) قبله كما في الديوان 166 واللسان (دهده): * فاليوم قد نهنهني تنهنهني*
([22]) الداية: الظئر، كلاهما عربي فصيح. وفي الأصل: "دابته" تحريف. وفي اللسان: "يقال إنها فارسية، حكى قول ظئره". والظئر: المرضعة لغير ولدها.
([23]) البيت للشماخ في ديوانه 11 برواية: "وداوية". وهي لغة ثالثة صحيحة. والبيت أيضاً في اللسان (دوا، ردج).
([24]) في الأصل: "ناقة ربوب"، صوابه في المجمل.
([25]) هو أبو قلابة الهذلي. وقصيدة البيت في بقية أشعار الهذليين 15 وديوان الهذليين نسخة الشنقيطي 106.
([26]) البيت بتمامه كما في المرجعين السابقين:
واستجمعوا نفراً وزاد جنابهم *** رجل بصفحته دبوب تقلس([27]) اختلف اللغويون في "الدباء" فجعله الزمخشري في (دبأ) وصاحب القاموس في (دبب) وصاحب اللسان في (دبي).
([28]) ديوان امرئ القيس 16 واللسان (دبي).
([29]) قيل أظهر التضعيف لموازنة الكلام. والحديث بتمامه أن رسول الله قال: "ليت شعري، أيتكن صاحبة الجمل الأدبب، تخرج فتنبحها كلاب الحوأب".
([30]) ورد في المجمل والقاموس: "الدبوب: الغار القعير". وأغفله صاحب اللسان.
([31]) هذا تفسير للدث بالفتح.
([32]) في الأصل: "دجيجاً وكذلك"، والكلمة الأخيرة مقحمة.
([33]) التكملة من المجمل.
([34]) في المخصص (8: 95): "المدجج والمدجج: الدلدل من القنافذ". وأنشد البيت.
([35]) البيت لعامر بن الطفيل كما في الحيوان (1: 313). وأنشده المبرد في الكامل 609: "ومدججا".
([36]) البيت في المجمل واللسان (دحح).
([37]) الجفور: مصدر جفر، ولم يصرح اللغويون بهذا المصدر إلا في قولهم: جفر الفحل جفورا إذا عجز عن الضراب. وفي الأصل: "جفون". وأراه محرفاً عن "الجفور". والجفر: الصبي إذا انتفخ لحمه وأكل وصارت له كرش.
([38]) أنشده في اللسان (دحح) برواية:
أغرك أنني رجل جليد *** دحيدحة وأنك علطميس    والعيطموس من النساء: التامة الخلق. والعلطميس: الضخمة الشديدة.
([39]) في الأصل: "يخشى الدخا" صوابه من اللسان والتاج (دخخ) وأمالي ثعلب 451 وأمالي الزجاجي 78 والخزانة (3: 104) وقد نقل البغدادي نسبة الرجز إلى العجاج، وليس في ديوانه المطبوع. وسيعيده ابن فارس في (درن).
([40]) في الأصل: "ولا دد مني"، صوابه من المجمل واللسان.
([41]) البيت لعدي بن زيد، كما في اللسان (أذن، ددن).
([42]) في كل ثنائي من أعلام الإناث لغتان: الصرف، وعدمه.
ـ

##### Türkçe

(**باب الدال** ve ondan sonra gelenler, ikizli ve mutabıkta)

   (**در**)  ikizli olan **الدال** ile **الراء**, iki asla delâlet eder: bunlardan biri bir şeyin bir şeyden türemesi, ikincisi ise bir şeyde çalkantıdır.
  Birincisi: **الدَّرُّ**: sütün akmasıdır. Ve **الدَِّرَّة**: bulutun **دَِرّة**’si: onun dökmesi (saçması)dır. Ve denir: **سَحابٌ مِدْرارٌ**. Ve bundan onların sözü: “**لله دَرُّه**”, yani onun işi; sanki, **الدَّر**’e benzetilmiştir; o da **ذوات الدّرّ**’den olanlardan bulunur. Ve sövmede derler: “**لا دَرّ دَرُّه**” yani hayrı çoğalmadı. Ve babdandır: **دَرّت حَلُوبةُ المسلمين**; yani onların fey’i ve haraçları. Ve bu pazarın bir **دِرَّة**’si vardır; yani sürüm; sanki o akmıştır. Ve o, **الغِرار**’ın zıddıdır. Dedi ki:
ألا يا لَقومي لا نَوَارُ نَوارُولِلسُّوق منها دِرَّةٌ وغِرارُ
  Ve bundan onların sözü: **استدرَّتِ المِعْزَى استدراراً**; eğer erkeği istedi ise; sanki, kendi erkeğinin suyunun kendisi için akmasını istemiş gibidir.
Ve ikinci asla gelince: **الدّرِيرُ** (dört ayaklılardan): koşusu şiddetli, hızlı olan. Dedi ki:
دَرِيرٌ كَخُذْرُوف الوَلِيد أَدَرَّهُ *** تَتَابُعُ كَفَّيْه بخَيطٍ مُوَصَّلِ([1])
  Ve **الدُّرْدُرُ**: çocuğun dişlerinin bitme yerleridir. Ve o, **تَدَرْدَرَتِ اللحمةُ تَدَرْدُراً**’dandır; eğer çalkalandı ise. Ve **دَرْدَر الصبيُّ الشَّيءَ**: eğer onu çiğnedi ise; onu **يُدَرْدِرُه**.
  Ve **دَرَرُ الرِّيح**: onun estiği yer. Ve **دَرَرُ الطَّريق**: onun kastı (istikameti); çünkü gelen ve giden olmaksızın kalmaz. Ve **الدُّرُّ**: iri inciler; onda, berraklığından dolayı görülen bir çalkantı sebebiyle böyle adlandırılmıştır; sanki o, çalkalanan bir sudur. Bunun için Hüzeli([2]) dedi ki:
فجاء بها ما شِئْتَ مِن لَطَمِيَّةٍ *** يَدُوم الفُراتُ فوقَها ويموجُ([3])
  Der ki: berraklığı ve güzelliği sebebiyle, sanki onun içinde dalgalanan bir su varmış gibi.
  Ve **الكوكب الدُّرّيّ**: delici, ışık saçan (yıldız); beyazlığından dolayı **الدُّر**’e benzetilmiş ve ona nisbet edilmiştir.

