# دمث (د-م-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%85%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - م - ث
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%AB/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والثاء والميم معهما
د م ث، ث م د يستعملان فقط
دمث:
الدَّماثةُ: اللِّينُ، والدَّمْثُ المكان السَّهْلُ.
والدَّميث: السَّهْل الخُلُق، وقد دَمِثَ دَمَثاً، والاسْمُ الدَّماثة.
ثمد:
الثَّمدُ: الماء القليل يبقى في الأرض الجَلد.
ويقال: الثَّمْدُ الماءُ القليل يظهَرُ في الشتاء ويذهَب في الصَّيف.
والإِثمِدُ: حَجَرُ الكُحْل.

##### Türkçe

باب **الدال** و**الثاء** و**الميم** معهما
**د م ث**، **ث م د** يستعملان فقط

**دمث**:
**الدَّماثةُ**: yumuşaklık; **الدَّمْثُ** ise kolay (düz) yer.
**الدَّميث**: huyu kolay (yumuşak) olan; ve “**دَمِثَ**” **دَمَثاً** (yumuşak huylu oldu); isim **الدَّماثة**’dir.

**ثمد**:
**الثَّمدُ**: sert toprakta kalan az su.
Ve denilir ki: **الثَّمْدُ** kışın görünen ve yazın giden az sudur.
**والإِثمِدُ**: sürme taşı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%AB/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدَمِْثُ: المكان اللّين ذو رَمْلٍ، والجمع الدِماثُ. وقد دَمِثَ بالكسر يَدْمَثُ دَمَثاً. والدَماثَةُ: سهولة الخُلُقِ. يقال: ما كان أَدْمَثَ فلاناً وأَليَنَهُ. والأدْموثُ: مكان المَلَّةِ إذا خَبَزْتَ. وتَدْميثُ المَضْجَع: تَلْيينُه.

##### Türkçe

**الدَمِثُ**: kumlu yumuşak yer; çoğulu **الدِماثُ**. Ve (fiil) kesre ile **دَمِثَ**; **يَدْمَثُ** (muzâri‘); **دَمَثاً** (mastardır).

**الدَماثَةُ**: huyun kolaylığı. Denir ki: “Falanı ne kadar **أَدْمَثَ** ve onu ne kadar **أَليَنَ** idi.”

**الأدْموثُ**: pişirdiğin zaman **المَلَّةِ**’nin yeri.

**تَدْميثُ المَضْجَع**: onu yumuşatma.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%AB/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ث م
دمث ، ثمد ، مثد ، ثدم : ( مستعملة ) .
ثدم : أهمل الليث . ثدم : ورجلٌ فَدْمٌ ثَدْمٌ بمعنى واحد .
مثد : أهمله الليث . وروى عمرو عن أبيه : الماثِد الدّيْدَبَان وهو اللابدُ والمختَبىءُ الشَّيِّفَةُ والرَّبيئة .
دمث : شمر عن ابن شميل : الدِّماثُ السهول من الأرض الواحدة دَمِثَةٌ ، كلُّ سَهْل دَمِثْ ، والوادي الدَّمِث السهل . ويكونُ الدِّماث في الرمال وغير الرمال ، وقال غيره : الدَّمائثُ ما سهُل ولان واحدها
دَمِيثَةٌ . ومنه قيل للرجل السَّهْل الطَّلق الكريم : دَميثٌ وامرأة دَمِيثةٌ شُبِّهَتْ بِدِماثِ الأرض لأنها أكرم الأرض ، ويقال : دمَّثْتُ له المكانَ . أي سهَّلْتُه له ، ويقال : دَمِّثْ لي ذلك الحديث حتى أطعَن في حوْصِهِ أي اذْكُر لي أَوَّله حتى أَعرِفَ وجهِه ، ومَثَلٌ للعرب : دَمِّثْ لِجَنْبِكَ قَبْلَ اللَّيْلِ مُضْطَجَعاً ، أي خذ أهْبَتَه واستَعِدَّ له وتَقَدَّمْ فيه قبل وُقوعه .
ثمد : قال الليث : الثَّمْدُ الماءُ القليلُ ، والإثمد ضَربٌ من الكُحْل .
وقال أبو مالك : الثَّمْدُ ، أَن تعْمِد إلى مَوضعٍ يَلزمُ ماءَ السماء تجعلُه صَنَعاً ، وهو المكان يجتمع فيه الماء وله مَسَايلُ من الماءِ وتحفر فيه من نواحيه ركايا فتملؤها من ذلك الماء ، فيشربُ الناسُ الماءَ الظَّاهِرَ حتى يجِف إذا أصابَهُ بَوارِحُ القَيْظ ، وتَبْقَى تلك الركايا ، فَهِيَ الثِّماد وأنشد :
لَعَمْرُك إنَّنِي وطِلابَ سَلْمَى
لَكالمُتَبَرِّض الثَّمَدَ الظَّنُونا
والظَّنُون الذي لا يُوثَق بمائه ، ويقال : أصبحَ فلان مَثْموداً إذا أُلِحَّ عليه في السؤال حتى فَنِيَ ما عنده ، وكذلك إذا ثَمَدَتْه النساءُ فلم يَبْقَ في صُلْبه ماءٌ .
شمر عن ابن الأعرابيّ : الثَّمْدُ قَلْتٌ يَجْتَمِعُ فيه ماءُ السماء ، فَيشرب به الناس شهرين من الصَّيف ، فإذا دَخل أولُ القيظ انقطع ، فهو ثَمَدٌ وجمعه ثِمادٌ .
وقال أبو عمرو : يُقال للرجل يَسهر لَيْلَهُ سارياً أو عاملاً : فلانٌ يجعل الليلَ إثْمِداً : أي يسهرُ ، فجعلَ سَوادَ الليل بِعَيْنَيْه كالإثْمد ، لأنه يَسْهَر الليلَ كلّه في طلب المعالي ، وأنشد أبو عمرو :
كَمِيشُ الإزار يَجْعَلُ الليلَ إثْمِداً
ويَغْدُو : علينا مُشْرِقاً غيرَ وَاجِم
ثَمودُ حَيٌ من العَرب الأُوَل ، يقال : إنهم من بقيَّة عادٍ ، بعث الله إليهم صالحاً ، وهو نبيّ عَرَبيّ ، واخْتَلَفَ القُراء في إجرائه في كتاب الله فمنهم من صَرَفه ، ومنهم من لم يَصْرِفه ، فمن صَرفَه ذهب به إلى الحيِّ ، لأنه اسم عربيّ مُذكر سُمِّي بمذكر ، ومن لم يصرفه ذهب به إلى القبيلة وهي مؤنثة .

##### Türkçe

د ث م
**دمث** , **ثمد** , **مثد** , **ثدم** : (kullanılan).

**ثدم** : **الليث** ihmal etti. **ثدم** : ve bir adam **فَدْمٌ ثَدْمٌ**; tek bir mânâda.

**مثد** : **الليث** onu ihmal etti. Ve **عمرو** babasından rivayet etti: **الماثِد** **الدّيْدَبَان**’dır; o da **اللَّابدُ** ve **المختَبىءُ** **الشَّيِّفَةُ** ve **الرَّبيئة**’dir.

**دمث** : **شمر**’in **ابن شميل**’den (rivayeti): **الدِّماثُ** yerin düzlükleridir; tekil (olarak) bir yer **دَمِثَةٌ** (olur); her düz yer **دَمِثْ** (dir); ve **الوادي الدَّمِث** düz (olan vadi)dir. Ve **الدِّماث** kumlarda ve kumların dışında olur. Başkası dedi ki: **الدَّمائثُ** kolay ve yumuşak olan şeylerdir; onun tekili **دَمِيثَةٌ**’dir. Bundan dolayı, kolay, açık, cömert adama: **دَميثٌ**; ve kadına: **دَمِيثةٌ** denildi; yerin **دِماثِ**’ına benzetildi; çünkü o, yerin en kerimidir. Ve denilir: **دمَّثْتُ له المكانَ**; yani onu onun için kolaylaştırdım. Ve denilir: **دَمِّثْ لي ذلك الحديث** **حتى أطعَن في حوْصِهِ**; yani onun evvelini bana zikret ki vechini bileyim. Ve Araplara ait bir mesel: **دَمِّثْ لِجَنْبِكَ قَبْلَ اللَّيْلِ مُضْطَجَعاً**; yani onun hazırlığını al, ona hazırlan ve vukuundan önce onda öne geç.

