# دمر (د-م-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%85%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Dumur (dal) : “Deber” kökünden türemiştir

- Harfler: د - م - ر
- Kur'an'da: 10 geçiş · 8 ayet · 8 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (8)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَدْمِيرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%AF%D9%92%D9%85%D9%90%D9%8A%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | تَفْعِيلًا | Arkasını kesmek | 2 | 2 | [17:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/ayet/17:16.md) |
| [دَمَّرْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/siga/%D8%AF%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَّلْنَا | Arkasını kestik | 2 | 2 | [26:172](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/ayet/26:172.md) |
| [تُدَمِّرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%AF%D9%8E%D9%85%D9%90%D9%91%D8%B1%D9%8F.md) | تُفَعِّلُ | Arkasını keser | 1 | 1 | [46:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/ayet/46:25.md) |
| [دَمَّرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/siga/%D8%AF%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8E.md) | فَعَّلَ | Arkasını kesti | 1 | 1 | [47:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/ayet/47:10.md) |
| [دَمَّرْنَاهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/siga/%D8%AF%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَّلْنَاهُمْ | Onların arkasını kestik | 1 | 1 | [27:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/ayet/27:51.md) |
| [فَدَمَّرْنَاهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَفَعَّلْنَاهَا | Hemen onun arkasını kestik | 1 | 1 | [17:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/ayet/17:16.md) |
| [فَدَمَّرْنَاهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَفَعَّلْنَاهُمْ | Hemen onların arkasını kestik | 1 | 1 | [25:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/ayet/25:36.md) |
| [وَدَمَّرْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | وَفَعَّلْنَا | Ve arkasını kestik | 1 | 1 | [7:137](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/ayet/7:137.md) |