  (**دس**)  ikizli ve mutabıkta **الدال** ile **السين**, tek bir asıldır; bir şeyin gizlilik ve sır altında içeri girmesine delâlet eder. Denir: **دَسَسْتُ الشَّيءَ في التُّراب**: onu toprağa gizledim; onu **أدُسُّه دَسّاً**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿أَيُمْسِكُه عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ في التُّرابِ﴾ [النحل 59]. Ve **الدّسَّاسة**: toprağın altında bulunan sağır (ses çıkarmayan) bir yılandır.
  “**دُسَّ البَعيرُ**” sözlerine gelince, onda iki görüş vardır; her biri babın kıyasındandır.
  Bunlardan biri: onda az bir uyuz bulunmasıdır. Eğer böyle ise, o uyuz, gizlenmiş hafif bir şey gibidir. Diğer söz ise: devenin yaralarına **الهِنَاءُ** sürülmesidir. Ve babdandır*: **الدَّسيس**([4]). Ve onların sözü: “**العِرْق دَسَّاس**”; çünkü gizlilik ve incelik içinde çekip gider.

   (**دظ**)  **الدّال** ile **الظاء**, kendisine dayanılan bir asıl değildir ve ondan kıyas yapılmaz. Halîl’den rivayet ettiler ki: **الدَّظَّ**: felç([5]); denir: **دظَظْناهم**: eğer onları felç ettiysek. Ve bu, bir şey değildir.

  (**دع**)  **الدال** ile **العين**, kıyaslı, düzenli tek bir asıldır; ve o, hareket, itme ve çalkantıya delâlet eder. O hâlde **الدَّعُّ**: itmedir; denir: **دَعَعْتُه أَدُعُّه دَعَّاً**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿يَوْمَ يُدَعُّونَ إلى نَارِ جهَنَّمَ دعّاً﴾ [الطور 13]. Ve **الدَّعْدَعَةُ**: ölçeği, şeyi tamamen alması için hareket ettirmektir. Ve **الدَّعْدَعةُ**: kıvrımlı bir koşudur. Ve denir: **جَفْنةٌ مدَعدَعة**. Aslı odur; yani, doluncaya kadar **دُعدِعَتْ**.
“**الدَّعْدَعَةُ** koyun sürmek (azarlamak)tır” sözlerine gelince; ve **الدَّعدعةُ**: sendeleyene “**دَعْ دَعْ**” demendir; “**لَعاً**” denildiği gibi; demiştik ki: sesler ve onların taklitleri neredeyse kıyaslanmaz; ve onlar bu şekilde asıllar değildir.
  Ve kısa boylu adama **دَعْدَاعٌ** demelerine gelince; eğer sahih ise, bir **حاء**’dan([6]) ibdâl iledir: **دَحْدَاح**.

  (**دف**)  **الدال** ile **الفاء**, iki asıldır: bunlardan biri şeyde bir yan (taraf) üzerine [delâlet eder], diğeri sürate.
  Birincisi **الدَّفُّ**’tur; o, yan (cânib)dir. Ve **دَفَّا البعيرِ**: onun iki yanıdır. Dedi ki:
له عُنُقٌ تُلْوِي بما وُصِلَتْ به *** ودَفّانِ يَشْتَفَّانِ كلَّ ظِعانِ([7])
  Ve denir: **سَنَامٌ مُدَفِّفٌ**; eğer devenin iki yanına düşmüşse. Ve **الدَّفّ** ve **الدُّفّ**: kendisiyle oyalanılan şeydir. İkincisi: **دَفّ الطّائرُ دفيفاً**; bu, yer yüzü üzerinde **يَدُفَّ** etmesidir; iki kanadını hareket ettirir, iki ayağı da yerde olur. Ve ondan: **دفَّتْ علينا من بَنِي فلان دَافَّةٌ**; **تدِفّ دفيفا**. Ve onların **دَفِيفُهم**’i: yürüyüşleridir([8]). Ve dersin: **داففْتُ الرّجُلَ**; eğer onu **دِفَافاً** ve **مُدَافَّة** ile işini bitirdiysen. Ve bundan Hâlid b. Velîd’in hadisi: “**من كان معه أسيرٌ فليُدَافَِّه**”, yani onu öldürüp işini bitirsin. Ve o babdandır; çünkü ölümü ona çabuklaştırır.

  (**دق**)  **الدال** ile **القاف**, tek bir asıldır; küçüklük ve hakirliğe delâlet eder. O hâlde **الدَّقيق**: **الجَليل**’in zıddıdır. Denir: **ما أدَقَّنِي فُلانٌ ولا أَجَلَّني**; yani bana ne küçük bir şey verdi ne de büyük. Ve **أدقَّ فُلانٌ وأجلّ**: eğer azı ve çoğu getirdiyse. Dedi ki:
سَحوحٍ إذا سَحَّتْ هُمُوع إذا هَمَتْ *** بكَتْ فأَدَقَّتْ في البُكَا وأجَلَّتِ([9])
  Ve **الدّقيق**: hayrı az olan adamdır. Ve **الدَّقيق**: kapalı (muğlak) iştir. Ve **الدقيق**: undur. Ve dersin: **دققتُ الشَّيْءَ أدُقُّه دَقاًّ**.
  **الدَّقْدَقة**’ya gelince: dört ayaklıların nallarının, gidip gelmelerinde çıkardığı seslerdir; böyle derler. Bizce asıl, asıldır; çünkü onlar nallarıyla yeri **دَقّاً** döverler.

  (**دك**)  **الدال** ile **الكاف**, iki asıldır: bunlardan biri alçalma ve düzleşmeye delâlet eder. Bundan **الدكّان**; o, bilinen şeydir. el-‘Abdî([10]) dedi ki:
  * كدُكّان الدَّرابِنَة المَطِينِ([11]) *
  Ve ondan **الأرضُ الدَّكَّاءُ**: geniş, düz topraktır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿جَعَلَهُ دَكَّاءَ﴾ [الكهف 98]. Ve ondan **النَّاقة الدّكّاء**: hörgücü olmayan devedir.
  el-Kisâî dedi ki: dağlardan **الدُّكُّ**: geniş olanlardır; tekili **أدَكُّ**. Ve **فرس أدَكُّ الظّهر**: yani sırtı geniş olan.
  Diğer asıl, ibdâl babına yakındır; sanki içindeki **الكاف**, **القاف**’ın yerini tutmuştur. Denir: **دكَكْت الشيء**; **دقَقته** gibi; ve yine **دكَّكته**. Ve ondan: **دُكَّ الرَّجُل فهو مدكوكٌ**; eğer hastalandıysa. Ve bunun birinciden olması da caizdir; sanki hastalık onu uzatmış ve yaymıştır; o hâlde her iki ihtimale de elverişlidir.