**ثمد** : **الليث** dedi ki: **الثَّمْدُ** az sudur; ve **الإثمد** sürmeden bir türdür.
Ve **أبو مالك** dedi ki: **الثَّمْدُ**; gök suyunu tutan bir yere yönelip onu bir **صَنَعاً** yapmandır; o, suyun toplandığı yerdir; ve su için **مَسَايلُ**i vardır; ve onun çevrelerinden **ركايا**lar kazarsın da onları o sudan doldurursun; böylece insanlar görünen suyu içerler; ta ki ona **بَوارِحُ القَيْظ** isabet edince kuruyuncaya kadar; ve o **ركايا**lar kalır; işte onlar **الثِّماد**’dır. Ve inşad etti:

لَعَمْرُك إنَّنِي وطِلابَ سَلْمَى
لَكالمُتَبَرِّض الثَّمَدَ الظَّنُونا

Ve **الظَّنُون**: suyuna güvenilmeyen (şey)dir. Ve denilir: falan **مَثْموداً** sabahladı; eğer soru sormada ona ısrar edilip yanında olan tükendiyse. Ve yine böyledir: eğer kadınlar onu **ثَمَدَتْه** ise, böylece sulbünde su kalmadıysa.

**شمر**’in **ابن الأعرابيّ**’den (rivayeti): **الثَّمْدُ** gök suyunun toplandığı bir **قَلْتٌ**’tur; böylece insanlar onunla yazdan iki ay içerler; sonra **القيظ**’ın evveli girince kesilir; işte o **ثَمَدٌ**’dir; onun çoğulu **ثِمادٌ**’dır.
Ve **أبو عمرو** dedi ki: geceyi yolculuk ederek veya çalışarak geçiren adama denilir: falan geceyi **إثْمِداً** yapar; yani uykusuz kalır; gecenin karalığını iki gözüyle **الإثْمد** gibi kıldı; çünkü o, yücelikleri talep etmekte gecenin tamamında uykusuz kalır. Ve **أبو عمرو** inşad etti:

كَمِيشُ الإزار يَجْعَلُ الليلَ إثْمِداً
ويَغْدُو : علينا مُشْرِقاً غيرَ وَاجِم

**ثَمودُ**: ilk Araplardan bir kabiledir; denilir ki onlar **عادٍ**’ın bakiyesindendir. Allah onlara **صالحاً** gönderdi; o, Arap bir nebidir. Ve kurrâ, Allah’ın kitabında onun i‘râbında ihtilaf etti: onlardan kimi onu sarf etti, kimi onu sarf etmedi. Onu sarf eden, onu kabileye götürdü; çünkü o, müzekkerle adlandırılmış müzekker Arapça bir isimdir. Onu sarf etmeyen ise onu kabileye götürdü; o da müennestir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%AB/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والميم وما يثلثهما)
  (دمن)  الدال والميم والنون أصلٌ واحد يدلُّ على ثباتٍ ولزوم. فالدِّمْنُ: ما تَلبَّد من السِّرجين والبَعْر في مَبَاءات النَّعَم؛ وموضع ذلك الدِّمْنةُ، والجمع دِمَن. ويقال دَمَنْتُ الأرض بذلك، مثلُ دَمَلْتُها. والدِّمنة: ما اندفَن من الحِقْد في الصدر*. وذلك تشبيه بما تدمَّن من الأبعار في الدِّمَن. ويقال: دمَّن فلانٌ فِناءَ فُلانٍ، إذا غَشِيَه ولَزِمه. وفلانٌ دِمْنُ مالٍ، مثل قولهم إزاءُ مالٍ. وإنما سُمِّي بذلك لأنّه يلازم المال. ودَمُّونُ: مكانٌ. وكل هذا قياسٌ واحد.
  وأمّا الدّمَانُ، فهو عَفَنٌ يُصِيب النَّخْل، فإن كان صحيحاً فهو مشتقٌّ ممّا ذكرْناه من الدِّمْن؛ لأنّ ذلك يَعْفَنُ لا محالة.
  (دمث)  الدل والميم والثاء أصلٌ واحد يدلُّ على لينٍ وسُهولة. فالدَّمَث: اللِّين؛ يقال دَمِث المكانُ يَدْمَثُ دَمَثاً؛ وهو دَمْثٌ وَدَمِثٌ. ويكون ذا رَمْلٍ، ومن ذلك الحديث: "أنّ رسولَ الله صلى الله عليه وآله وسلم مال إلى دَمَثٍ، وقال: إذا بال أحَدُكُم فليرتَدْ لبَوْله([1])". والدّماثة: سُهولة الخُلُق. ويقال دَمِّثْ لي الحديثَ، أي سهِّلْه ووَطِّئْه.
  (دمج)  الدال والميم والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على الانطواء والسَّتر. يقال أدمَجْت الحَبلَ، إذا أدرَجْتَه وأحكَمْتَ فَتْلَه. وقال الأصمعيّ في قول أوس:
بَكَيْتمْ على الصُّلح الدُِّماجِ ومِنْكُمُ *** بذِي الرِّمْثِ من وادي هُبَالَة مِقْنَبُ([2])  قال: هو من دامَجَه دِمَاجاً، إذا وافَقَه على الصُّلح. يقال تدامَجُوا. ويقال فلان على دَمَجِ فُلانٍ، أي على طريقتِه. وكلّ هذا الذي قاله فليس يَبْعُد عمّا ذكَرْناه من الخَفاء والسَّتْر.
  (دمخ)  الدال والميم والخاء ليس أصلاً. إنما هو دَمْخٌ: جبلٌ، في قول القائل:
كَفَى حَزَناً أنِّي تطالَلْتُ كَيْ أَرَى *** ذُرَى عَلَمَيْ دَمْخ فما يُريَانِ([3])  (دمر)  الدال والميم والراء أصلٌ واحد يدلُّ على الدُّخول في البيت وغيرِه. يقال دَمَرَ الرّجُل بيتَه، إذا دَخَلَه. وفرَقَ ناسٌ بين أن يكون دخولُه بإذْنٍ أو غير إذْن، فقال أبو عُبيد في حديث النبي عليه الصلاة والسلام: "مَن اطَّلَعَ في بيتِ قومٍ بغير إذْنٍ فقد دمر"، أي دخل. قال أبو عبيد: هذا إذا كان بغير إذْن، فإن كان بإذنٍ فليس بدُمُور. وهذا تفسيرٌ شرعيّ، وأمّا قِياس الكلمة فما ذكرناه أوَّلاً. ومنه قول أوس:
فلاقَى عليه من صُبَاحَ مُدَمِّراً *** لناموسه من الصَّفيحِ سَقائفُ([4])قال الشّيبانيُّ والأصمعيُّ: المدمِّر الداخل في القُتْرة. ويقال دَمَر القُنفذُ إذا دخَلَ جُحْره. وقال ناسٌ: المدَمّر الصّائد يدخِّن بأوبار الإبلِ وغيرِها حتّى لا يَجد الصَّيدُ رِيحَه. والذي عندنا أنّ المدمّر هو الدّاخِلُ قُتْرتَه، فإِذا دخَلَها دَخّن. وليس المدمِّر من نعت المُدَخِّن، والقياس لا يقتضيه. وقال الله تعالى([5]): ﴿دَمَّرَ اللهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا﴾ [محمد 10]. والدَّمار: الهلاك. ويقال إن التّدْمُرِيَّ: ضَربٌ من اليَرابيع. فإِن كان صحيحاً فهو القياس، لأنه يدمِّر في جِحَرَتِه.
  (دمس)  الدال والميم والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خَفاء الشّيء. ومن ذلك قولُهم: دَمَّسْتُ الشيء، إِذا أخفَيْتَه. وأتانا بأُمورٍ دُمْس مثل دُبْس، وهي الأمور التي لا يُهْتَدَى لوَجْهها. ويقولون: دَمَس الظّلامُ: اشتدَّ. ومنه الدِّيماس، يقال إنّه السَّرَب. وهو ذلك التماس([6]). وفي حديث عيسى عليه السلام: "كأنّمَا خَرَج مِن دِيماسٍ".
  (دمص)  الدال والميم والصاد ليس عندي أصلاً. وقد ذُكِرَتْ على ذاك فيه كلماتٌ إنْ صحَّتْ فهي تتقارَبُ في القياس. يقولون الدَّوْمَصُ: بَيضة الحديد، فهذا يدلُّ على مَلاسَةٍ في الشّيء. ثم يقولون لمَنْ رَقَّ حاجبُه أدْمَصُ، وهو قريبٌ من ذلك. ويقال إنّ كل عِرْق من حائطٍ دِمْصٌ. وفي كلِّ ذلك نَظَرٌ.
  (دمع)  الدال والميم والعين أصلٌ واحد يدلُّ على ماءٍ أو عَبْرةٍ([7]). فمن ذلك الدَّمْع ماءُ العَين، والقَطرةُ دَمْعةٌ. والفِعْل دَمَعَتِ العينُ دَمْعاً ودَمِعَتْ دَمَعاً* ودَمَعَتْ دُمُوعاً أيضاً. وعينٌ دامعةٌ. وجمعُ الدَّمْع دُموع. قال الخليل: المَدْمَع مجتَمَع الدَّمع في نَوَاحي العَيْن، والجميع المَدامع. ويقال امرأة دَمِعَةٌ: سريعةُ البكاء كثيرةُ الدَّمْع. ويقال شَجَّةٌ دامعةٌ: تسيل دَماً. كذا هو في كتاب الخليل. والأصحُّ مِن هذا أنّ التي تسيلُ دماً هي الدَّامِية، فأمّا الدّامعة، فأمْرُها دون ذلك، لأنّها التي كأنّها يَخْرُج منها ماءٌ أحمرُ رقيق، وذكر اليزيديُّ أنّ الدُّمَاع أَثَرُ الدَّمْع على الخَدّ. وأنشد:
يا مَنْ لِعَينٍ لا تَنِي تَهْماعَا *** قد تَرَك الدّمْعُ بها دِمَاعا([8])  ويقال دُماعاً. والدُّماع مخفَّف ومثقّل: ما يَسِيل من الكَرْم أيَّامَ الرَّبيع.
  (دمغ)  الدال والميم والغين كلمةٌ واحدة لا تتفرّع ولا يقاس عليها. فالدِّماغ معروف. ودَمَغْتُه: ضربْتُه على رأسِه حتّى وصلْتُ إلى الدماغ. وهي الدّامِغة([9]).
  (دمق)  الدال والميم والقاف ليس أصلاً، وإن كانوا قد قالوا دَمَقَ في البيت واندمَقَ، إذا دخَل، وإنَّما القاف فيما يُرَى مبدلةٌ مِن جيم، والأصل دَمَج، وقد مضى ذِكْرُه.
  (دمك)  الدال والميم والكاف يدلُّ على معنيين: أحدهما الشِّدَّة، والآخر السُّرعة؛ وربَّما اجتمع المعنيانِ.
فأمَّا الشِّدّة فالدَّمَكْمَكُ: الشديد. والدّامِكَة: الدّاهية والأمرُ العظيم. والمِدْماك: الخشبة تكون تحت قدمَي السّاقي.
  وأمّا الآخر فيقال إنّهم يقولون دَمَكَتِ الأرنب، إذا أسرعَتْ في عَدْوِها. والدَّموك: البَكَرْة العظيمة. فقد اجتمع فيها المعنيانِ: الشدّة، والسُّرعة. والدَّموك: الرَّحَى. وهي في المعنى والبَكَرة سواءٌ.
  (دمل)  الدال والميم واللام أُصَيلٌ يدلُّ على تجمُّع شيءٍ في لِينٍ وسُهولة. من ذلك اندمَلَ الجُرْح؛ وذاكَ اجتماعُه في بُرْءٍ وصَلاح. ودُمِلت الأرض بالدَّمَال، وهو السِّرجين. ودامَلْتُ الرَّجُل، إذا داجَيْته. وهو ذلك القياسُ؛ لأنّه مقارَبةٌ في سهولةٍ، والدُّمّل عربيٌّ، وهو قياسُ ما ذكرناه من التجمُّع في لِينٍ. ألا ترى أنّ أبا النجم يقول:
  * وامْتَهَدَ الغارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ([10]) *
  والله أعلم.
----------------------------------------------------------------------
([1]) في اللسان: "وإنما فعل لئلا يرتد إليه رشاش البول".
([2]) الدماج ككتاب وغراب. والبيت في ديوان أوس بن حجر ص2. ويوم هبالة من أيامهم. وفي الديوان: "ولم يكن* بذي الرمث من وادي تبالة".
([3]) البيت لطهمان بن عمرو الكلابي، كما في اللسان (دمخ)، وقصيدته في معجم البلدان (دمخ).
([4]) صباح بالضم: اسم لعدة قبائل. عليه، أي على "المنهل" في بيت قبله، وهو:
فأوردها التقريب والشد منهلا *** قطاه معيد كرة الورد عاطفانظر الديوان 16. وفي اللسان: "عليها" تحريف، كما أن "صباح" ضبطت فيه بفتح الصاد خطأ.
([5]) بدلها في الأصل: "ويقال" فقط.
([6]) كذا في الأصل.
([7]) في الأصل: "أو غيره"، وهو كلام لا يصح.
([8]) البيتان في اللسان (دمع). واقتصر في اللسان على ضبط هذه الكلمة بالضم. وضبط متن البيت وتذييله هو من الأصل. ولم ترد الكلمة في القاموس.
([9]) أي الضربة. وفي الأصل: "وهي الدماغ"، صوابه من اللسان.
([10]) البيت في اللسان (مهد، دمل). وسيعيده في (مهد) وكذا في (3: 159).
ـ