## Mücavir kökler — 44 mücavir (59 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
2. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Hayvanların ön ayaklarına denir
3. [ترف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Telef yerlere dökülüp hedere olan meyveler demektir
4. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Korkuluk demektir
5. [شرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Güneşin doğduğu yerdir
6. [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
7. [صنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İmal ederler
8. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
9. [مكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sinek kapan bitki demektir
10. [سير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Gezerler
11. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Murar acı bir ağacın adıdır
12. [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Birkan yanardağ demektir
13. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
14. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
15. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Uhur ense demektir
16. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tan demektir
17. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Katlanmış deri demektir
18. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Akan deredir
19. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
20. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kasaba
21. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
22. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
23. [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cürame hurma döküntüsü demektir
24. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sikkin” bıçak demektir
25. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Firavun
26. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kelime
27. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Granit taş demektir
28. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
29. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
30. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
31. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yumruk demektir
32. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Oğullar
33. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
34. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Kevn, tepe demektir
35. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
36. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
37. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
38. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Önce
39. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
40. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
41. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Şey
42. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hufre, çukur demektir
43. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
44. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دمر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md), [خرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%A8.md), [سحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%82.md), [بيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ansızın ve izinsiz bir yere girmek, içten kuşatıp kökten kazımak, istisâl yoluyla tüketmek |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi gazaba uğrayan azgın toplulukların ve eserlerinin arkasını kesip kökünü kurutmak |
| Çekirdek Özet 3 | Bir yapının, varoluşsal temellerinden çökertilerek geride hiçbir devamlılık unsuru bırakılmaması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir yıkım veya hasar olarak algılayıp ardında kök kazıma ve varlığı tamamen silme nüansını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دم | Sıvamak, örtmek, kaplamak, ezerek veya kanatarak tamamen bastırıp yok etmek (karşılaştır: [دمدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%AF%D9%85.md), [دمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9.md), [دمغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%BA.md), [دمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%85.md)) | ر | Çekirdeğin kaplama ve ezme eylemine süreklilik, başa/zirveye yönelme ve kökten söküp tamamlayıcı bir tükenişe ulaştırma boyutu katılmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir sınırdan içeri girme, eşikten aniden geçiş yapma hareketini temsil eder. |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Yayılma, bütünü kuşatma, derinlemesine işleme ve basıp kaplama dinamiğini yansıtır. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Zirveye, merkeze, varlığın taşıyıcı tepesine yönelme ve nihai noktayı hedefleme hareketini kurar. |
| دمر | Kapıdan içeri ani bir akışla girip merkeze ve başa yönelerek bütünü kuşatıp çökertme | Bir alana izinsiz, ansızın nüfuz ederek taşıyıcı çekirdeği temelinden sarsma ve yapıyı bütünüyle yok etme hareketi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir eve veya mekana sahibinin izni olmadan ansızın girmek; kirpinin aniden yuvasına girmesi; avcının kokusunu gizlemek üzere av kulübesine (kutre) girip duman yakması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Evs b. Hacer beytinde avcının av barınağına girişini anlatırken kökü şöyle kullanır: فلاقَى عليه من صُبَاحَ مُدَمِّراً / لناموسه من الصَّفيحِ سَقائفُ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde izinsiz giriş bu kökle ifade edilmiştir: مَن اطَّلَعَ في بيتِ قومٍ بغير إذْنٍ فقد دمر |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Arapça دمر kökü, iç dinamiklerinde mekana davetsiz, ani ve baskın biçimde girme fiili üzerinden mutlak bir helak ve istisâl (kökten kazıma) kavramına evrilmiştir. Doğu ve Kuzeybatı Sami dillerinde bu üçlü harf çatısı doğrudan yaygın bir yıkım fiili olarak sınırlı kalmakla birlikte, biliteral دم tabanında yer alan suskunlaştırma, ezme, kanatma ve örtme kökleriyle (İbranice damam / damah ses kökleri) semantik paralellik arz eder. Güney Sami dillerinde ve Arapça lehçelerinde kök, ani baskın ve istila yoluyla mekanın izlerini silme bağlamında özelleşmiştir. Arapçada kökün kazandığı bu nihai biçim, basit bir harabiyetten ziyade mekana tecavüz ederek onu içten çökerten ve kalıntı bırakmayan bir imha dinamiğine işaret etmektedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ani girişten mutlak helake geçiş | Bir mekana zorla ve ansızın girmek manasından, o mekanı ve ehlini kökünden kazıyıp izlerini yok etme anlamına genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | دم kökenli bastırma ve yok etme matrisi | İbranice ve Süryanicedeki ezme, susturma, tüketme çağrışımlı ikili tabanla anlamsal örtüşme mevcuttur. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik havzada doğrulanabilir doğrudan bir dış soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دمر | Anlamlı | Helak etmek, istisâl | Ani ve izinsiz girişle başlayıp kökünü kazıyarak yok etme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [درم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%85.md) | Anlamlı | Dişlerin veya tırnakların aşınması | Yumuşak ve pürüzsüz hale gelmek, yavaş ve sessizce yürümek | Kök Kur'an'da geçmez |
| [مدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%B1.md) | Anlamlı | Balçık, kuru çamur | Killi çamurla sıvanmış yapı veya kerpiç; yerleşik hayat alanı | Kök Kur'an'da geçmez |
| [مرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF.md) | Anlamlı | Boyun eğmemek, pürüzsüzleşmek | İsyanda haddi aşmak, taşkınlık göstermek, sıyrılıp çıkmak | Kur'an'da geçer |
| [ردم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%85.md) | Anlamlı | Tıkamak, set çekmek | Bir gediği veya boşluğu taş ve toprakla doldurup kapatmak | Kur'an'da geçer |
| [رمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AF.md) | Anlamlı | Kül haline gelmek | Yanıp kül olmak, toz ve kül rengine bürünmek, göz iltihabı | Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دمر | Merkez | İstisâl ile helak etme | İçe girerek, arkasını kesip kökten ve bütünsel biçimde tüketme | Varlığın devamlılığını sağlayan unsurları bütünüyle iptal eder |
| [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) | Komşu | Varlığın son bulması | Genel tükeniş ve yok oluşu ifade eder, kökten kazıma vurgusu şart değildir | Ölüm, kayboluş veya işlev yitimi durumlarını da kapsar |
| [خرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%A8.md) | Komşu | Bayındırlığın bozulması | İmar edilmiş yapının yıkılması ve ıssızlaşmasıdır | Maddi formun harabeye dönmesini anlatır, zürriyet kesilmesini içermez |
| [سحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%82.md) | Komşu | Ezerek un ufak etme | Mekanik baskıyla ezilip parçalanarak uzaklaştırılma | Nesnenin parça bütünlüğünün ufalanması boyutunu öne çıkarır |
| [بيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AF.md) | Komşu | Neslin tükenip silinmesi | Geniş bir topluluğun veya soyun bütünüyle ortadan kalkması | Geniş zamana yayılan yok oluş ve tükeniş durumlarında kullanılır |
| [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) | Zıt | İmar ve ihya etme | Bir yeri canlandırma, yaşanılır kılma ve varlığını sürdürme | Varlığı kurma, devam ettirme ve mamur hale getirme hareketidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دمر | Kökten kazıyarak yok etmek | Ani giriş ve içten çökertmeyle arkasını kesip tüketmeyi ifade eder | Kesin |
| Latince | Exterminare, Delere | Sınır dışına sürüp yok etmek, tamamen silmek | Varlığın izlerini tamamen silme boyutunu karşılar; ani nüfuz nüansı dışarıda kalır | Güçlü |
| İngilizce | Annihilate, Obliterate, Root out | Hiçe indirgemek, kökünü kazımak, izini silmek | Fiziksel ve soyut tükenişi verir; ancak baskın giriş çağrışımını tam yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | Vernichten, Ausrotten | Yok etmek, kökünden sökmek | Sistematik yok oluşu ve kök kazımayı iyi karşılar; baskın giriş boyutunu taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | Anéantir, Éradiquer | Hiçliğe göndermek, kökünü sökmek | Tamamen silme ve kökten yok etme yönünü kapsar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Duden, Oxford English Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا | Maddi medeniyet ve yerleşim alanının temelden imhası | Şımarık ve refah içindeki yönetici zümrenin günahları sebebiyle şehrin haritadan silinmesi bağlamı (İsrâ [17:16](https://lisan.digital/tr/ayet/17:16.md)) |
| فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِيرًا | Toplumun ve neslin kökünün kazınması, istisâl | Ayetleri yalanlayan kavimlerin zürriyet ve güçlerinin tamamen tüketilmesi bağlamı (Furkân [25:36](https://lisan.digital/tr/ayet/25:36.md), Neml [27:51](https://lisan.digital/tr/ayet/27:51.md)) |
| وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ | Üretilen güç, saltanat ve abidevi eserlerin boşa çıkarılıp yıkılması | Firavun ve kavminin mimari kibirlerinin, diktikleri binaların yerle bir edilmesi bağlamı (A'râf [7:137](https://lisan.digital/tr/ayet/7:137.md)) |
| ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ | Azap hükmünün gecikmeksizin diğer suçluları kuşatıp tüketmesi | Lut kavmi ve benzeri inkarcıların geride kalanlarının toptan yok edilişi bağlamı (Şuarâ [26:172](https://lisan.digital/tr/ayet/26:172.md), Sâffât [37:136](https://lisan.digital/tr/ayet/37:136.md)) |
| دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ | İlahi cezanın başlarına çöküp kuşatıcı yıkıma dönüşmesi | Tarihsel helak örnekleri üzerinden kafirlere yönelik mutlak akıbet uyarısı bağlamı (Muhammed [47:10](https://lisan.digital/tr/ayet/47:10.md)) |
| تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ | Doğa olayının (rüzgarın) karşı konulmaz bir tahrip gücüyle her şeyi ezmesi | Âd kavmine gönderilen kasırganın geride hiçbir canlı yapı bırakmayışı bağlamı (Ahkâf [46:25](https://lisan.digital/tr/ayet/46:25.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet ve helak sünneti | Suçlu toplumların istisâl cezasına uğratılmasının hikmeti ve ilahi iradenin adaleti | Hak edilen cezanın tehir edilmeksizin kökten kazıyıcı biçimde gerçekleşmesi |
| Fıkıh | Mesken dokunulmazlığı ve izin hukuku | Bir mekana sahibinin rızası olmaksızın veya gizlice bakarak girmenin (dumûr) haramlığı | İhlal edici, izinsiz ve hak gaspı içeren giriş fiili |
| Tefsir | Sünnetullah ve kavimlerin helaki | Tedmîr fiilinin nesnesiz veya ala edatıyla gelmesi durumunda helakin kapsayıcılığı | Helakin sadece can kaybı değil, arkada iz ve devamlılık bırakmayan imha oluşu |
| Hadis | Ahlak ve mahremiyet ilkeleri | Başkalarının evine gizlice bakmanın izinsiz baskın giriş (dumûr) sayılması | Mahremiyeti çiğneyen ani ve izinsiz saldırgan davranış |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve helak kanunu | İstisâl cezası | Azgınlığın sınırını aşan toplulukların ontolojik varlığına son verme | Tevhid nizamına karşı kalıcı düşmanlık üreten unsurların kökünün kazınması | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve yapısal çözülme | Nihai entropik çöküş | Taşıyıcı kolonların ve bağların içten kırılarak sistemin sıfırlanması | Sistemin iç dinamiklerinin çökerek geride yapısal kalıntı bırakmaması hali | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve tiranlık | Hükümranlığın tasfiyesi | Zulüm üzerine kurulu rejimlerin saltanat ve idari aygıtlarının lağvedilmesi | Kibir ve sömürüye dayalı siyasi organizasyonların tarihten tamamen silinmesi | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve üretim gücü | Üretim altyapısının imhası | Haksız sermaye birikimi ve kibir anıtı yapıların ekonomik değerini yitirmesi | Firavuni sermaye ve anıt eserlerin işlevsizleşip enkaza dönüştürülmesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sıfırlanma ve yapısal tekillik | Bir sistemin durum değişkenlerinin tamamen sıfıra indirgenmesi ve taşıyıcı matrisin determinantının sıfır olması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal ve toplumsal tasfiye | Bir medeniyetin veya kurumun kendisini yeniden üretemeyecek biçimde çözülerek tarihten çekilmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca fiziksel binaların yıkılması veya sıradan bir savaş tahribatı düzeyine indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem maddi mimarinin hem siyasi iktidarın hem de zürriyetin kökünün kazınarak geride devamlılık bırakılmamasını ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlahi cezanın sadece kısmi bir maddi zarar olduğu sanılır; toplumların varoluşsal olarak tarihten silinmesine yol açan sünnetullah ilkesi kavranamaz. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İlahi adaletin tarih içindeki kesin tecellisini, hak ve bâtıl mücadelesinde azgınlaşan odakların nihai akıbetini ve sünnetullahın tavizsiz işleyişini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş peygamberlerin kavimlerine dair kıssalarda, özellikle Firavun, Âd, Semûd ve Lût kavimlerinin helak tablolarını bildiren ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zulmün ve kibrin sonsuza dek sürebileceği veya helakin tesadüfi bir doğal afetten ibaret olduğu yönündeki yanılgıyı bertaraf eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir mekana veya av inine izinsiz, ansızın ve içten nüfuz ederek girmek; ardında hiçbir savunma imkanı bırakmaksızın içten çökertmek.
- Soyut anlam: Bir varlık kümesinin taşıyıcı unsurlarını temelinden sökerek devamlılığını, zürriyetini ve eserlerini kökten kazıyıp sıfırlamak.
- Sistematik karşılık: Azgınlık ve zulümde haddi aşan yapıların ilahi kanun uyarınca tasfiye edilerek tarih sahnesinden tamamen silinmesi.
- LaTeX modeli: $$ S_{t+1} = S_t \setminus \bigcup_{i} C_i = \emptyset $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S_t$, belirli bir $t$ anındaki mevcudiyeti, nüfusu ve kurumsal yapıları içeren sistemi temsil eder. $C_i$, sistemi ayakta tutan taşıyıcı bileşenleri, zürriyeti ve maddi iktidar unsurlarını simgeler. Tedmîr süreci, bu kurucu unsurların tümünün ($ \bigcup_{i} C_i $) sistemden bütünüyle çıkarılmasıyla nihai durumun boş kümeye ($ \emptyset $) yani mutlak varoluşsal sıfırlanmaya dönüşmesini ifade eder.