 Ve kumdan **الدَّكْدَاك**: sanki **دُكَّ دَكّاً** edilmiştir; yani **دُق دَقّاً**. Dil ehli dedi ki: kumdan **الدَّكداك**: yere yapışan, yükselmeyen şeydir. Ve bundan Cerîr b. Abdullah’ın hadisi: Resûlullah sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem ona Bîşe’deki menzilini sorunca dedi ki: “**سَهْلٌ** * ve **دَكْداكٌ**, ve **سَلَمٌ** ve **أرَاكٌ**”.
  Ve bu babdandır: **دَكَكت التُّرابَ على الميّت أدُكّه دَكَّاً**; eğer onu üzerine döktüysen. Ve yine kuyuyu da gömersin. Ve bunun, toprağın dövülmüş gibi olması sebebiyle söylendiği de denmiştir.
  Bu iki asıldan şâz olanlardan: eğer sahih ise, onların sözü: **أَمَةٌ مِدَكَّةٌ**: işe karşı güçlü. Ve şâzdan onların sözü: **أقمت عنده حولاً دكيكا**: yani tam (eksiksiz).

  (**دل**)  **الدال** ile **اللام**, iki asıldır: bunlardan biri, öğrendiğin bir alâmetle şeyi açıklamaktır; diğeri ise şeyde çalkantıdır.
  Birincisi: onların sözü: **دلَلْتُ فلاناً على الطريق**. Ve **الدليل**: şeydeki alâmettir. Ve o, **بيِّن الدَّلالة والدِّلالة**’dır.
  Diğer asıl: onların sözü: **تَدَلْدَل الشَّيءُ**; eğer çalkalandıysa. Evs dedi ki:
أمْ مَن لحَيٍّ أضاعوا بعضَ أمرِهِمُ *** بَيْنَ القُسوط وبين الدِّينِ دَلْدَالِ([12])
  Ve **القُسوط**: zulümdür. Ve **الدِّين**: itaattir.
  Ve babdandır: kadının **دَلال**’ı; o, nazlanma ve tavır içinde cüretidir; sanki muhalefet ediyormuş gibidir, hâlbuki onda muhalefet yoktur. Bu, ancak salınma ve çalkantı ile olur. Ve bu kelimeden: **فلانٌ يُدِلُّ على أقرانِهِ**([13]) savaşta; doğanın avı üzerinde **يُدِلُّ** etmesi gibi.
  Ve birinci babdandır: Ferrâ’nın Araplardan nakli: **أدَلّ يُدِلّ**; eğer akrabalıkla vurduysa([14]).

  (**دم**)  **الدال** ile **الميم**, tek bir asıldır; bir şeyi, onunla sıvanması yönünden kaplamaya delâlet eder. Dersin: **دَممْتُ**([15]) **الثَّوبَ**; eğer onu herhangi bir boya ile sıvadıysan. Ve bir şey üzerine sıvanan her şey **دِمام**’dır([16]). **الدّمدمة**’ya gelince: helâktir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهمْ﴾ [الشمس 14]. Bu, onlara azap ve helâkten örttüğü şey sebebiyledir. Ve **قِدْرٌ دميمٌ**: dalakla sıvanmış (tencere). Ve **الدَّامَّاء**: yerboğanının deliği; çünkü onu **يدُمُّه دمّاً** eder; yani onu düzleştirir.
  “**رجلٌ دميمُ الوجه**” sözlerine gelince, o babdandır; sanki yüzü siyahlık veya çirkinlikle sıvanmış gibidir. Denir: **دَمَّ وجههُ يَدُِمّ دَمامةً**; o hâlde o **دميم**’dir.
  Ve **الدَّيْمُومَة**’ya gelince; o, suyu olmayan çöldür; babdandır; çünkü düzlüğünde sanki **دُمَّت** edilmiştir; yani düzlenmiştir; bir şeyin bir şeyle sıvanması gibi. Ve yerden **الدَّمادِم**: yumuşak tepeler (tümsekler)dir.

  (**دن**)  **الدال** ile **النون**, tek bir asıldır; alçalma ve düşüklüğe delâlet eder. O hâlde **الأدَنُّ**: sırtı eğik adamdır. Ondan denir: **قد دَنِنْتَ دَنَناً**. Ve denir: **بيتٌ أدنّ**; yani alçak. Ve **فرسٌ أدَنّ**; yani iki eli kısa. Ve eğer böyle ise, onun **منْسجُهُ** alçaktır([17]). Ve bundan **الدَّنْدَنَة**: adamdan anlaşılmayan bir mırıltının işitilmesidir; bu, söylediği şeyde sesini alçaltması ve onu gizlemesi sebebiyledir. Ve ondan hadis: “**فأمَّا دَنْدَنَتُكَ ودندنةُ مُعاذٍ فلا نُحْسِنُهُمَا**([18])”.
  Bu kıyasa yaklaşan fakat aynısı olmayanlardan: küt (keskin olmayan) kılıca **دَدَانٌ**([19]) demeleridir. Babdan şâz olanlardan: **الدَّيْدَن**; o, âdettir.
  Birinci asla kıyaslananlardan: **الدِّنْدِنُ**; o, eskiliğinden bitkiden kararan şeydir.

  (**ده**)  **الدال** ile **الهاء**, kendisine kıyas yapılacak bir asıl değildir ve ondan dallandırılmaz; ancak onların sözü: **تَدَهْدَهَ الشيءُ**; eğer yuvarlandıysa; sanki **الدَّهْدَهَةُ**, orada ondan meydana gelen sestir. Ve demiştik ki: sesler üzerine kıyas yapılmaz.
  Ve derler: **ما أدرِي أيُّ الدَّهْدَاءِ**([20]) **هو**; yani o hangi insandır? Ve **الدَّهْدَاهُ**: develerin küçükleridir. Ve denir: **الدَّهْدَهانُ**: develerin çok olanı.
  Bunun asıl olmadığını söylediğimize delâlet eden şeylerden: Halîl’in kitabındaki sözü; Ru’be’nin sözüne gelince:
  * وقُوَّلٌ إلاّ دَهٍ فَلاَ دَهِ([21]) *
  denir ki o Farsçadır; sütannesinin sözünü hikâye etmiştir([22]). Halîl’in söylediği ise, babın başındaki sözünden sonra, senin gördüğün üzeredir: **دَهٍ** kelimesi, Arapların konuştuğu bir kelime idi; onlardan biri kan davasını gördüğünde ona “**يا فلانُ إلاّ دَهٍ فلا دَهٍ**” der; yani sen eğer şimdi onun öcünü almazsan, onu asla almazsın; ve işin benzeri hususlarda. Bu bütün, söylediğimize delâlet eden şeylerdendir.