##### Türkçe

(**باب الدال والميم وما يثلثهما**)
  (**دمن**)  **الدال** ve **الميم** ve **النون** tek bir asıldır; bir sebat ve bir lüzûma delâlet eder. Şu hâlde **الدِّمْنُ**: **السِّرجين** ve **البَعْر**’dan, **مَبَاءات النَّعَم**’da yapışıp katılaşmış olan şeydir; bunun yeri **الدِّمْنةُ**’dir; cem‘i **دِمَن**’dir. Ve denir: **دَمَنْتُ** yeri bununla; **دَمَلْتُها** gibi. Ve **الدِّمنة**: göğüste **الحِقْد**’dan gömülmüş olan şeydir*. Bu, **الدِّمَن**’de **الأبعار**’dan yapışıp katılaşmış olana bir benzetmedir. Ve denir: Falan, falanın **فِناءَ**’sını **دمَّن** etti; onu bastı ve ona yapışıp kaldı ise. Ve falan **دِمْنُ مالٍ**’dır; onların “**إزاءُ مالٍ**” sözleri gibi. Ancak buna, mala ملازم olduğu için bu ad verilmiştir. Ve **دَمُّونُ**: bir mekândır. Ve bütün bu, tek bir kıyastır.
  Ama **الدّمَانُ**’a gelince: o, hurmalığa isabet eden bir çürümedir; eğer sahih ise, zikrettiğimiz **الدِّمْن**’dan türemiştir; çünkü o, kaçınılmaz olarak çürür.

  (**دمث**)  **الدل** ve **الميم** ve **الثاء** tek bir asıldır; bir yumuşaklığa ve kolaylığa delâlet eder. Şu hâlde **الدَّمَث**: yumuşaklıktır; denir: mekân **دَمِث** oldu, **يَدْمَثُ** **دَمَثاً**; ve o, **دَمْثٌ** ve **دَمِثٌ**’tir. Ve kumlu olur; bundan da hadis: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم **دَمَثٍ**’e meyletti ve dedi: Sizden biri bevlettiği zaman bevli için uzaklaşsın([1]).” Ve **الدّماثة**: huyun kolaylığıdır. Ve denir: Bana sözü **دَمِّثْ** et; yani onu kolaylaştır ve yumuşat.