## Geçtiği ayetler (8 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%85%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Araf 7:137](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/ayet/7:137.md) — وَدَمَّرْنَا

وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ

Meal (IK): Hor görülmüş olan kavmi de, bereketlendirdiğimiz yerin doğularına ve batılarına mirasçı kıldık. Rabbının İsrailoğullarına vukü bulan güzel sözü de onların sabretmelerinden dolayı yerini buldu. Firavun’un da, kavminin de yapmakta ve yükselmekte oldukları şeyleri harab ettik.

### [İsra 17:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/ayet/17:16.md) — فَدَمَّرْنَاهَا · تَدْمِيرًا

وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا

Meal (IK): Bir kasabayı da helak etmek istediğimiz zaman; varlıklılarına emir veririz de, orada fasıklık yaparlar. Bunun üzerine artık oraya söz hak olur. Ve Biz de onları yerle bir ederiz.

### [Furkan 25:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/ayet/25:36.md) — فَدَمَّرْنَاهُمْ · تَدْمِيرًا

فَقُلْنَا اذْهَبَا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِيرًا

Meal (IK): Ayetlerimizi yalanlayan kavme gidin, dedik. Neticede o kavmi yerle bir ettik.

### [Şuara 26:172](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/ayet/26:172.md) — دَمَّرْنَا

ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ

Meal (IK): Sonra diğerlerini yerle bir ettik.

### [Neml 27:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/ayet/27:51.md) — دَمَّرْنَاهُمْ

فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ

Meal (IK): Düzenlerinin sonunun nice olduğuna bir bak. Biz; onları ve kavimlerini toptan yerle bir ettik.

### [Saffat 37:136](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/ayet/37:136.md) — دَمَّرْنَا

ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ

Meal (IK): Sonra diğerlerini yerle bir etmiştik.

### [Ahkaf 46:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/ayet/46:25.md) — تُدَمِّرُ

تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهَا فَأَصْبَحُوا لَا يُرَى إِلَّا مَسَاكِنُهُمْ كَذَلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ

Meal (IK): Rabbının emri ile her şeyi yıkar. Bunun üzerine onların meskenlerinden başka bir şey görünmez oldu. İşte biz, suçlular güruhunu böylece cezalandırırız.

### [Muhammed 47:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/ayet/47:10.md) — دَمَّرَ

أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا

Meal (IK): Yeryüzünde dolaşmazlar mı, kendilerinden öncekilerin akibetlerinin nasıl olduğuna baksınlar. Allah onları yere batırmıştır. Ve kafirlere de bunun benzeri vardır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Dumur (dal) : “Deber” kökünden türemiştir. “Dumur” kuyruğu kesik, arkası kesik demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والراء والميم معهما
د ر م، ر د م، م ر د، ر م د، م د ر، د م ر مستعملات
درم:
الدَّرَمُ: استِواءُ الكَعْبِ وعظمِ الحاجِب ونحوه إذا لم يَنْبَتِرْ فهو أَدْرَمُ، والفعل دَرِمَ يَدْرَمُ فهو دَرِمٌ.
ودَرِمٌ: اسْمُ رجلِ من بني شيبان ذكره الأعشى فقال:
ولم يُودِ من كنتَ تَسْعَـى لـه		كما قيلَ في الحَرْبِ أَوْدَى دَرِمْ
والدَّرّامةُ من النساء: السيِّئةُ المشي، قال:
من البِيض، لا دَرّامةٌ فَمَليّةٌ		تَبُذُّ نِساءَ الناسِ دَلاًّ ومِيَسما
والدَّرَمُ في الأسنان: كَسرُها وانثِلامُها.
والدَّرَمانُ: مِشية الأرنب والفَأرةِ والقُنْفُذِ ونحوها، والفعل دَرَمَ يدرِمُ.
والدَّرّامةُ: اسْمُ القُنفُذةِ والأرنب.
والدَّرّامةُ: نَعْتٌ للمرأةِ القصيرة.
وبَنوُ دارِمٍ من تَميم، فيها بيتُها وشَرَفُها.
ردم:
رَدَمتُ الثُّلْمةَ والبابَ أردِمُ رَدْماً أي سَدَدْتُه، والاسم الرَّدْم وجمعُه رُدُوم، وثوبٌ مُرَدَّم ومُلَدَّم إذ رُقِّعَ، وقال عنترة:
هل غادَرَ الشُّعَراءُ من مُتَرَدَّمِ
أي مُرَقَّع مُستَصْلَحٌ.
والرَّدْمُ: سَدُّ ما بيننا وبينَ يأجوجَ ومَأْجُوجَ.
مرد:
المَرْدُ: حَمْلُ الأَراك.
والمَرْدُ: دَفعُك السفينة بالمُرْديِّ أي خَشبَة يدفع بها المَلاّح السّفينة، والفعل مَرَدَ يمرُد مَرْداً.
ومُرادٌ: حيٌّ في اليَمَن، ويقال: الأصل من نِزارٍ.
والمَرادة: مصدر المارِد.
والمَريدُ: من شياطين الإِنْس والجِنِّ.
وقد تَمَرَّدَ عليه أي عَصَى واستَعْصىَ.
ومَرَدَ على الشيءِ أي عَتَا وطَغَى، وكذلك قولُه تعالى: "مَرَودوا على النِّفاقِ".
والتِّمْرادُ: بيتٌ صغير يُجعَلُ في بيوت الحَمام لِمبيضة، فإذا كانت نَسَقاً بعضها فوق بعضٍ فهي التَّماريدُ، وقد مَرَّدَها صاحبها تمريداً وتِمراداً بالكَسْر.
والتمراد: بالفتح، اسْمٌ.
والتمريدُ: تمليسُ الطِّينِ والتَسوية كما مُرِّدَ صَرْحُ سُلَيمان عليه السلام.
ومَرِدَ الأَمرَدُ مُرودةً ومَرَداً، وجمعُه مُرْدٌ.
وتَمَرَّدَ فلانٌ زماناً ثمّ خَرَج وجهُه، وذلك أن يبقَى حَسَناً أمرَدَ.
ورَمْلة مَرْداء: لا تُنبتُ شجرةً إلا نُبذَاً من بُقُول، أي قليلاً، وهي صُلبَةُ المَوْطِئُ.
وإمرأةٌ مَرْداءُ: لم يُخْلَقْ لها إسبٌ.
رمد:
الرَّمَدُ: وَجَعُ العين، وعَيْنٌ رَمْداءُ، ورجلٌ أرمَدُ ورَمِدٌ.
وقد رَمِدَتْ عينه وأرمَدَتُ.
وصارَ الرَّمادُ رِمْدِداً أي هَباءً أدَقَّ ما يكون، والرَّمادُ دُقاق فحم من حُراقةِ النّار.
والمُرَمَّدُ من اللحم: الشِّواءَ يُمَلُّ في الجَمْر، ورَمَّدْتُه فهو مُرَمَّدٌ.
ورُمَّدتِ النّاقةُ ترميداً فهي مُرَمَّدة إذا أنزَلَتْ شيئاً من اللَّبَنِ عند النِّتاح أو قُبَيلَه.
ورَمِدَ القومُ وأرمَدوا: هَلَكُوا.
وارْمَدّ الظليم، أي أسرَعَ، قال:
وارْمَدَّ مثل شِهابِ النّار مُنصَلتاً		كأنّه خَشْرمٌ بالقـاع يأتَـلِـقُ
مدر:
المَدَرُ: قِطَعُ طينٍ يابِسٍ، الواحدة مَدَرة.
والمَدْرُ: تَطيينُكَ وجْهَ الحوض بالطِّين الحُرِّ لئلاً يَنشَف الماءُ.
والمَدرةُ: موضِعٌ فيه طين حُرٌّ يُستَعَدُّ لذلك.
ومَدَرْتُ الحوضَ أمدُرُه.
ورجل أمدَرُ الجَنْبَينِ أي عظيمهما، ويقال: مُنتَبرهما.
والأمدَرُ من الظِّباءِ: الذي يُرى على جَسَدِه لُمَعٌ من سَلْحِه.
والمِدرار: المَطَر الغزير الدِّيمة، قال:
وسقالك من نَوءِ الثُرَيّا مُزْنةٌ		سَحَراً تَحَلَّبُ وابلاً مِدْرارا
دمر:
الدَّمارُ: استئصال الهلاك، يقال: دَمَرَ القومُ يدمُرون دَماراً أي هَلَكوا.
ودَمَّر عليهم: مَقَتَهُم. ودَمَّرَهم اللهُ تدميراً.
وقال الله -عزَّ وجلَّ-: "فدَمَّرناهم تدميراً"، يعني فِرْعَونَ وقومَه الذين مُسِخوا قِرَدةً وخَنازيرَ.
والمُدَمِّرُ: اسمُ الصَّيّاد.
وتَدْمُر: اسمُ مدينةٍ بَناها الشَّياطين بإِذنِ سليمان بن داود -عليه السلام-، قال:
يَبنُونَ تَدْمُرَ بالصُّفّاحِ والعَمَدِ
والتَّدْمُريُّ من اليَرابيع: ضَرْبٌ لئيم الخِلْقةِ عَلْب اللحم أي عَضِلٌ.
يقال: هو من مِعزى اليَرابيع، وأمّا ضَأنُها فهو شَفارِيُّها، وعلامةُ الضَّأن فيها أن له في وَسَط ساقه ظُفْراً في مَوضِع صِيصِيَةِ الدِّيك، ويوصف به الرجل اللئيم.
والدُّمُور: الدُّخول على القوم بلا إِذنٍ، ودَمَرَ يَدْمُرُ دَمْراً ودُموراً.