  (**دو**)  **الدال** ve ondan sonra gelen illetli harf yahut hemzeli harf, bir önceki babın yakınıdır. O hâlde **الدَّوُّ** ve **الدَّوِّيّة**: çöldür. Bazıları der ki: ancak, içindeki boş olanın **الدّوِيّ** gibi işitmesi sebebiyle böyle adlandırılmıştır; böylece iş, seslerin kıyaslanmaması hususunda söylediğimize dönmüştür. Şair **الدَّوِّيّة** hakkında dedi ki:
وَدوِّيّةٍ قفرٍ تَمَشَّى نَعَامُها *** كَمَشْيِ النَّصارى في خِفاف اليَرَنْدَجِ ([23])
  Ve babdandır **الدّأْدَأَةُ**: hızlı yürüyüş. Ve **الدأدأة**: sel yatağında taşların düşüş sesidir. **الدآدئ**’e gelince: ayın sonunda, **المُِحاق** gecelerinden önceki üç gecedir. Bunun sahih bir kıyası vardır; çünkü her kap dolmaya yaklaşınca **تدأدأ** eder. Ve yine bu geceler, ay dolmaya yaklaştığında olur. “Karanlıklarından dolayı **دآدِئَ** adlandırıldı” diyenin sözüne gelince; o bir şey değildir ve onun kıyası yoktur.
  **الدَّوادِي**’ye gelince: çocukların salıncaklarıdır; bir şey değildir.

  (**دب**)  **الدال** ile **الباء**, sahih, kıyaslı tek bir asıldır; o, yerde yürüyüşten daha hafif bir harekettir. Dersin: **دَبَّ دبيباً**. Ve yerde yürüyen her şey **دابة**’dır. Hadiste: “**لا يَدخُل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع**”. **الدَّيبوب** ile, insanların arasında söz taşıyarak yürüyen nemmâm kastedilir. Ve **القَلاَّع**: insanı, sultanına, onun yanındaki bir mertebeden onu söküp atması için gammazlayandır. Ve denir: **ناقة دَبُوبٌ**; eğer etin çokluğundan ancak **دَبيباً** yürüyorsa. Ve denir: **ما بالدار دِبِّيٌّ ودُبِّيٌّ**; yani debelenen (yürüyen) hiç kimse yok. Ve denir: **طَعنةٌ دبُوب**([24]); eğer kanla sızıp yürüyorsa. Hüzeli([25]) dedi ki:
  * بصَفْحتهِ دَبُوبٌ تَقْلِسُ([26]) *
  Ve denir: falan, falanın **دُبَّة**’sine bindi ve onun **دُبّته**’sinden tuttu; eğer onun fiilinin benzerini yaptıysa; sanki onun yürüyüşü gibi yürümüştür. Ve **الدُّبَّاء**([27]): kabaktır. Şâz olması caizdir; ve muhtemeldir ki, pürüzsüzlüğünden dolayı böyle adlandırılmıştır; sanki yuvarlandığında hafifler. İmru’ul-Kays dedi ki:
إذا أقْبلَتْ قلتَ دُبَّاءَةً *** من الخُضْرِ مَغْمُوسَةًٌ في الغُدُرْ([28])
  Saçta **الدَّبَبُ**’e gelince, ibdâl babındandır; çünkü ondaki **الدال**, bir **زاء**’dan ibdâl edilmiştir. Develerden **الأدْبَبُ**: kıllı (çok tüylü) olandır. Hadiste—eğer sahihse—: “**أيَّتُكُنَّ صاحبة الجَمَل الأدْبَب**([29])”. Ve **الدَّبُوب**’a gelince, denir ki o, dibi uzak derin mağaradır([30]). Bu ise bir şey değildir.

  (**دث**)  **الدال** ile **الثاء**, tek bir kelimedir; o, zayıf yağmurdur([31]).

  (**دج**)  **الدال** ile **الجيم**, iki asıldır: bunlardan biri debib benzeri, ikincisi ise örten ve kaplayan bir şeydir.
  Birincisi: onların sözü: **دَجَّ دَجيجاً**([32]); eğer debelendi ve koştuysa. Ve yine **الداجُّ**: hacılarla birlikte ticaretlerinde koşuşturanlardır. Ve [hadiste([33])]: “**هؤلاء الدّاجُّ ولَيسُوا بالحاجّ**”. Enes hadisine gelince: “**ما تركت من حاجَةٍ ولا داجَة**”; bu babdan değildir; çünkü **الدَّاجَة** hafifletilmiştir ve **الحاجَة**’ye tâbidir. **الدَِّجاجَة** ise bilinir; çünkü o **تُدَجْدِجُ** eder; yani gelir gider. Ve **الدَّجاجة**: iğ’in topağıdır. Eğer sahih ise, o benzetme mânâsı üzeredir. Ve yine onların sözü: falanın bir **دَجاجة**’si vardır; yani bakmakla yükümlü oldukları. Bu kıyastır; çünkü onlar ona doğru **يدِجُّون** ederler.
  Diğerine gelince: onların sözü: **تَدَجْدَج الليل**; eğer karardıysa. Ve **ليلٌ دَجُوجيّ**. Ve **دَجَّجت السماء تدجيجاً**: eğer bulutlandıysa. Ve **تدَجْدَجَ الفارسُ بشِكَّته**: sanki onunla örtündü. Ve o, **مدجِّج** ve **مدَجَّج**’dir. Kirpiye **مُدَجَِّج**([34]) demeleri de bundandır. Dedi ki:
ومُدَجَِّجٍ يَعدُو بشِكّته *** محمَرَّةٍ عيناهُ كالكَلْبِ([35])
  Yere yayılıp uzanmış deveye **دَجَوْجَاةٌ** demelerine gelince; o babdandır; çünkü sanki yeri örtüyor gibidir.