  (**دمج**)  **الدال** ve **الميم** ve **الجيم** tek bir asıldır; dürülmeye ve örtmeye delâlet eder. Denir: ipi **أدمَجْتُ**; onu **أدرَجْتَ** ve bükümünü sağlamlaştırdığın zaman. Ve **الأصمعيّ**, Evs’in şu sözü hakkında dedi:
بَكَيْتمْ على الصُّلح الدُِّماجِ ومِنْكُمُ *** بذِي الرِّمْثِ من وادي هُبَالَة مِقْنَبُ([2])
Dedi: Bu, onu sulh üzerine uygun bulduğunda “onu **دامَجَه** **دِمَاجاً** etti”dendir. Denir: **تدامَجُوا**. Ve denir: Falan, falanın **دَمَجِ** üzeredir; yani onun yolu üzeredir. Ve onun söylediği bütün bu şey, zikrettiğimiz gizlilik ve örtmeden uzak değildir.

  (**دمخ**)  **الدال** ve **الميم** ve **الخاء** asıl değildir. Ancak o, **دَمْخٌ**’tur: bir dağ; söyleyenin sözünde:
كَفَى حَزَناً أنِّي تطالَلْتُ كَيْ أَرَى *** ذُرَى عَلَمَيْ دَمْخ فما يُريَانِ([3])

  (**دمر**)  **الدال** ve **الميم** ve **الراء** tek bir asıldır; eve ve başkasına girmeye delâlet eder. Denir: adam evini **دَمَرَ** etti; yani ona girdi. Ve bir topluluk, girişinin izinle mi izinsiz mi olmasına göre ayırdı; **أبو عُبيد**, Peygamber عليه الصلاة والسلام’in hadisi hakkında dedi: “Bir kavmin evine izinsiz bakan kimse, muhakkak **دمر** etmiştir”; yani girmiştir. **أبو عبيد** dedi: Bu, izinsiz olduğu zamandır; izinle olursa **دُمُور** yoktur. Bu, şer‘î bir tefsirdir; kelimenin kıyası ise, ilkin zikrettiğimizdir. Ve ondan, Evs’in sözü:
فلاقَى عليه من صُبَاحَ مُدَمِّراً *** لناموسه من الصَّفيحِ سَقائفُ([4])
**الشّيبانيُّ** ve **الأصمعيُّ** dedi: **المدمِّر**: **القُتْرة**’ye giren kimsedir. Ve denir: kirpi **دَمَر** etti; yani inine girdi. Ve bir topluluk dedi: **المدَمّر** avcıdır; deve kılları ve başkalarıyla tütsüler ki av, kokusunu bulmasın. Bizim yanımızda **المدمّر**, **قُتْرة**’sine giren kimsedir; ona girince tütsüledi. Ve **المدمِّر**, **المُدَخِّن**’in sıfatından değildir; kıyas bunu gerektirmez. Ve Allah تعالى dedi([5]): ﴿**دَمَّرَ اللهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا**﴾ [Muhammed 10]. Ve **الدَّمار**: helâktir. Ve denir ki **التّدْمُرِيَّ**: **اليَرابيع**’den bir türdür. Eğer sahih ise, kıyastır; çünkü inlerinde **يدمِّر** eder.

  (**دمس**)  **الدال** ve **الميم** ve **السين** tek bir asıldır; şeyin gizliliğine delâlet eder. Bundan da onların sözü: şeyi **دَمَّسْتُ**; onu gizlediğin zaman. Ve bize **دُمْس** işler getirdi; **دُبْس** gibi; ve bunlar, yüzü (vechi) bulunmayan işlerdir. Ve derler: **دَمَس الظّلامُ**: şiddetlendi. Ve ondan **الدِّيماس**; denir ki o, **السَّرَب**’dir. Ve o, o **التماس**’tır([6]). Ve Îsâ عليه السلام hadîsinde: “Sanki bir **دِيماسٍ**’tan çıkmış gibidir.”

  (**دمص**)  **الدال** ve **الميم** ve **الصاد** benim yanımda asıl değildir. Ve onda, buna göre bazı kelimeler zikredilmiştir; eğer sahih olursa, kıyasta birbirine yaklaşır. Derler: **الدَّوْمَصُ**: demirin yumurtasıdır; bu, şeyde bir pürüzsüzlüğe delâlet eder. Sonra derler: kaşı incelen kimseye **أدْمَصُ**; ve o, buna yakındır. Ve denir ki: bir duvardan her damar **دِمْصٌ**’tur. Ve bütün bunda bir nazar vardır.

  (**دمع**)  **الدال** ve **الميم** ve **العين** tek bir asıldır; bir suya yahut bir gözyaşına delâlet eder([7]). Bundan da **الدَّمْع** gözün suyudur; damla **دَمْعةٌ**’dır. Fiil: göz **دَمَعَتِ** **دَمْعاً** ve **دَمِعَتْ** **دَمَعاً** * ve ayrıca **دُمُوعاً** da **دَمَعَتْ**. Ve **عينٌ دامعةٌ**. **الدَّمْع**’ın cem‘i **دُموع**’dur. **الخليل** dedi: **المَدْمَع** gözün çevrelerinde gözyaşının toplandığı yerdir; hepsi **المَدامع**’dir. Ve denir: kadın **دَمِعَةٌ**; çabuk ağlayan, gözyaşı çok olan. Ve denir: **شَجَّةٌ دامعةٌ**; kan akıtır. **الخليل**’in kitabında böyledir. Bunun daha sahihi: kan akıtan olan **الدَّامِية**’dir; **الدّامعة** ise, onun işi bunun altındadır; çünkü o, sanki ondan ince kırmızı bir su çıkıyormuş gibidir. Ve **اليزيديُّ**, **الدُّمَاع**’ın yanak üzerindeki **الدَّمْع** izi olduğunu zikretti. Ve şu beyti okudu:
يا مَنْ لِعَينٍ لا تَنِي تَهْماعَا *** قد تَرَك الدّمْعُ بها دِمَاعا([8])
Ve **دُماعاً** denir. **الدُّماع** hafifletilmiş ve ağırlaştırılmış olarak: bahar günlerinde asmanın akan şeyidir.

  (**دمغ**)  **الدال** ve **الميم** ve **الغين** tek bir kelimedir; dallanmaz ve üzerine kıyas yapılmaz. Şu hâlde **الدِّماغ** mâlûmdur. Ve onu **دَمَغْتُ**: başına vurdum; ta ki beyne ulaştım. Ve o, **الدّامِغة**’dir([9]).

  (**دمق**)  **الدال** ve **الميم** ve **القاف** asıl değildir; her ne kadar “evde **دَمَقَ** etti ve **اندمَقَ** etti” demiş olsalar da; yani girdi. Ancak **القاف** görüldüğü üzere **جيم**’den بدل edilmiştir; asıl **دَمَج**’dir; onun zikri geçti.

  (**دمك**)  **الدال** ve **الميم** ve **الكاف** iki mânaya delâlet eder: biri şiddet, diğeri sürat; ve belki iki mânâ birleşir.
Şiddete gelince: **الدَّمَكْمَكُ**: şiddetli olandır. Ve **الدّامِكَة**: musibet ve büyük iştir. Ve **المِدْماك**: sakinin iki ayağının altında bulunan tahtadır.
  Diğerine gelince: denir ki onlar derler: tavşan **دَمَكَتِ**; koşusunda hızlandığı zaman. Ve **الدَّموك**: büyük makaradır. Böylece onda iki mânâ birleşmiştir: şiddet ve sürat. Ve **الدَّموك**: değirmendir. Ve o, mânada ve makara ile birdir.