##### Türkçe

باب **الدال** ve**الراء** ve**الميم** onlarla beraber
**د ر م**، **ر د م**، **م ر د**، **ر م د**، **م د ر**، **د م ر** kullanılanlardır.

**درم**:
**الدَّرَمُ**: topuğun ve kaş kemiğinin ve benzerinin, kopup gitmediği zaman düz/aynı seviyede olmasıdır; o **أَدْرَمُ**’dur. Fiil: **دَرِمَ يَدْرَمُ**; o **دَرِمٌ**’dir.
Ve **دَرِمٌ**: Benî Şeybân’dan bir adamın adıdır; A‘şâ onu zikretti de şöyle dedi:
ولم يُودِ من كنتَ تَسْعَـى لـه		كما قيلَ في الحَرْبِ أَوْدَى دَرِمْ
Ve kadınlardan **الدَّرّامةُ**: yürüyüşü kötü olan (kadın)dır. Dedi ki:
من البِيض، لا دَرّامةٌ فَمَليّةٌ		تَبُذُّ نِساءَ الناسِ دَلاًّ ومِيَسما
Ve dişlerde **الدَّرَمُ**: onların kırılması ve çentiklenmesidir.
Ve **الدَّرَمانُ**: tavşanın, farenin, kirpinin ve benzerlerinin yürüyüşüdür. Fiil: **دَرَمَ يدرِمُ**.
Ve **الدَّرّامةُ**: dişi kirpinin ve tavşanın adıdır.
Ve **الدَّرّامةُ**: kısa boylu kadın için bir niteleme sıfatıdır.
Ve Benî **دارِمٍ** Temîm’dendir; onda onun evi ve şerefi vardır.

**ردم**:
**رَدَمتُ** gedikliği ve kapıyı **أردِمُ رَدْماً**; yani onu kapattım. İsim **الرَّدْم**’dür; çoğulu **رُدُوم**’dur. Ve yamalı elbise: **مُرَدَّم** ve **مُلَدَّم**; yamandığı zaman. Antere dedi ki:
هل غادَرَ الشُّعَراءُ من مُتَرَدَّمِ
Yani: yamalı, onarılmış.
Ve **الرَّدْمُ**: bizimle Ye’cûc ve Me’cûc arasındaki set/kapamadır.

**مرد**:
**المَرْدُ**: erâkın (misvak ağacının) yüklenip taşınmasıdır.
Ve **المَرْدُ**: gemiyi **المُرْديِّ** ile itmen; yani denizcinin gemiyi ittiği bir tahta ile. Fiil: **مَرَدَ يمرُد مَرْداً**.
Ve **مُرادٌ**: Yemen’de bir kabiledir; ve denilir ki: asıl Nizâr’dandır.
Ve **المَرادة**: **المارِد**’in mastarıdır.
Ve **المَريدُ**: insan ve cin şeytanlarından olandır.
Ve ona karşı **تَمَرَّدَ**; yani isyan etti ve başkaldırdı.
Ve şeye karşı **مَرَدَ**; yani azdı ve taştı. Yüce Allah’ın sözü de böyledir: “**مَرَودوا على النِّفاقِ**”.
Ve **التِّمْرادُ**: hamam evlerinin içinde yumurtlama yeri olarak yapılan küçük bir evdir; eğer bir kısmı bir kısmının üstünde sıra sıra olursa onlar **التَّماريدُ**’dir. Sahibi onu **تمريداً** ve kesre ile **تِمراداً** olarak **مَرَّدَ**.
Ve **التمراد**: fetha ile, bir isimdir.
Ve **التمريدُ**: çamurun düzleştirilmesi ve tesviye edilmesidir; Süleyman’ın -aleyhisselâm- sarayı düzleştirildiği gibi (**مُرِّدَ**).
Ve tüysüz genç **الأَمرَدُ**: **مُرودةً** ve **مَرَداً** olarak **مَرِدَ**; çoğulu **مُرْدٌ**’dur.
Ve falan kimse bir zaman **تَمَرَّدَ**, sonra yüzü sakal çıkardı; bu, güzel, tüysüz (**أمرَدَ**) olarak kalmasıdır.
Ve **رَمْلة مَرْداء**: ağaç bitirmez; ancak otlardan atılmış/serpiştirilmiş (şeyler) kadar; yani az. Ve o, basılan yeri sert olandır.
Ve **إمرأةٌ مَرْداءُ**: onun için **إسبٌ** yaratılmamıştır.

**رمد**:
**الرَّمَدُ**: göz ağrısıdır. Ve **عَيْنٌ رَمْداءُ**; ve **رجلٌ أرمَدُ** ve **رَمِدٌ**.
Ve onun gözü **رَمِدَتْ**; ve ben onu **أرمَدَتُ**.
Ve **الرَّمادُ** **رِمْدِداً** oldu; yani en ince olduğu hâlde bir toz (hâline). Ve **الرَّمادُ**: ateş yakmasının yanığından (kalan) kömür kırıntılarıdır.
Ve etten **المُرَمَّدُ**: közde gömülüp bırakılan kızartmadır; ve onu **رَمَّدْتُ**; o da **مُرَمَّدٌ**’dir.
Ve deve **رُمَّدتِ**; **ترميداً**; o da **مُرَمَّدة**’dir: sağım sırasında yahut ondan az önce sütten bir şey indirdiği zaman.
Ve kavim **رَمِدَ** ve **أرمَدوا**: helâk oldular.
Ve devekuşu erkeği **ارْمَدّ**; yani hızlandı. Dedi ki:
وارْمَدَّ مثل شِهابِ النّار مُنصَلتاً		كأنّه خَشْرمٌ بالقـاع يأتَـلِـقُ

**مدر**:
**المَدَرُ**: kuru çamur parçalarıdır; teki **مَدَرة**’dir.
Ve **المَدْرُ**: su kurumasın diye havuzun yüzünü serbest çamurla çamurlaman/sıvaman.
Ve **المَدرةُ**: bunun için hazırlanılan serbest çamurun bulunduğu yerdir.
Ve havuzu **مَدَرْتُ**; onu **أمدُرُه**.
Ve iki yanı **أمدَرُ** olan adam: yani ikisi büyük olan; ve denilir ki: ikisi çıkıntılı olan.
Ve ceylanlardan **الأمدَرُ**: bedeninde dışkısından parıltılar görülen (ceylan)dır.
Ve **المِدرار**: bol yağmur, sürekli yağış (dîme)dir. Dedi ki:
وسقالك من نَوءِ الثُرَيّا مُزْنةٌ		سَحَراً تَحَلَّبُ وابلاً مِدْرارا