  (**دح**)  **الدال** ile **الحاء**, tek bir asıldır; genişleme ve yayılmaya delâlet eder. Araplar der: **دحَحْتُ البيت** ve başkasını; eğer onu genişlettiysem*. Ve **اندَحَّ بطنُه**; eğer genişlediyse. Bir bedevî dedi ki: “Ayın kalan iki gecesinde yağmura tutulduk; böylece yer otla **اندحَّت**.” Ve denir: **دَحَّ الصَّائدُ بيتَه**; eğer onu yere yaptıysa. Ebû’n-Necm dedi ki:
  * بيْتاً خَفِيّاً في الثَّرَى مَدْحُوحَا([36]) *
  Ve babdandır **الدَّحْدَاح**: kısa boylu; alçaklığı ve **جُفُورِه**([37]) sebebiyle adlandırılmıştır. Ve yine **الدُّحَيْدِحَةُ**. Dedi ki:
أغَرَّكِ أَنَّني رجلٌ دميم *** دُحَيْدِحَة وأنَّكِ عَيْطَمُوسُ([38])

  (**دخ**)  **الدال** ile **الخاء**, ondan dallandırılan bir asıl değildir; fakat derler: **دخدَخْنا القومَ**: onları zelil ettik; **دَخدَخةً**. Şeybânî zikretti ki **الدخدخة**: bitkinliktir. **الدَُّخُّ**’a gelince, babında zikredilmiştir; o, dumandır. Dedi ki:
  * عند سُعَارِ النّارِ يَغْشَى الدَُّخَّا([39]) *

  (**دد**)  **الدال** ile **الدال**, tek bir kelimedir. **الدَّدُ**: eğlence ve oyundur. Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem dedi ki: “**ما أنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ مِنِّي**([40])”.
  Ve denir: **دَدٌ** ve **وَدَداً** ve **دَدَنٌ**. Dedi ki:
أيُّها القلبُ تَعَلَّلْ بدَدَنْ *** إنَّ همِّي في سَمَاعٍ وَأَذَنْ([41])
  Ve **دَد**([42])—denildiğine göre—bir kadının adıdır. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الدلالة: ما يتوصل به إلى معرفة الشيء، كدلالة الألفاظ على المعنى، ودلالة الإشارات، والرموز، والكتابة، والعقود في الحساب، وسواء كان ذلك بقصد ممن يجعله دلالة، أو لم يكن بقصد، كمن يرى حركة إنسان فيعلم أنه حي، قال تعالى: ﴿ما دلهم على موته إلا دابة الأرض﴾ [سبأ/14]. أصل الدلالة مصدر كالكتابة والإمارة، والدال: من حصل منه ذلك، والدليل في المبالغة كعالم، وعليم، وقادر، وقدير، ثم يسمى الدال والدليل دلالة، كتسمية الشيء بمصدره.

##### Türkçe

- **الدلالة**: Bir şeyin bilgisine onunla ulaşılan şey; **الألفاظ**ın **المعنى**ya delâleti gibi, ve **الإشارات**ın, **الرموز**un, **الكتابة**nın, ve hesapta **العقود**un delâleti gibi; ve bu, onu delâlet kılan kimseden bir kasıt ile olsun yahut kasıt ile olmasın eşittir; bir insanın hareketini gören kimse gibi; onun diri olduğunu bilir. Yüce Allah dedi ki: ﴿ما دلهم على موته إلا دابة الأرض﴾ [سبأ/14]. **الدلالة**nın aslı, **الكتابة** ve **الإمارة** gibi bir mastardır; ve **الدال**: ondan bu (delâlet) meydana gelmiş olan kimsedir; ve **الدليل** mübalağada **عالم** ve **عليم** ve **قادر** ve **قدير** gibi (kullanılır); sonra **الدال** ve **الدليل**e **دلالة** adı verilir; şeyin kendi mastarıyla adlandırılması gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَلَّ
1 دَلَّ دل , aor. يَدُلُّ, He, or it, directed; directed aright; guided; or caused to take, or follow, a right way or course or direction. (IAar, T.) And دُلَّ He (a man) was directed, directed aright, guided, &c. (IAar, T.) You say, دَلَّهُ عَلَيْهِ, (S, M, K,) aor. as above, (S, M,) inf. n. دَلٌّ, (M,) or دُلُولَةٌ, (S, K,) and دِلَالَةٌ, (S, M, K,) [but this is afterwards said in the M to be a simple subst., as it is also in the Msb, and so is دُلُولَةٌ in the M,] and دَلَالَةٌ, (S, K,) which is of higher authority than دِلَالَةٌ, (S,) and دُلَالَةٌ, (K,) and [perhaps] دَلِّيلَى, [which see below, voce دِلَالَةٌ,] (K,) or this is a simple subst., (M,) He directed him, or rightly directed him, or guided him, to it; (S, * M, K;) namely, the way, (S,) or a thing: (M:) or he showed him it; namely, the way. (TA.) And دَلَّهُ الطَّرِيقَ [He directed him to the way; or showed him the way]. (TA.) And دَلَّ الشَّىْءَ, and اـِلَيْهِ [or عَلَيْهِ], aor. as above, inf. n. دُلُولَةٌ, [He indicated the thing, by a word &c.,] said of a man; as also ↓ ادلّ [i. e. ادلّ الشَّىْءَ, &c.]. (Msb.) You say also, of a word, يَدُلُّ عَلَى كَذَا [It denotes, or signifies, such a thing]. (The lexicons passim.) -A2- Accord. to Sh, you say, دَلِلْتُ بِهٰذَا الطَّرِيقِ, [aor. أَدَلُّ,] inf. n. دَلَالَةٌ, i. e. I knew this way; and دَلَلْتُ بِهِ, aor. أَدِلُّ, inf. n. دَلَالَةٌ: accord. to AZ, you say, بِالطَّرِيقِ ↓ اِدَّلَلْتُ, inf. n. اِدِّلَالٌ, [I was, or became, directed, or rightly directed, or guided, in the way:] and [Az says,] I heard an Arab of the desert say to another, عَلَى ↓ أَمَا تَنْدَلُّ الطَّرِيقِ [meaning Wilt thou not be directed, or rightly directed, to the way?]: (T:) [for] ↓ اندلّ signifies he was, or became, directed, or rightly directed, (M, K, TA,) to the way: (TA:) and IAar cites as an ex., (T,)
مَا لَكَ يَا أَحْمَقُ لَاتَنْدَلُّ
وَكَيْفَ يَنْدَلُّ امْرُؤٌ عِثْوَلُّ
[What aileth thee, O stupid, that thou wilt not be rightly directed? but how shall the dull and slack be rightly directed?]. (T, M, TA: but in the M, يا فُلَانُ; and in the TA, يا أَعْوَرُ.) And sometimes ↓ استدلّ is quasi-pass. of دَلَّهُ الطَّرِيقَ [explained above: see 10 below]. (TA.) -A3- دَلَّتْ, [sec. pers. دَلَلْتِ,] aor. تَدِلُّ, (S, Msb, K,) inf. n. دَلٌّ; (S, * M, * Msb, K; *) and دَلَّتْ of the class of تَعِبَ, [sec. pers. دَلِلْتِ, aor. تَدَلُّ,] (Msb, MF, TA,) inf. n. دَلَلٌ; (Msb;) and ↓ تدلّلت; (S, M, Msb, K;) She (a woman) behaved in an amorous manner, or used amorous gesture or behaviour, with coquettish boldness, and feigned coyness or opposition; (S;) she behaved with boldness (M, Msb, K) towards her husband, (M, K,) and with amorous gesture or behaviour, and coquettishness, feigning opposition: (M, Msb, K:) [and دَلَّتْ also signifies she talked and jested in a pleasing manner, displaying a pleasant mien or guise: and in like manner دَلَّ is said of a man with his wife: see دَلٌّ, below. See also 4.] ― -b2- دَلَّ also signifies He gloried in, or boasted of, certain properties, or peculiar qualities. (IAar, T.) ― -b3- Also, aor. يَدِلُّ, He favoured with, or conferred, a gift. (IAar, T.) -A4- And دَلَّ, [aor., accord. to rule, يَدُلُّ,] He emboldened: so in the phrase, مَا دَلَّكَ عَلَىَّ [What emboldened thee, or hath emboldened thee, against me?]: and in the saying of Keys Ibn-Zoheyr,
أَظُنُّ الحِلْمَ دَلَّ عَلَىَّ قَوْمِى
وَقَدْ يُسْتَجْهَلُ الرَّجُلُ الحَلِيمُ
[I think that forbearance hath emboldened against me my people: for sometimes the forbearing man is reckoned ignorant]: (T:) and ↓ دلّل signifies the same. (T and TA in art. دلو.)