  (**دمل**)  **الدال** ve **الميم** ve **اللام** yumuşaklık ve kolaylık içinde bir şeyin toplanmasına delâlet eden bir asıldır. Bundan da: yara **اندمَلَ** etti; ve bu, iyileşme ve düzelme içinde onun toplanmasıdır. Ve yer **دُمِلت** oldu **بالدَّمَال** ile; ve o, **السِّرجين**’dir. Ve adamı **دامَلْتُ**; onu **داجَيْته** ettiğim zaman. Ve o, o kıyastır; çünkü o, bir yumuşaklık içinde bir yakınlaşmadır. Ve **الدُّمّل** Arapçadır; ve zikrettiğimiz yumuşaklık içinde toplanmanın kıyasıdır. Görmez misin ki **أبو النجم** şöyle der:
  * وامْتَهَدَ الغارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ([10]) *
  Ve Allah daha iyi bilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%AB/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د م ث
دمـث المكـان فهـو دمث ودميث‏.‏
ومال إلى دمثٍ من الأرض فبال‏.‏
ودمّث الشيء بيده‏:‏ مرسه حتى يلين‏.‏
ودمّث لخبزتك‏:‏ وطيء مكانها‏.‏
ونزلنا بأرض ميثاء دمثاء‏.‏
ومن المجاز‏:‏ رجل دمث الأخلاق‏:‏ وطيئها‏.‏
وفي خلقه دمث ودماثة‏.‏
وقال‏:‏ لنا جانب منه دميث وجانب إذا رامه الأعداء ممتنع صعب وفـي مثـل‏:‏ ‏"‏ دمّـث لنفسـك قبـل النـوم مضطجعـاً ‏"‏ أي استعـد للأمر قبل وقوعه‏.‏
ويقال‏:‏ دمث لي ذلك الحديث حتى أطعن في حوصه أي اذكر لي أوله حتى أعرف وجهه فأعلم كيف آخذ فيه‏.‏

##### Türkçe

د م ث
**دمث** mekân; o hâlde o **دمث** ve **دميث**tir.
Ve yerden bir **دمث**e meyletti de bevletti.
Ve **دمّث** şeyi eliyle: onu yumuşayıncaya kadar ovdu.
Ve **دمّث** ekmeğine: yerini çiğnedi.
Ve **ميثاء دمثاء** bir yere indik.
Ve mecazdan: **دمث الأخلاق** adam: onun (ahlâkının) yumuşağı.
Ve onun yaratılışında **دمث** ve **دماثة** vardır.
Ve dedi: Bizim için ondan bir yan **دميث**tir; bir yan da, düşmanlar onu murad ettiklerinde, menedici, çetin; ve bir meselde: " **دمّث** kendin için, uyku öncesi uzanmış olarak" yani iş vuku bulmadan önce ona hazırlan.
Ve denilir: Bana o hadisi **دمث** et ki **حوص**una ta’n edeyim; yani bana onun evvelini zikret ki vechini bileyim; böylece onda nasıl alacağımı bileyim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%AB/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

دَمِثَ دَمَثاً، فهو دَمِثٌ: لانَ وسَهُلَ.
والدَّماثَةُ: سُهولةُ الخُلُق. يقال: ما أَدْمَثَ فلاناً وأَلْيَنَه ومكانٌ دَمِثٌ ودَمْثٌ: لَيِّنُ المَوْطِئ؛ ورملَةٌ دَمَثٌ، كذلك، كأَنها سُمِّيَتْ بالمصدر؛ قال أَبو قِلابَة:
خَوْدٌ ثَقالٌ، في القِيام، كرَمْلةٍ
دَمَثٍ، يُضِيءُ لها الظلامُ الحِنْدسُ
ورجلٌ دَمِثٌ بَيِّنُ الدَّماثةِ والدُّمُوثة: وَطِيءُ الخُلُقِ. والدَّمْثُ: السُّهول من الأَرض، والجمع أَدْماث ودِماثٌ؛ وقد دَمِثَ، بالكسر، يَدْمَثُ دَمَثاً. التهذيب: الدِّماثُ السُّهولُ من الأَرض، الواحدة دَمِثةٌ، وكل سَهْلٍ دَمِثٌ، والوادي الدَّمِثُ: السائلُ، ويكون الدِّماثُ في الرمال وغير الرمال. والدَّمائِثُ: ما سَهُلَ ولانَ، أَحدهما دَميثةٌ؛ ومنه قيل للرجل السَّهْل الطَّلْق الكريم: دَمِثٌ. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: دَمِثٌ ليس بالجافي؛ أَراد أَنه كان لَيِّنَ الخُلُق في سهولة، وأَصله من الدَّمْثِ، وني الأَرضُ اللينة السهْلة الرِّخْوةُ، والرملُ الذي ليس بمُتَلبِّدٍ. وفي حديث الحجاج في صفة الغَيْثِ: فلبَّدتِ الدِّماثَ أَي صَيَّرَتْها لا تَسُوخُ فيها الأَرجلُ، وهي جمع دَمْثٍ. وامرأَة دَميثةٌ: شُبِّهَتْ بدِماثِ الأَرض، لأَنها أَكرم الأَرض. ويقال: دَمَّثْتُ له المَكانَ أَي سَهَّلْتُه له.
الجوهري: الدَّمِثُ المكان اللَّيِّنُ ذو رمل. وفي الحديث: أَنه مالَ إِلى دَمَثٍ من الأَرض، فبال فيه، وإِنما فعل ذلك لئلاَّ يَرْتَدَّ إِليه رَشاشُ البول. وفي حديث ابن مسعود: إِذا قرأْتُ آلَ حم، وَقعْتُ في رَوضاتٍ دَمِثاتٍ، جمع دَمِثةٍ.
ودَمَّثَ الشيءَ إِذا مَرَسَه حتى يَلينَ. وتَدمِيثُ المَضْجَع: تَلْيينه. وفي الحديث: من كذَبَ عليّ، فإِنما يُدَمِّثُ مَجلِسَه من النار أَي يُمَهِّدُ ويُوَطِّئُ؛ ومَثَلٌ للعَرب:
دَمِّثْ لجَنْبِك، قبلَ اللَّيلِ، مُضْطَجَعا
أَي خُذْ أُهْبته، واسْتَعِدَّ له، وتَقَدَّمْ فيه قبلَ وُقوعه. ويقال: دَمِّثْ لي ذلك الحديثَ حتى أَطْعَنَ في حَوصِه؛ أَي اذْكُرْ لي أَوَّله، حتى أَعْرفَ وجْهَه.
والأُدْمُوثُ: مكانُ المَلَّةِ إِذا خُبِزَتْ.

##### Türkçe

**دَمِثَ** **دَمَثاً**، o hâlde o **دَمِثٌ**: yumuşadı ve kolaylaştı.

Ve **الدَّماثَةُ**: huyun kolaylığıdır. Denir: falanı ne kadar **أَدْمَثَ** ve onu ne kadar yumuşattı.

Ve bir mekân **دَمِثٌ** ve **دَمْثٌ**: basılacak yerce yumuşaktır; ve bir kumluk **دَمَثٌ**, yine böyledir; sanki masdar ile adlandırılmış gibidir; **أَبو قِلابَة** dedi:
خَوْدٌ ثَقالٌ، في القِيام، كرَمْلةٍ
دَمَثٍ، يُضِيءُ لها الظلامُ الحِنْدسُ

Ve bir adam **دَمِثٌ**; **الدَّماثةِ** ve **الدُّمُوثة**si açık: huyca yumuşaktır.

Ve **الدَّمْثُ**: yerin düz (kolay) olanlarıdır; çoğulu **أَدْماث** ve **دِماثٌ**tur; ve (kesre ile) **دَمِثَ**; **يَدْمَثُ** **دَمَثاً**. **التهذيب**: **الدِّماثُ** yerin düz olanlarıdır; teki **دَمِثةٌ**dir; her düz olan **دَمِثٌ**tur; ve **الوادي الدَّمِثُ**: akan olandır; ve **الدِّماثُ** kumlarda ve kum olmayanlarda olur. Ve **الدَّمائِثُ**: kolay olan ve yumuşayan şeylerdir; ikisinden biri **دَميثةٌ**dir; bundan dolayı, kolay, ferah, cömert adama **دَمِثٌ** denilmiştir. Ve onun sıfatında, sallallahu aleyhi ve sellem: **دَمِثٌ**; kaba değildir; muradı, onun kolaylık içinde huyca yumuşak olduğudur; aslı **الدَّمْثِ**tendir; yani yerin yumuşak, düz, gevşek olanı; ve birbirine yapışık olmayan kumdur. Ve **الحجاج**ın yağmurun sıfatı hakkındaki hadisinde: **فلبَّدتِ الدِّماثَ**; yani onu, ayakların içinde batmayacağı hâle getirdi; o, **دَمْثٍ**in çoğuludur. Ve bir kadın **دَميثةٌ**: yerin **دِماث**ına benzetilmiştir; çünkü o, yerin en kerimidir.

Ve denir: ona mekânı **دَمَّثْتُ**; yani onu ona kolaylaştırdım.