**دمر**:
**الدَّمارُ**: helâkin kökünü kazımasıdır. Denilir ki: kavim **دَمَرَ**; **يدمُرون دَماراً**; yani helâk oldular.
Ve onların üzerine **دَمَّر**: onlara buğzetti. Ve Allah onları **تدميراً** olarak **دَمَّرَ**.
Ve Allah -azze ve celle- dedi ki: “**فدَمَّرناهم تدميراً**”; yani Firavun’u ve maymunlara ve domuzlara çevrilen kavmini.
Ve **المُدَمِّرُ**: avcının adıdır.
Ve **تَدْمُر**: Süleyman b. Dâvûd’un -aleyhisselâm- izniyle şeytanların bina ettiği bir şehrin adıdır. Dedi ki:
يَبنُونَ تَدْمُرَ بالصُّفّاحِ والعَمَدِ
Ve jerboalardan **التَّدْمُريُّ**: yaratılışı aşağılık, eti sert; yani kaslı bir türdür.
Denilir ki: o, jerboaların keçilerindendir; onların koyunu ise onların **شَفارِيُّها**’sıdır. Ve onda koyunun alâmeti: onun baldırının ortasında, horozun ibiğinin yerinde bir tırnak bulunmasıdır. Ve bununla aşağılık adam vasfedilir.
Ve **الدُّمُور**: kavmin üzerine izinsiz girmektir. Ve **دَمَرَ يَدْمُرُ دَمْراً ودُموراً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدَمارُ: الهَلاَكُ. يقال: دَمَّرَهُ تَدْميراً، ودَمَّرَ عليه بمعنىً. وتَدْميرُ الصائِدِ: أن يُدَخِّن قُتْرَتَهُ بالوَبَرِ لئلاَّ يَجِدَ الوَحْشُ ريحَهُ فيه. ودَمَرَ يَدْمُر دُموراً: دخلَ بغير إذْن. وفي الحديث: "مَنْ سَبَقَ طَرْفُه اسْتِئْذانَه فقد دَمَرَ". ويَرْبوعٌ تَدْمُريٌّ، إذا كان صغيراً قصيراً.