2 دَلَّ٣َ see what immediately precedes: ― -b2- and for a meaning of التَّدْلِيلُ [inf. n. of دَلَّلَ], see جَلَدَ عُمَيْرَةَ, in the first paragraph of art. جلد.

ادلّ
4 ادلّ أدال أدل أدلى ادل دال دل دلى : see 1. -A2- ادلّ عَلَيْهِ He acted, or behaved, with boldness, or presumptuousness, towards him; syn. اِنْبَسَطَ عَلَيْهِ; (M, K;) as also ↓ تدلّل: (M, Mgh, * K:) and هِىَ تُدِلُّ عَلَيْهِ [and ↓ تَتَدَلَّلُ] She emboldens herself against him. (T.) Imrael-Keys says,
↓ أَفَاطِمَ مَهْلًا بَعْضَ هٰذاَ التَّدَلُّلِ
فَاـِنْ كُنْتِ قَدْ أَزْمَعْتِ صَرْمِى فَأَجْمِلِى
[O Fلtimeh (فاطم being a contraction of فَاطِمَةُ), act thou gently: relinquish somewhat of this boldness; (or, as is said in the EM, p. 15, of this amorous gesture or behaviour, and coquettish boldness, and feigned coyness or opposition; see 1;) and if thou have determined upon cutting me, act with goodness, or moderation]. (TA.) ― -b2- Also He confided in his love, and therefore acted presumptuously towards him. (IDrd, M, K. *) In the copies of the K, أَوْثَقَ is here put in the place of وَثِقَ. (TA.) [And in the CK, أَوْثَقَ بِحَبَّتِه is put for وَثِقَ بِمُحَبِّتِهِ.] Hence, (TA,) one says, أَدَلَّ فَأَمَلَّ [He acted presumptuously, confiding in another's love, and disgusted]: (S, M, TA:) a prov. (M, TA.) ― -b3- One says also, هُوَ يُدِلُّ بِفُلَانٍ, meaning [simply] He confides in such a one. (S.) ― -b4- And ادلّ عَلَى أَقْرَانِهِ, (S, M, K,) meaning أَخَذَهُمْ مِنْ فَوْقٍ [i. e. He overcame, or overpowered, his adversaries], (M, K,) in war, or battle: (S:) and so البَازِى عَلَى صَيْدِهِ [the hawk, his prey, or quarry]. (S, M, K.) -A3- ادلّ said of a wolf, He became mangy, or scabby, and lean, or emaciated, and small in body. (Sgh, K.)

5 تَدَلَّ٣َ see 1, and 4; the latter in three places. تدلّل also signifies He exalted himself; or was, or became, haughty, proud, or disdainful: you say, هُمْ يَتَدَلَّلُونَ عَلَى السُّلْطَانِ [They exalt themselves against the Sultلn; or behave haughtily to him]. (S in art. دكل.)

اندلّ
7 اندلّ أندل اندل ندل : see 1, in three places. ― -b2- Also It poured out or forth; or was, or became, poured out or forth. (Sgh, K.)

اِدَّلَّ
8 اِدَّلَّ أدال أدل أدلى ادل دال دل دلى , first pers. اِدَّلَلْتُ: see 1.

استدلّ
10 استدلّ أستدل استدل ٱستدل He desired, or sought, an indication, an evidence, a proof, or an argument: [this is the primary signification: and hence,] he adduced an indication, &c.: and he drew an inference, or a deduction: (KL:) or he established an indication for the purpose of obtaining a certain knowledge of a thing indicated, or for the purpose of affirming a thing indicated: and sometimes it is quasi-pass. of دَلَّهُ الطَّرِيقَ [explained above, so that it signifies he was, or became, directed, or rightly directed, to the way]. (TA. See 1.) [You say, استدلّ بِشَىْءٍعَلَى شَىْءٍ آخَرَ He desired, or sought, to be directed, or guided, by a thing, to another thing: he adduced, or took, or regarded, a thing as an indication, an evidence, or a proof, of another thing, or as an argument in favour of another thing: he inferred, from a thing, another thing: he sought, or found, or perceived, or saw, in a thing, an indication, an evidence, or a proof, of another thing, or an argument in favour of another thing: he was, or became, directed, or guided, or he directed or guided himself, by a thing, to another thing, or to the knowledge of another thing. الدَّلِيلُ مَا يُسْتَدَلَّ بِهِ, occurring in the S, means The دليل is that whereby one is directed, or guided.]

دَلْدَلَ
R. Q. 1 دَلْدَلَ دلدل , (M,) inf. n. دَلْدَلَةٌ and دِلْدَالٌ, (M, K,) He put in motion or in a state of commotion, or moved about, (M, K,) a thing suspended, (M,) and his head and limbs in walking, (M, K) said of a man. (M.) -A2- دَلْدَلَ فِى الأَرْضِ He went away into the country, or in the land. (T.)

تَدَلْدَلَ
R. Q. 2 تَدَلْدَلَ دلدل تدلدل It was, or became, in a state of motion or commotion, or it moved about, (T, S, K,) hanging down; i. e. it dangled: (S, K:) it hung down loosely. (M, K.) ― -b2- [Hence,] تَدَلْدَلُوا بَيْنَ أَمْرَيْنِ فَلَمْ يَسْتَقِيمُوا [(assumed tropical:) They wavered, vacillated, or hung in suspense, between two affairs, and did not pursue a direct course]. (Lh, T, K.)