**الجوهري**: **الدَّمِثُ** kumlu, yumuşak mekândır. Ve hadiste: yerden bir **دَمَثٍ**e meyletti de oraya bevletti; bunu ancak, bevlin sıçrantısının kendisine geri dönmemesi için yaptı. Ve İbn Mesud’un hadisinde: **آلَ حم** okuduğumda, **رَوضاتٍ دَمِثاتٍ** içine düşmüş olurum; **دَمِثةٍ**nin çoğuludur.

Ve bir şeyi **دَمَّثَ**, onu yumuşayıncaya kadar yoğurup ovaladığı zaman (denir). Ve **تَدمِيثُ المَضْجَع**: onu yumuşatmaktır. Ve hadiste: “Kim bana karşı yalan söylerse, ancak ateşten meclisini **يُدَمِّثُ**”; yani döşer ve yumuşatır; ve Araplara ait bir mesel:
دَمِّثْ لجَنْبِك، قبلَ اللَّيلِ، مُضْطَجَعا
Yani onun hazırlığını al ve ona hazırlan; ve vukuundan önce onda öne geç. Ve denir: Bana o hadisi **دَمِّثْ** ki onun **حَوصِه**una saplayayım; yani bana onun evvelini zikret ki, onun vechini bileyim.

Ve **الأُدْمُوثُ**: **المَلَّةِ**nin, pişirildiği zaman, yeridir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

دمث المكان وغيره، كفرح  دمثا، فهو دمث  :سهل، ولان  .  والدماثة: سهولة الخلق  ، وهو مجاز، يقال: ما أدمث فلانا وألينه. ومكان دمث ودمث: لين الموطىء، ورملة دمث كذلك، كأنها سميت بالمصدر، قال أبو قلابة:
  خود ثقال في القـيام كـرمـلة                      دمث يضيء لها الظلام الحندس ورجل دمث بين الدماثة والدموثة: وطىء الخلق. والدمث: السهول من الأرض، والجمع أدماث ودماث، وقد دمث  يدمث دمثا  وفي التهذيب: الدماث: السهول من الأرض، الواحدة دمثة، وكل سهل دمث، والوادي الدمث: السهل، وتكون الدماث في الرمال وغير الرمال. والدمائث: ما سهل ولان، أحدها دميثة، ومنه قيل للرجل السهل الطلق الكريم: دميث، وفي صفته صلى الله عليه وسلم،  دمث ليس بالجافي  أراد أنه كان لين الخلق في سهولة، وأصله من الدمث، وهو الأرض اللينة السهلة  الرخوة  ، والرمل الذي ليس بمتلبد، أشار له الزمخشري، وفي حديث الحجاج، في صفة الغيث،  فلبدت الدماث  أي صيرتها لا تسوخ فيها الأرجل، هي جمع دمث، وامرأة دمثة شبهت بدماث الأرض، لأنها أكرم الأرض. يقال: دمثت له المكان، أي سهلته له. وفي الصحاح الدمث: المكان اللين ذو رمل، وفي الحديث:  أنه مال إلى دمث من الأرض، فبال فيه، وإنما فعل ذلك لئلا يرتد إليه رشاش البول، وفي حديث ابن مسعود:  إذا قرأت آل حم وقعت في روضات دمثات  .  والأدموث  بالضم  :مكان الملة  إذا خبزت. دمث الشيء بيده: مرسه حتى يلين، و  التدميث: التليين  ومنه تدميث المضجع، وفي الحديث  من كذب علي فإنما يدمث مجلسه من النار  أي يمهد ويوطىء. ومن المجاز في المثل:
  دمث لجنبك قبل النوم مضطجعا أي خذ أهبته، واستعد له، وتقدم فيه قبل وقوعه. من المجاز: التدميث:  ذكر الحديث  ، يقال: دمث لي ذلك الحديث حتى أطعن في حوصه، أي اذكر لي أوله حتى أعرف وجهه، وأعلم كيف آخذ فيه.

  ومما يستدرك عليه: أرض دمثاء: لينة سهلة. والأدماث بالضم: موضع، نقله ياقوت. ودمث: قرية باليمن.

##### Türkçe

**دمث** yer ve başkası; **فرح** gibi: **دمثا** (oldu); o hâlde o **دمث**tir: kolaydır ve yumuşaktır. **الدماثة**: huyun kolaylığıdır; bu mecazdır; denilir: “Falancayı ne kadar **أدمث** ve ne kadar yumuşak kıldı.” Ve **دمث** ve **دمث** yer: basılacak yerin yumuşaklığıdır; ve **دمث** kum da böyledir; sanki masdar ile adlandırılmıştır. Ebû Kilâbe dedi ki:
  Ağır kalçalı (dişi deve) kalkışta, **رملة** gibi                      **دمث**; ona **الظلام الحندس** aydınlanır

Ve bir adam **دمث**; **الدماثة** ile **الدموثة** arasında: huyca yumuşaktır. Ve **الدمث**: yerin düzlükleridir; çoğulu **أدماث** ve **دماث**tır. Ve gerçekten **دمث** eder, **يدمث**; **دمثا**. Ve **التهذيب**’de: **الدماث**: yerin düzlükleridir; bir tanesi **دمثة**dir; ve her düz olan **دمث**tir. Ve **الوادي الدمث**: düz olandır; ve **الدماث** kumlarda ve kum olmayanlarda olur. Ve **الدمائث**: kolay ve yumuşak olan şeylerdir; bir tanesi **دميثة**dir. Ondan dolayı kolay, açık, cömert adama **دميث** denilmiştir. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: “**دمث**; kaba değildir.” Muradı: o, kolaylık içinde huyca yumuşaktı. Aslı **الدمث**tendir; o da yumuşak, kolay, gevşek yer; ve birbirine yapışık olmayan kumdur; buna Zemahşerî işaret etti. Ve Haccâc hadîsinde, yağmurun sıfatında: “**فلبدت الدماث**” yani onu, ayakların içinde batmayacağı hâle getirdi; o, **دمث**’in cem‘idir. Ve bir kadın **دمثة**: yerin **دماث**ına benzetilmiştir; çünkü o, yerin en kerimidir. Denilir: “Ona yeri **دمثت** ettim”; yani ona kolaylaştırdım. Ve **الصحاح**’ta **الدمث**: kumlu, yumuşak yer. Ve hadîste: “O, yerden bir **دمث**e meyletti de onda bevletti.” Bunu ancak, bevlin sıçrantısı kendisine dönmesin diye yaptı. Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde: “**آل حم** okuduğun zaman **روضات دمثات**a düşersin.” **الأدموث** (ضم ile): pişirildiği zaman **الملة**nin yeri. **دمث** şeyi eliyle: onu yumuşayıncaya kadar yoğurdu. Ve **التدميث**: yumuşatmadır; ondan **تدميث المضجع**. Ve hadîste: “Kim bana karşı yalan söylerse, ancak ateşten meclisini **يدمث** eder”; yani döşer ve basılabilir kılar. Ve mecazdan, meselde:
  “Uyumadan önce yanın için yatarken **دمث** et”; yani onun hazırlığını al, ona hazırlan, vukuundan önce onda öne geç.

Mecazdan: **التدميث**: hadîsi zikretmektir; denilir: “Bana o hadîsi **دمث** et ki onun **حوص**una saplayayım”; yani bana onun başını zikret ki onun yönünü bileyim ve onda nasıl tutacağımı anlayayım.

  Ve ona istidrâk olunanlardandır: **أرض دمثاء**: yumuşak, kolay. Ve **الأدماث** (ضم ile): bir yerdir; bunu Yâkût nakletti. Ve **دمث**: Yemen’de bir köydür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%AB/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَمِثَ
1 دَمِثَ دمث , (S, M, A, &c.,) aor. دَمَثَ , (S, A, Msb, K,) inf. n. دَمَثٌ, (S, M, Mgh, Msb,) sometimes contracted into دَمَثٌ, (Msb,) It (a place, A, Mgh, Msb, K, or other thing, A, K) was, or became, soft and even: (M, A, Mgh, Msb, K:) or it (a place) was, or became, soft and sandy. (S.) ― -b2- And دمث, (Msb,) [i. e. دَمُثَ, or دَمِثَ as above,] inf. n. دَمَاثَةٌ (S, M, A, Mgh, Msb, K) and دُمُوثَةٌ (M, TA) and دَمَثٌ, (A,) or دَمْثٌ, (Mgh,) (tropical:) He (a man) was, or became, easy in nature, or disposition. (S, M, A, Mgh, Msb, K.)