##### Türkçe

**الدَمارُ**: helâk. Denilir ki: **دَمَّرَهُ تَدْميراً**; ve **دَمَّرَ عليه** aynı mânâda. Ve **تَدْميرُ الصائِدِ**: avcının, vahşî hayvan onun içindeki kokusunu bulmasın diye, **قُتْرَتَهُ**’ni **الوَبَرِ** ile tütsülemesidir. Ve **دَمَرَ يَدْمُر دُموراً**: izinsiz girdi. Hadiste: "Kim bakışı izin istemesini geçerse, muhakkak **دَمَرَ**." Ve **يَرْبوعٌ تَدْمُريٌّ**, küçük kısa olduğu zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ر م
دمر ، رمد ، مدر ، مرد ، درم ، ردم : مستعملات .
درم : قال الليث : الدَرَم استِوَاءُ الكَعْب وعَظم الحاجب ونحوه إذا لم يَنْتَبِر فهو أَدْرَمُ ، والفعل دَرِمَ يَدْرَمُ فهو دَرِم ، قال : ودَرِمٌ اسم رجل من بني شيبان ذكره الأعشى فقال :
ولم يُودِ مَنْ كُنْتَ تَسْعَى له
كما قِيلَ في الحربِ أَوْدَى دَرِمْ
قال أبو عَمرو : هو دَرِمُ بنُ دُبّ بن ذُهْل بن شيبانَ ، فُقِد كما فُقِد القارظَ
العَنَزِيّ فصار مَثَلاً لكلِّ مَن فُقِد ، وقال الليث : بنو دَارِم حيٌّ مِنْ بني تميم فيه بيتُها وشَرَفُها ، وقال غيره : سمي دارماً لأنه حَمَلَ إلى أبيه شيئاً يَدْرِمُ به أي يُقارِبُ خُطاه في مَشْيِه ، عمرو عن أبيه الدَّرُوم من النوق الحَسَنَةُ المِشية .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الدَّرِيم الغُلام الفُرْهُدُ النَّاعمُ .
الليث : الدَّرَّامة من أسماء القُنْفُذ والأرانب ، والدَّرامة من نَعْتِ المرأةِ القصيرة ، قال : والدَّرَمَانُ مِشْيَةُ الأَرنب والفأرةِ والقُنْفُذِ وما أشبهه ، والفعْلُ دَرَمَ يَدْرِم .
أبو عبيد عن الأصمعي : الدَّرْماءُ من نبات السّهل ، وكذلك الطَّحْماء والحَرْشَاءُ والصَّفراءُ .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : إذا أَثْنَى الفَرَسُ أَلْقَى رَوَاضِعه فيقال : أَثْنَى وَأَدْرَمَ للإثْناء ثم هو ربَاعٌ .
ويقال : أَهْضَم للإِرباع .
وقال ابن شميل : الإدرام أن يَسْقُطَ سِنُّ البعيرِ لسِنَ نَبَتَتْ .
يقال : أَدْرَمَ للإثْناء ، وأَدرم للإِرْباع ، وأَدْرَمَ للإِسداس .
ولا يقال : أَدْرَمَ لِلْبُزُول لأن البازِل لا ينبت إلا في مكان لم تكن فيه سنّ قبله ، ومكانٌ أَدْرَمُ مستوٍ .
أبو عُبيد عن أبي زيد : دَرَمَتْ الدّابةُ تَدْرِمُ دَرْماً إذا دَبَّتْ دَبِيباً .
شمر : المُدَرَّمَةُ من الدُّروع اللّينة المستَوية وأنشد فقال :
هَاتِيكَ تَحْمِلُني وتَحملُ شِكَّتِي
ومُفاضَةٌ تَغْشَى البَنانُ مُدَرَّمَهْ
ردم : الليث : الرَّدْمُ سَدُّك باباً كُلَّه أو ثُلْمَةً أَوْ مَدْخلاً ونحو ذلك يقال : رَدَمتُه رَدْماً والاسم الرَّدْم وجمعه رُدُومٌ وثوب مُرَدَّمٌ ومُلَدَّم إذا رُقِّعَ . وقال عنترة :
هل غادر الشُّعراء مِنْ مُتَرَدَّمِ
أي مُرَقَّع مُسْتَصْلَح ، وقال غيره : هل ترك الشعراء مقالاً لقائل .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : المرَدَّم والملَدَّم والمرقّع ، وقال غيره : ثوبٌ رَديمٌ خَلْقٌ وثيابٌ رُدُمٌ .
وقال ساعدة الهذليُّ :
يُذْرِينَ دَمْعاً على الأَشْفَارِ مُبْتَدِراً
يَرْفُلْنَ بَعْدَ ثِيابِ الخالِ في الرُّدُمِ
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الأرْدَمُ الملاَّحُ والجميع الأرْدَمُونَ وأنشد في صفة ناقة فقال :
وتَهْفُو بهادٍ لها مَيْلَعٍ
كما أَقْحمَ القَادِسَ الأَرْدَمونا
المَيْلَعُ المضطرب هكذا وهكذا ، والمَيْلَعُ الخفيف .
أبو عبيد عن الأصمعي وسلمة عن الفراء : أَرْدَمَتْ عليه الحُمَّى إذا لم تُفارِقْه .
وقال أبو الهيثم : الرُّدَامُ ضُراط الحِمار وقد رَدَم يَرْدُم إذا ضَرِط .
مرد : ثعلب عن ابن الأعرابي : المَرَدُ الثَّرِيدُ .
أبو عبيد عن الأصمعي : مَرَد فلان الخبزَ في الماء ومَرَثَهُ .
شمر يُقال : مَرَدَ الطعام إذا ماثَه حتى يَلينَ فقد مَردَه ، وتَمْرٌ مريدٌ ، وقال النابغة :
فلَمَّا أَبى أَنْ يَنْزَعَ القَوْدُ لحمَهُ
نزعنا المرِيذ والمريدَ لِيَضْمَرا
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : المرَدُ نَقَاءُ الخدَّين من الشعر ، ونقاء الغُصْن من الورق ، والمَرَد التَّمْلِيسُ ، ومَرَدْتُ الشيءَ وَمَرَّدْتُهُ لَيَّنْتُهُ وصَقلْتُه ، وغلام أَمْردُ ، ولا يقال : جارية مَرْداء ، ويقال : شجرة مَرْداء ، ولا يقال : غُصْنٌ أَمْردُ .
أبو عبيد عن الأصمعي : أَرْضٌ مَرْداءُ وجمعها مَرَادَى وهي رمال مُتَسَطِّحة لا يُنْبَتُ فيها ، ومنها قيل للغلام : أمرد ، قال : والبَرِيرُ ثمر الأراك ، فالغَضُّ منه المرْدُ ، والنَّضِيجُ الكَباثُ ، قال وقال الكسائي : شجرة مَرْداءُ ، وغصن أَمْرَدُ لا ورق عليها .
أبو عبيد المُمَرَّد بناء طويل ، قلت : ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( صَرْحٌ مُّمَرَّدٌ مِّن ) ( النمل : 44 ) .
وقيل : المُمَرَّدُ : المُمَلَّسُ ، وأمّا قول الله جلّ وعزّ : ( وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُواْ عَلَى النَّفَاقِ ) ( التوبة : 101 ) .
قال الفراء : يريد مَرَنوا عليه وَجَرَنوا كقولك : تمرَّدوا .
وقال ابن الأعرابيّ : المَرْدُ التَّطاوُل بالكبْر والمعاصي ومنه قوله : مَرَدوا على النفاق أي تطاولوا .
وقال الليث : المَرْدُ دَفْعُكَ السَّفينة بالمُرْوِيِّ ، وهي خشبةٌ يدفعُ بها الملاَّحُ ، والفعل يَمْرُدُ .
قال : ومُرادٌ حي ، هم اليوم في اليمن ، ويقال : إن نسبهم في الأصل من نِزَار .
قال : المرادَةُ مَصدر المارِدِ ، والمَرِيدُ من شياطين الإنس والجن وقد تمرَّدَ علينا أي عتا واستعصى وَمَرَدَ على الشَّرِّ تَمَرّد أي عتا وطغى .
قال : والتِّمرادُ بيتٌ صغير يجعل في بيت الحمامِ لِمَبيضِه ، فإذا جُعِلتْ نَسقاً بعضُها فوق بعض فهي التَّماريدُ وقد مرَّدها صاحبها تمْرِيداً وتِمْراداً .
والتِّمْرادُ الاسم بكسر التاء قال : والتمريدُ : التمليس والتطيين ، والأَمْرَدُ الشابُّ الذي بلغ خروج لحيته ، وطُرَّ شاربه ولمَّا تبْدُ لحيتُه ، وقد تمرَّدَ فلان زماناً ثم خرج وجهه ذلك أن يبقى أَمْرَدُ ، قال : وامرأة مَرْدَاءُ لم يُخلَق لها إسْبٌ
وهي شِعْرَتُها .
وفي الحديث : ( أهل الجنة جُرْدٌ مُرْدٌ ) .
وقال أبو تراب : سمعتُ الْخُصَيْبي يقول : مَرَدَه وَهَرَدَه إذا قَطَعَه وَهَرَطَ عِرْضَه وَهَدَدَه ، ومن أمثالهم : تمرَّدَ مارِدٌ وعَزَّ الأَبْلَقُ ، وهما حِصْنان في بلاد العرب غزتهما الزَّبَّاء فامتنعا عليها فقالت هذه المقالة وصارت مثلاً لِكل عزيز مُمتنع ، والمَرِّيد الخبيث .
التمرد وكذلك المارد والمريد والمُتَمَرِّد الشرير .
رمد : الحراني عن ابن السكِّيت : الرَّمْدُ الهلاك ، يقال : رَمَدَت الغنمُ إذا هلكتْ من بَرْدٍ أو صقيعٍ ، قال أبو وَجْرة السّعدي في شعره :
صَبَبتُ عليكم حاصِبي فتَركتُكُم
كَأَصْرَامِ عادٍ حين جَلَّلها الرّمْدُ
قال : والرّمْدُ في العين ، وَقَد رَمِدَت تَرْمَد رَمداً .
وقال شمر في تفسيره عام الرَّمَادة يقال : أَرْمد القومُ إذا جُهِدوا .
قال : سميت عام الرَّمادة بذلك قال ويقال : رَمَد عيشهم إذا هلكوا ، وهو الرَّمْد .
يقال : أصابهم الرَّمد إذا هلكوا ، قال : وقال : القاسم : رَمَدَ القومُ وأَرْمَد إذا هلكوا والرَّمادَةُ الهلكَةُ ، قلت : وقد أخبرني ابن هاجك عن ابن جَبَلة عن أبي عبيد أنه قال : رَمِد القوم بكسر الميم وارْمَدُّوا بتشديد الدال والصحيح ما رواه شمر : رَمَدُوا ، وأَرْمدُوا كذلك .
قال ابن السكيت : قال شمر ، وقال ابن شميل : يقال للشيء الهالك من الثياب خُلُوقةً : قد رَمَدَ وهَمَد وباد ، والرَّامِد البالي الذي ليس فيه مَهَاةٌ : أي خَير وبقِيَّةٌ ، وقد رَمَد يَرمُد رُمودَةً .
وأقرأني الإياديُّ لأبي عبيد عن أبي زيد : الرَّمْد الهلاك وقد رَمَدَهم يَرْمِدهم فجعله متعَدياً .
وقال الليث : يقال عَيْنٌ رَمْداءُ ورجل أَرْمدُ . وقد رَمِدتْ عينُه وأَرْمدت ، والرَّمادُ دُقاقُ الفحم من حُراقَةِ النار ، وصار الرَّمادُ رِمْدِداً ، إذا هَبا ، وصار أدقَّ ما يكون ، والمُرَمَّد من اللحم المشوِيُّ الذي مُلَّ في الجَمْر ، وقد رَمَّدت الناقة تَرْميداً إذا أَنْزَلَتْ شيئاً قليلاً من اللبن عند النَّتاج .
أبو عبيد عن أَبي زياد : إذا استبان حملُ الشاةِ من المعز والضأن ، وَعظُم ضرعُها . قيل : رَمَّدتْ تَرْمِيداً وأضرعتْ .
وقال ابن الأعرابيّ : العرب تقول : رَمَّدتِ الضأن فَرَبِّقْ رَبِّقْ ورَمّدَت المعزى فَرَنِّقْ رَنِّقْ ، وقد مر تفسير التَّرْنيق والتربيق في كتاب القاف .
وقال الكسائي : ناقة مُرْمِدٌ ومُرِدٌّ إذا أَضْرَعَتْ .
وروي عن قتادة أنه قال : يتوضأ الرجلُ بالماء الرَّمِدِ والماءِ الطَّرِدِ ، فالطَّرِدُ الذي خاضَتْه الدّوابُ ، والرّمِدُ الكَدِر . قلت : وبالشَّواجين ماءٌ يقال له : الرَّمادَةُ ، وشرِبْتُ من مائها فوجدتُه عَذباً فُراتاً .
أبو عبيد عن أبي عمرو : ارْقَدّ البعيرُ ارْقِداداً ، وارْمَدّ ارْمِدَاداً ، وهو شدة العَدْوِ .
وقال الأصمعيّ : ارْقدَّ وارْمَدّ إذا مضى على وجهه وأسرع ، وثيابٌ رُمْدٌ وهي الغُبْرُ فيها كُدُورَةٌ مأخوذٌ من الرّماد ، ومن هذا قيل لِضَرْبٍ من البعوض : رُمْدٌ ، وقال أبو وَجْرَة :
تبيتُ جارتَه الأفْعى وسامرُه
رُمْدٌ به عَاذِرٌ منهن كالجَربِ
يصف الصائد ، ومن أمثالهم : شَوَى أَخُوكَ حتى إذا أَنْضَجَ رَمّدَ ، يُضْرَبُ مَثَلاً للرجل يَعُود بالفَساد على ما كان أَصْلَحَهُ .
مدر : قال الليث : المَدر قِطَعُ الطين اليابِس ، الواحدةُ مَدَرةٌ ، والمَدْر تطيينُك وَجْهَ الحوض بالطِّين الحُرِّ لئلا يَنْشَفَ ، والمَمْدَرَةُ موضعٌ فيه طِين حُرٌّ ، وقد مَدَرتُ الحوضَ أَمْدُرُه .
وفي حديث إبراهيم للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه يَأْتيهِ أبوه يوم القيامة فيسأَلُه أن يشفعَ له فيَلتفِتُ إليه فإذا هو بِضِبعَانٍ أَمْدَرَ ، فيقول : ما أنت بأَبي .
قال أبو عبيد : الأمْدَرُ المنتفخُ الجَنْبيْنِ العظيم البطن .
قال الراعي يصف إبلاً لها قيم فقال :
وقَيِّمٍ أَمْدَرِ الجَنْبَيْنِ مُنْخَرِقٍ
عَنْهُ العَبَاءَةُ قَوَّامٌ على الهَملِ
قوله : أَمْدَرُ الجَنْبَين أي عِظَمِهما . قال : ويقال : الأمْدَرُ الذي قد تَتَرَبَّ جَنْباهُ من المَدَرِ ، يذهب به إلى التراب أي أَصاب جَسَدَهُ التراب .
قال أبو عبيد :
وقال بعضهم : الأمْدَرُ الكثيرُ الترجيع الذي لا يَقْدِر عَلَى حَبْسِه . قال : ويستقيم أَن يَكون المعْنَيان جميعاً في ذلك الضِّبْعَانِ .
شمر عن ابن شميل : المِدْرَاء من الضِّبَاع التي لَصِقَ بها بَوْلها ويَبِسَ خَراؤها ، ويقال للرجُل : أَمْدَرُ وهو الذي لا يَمْتَسِحُ بالماء ولا بالحجر ، وَمَدَرَتْ الضَّبُعُ إذا سَلَحَتْ .
وقال شمر : سمعت أحمد بن هانىء يقول : سمعت خالد بن كلثوم يروِي بيتَ عمرو بن كلثوم :
ولا تُبْقِي خُمُورَ الأَمْدَرِينَا
بالميم قال : الأمْدَرُ الأقْلَفُ ، والعربُ تسمي القرية المبنية بالطين وَاللَّبِن المَدَرَةَ ، وكذلك المدينة الضخمة يقال لها :
المَدَرَةُ .
دمر : في الحديث : مَن نَظَرَ من صِيرِ باب فقد دَمَر .
قال أبو عبيد وغيره : دَمَر أي دَخَل بغير إذْنٍ ، وَهو الدُّمور ، وقد دَمَرَ يَدْمُر دُموراً ، ودَمَقَ دَمْقاً ودُمُوقاً .
وقال الليث : الدَّمار استئصال الهلاك ، يقال : دَمَر القومُ يَدْمُرون دَماراً : أي هلكوا ، ودَمَرَهم مَقَتَهم ودَمّرهم الله تَدْميراً . قال الله جلّ وعزّ : ( فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِيراً ) ( الفرقان : 36 ) يعني به فرعون وقومه الذين مُسِخُوا قِرَدَةً وخَنازير .
أبو عبيد : المُدَمِّر بالدال الصَّائدُ يُدَخِّن في قُتْرَته للصيد بأَوْبَار الإبل ، لكَيْلا يجدَ الوحشُ ريحَه ، وقال أوسُ بنُ حُجْر :
فلاقى عليها مِن صَباح مُدَمِّراً
لِنا مُوسِهِ مِن الصَّفيحِ سَقَائِفُ
وقال الليث : تَدْمرُ اسم مدينة بالشام . قال : والتُّدْمُرِي من اليرابيع ضربٌ لئيم الخِلقة عَلْبُ اللحم .
يقال : هو من مِعْزى اليرابيع وأما ضَأْنها فهو شُفَارِيُّها ، وعلامةُ الضأن فيها أن له في وسط ساقه ظُفْراً في مَوضع صِيصَة الدِّيك ، ووُصف الرجل اللئيم بالتَّدْمِري .
وقال اللحياني : يقال : فلان خاسرٌ دامِر دابِرٌ ، وخَسِرٌ دَمِرٌ دبِرٌ ، وما رأيت من خسارته ودَمارته ودَبارته .
الفراء عن الدُّبيريَّة يقال : ما في الدار عَيْنٌ ولا عَيِّنٌ ولا تَدْمُرِيٌ ولا تامُورِيٌ ولا دُبِّيٌ ولا دِبِّيٌ بمعنى واحد والله أعلم .