دَلٌّ
دَلٌّ دل Amorous gesture or behaviour, of a woman, with coquettish boldness, and feigned coyness or opposition; as also ↓ دَلَالٌ: (S, M:) the former is an inf. n., [see 1,] and ↓ the latter is a simple subst.; (Msb;) both signifying a woman's boldness of behaviour (M, Msb, K) towards the husband, (M, K,) with amorous gesture, and coquettishness, feigning opposition; (M, Msb, K;) as also ↓ دَالُولَآءُ, (K,) and ↓ دَالَّةٌ: (Har p. 567:) or دَلٌّ signifies a woman's pleasing talk and jesting and mien or guise; as also ↓ دَلَالٌ: (Sh, T:) and pleasing talk and jesting of a man with his wife: (TA in art. سمت:) and also, (Kudot;,) accord. to A'Obeyd (T, S) and Hr, (M,) like هَدْىٌ, (K,) or nearly the same as this word, (T, S, M,) both signifying a certain calm or placid or grave manner of deportment, with pleasingness of mien or guise or aspect, (T, S, M, K,) and of the natural dispositions &c., (T, S,) of a man: (T, S, M:) and boldness [or presumptuousness]; (T in art. دلو;) as also ↓ دَلَالٌ and ↓ دَالَّةٌ: (Mgh, and Har p. 243, and T ubi suprà in explanation of the last:) or this last signifies a kind of boldness (IAar, T, M, * K *) towards a person in whose estimation one holds a high place, (IAar, T,) or towards a person beloved, or a beloved and loving relation; (M, K;) and is a subst. from أَدَلَّ; (S;) syn. with اـِدْلَالٌ; (Har p. 243;) as is also ↓ دِلَّةٌ. (Fr, T.) One says, هِىَ حَسَنَةُ الدَّلِّ and ↓ الدَّلَالِ [She is pleasing in respect of her amorous gesture &c.]. (S.) -A2- It is also an arabicized word, from the Pers. دِلْ signifying The heart, or mind: (M, K:) sometimes used in the speech of the Arabs, (M,) and applied by them as a proper name (M, K,) to a woman: (M:) with fet-h (M, K) and teshdeed (K) because there is no such word in their language as دِلٌّ; wherefore they changed it to دَلٌّ, which has the first of the meanings assigned to it above. (M.)

دَلَّةٌ
[ دَلَّةٌ دل دله دلة , to which Golius assigns a meaning partly belonging to دَلْدَلَةٌ, an inf. n. of دَلْدَلَ, and partly to other words of this art, (“ Capitis membrorumve motus seu gestus, extrinsecus gravitatem prو se ferens, profectus tamen ab eo qui amat favetque, ”) as on the authority of the K and KL, I do not find in either of those works.]

دُلَّةٌ
دُلَّةٌ دل دله دلة A favour, or benefit, conferred, or bestowed. (Fr, T.)

دِلَّةٌ
دِلَّةٌ دل دله دلة : see دَلٌّ.

دَلَالٌ
دَلَالٌ دلال دلة : see دَلٌّ, in five places.

دَلِيلٌ
دَلِيلٌ دليل i. q. ↓ دَالٌّ; (S, Msb, TA;) i.e.[A director; or] a right director (Msb, Kull, TA) to that which is sought or desired; a guide; (Kull;) one who directs, or rightly directs, another; (M;) [an indicator;] and a discoverer: (Msb:) and a thing by which one is directed, or guided, (مَا يُسْتَدَلُّ بِهِ S, TA,) or by which one is rightly directed; (TA;) [an indication; an evidence; a proof; and an argument;] a sign set up for the knowledge of a thing indicated; (whence smoke is called دَلِيلٌ عَلَى النَّارِ [an indication of fire];) anything whereby a thing indicated is known, whether relating to an object of sense or to the law [&c.], decisive or indecisive: and ↓ دَلَالَةٌ is used in the sense of دَلِيلٌ, because a thing is called by the inf. n. of its verb: (Kull:) and so is ↓ دِلِّيلَى, (S, MF, TA,) though this is asserted in the K to have been said heedlessly by J because this last word is an inf. n.; for the inf. n. is used in the sense of the act. part. n., almost by a general rule, as it is also in the sense of the pass. part. n.: (MF, TA:) the pl. of دَلِيلٌ is أَدِلَّآءُ [generally restricted to rational beings, or always so restricted,] and أَدِلَّةٌ [generally restricted to things by which one is directed &c., but properly a pl. of pauc.,] (M, TA) and, accord. to some, دَلَائِلُ, (Kull,) or this is pl. of ↓ دَلِيلَةٌ [fem. of دَلِيلٌ, or of ↓ دَلَالَةٌ, as is also دَلَالَاتٌ. (TA.) يَا دَلِيلَ المُتَحَيِّرِينَ means O guide of those who are perplexed to that by means of which their perplexity will depart. (Kull.) The saying of a poet,
شَدُّوا المَطَى عَلَى دَلِيلٍ دَائِبِ
means, as some say, بِدَلِيلٍ [i.e. They bound the saddles upon the camels for riding, with, or by means of, a toiling guide]: or, accord. to IJ, it may be elliptical, for عَلَىدِلَالَةِ دَلِيلٍ, and is like the phrase سِرْ عَلَى اسْمِ اللّٰهِ; as though he said, مُعْتَمِدِينَ عَلَى دَلِيلٍ دَائِبِ [relying upon a toiling guide]. (M.)

دَلَالَةٌ
دَلَالَةٌ دلال دلاله دلالة دلة : see the next paragraph, in four places; and see its pl. in the same: ― -b2- see also دَلِيلٌ, in two places. ― -b3- As a conventional term, (TA,) it means A word's signification, or indication of meaning: (Msb, TA:) this is of three kinds: thus اـِنْسَانٌ signifies, or indicates, “ an animal endowed with reason ” بِالمُطَابَقَةِ, i. e. by complete correspondence; and “ an animal ” or “ a being endowed with reason ” بِالتَّضَمُّنِ, i. e. [by partial inclusion, or] partially; and “ a being capable of knowledge ” بِالِالْتِزَامِ, i. e. [necessarily, or] by a necessary idea attached to it in the mind. (TA.)