دمّثهُ
2 دمّثهُ دمث دمثه دمثة , (T, M, A, Msb,) inf. n. تَدْمِيثٌ, (S, K,) He made it even, (T, A,) or soft, (S, K,) or soft and even; (Msb;) namely, a place, (T, A, Msb,) or a bed, or place on which to lie: (S:) and (A) he macerated it, namely, a thing, and mashed it, (M, A,) with his hand, (A,) in order that it might become soft. (M, A.)
[Hence,]
دَمِّثْ لِجَنْبِكَ قَبْلَ اللَّيْلِ مُضْطَجَعَا
(T,) or قَبْلَ النَّوْمِ, (A,) [lit. Make soft and even for thy side a bed, or place on which to lie, before night, or before sleeping;] a prov., meaning (tropical:) prepare for an event before its happening. (T, * A.) [Hence also,] مَنْ كَذَبَ عَلَىَّ فَاـِنَّمَا يُدَمِّثُ مَجْلِسَهُ مِنَ النَّارِ, i. e. [Whoso lieth against me, verily] he will make even, meaning will prepare, his sitting-place in the fire [of Hell]; a saying of Mohammad. (Mgh.) ― -b2- [And hence,] دمّث الحَدِيثَ, (T, A,) inf. n. as above, (K,) (tropical:) He mentioned (T, A, K) the beginning of (T, A) the tradition, or story. (T, A, K.) You say, دَمِّثْ لِى ذٰلِكَ الحَدِيثَ حَتَّى أَطْعُنَ فِى خَوْضِهِ (tropical:) Mention thou to me the beginning of that tradition, or story, in order that I may know the manner thereof (T, A) and how I should enter upon it [so that I may push on in it]. (A.)

مَا كَانَ أَدْمَثَ فُلَانًا وَأْلْيَنَهُ
4 مَا كَانَ أَدْمَثَ فُلَانًا وَأْلْيَنَهُ ذ (tropical:) How easy in nature, or disposition, was such a one! [and how gentle was he!]. (S, TA.)

دَمْثٌ
دَمْثٌ دمث : see دمِثٌ, in two places.

دَمَثٌ
دَمَثٌ دمث : see the next paragraph, in three places.

دَمِثٌ
دَمِثٌ دمث Even, or soft; applied to a valley, and to anything: (T:) or a place soft and even; (Mgh, TA;) as also ↓ دَمِيثٌ, (A,) and ↓ دَمْثٌ, or ↓ دَمَثٌ; the last also explained as a subst., meaning an even, or a soft, tract of land; app. an inf. n. used as a subst.: (Mgh:) or دَمِثٌ [in one copy of the S erroneously written دِمِثٌ, and in another دِمْثٌ,] signifies a soft and sandy place; and its pl. is دِمَاثٌ: (S:) or a place soft to the tread; as also ↓ دَمَثٌ: and so this last applied to a tract of sand (رَمْلَةٌ); as though it were an inf. n. used as an اِسْم [here meaning an epithet; wherefore it is used alike as masc. and fem. and sing. and dual and pl.]: and [for this reason] ↓ دَمَثٌ signifies also plain, or soft, tracts of land; pl. [of pauc.] أَدْمَاثٌ and [of mult.] دِمَاثٌ: (M:) or دِمَاثٌ has this last meaning; and its sing. is ↓ دَمِثَةٌ [with ة added to transfer the word from the category of epithets to that of substantives]; and دِمَاث consist of sands and of what are not sands: دَمَائِثُ likewise is applied to what is [or are] even and soft; and its sing. is ↓ دَمِثَةٌ [like as خَرِبَةٌ is sing. of خَرَائِبُ]: (T: [but for دَمِثَةٌ, in this last instance, I find ↓ دَمِيثَةٌ: if this be right, the pl. is agreeable with analogy; but if دَمِثَةٌ be the sing., the pl. is anomalous:]) and دَمِثٌ is applied to sand, as meaning not cohering. (TA.) It is said in a trad., مَالَ اـِلَى دَمِثٍ فَبَالَ فِيهِ, (Mgh,) or ↓ دَمْثٍ, (A, Mgh,) accord. to different readings, i. e. [He turned to] a soft and even place [and made water upon it]. (Mgh.) And you say, ↓ نَزَلْنَا بِأَرْضٍ مَيْثَآءَ دَمْثَآءَ [We alighted, or alighted and abode, in a tract of land even, or soft, or soft and even]. (A.) ― -b2- Hence, (T,) (tropical:) A man easy in nature, or disposition, (T, M, TA,) and generous; (T;) as also ↓ دَمِيثٌ: (TA:) and in the same sense ↓ دَمِيثَةٌ is applied to a woman; (T;) or دَمِثَةٌ; (TA;) she being likened to land so termed, because such is the best, or most productive, of land. (T, TA.) And دَمِثُ الأَخْلَاقِ (tropical:) A man easy in natural dispositions. (A.)

دَمِثَةٌ
دَمِثَةٌ دمث دمثه دمثة , as a subst.: see دَمِثٌ, (of which, also, it is the fem.,) in two places.

أَرْضٌ دَمْثَآءُ
أَرْضٌ دَمْثَآءُ ذ : see دَمِثٌ.

دَمِيثٌ
دَمِيثٌ دميث : see دَمِثٌ, in two places.

دَمِيثَةٌ
دَمِيثَةٌ دميثه دميثة , as a subst, and as fem. of دَمِيثٌ: see دَمِثٌ, in two places.

أُدْمُوثٌ
أُدْمُوثٌ ذ The place of the مَلَّة [or hot ashes] (S, L, K) when bread has been baked there. (S, L.)

##### Türkçe

**دَمِثَ**
1 **دَمِثَ** **دمث** , (S, M, A, &c.,) muzâri‘i **دَمَثَ** , (S, A, Msb, K,) mastar ismi **دَمَثٌ**, (S, M, Mgh, Msb,) bazen **دَمَثٌ**’e kısaltılır, (Msb,) O (bir yer, A, Mgh, Msb, K, yahut başka bir şey, A, K) yumuşak ve düz idi, yahut yumuşak ve düz oldu: (M, A, Mgh, Msb, K:) yahut o (bir yer) yumuşak ve kumlu idi, yahut yumuşak ve kumlu oldu. (S.) ― -b2- Ve **دمث**, (Msb,) [yani **دَمُثَ**, yahut yukarıdaki gibi **دَمِثَ**,] mastar ismi **دَمَاثَةٌ** (S, M, A, Mgh, Msb, K) ve **دُمُوثَةٌ** (M, TA) ve **دَمَثٌ**, (A,) yahut **دَمْثٌ**, (Mgh,) (mecaz:) O (bir adam) tabiatça, yahut huyca kolay idi, yahut kolay oldu. (S, M, A, Mgh, Msb, K.)

**دمّثهُ**
2 **دمّثهُ** **دمث** **دمثه** **دمثة** , (T, M, A, Msb,) mastar ismi **تَدْمِيثٌ**, (S, K,) O onu düz yaptı, (T, A,) yahut yumuşak yaptı, (S, K,) yahut yumuşak ve düz yaptı; (Msb;) yani bir yer( i), (T, A, Msb,) yahut bir döşeği, yahut üzerine yatılacak bir yeri: (S:) ve (A) o onu, yani bir şeyi, yumuşasın diye, (M, A,) eliyle, (A,) ezdi ve püre gibi yaptı. (M, A.)
[Bundan dolayı,]
**دَمِّثْ لِجَنْبِكَ قَبْلَ اللَّيْلِ مُضْطَجَعَا**
(T,) yahut **قَبْلَ النَّوْمِ**, (A,) [lafzen: Gece’den önce, yahut uyumadan önce, yanın için bir yatak, yahut üzerine yatılacak bir yer yumuşat ve düzleştir;] bir darbımeseldir; anlamı (mecaz:) bir olay vuku bulmadan önce ona hazırlan. (T, * A.) [Bundan dolayı ayrıca,] **مَنْ كَذَبَ عَلَىَّ فَاـِنَّمَا يُدَمِّثُ مَجْلِسَهُ مِنَ النَّارِ**, yani [Kim bana karşı yalan söylerse, şüphesiz] ateşteki [Cehennem ateşindeki] oturma yerini düz yapacak, yani hazırlayacaktır; Muhammed’in bir sözü. (Mgh.) ― -b2- [Ve bundan dolayı,] **دمّث الحَدِيثَ**, (T, A,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (K,) (mecaz:) O, rivayetin yahut hikâyenin başını zikretti. (T, A, K.) Şöyle dersin: **دَمِّثْ لِى ذٰلِكَ الحَدِيثَ حَتَّى أَطْعُنَ فِى خَوْضِهِ** (mecaz:) O rivayetin yahut hikâyenin başını bana zikret ki onun tarzını bileyim (T, A) ve ona nasıl başlayacağımı [öyle ki onun içinde ilerleyeyim] bileyim. (A.)