##### Türkçe

د ر م
**دمر** ، **رمد** ، **مدر** ، **مرد** ، **درم** ، **ردم** : kullanımdadırlar.

**درم** : **الليث** dedi ki: **الدَرَم**; **الكَعْب**’ın ve **عَظم الحاجب**’ın ve benzerinin, kabarmadığı zaman düz olmasıdır; o kimse **أَدْرَمُ**’dur. Fiil **دَرِمَ يَدْرَمُ**’dur; o da **دَرِم**’dir. Dedi ki: **ودَرِمٌ** Şeybân oğullarından bir adam adıdır; onu **الأعشى** zikretti de şöyle dedi:
ولم يُودِ مَنْ كُنْتَ تَسْعَى له
كما قِيلَ في الحربِ أَوْدَى دَرِمْ
**أبو عَمرو** dedi ki: O, **دَرِمُ بنُ دُبّ بن ذُهْل بن شيبانَ**’dır; **القارظَ العَنَزِيّ** kaybolduğu gibi kayboldu da, kaybolan her kimse için bir mesel oldu. **الليث** dedi ki: **بنو دَارِم** Temîm oğullarından bir haydır; onda onun evi ve şerefi vardır. Başkası dedi ki: **دارماً** diye adlandırıldı; çünkü babasına, onunla **يَدْرِمُ** edeceği bir şey taşıdı; yani yürüyüşünde adımlarını birbirine yaklaştırır. **عمرو** babasından: **الدَّرُوم** develerden yürüyüşü güzel olan(lar)dır.

**ثعلب** İbnü’l-A‘râbî’den: **الدَّرِيم** yumuşak, nazik, iri yapılı oğlandır.

**الليث**: **الدَّرَّامة** kirpi ve tavşanların adlarındandır; **الدَّرامة** kısa kadının sıfatındandır. Dedi ki: **الدَّرَمَانُ** tavşanın, farenin, kirpinin ve benzerinin yürüyüşüdür; fiil **دَرَمَ يَدْرِم**’dir.

**أبو عبيد** **الأصمعي**’den: **الدَّرْماءُ** ova bitkisindendir; **الطَّحْماء** ve **الحَرْشَاءُ** ve **الصَّفراءُ** da böyledir.

**ثعلب** İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: At **أَثْنَى** edince, **رَوَاضِعه**’ını atar; “**أَثْنَى وَأَدْرَمَ**” denir; **الإثْناء** içindir; sonra o **ربَاعٌ**’dır.
Ve “**أَهْضَم**” denir; **الإِرباع** içindir.

İbn Şümeyl dedi ki: **الإدرام**; devenin dişinin, bitmiş bir diş için düşmesidir.
**أَدْرَمَ** denir; **الإثْناء** için; ve **أَدرم**; **الإِرْباع** için; ve **أَدْرَمَ**; **الإِسداس** için.
**أَدْرَمَ لِلْبُزُول** denmez; çünkü **البازِل** ancak, daha önce dişin bulunmadığı bir yerde biter. Ve **مكانٌ أَدْرَمُ** düzdür.