دِلَالَةٌ
دِلَالَةٌ دلال دلاله دلالة دلة a subst. signifying Direction, right direction, or guidance; (Fr, T, M, Msb;) as also ↓ دَلَالَةٌ, (Fr, T, Msb,) or the former only accord. to IDrd, (M,) and ↓ دُلُولَةٌ and ↓ دِلِّلَيلَى; (M;) or this last is an inf. n. like ↓ دَلَالَةٌ; (K;) or signifies the skill of a guide in direction or right direction or guidance; his well-grounded skill therein. (Sb, M, K.) A poet says,
اـِنِّى امْرَأٌ بِالطُّرْقِ ذُو دَلَالَاتْ
[Verily I am a man possessing varied skill in guiding in the roads, or ways]. (A'Obeyd, S.) ― -b2- The occupation of the دَلَّال [q. v.]; (M, K;) as also ↓ دَلَالَةٌ: (K:) or, accord. to IDrd, the latter [only] has this meaning. (M.) ― -b3- The hire that one gives to the دَلِيل, or [so in the M, but in the K “ and ”] to the دَلَّال: (M, K:) and so, sometimes, ↓ دَلَالَةٌ. (K.)

دُلُولَةٌ
دُلُولَةٌ دلول دلوله دلولة an inf. n. of دَلَّ [q. v.]: (S, Msb, K:) or a simple subst.: (M:) see the next preceding paragraph.

دَلِيلَةٌ
دَلِيلَةٌ دليل دليله دليلة : see دَليِلٌ: ― -b2- and see also what next follows.

دُلَّى
دُلَّى دل دلى دلي A conspicuous road or beaten track. (IAar, K.) In the T, at the end of art. لد it is said that ↓ دَلِيلَةٌ signifies A white road or beaten track; on the authority of AA. (TA.)

دَلَّالٌ
دَلَّالٌ دلال دلة A broker; or one who acts as an intermediary between the seller and the buyer, for effecting the sale; because he directs the purchaser to the merchandise, and the seller to the price; also called سِمْسَارٌ; (TA in art. سمسر;) one who brings together the seller and the buyer. (M, K.)

دِلِّيلَى
دِلِّيلَى دليل دليلى دليلي دليليي : see دَلِيلٌ: ― -b2- and see also دِلَالَةٌ.

قَوْمٌ دُلْدُلٌ
قَوْمٌ دُلْدُلٌ قوم دلدل (T, * K) and ↓ دَلْدَالٌ (Lh, T, K) A people, or party, wavering, vacillating, or hanging in suspense, between two affairs, and not pursuing a direct course. (Lh, T, K.) You say also, جَاوُوا دُلْدُلًا, meaning They came wavering; not inclining to these nor to those. (ISk, T, S.) -A2- دُلْدُلٌ also signifies A case, or an affair, of great magnitude or moment, difficult, or formidable. (K.) You say, وَقَعَ القَوْمُ فِى الدَّلْدُلِ [The people, or party, fell into that which was a case of great magnitude &c.]. (TA.) [See also a similar phrase in the next paragraph.]) -A3- Also, (S, M, K,) and ↓ دُلْدُولٌ, (K,) The قُنْفُذ [or hedge-hog]: (IAar, T, K:) or a species of قنفذ having long prickles: (M:) or a large قنفذ: (S, K:) or the male قنفذ: (MF:) or an animal like the قنفذ; (M, K;) it is a certain beast that shakes, and shoots forth prickles like arrows: the difference between it and the قنفذ is like that between فِئَرَة and جِرْذَانْ, and the ox-kind and buffaloes, and Arabian camels and those called بَخَاتِىّ: (M:) or a certain large thing, larger than the قنفذ, having long prickles. (Lth, T.) ― -b2- Also, the former, without the article ال (M, TA,) incorrectly written in the K with that article, (TA,) the name of A certain mule, (M, K, TA,) of a colour in which whiteness predominated over blackness, (TA,) belonging to the Prophet. (M, K, TA.)

دَلْدَالٌ
دَلْدَالٌ دلدال [Motion, or commotion, or a moving about, of a thing suspended, and of the head and limbs in walking;] a subst. from دَلْدَلَ in the first of the senses assigned to this verb above: (M, K:) agitation, convulsion, tumult, or disturbance. (S, K.) [Hence,] one says, وَقَعَ القَوْمُ فِى دَلْدَالٌ The people, or party, fell into an unsound, a corrupt, or a disordered, and an unsteady, or a fluctuating, state of affairs. (Lh, T. [See a similar phrase in the next preceding paragraph.]) ― -b2- See also another signification in the next preceding paragraph.

دُلْدُولٌ
دُلْدُولٌ دلدل دلدول : see دُلْدُلٌ.

دَالٌّ
دَالٌّ دال : see دَلِيلٌ.

دَالَّةٌ
دَالَّةٌ دال داله دالة : see دَلٌّ, in two places.

دَالُولَآءُ
دَالُولَآءُ دالولآء : see دَلٌّ.

أَدَلٌّ
أَدَلٌّ ذ Very bountiful or beneficent. (IAar, T.)

اِسْتِدْلَالِىٌّ
اِسْتِدْلَالِىٌّ استدلالى استدلالي ٱستدلال ٱستدلالي ٱستدلاليي [Inferential, illative, or deductive, knowledge;] a term opposed to ضَرُورِىٌّ as meaning [intuitive, immediate, or axiomatic, or] such as originates without thought, or reflection, and intellectual examination of an evidence or a proof. (Kull p. 232.)

مُدِلٌّ
مُدِلٌّ مدل [Acting, or behaving, with boldness, or presumptuousness: &c.: see its verb (4).] Trusting in himself, and in his weapons and apparatus. (Ham p. 383.) And مُدِلٌّ بِالشَّجَاعَةِ [Presuming by reason of courage: or] bold, daring, or brave. (T.)

فُلَانَةُ مُدَلَّلَةُ فُلَانٍ
فُلَانَةُ مُدَلَّلَةُ فُلَانٍ فلانة مدللة فلان , meaning Such a female is the foster-child of such a man, is a phrase of the people of Baghdلd, not of the [classical] language of the Arabs. (Sgh, TA.)

مُدَلِّلٌ
مُدَلِّلٌ مدلل One who accuses of a crime, an offence, or an injurious action, wrongfully. (IAar, T.)

مَدْلُولٌ
مَدْلُولٌ مدلول [pass. part. n. of دَلَّ; Directed, directed aright, or guided: and indicated, denoted, or signified. Hence, مَدْلُولُ لَفْظٍ The indicated meaning, or signification, of a word: pl. مَدْلُولَاتٌ. -A2- Also] Emboldened. (T.)

_Türkçe çeviri henüz yok_