**مَا كَانَ أَدْمَثَ فُلَانًا وَأْلْيَنَهُ**
4 **مَا كَانَ أَدْمَثَ فُلَانًا وَأْلْيَنَهُ** ذ (mecaz:) Falan kimse tabiatça, yahut huyca ne kadar kolay idi! [ve ne kadar yumuşak idi!]. (S, TA.)

**دَمْثٌ**
**دَمْثٌ** **دمث** : iki yerde **دمِثٌ**’e bak.

**دَمَثٌ**
**دَمَثٌ** **دمث** : üç yerde bir sonraki paragrafa bak.

**دَمِثٌ**
**دَمِثٌ** **دمث** Düz, yahut yumuşak; bir vadiye ve her şeye uygulanır: (T:) yahut yumuşak ve düz bir yer; (Mgh, TA;) bunun gibi ↓ **دَمِيثٌ**, (A,) ve ↓ **دَمْثٌ**, yahut ↓ **دَمَثٌ**; sonuncusu ayrıca bir isim olarak açıklanır; anlamı: düz, yahut yumuşak bir arazi parçası; görünüşe göre bir mastar isminin isim olarak kullanılmasıdır: (Mgh:) yahut **دَمِثٌ** [S’nin bir nüshasında yanlışlıkla **دِمِثٌ**, bir diğerinde **دِمْثٌ** yazılmıştır,] yumuşak ve kumlu bir yer demektir; bunun çoğulu **دِمَاثٌ**’tır: (S:) yahut ayak basmaya yumuşak bir yer; bunun gibi ↓ **دَمَثٌ**: ve böylece bu sonuncu bir kum parçasına (**رَمْلَةٌ**) da uygulanır; sanki bir mastar isminin bir **اِسْم** [burada bir sıfat anlamında; bu sebeple müzekker ve müennes ve tekil ve ikil ve çoğul olarak aynı şekilde kullanılır] olarak kullanılması gibidir: ve [bu sebeple] ↓ **دَمَثٌ** ayrıca düz, yahut yumuşak arazi parçaları demektir; azlık çoğulu **أَدْمَاثٌ** ve çokluk çoğulu **دِمَاثٌ**: (M:) yahut **دِمَاثٌ** bu son anlamdadır; bunun tekili ↓ **دَمِثَةٌ**’dir [kelimeyi sıfatlar kategorisinden isimler kategorisine nakletmek için ة eklenerek]; ve **دِمَاث** kumlardan ve kum olmayanlardan oluşur: **دَمَائِثُ** de düz ve yumuşak olana uygulanır; bunun tekili ↓ **دَمِثَةٌ**’dir [tıpkı **خَرِبَةٌ**’nin **خَرَائِبُ**’un tekili olması gibi]: (T: [fakat bu son yerde **دَمِثَةٌ** için ↓ **دَمِيثَةٌ** buluyorum: eğer bu doğruysa, çoğul kıyasa uygundur; fakat eğer tekil **دَمِثَةٌ** ise, çoğul şâzdır:]) ve **دَمِثٌ** kuma, birbirine yapışmayan anlamında uygulanır. (TA.) Bir rivayette şöyle denilmiştir: **مَالَ اـِلَى دَمِثٍ فَبَالَ فِيهِ**, (Mgh,) yahut ↓ **دَمْثٍ**, (A, Mgh,) farklı kıraatlere göre; yani [o] yumuşak ve düz bir yere yöneldi [ve onun üzerine bevletti]. (Mgh.) Ve şöyle dersin: ↓ **نَزَلْنَا بِأَرْضٍ مَيْثَآءَ دَمْثَآءَ** [Biz düz, yahut yumuşak, yahut yumuşak ve düz bir arazi parçasına indik, yahut indik ve ikamet ettik]. (A.) ― -b2- Bundan dolayı, (T,) (mecaz:) tabiatça, yahut huyca kolay bir adam, (T, M, TA,) ve cömert; (T;) bunun gibi ↓ **دَمِيثٌ**: (TA:) ve aynı anlamda ↓ **دَمِيثَةٌ** bir kadına uygulanır; (T;) yahut **دَمِثَةٌ**; (TA;) çünkü o, böyle adlandırılan araziye benzetilmiştir; zira böyle olan, arazinin en iyisi, yahut en verimlisi olandır. (T, TA.) Ve **دَمِثُ الأَخْلَاقِ** (mecaz:) tabii huylarca kolay bir adam. (A.)

**دَمِثَةٌ**
**دَمِثَةٌ** **دمث** **دمثه** **دمثة** , bir isim olarak: iki yerde **دَمِثٌ**’e bak; (onun müennesi de odur).

**أَرْضٌ دَمْثَآءُ**
**أَرْضٌ دَمْثَآءُ** ذ : **دَمِثٌ**’e bak.

**دَمِيثٌ**
**دَمِيثٌ** **دميث** : iki yerde **دَمِثٌ**’e bak.

**دَمِيثَةٌ**
**دَمِيثَةٌ** **دميثه** **دميثة** , bir isim olarak ve **دَمِيثٌ**’in müennesi olarak: iki yerde **دَمِثٌ**’e bak.

**أُدْمُوثٌ**
**أُدْمُوثٌ** ذ **مَلَّة**’nin [yahut kızgın külün] ekmek orada pişirildiği zaman bulunduğu yer. (S, L, K) (S, L.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%AB/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَمِثَ
دَمِثَ A ( n. ac. دَمَث 4 ),
a.  Was soft & even ( soil ).

دَمُثَ
دَمُثَ U ( n. ac. دَمَاْثَة 22t ),
a.  Was gentle, easygoing.

دَمَّثَ
دَمَّثَ II ,
a.  Made soft & even; macerated, mashed.

دَمَث
دَمَث 4 , ( pl. دِمَاْث 23 ,  أَدْمَاْث 38 ),
a.  Soft & even tract of land.

دَمِث
دَمِث 5 , ( pl. دِمَاْث 23 ),
a.  Soft & even; easy-going.

دَمِثَة
دَمِثَة 5t , ( pl. دَمَاْئِثُ 46 ),
a.  see 4 .

دَمِيْث
دَمِيْث 25 ,
a.  see 5 .

##### Türkçe

دَمِثَ
**دَمِثَ** A ( n. ac. **دَمَث** 4 ),
a.  Yumuşak ve düz oldu (toprak).

دَمُثَ
**دَمُثَ** U ( n. ac. **دَمَاْثَة** 22t ),
a.  Yumuşak huylu, kolay geçinen oldu.

دَمَّثَ
**دَمَّثَ** II ,
a.  Yumuşak ve düz yaptı; ıslatıp yumuşattı, ezdi.

دَمَث
**دَمَث** 4 , ( pl. **دِمَاْث** 23 ,  **أَدْمَاْث** 38 ),
a.  Yumuşak ve düz arazi parçası.

دَمِث
**دَمِث** 5 , ( pl. **دِمَاْث** 23 ),
a.  Yumuşak ve düz; kolay geçinen.

دَمِثَة
**دَمِثَة** 5t , ( pl. **دَمَاْئِثُ** 46 ),
a.  bkz. 4 .

دَمِيْث
**دَمِيْث** 25 ,
a.  bkz. 5 .