**أبو عُبيد** **أبي زيد**’den: **دَرَمَتْ** binek hayvanı **تَدْرِمُ دَرْماً**; eğer sürünür gibi yürüdüyse.

**شمر**: **المُدَرَّمَةُ** yumuşak, düz zırhlardandır. Şiir okudu da şöyle dedi:
هَاتِيكَ تَحْمِلُني وتَحملُ شِكَّتِي
ومُفاضَةٌ تَغْشَى البَنانُ مُدَرَّمَهْ

**ردم** : **الليث**: **الرَّدْمُ**; bir kapıyı bütünüyle, yahut bir gedik, yahut bir giriş ve benzerini kapatmandır. Denir: **رَدَمتُه رَدْماً**; isim **الرَّدْم**’dür; çoğulu **رُدُومٌ**’dur. Ve **ثوب مُرَدَّمٌ** ve **مُلَدَّم**; eğer yamandıysa. **عنترة** dedi ki:
هل غادر الشُّعراء مِنْ مُتَرَدَّمِ
Yani: yamalı, onarılmış. Başkası dedi ki: “Şairler, söyleyene bir söz bıraktı mı?”

**أبو عبيد** **الأصمعيّ**’den: **المرَدَّم** ve **الملَدَّم** ve **المرقّع**. Başkası dedi ki: **ثوبٌ رَديمٌ** eskimiş; ve **ثيابٌ رُدُمٌ**.

**ساعدة الهذليُّ** dedi ki:
يُذْرِينَ دَمْعاً على الأَشْفَارِ مُبْتَدِراً
يَرْفُلْنَ بَعْدَ ثِيابِ الخالِ في الرُّدُمِ

**ثعلب** İbnü’l-A‘râbî’den: **الأرْدَمُ** denizci; hepsi **الأرْدَمُونَ**. Deve sıfatında şiir okuttu da şöyle dedi:
وتَهْفُو بهادٍ لها مَيْلَعٍ
كما أَقْحمَ القَادِسَ الأَرْدَمونا
**المَيْلَعُ** çalkantılıdır; şöyle ve şöyle. Ve **المَيْلَعُ** hafiftir.

**أبو عبيد** **الأصمعي**’den ve **سلمة** **الفراء**’dan: **أَرْدَمَتْ** ona humma; eğer ondan ayrılmadıysa.

**أبو الهيثم** dedi ki: **الرُّدَامُ** eşeğin yellenmesidir; **رَدَم يَرْدُم**; eğer yellenirse.

**مرد** : **ثعلب** İbnü’l-A‘râbî’den: **المَرَدُ** **الثَّرِيدُ**’dir.

**أبو عبيد** **الأصمعي**’den: Falan, ekmeği suda **مَرَد** etti ve onu **مَرَثَهُ** etti.

**شمر**: Denir: **مَرَدَ الطعام**; eğer onu yoğurup yumuşatıncaya dek karıştırdıysa; onu **مَردَه** etmiştir. Ve **تَمْرٌ مريدٌ**. **النابغة** dedi ki:
فلَمَّا أَبى أَنْ يَنْزَعَ القَوْدُ لحمَهُ
نزعنا المرِيذ والمريدَ لِيَضْمَرا

**ثعلب** İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **المرَدُ**; yanakların kıllardan arınmışlığıdır; ve dalın yapraktan arınmışlığıdır. Ve **المَرَد** düzleştirmedir. Ve **مَرَدْتُ** şeyi ve **مَرَّدْتُهُ**; onu yumuşattım ve parlattım. Ve **غلام أَمْردُ**. “**جارية مَرْداء**” denmez. Ve “**شجرة مَرْداء**” denir; “**غُصْنٌ أَمْردُ**” denmez.

**أبو عبيد** **الأصمعي**’den: **أَرْضٌ مَرْداءُ**; çoğulu **مَرَادَى**; bunlar, içinde bitki bitmeyen düzleşmiş kumlardır. Bundan dolayı oğlana **أمرد** denmiştir. Dedi ki: **البَرِيرُ** **الأراك**’ın meyvesidir; onun tazesi **المرْدُ**’dür; olgunu **الكَباثُ**’tır. Dedi ve **الكسائي** dedi ki: **شجرة مَرْداءُ**; ve **غصن أَمْرَدُ**; üzerinde yaprak yoktur.

**أبو عبيد**: **المُمَرَّد** uzun bir yapıdır. Dedim ki: Ondandır, Allah’ın (azze ve celle) sözü: ( **صَرْحٌ مُّمَرَّدٌ مِّن** ) (النمل: 44).

Ve denildi ki: **المُمَرَّدُ**: **المُمَلَّسُ**. Amma Allah’ın (azze ve celle) sözü: ( **وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُواْ عَلَى النَّفَاقِ** ) (التوبة: 101).
**الفراء** dedi ki: “Üzerinde alıştılar ve inatla yerleştiler” demek ister; senin “**تمرَّدوا**” demen gibi.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **المَرْدُ**; kibir ve günahlarla boy ölçüşmedir; ondandır sözü: **مَرَدوا على النفاق**; yani boy ölçüştüler.
**الليث** dedi ki: **المَرْدُ**; gemiyi **المُرْوِيِّ** ile itmandır; o, denizcinin ittiği bir tahtadır; fiil **يَمْرُدُ**’dur.
Dedi ki: **مُرادٌ** bir haydır; bugün Yemen’dedirler; ve denir ki: nesebleri aslında **نِزَار**’dandır.
Dedi ki: **المرادَةُ**; **المارِدِ**’in masdarıdır. Ve **المَرِيدُ** insan ve cin şeytanlarındandır. “Bize karşı **تمرَّدَ** etti” yani azdı ve inatla karşı koydu. Ve “şerre karşı **مَرَدَ** etti **تَمَرّد**” yani azdı ve taştı.
Dedi ki: **التِّمرادُ**; hamam evinin içinde, yumurtalığı için yapılan küçük bir evdir; eğer bir kısmı bir kısmının üstüne sıra halinde yapılırsa onlar **التَّماريدُ**’dir. Sahibi onları **تمْرِيداً** ve **تِمْراداً** ile **مرَّدها** etmiştir.
Ve **التِّمْرادُ** isimdir; **التاء**’nın kesresiyle. Dedi ki: **التمريدُ**; düzleştirme ve sıvama(çamurla kaplama)dır. Ve **الأَمْرَدُ**; sakalının çıkışı çağına varmış, bıyığının ucu tıraş edilmiş, henüz sakalı belirmemiş gençtir. Falan bir zaman **تمرَّدَ** etti, sonra yüzü çıktı; bu, **أَمْرَدُ** kalmasıdır. Dedi ki: **وامرأة مَرْدَاءُ**; ona **إسْبٌ** yaratılmamıştır; o da onun kılıdır.
Ve hadiste: ( **أهل الجنة جُرْدٌ مُرْدٌ** ).

**أبو تراب** dedi ki: **الْخُصَيْبي**’yi şöyle derken işittim: **مَرَدَه وَهَرَدَه**; eğer onu kesti ve ırzını yırttı ve onu tehdit ettiyse. Ve onların mesellerindendir: **تمرَّدَ مارِدٌ وعَزَّ الأَبْلَقُ**; ikisi Arap beldelerinde iki kaledir; **الزَّبَّاء** onları gazaya çıktı da ona karşı güçlendiler; o da bu sözü söyledi ve her aziz, erişilmez kimse için bir mesel oldu. Ve **المَرِّيد** habistir.
**التمرد**; ve aynı şekilde **المارد** ve **المريد** ve **المُتَمَرِّد**; şerlidir.

**رمد** : **الحراني** İbnü’s-Sikkît’ten: **الرَّمْدُ** helâktir. Denir: **رَمَدَت الغنمُ**; eğer soğuktan yahut ayazdan helâk olduysa. **أبو وَجْرة السّعدي** şiirinde dedi ki:
صَبَبتُ عليكم حاصِبي فتَركتُكُم
كَأَصْرَامِ عادٍ حين جَلَّلها الرّمْدُ
Dedi ki: Ve **الرّمْدُ** gözde(ki hastalık)tır; **رَمِدَت** **تَرْمَد رَمداً**.

**شمر** onun tefsirinde “**عام الرَّمَادة**” hakkında dedi ki: Denir: **أَرْمد القومُ**; eğer sıkıntıya düşürüldülerse.
Dedi ki: **عام الرَّمادة** bu sebeple adlandırıldı. Dedi: Ve denir: **رَمَد عيشهم**; eğer helâk oldularsa; o da **الرَّمْد**’dür.
Denir: Onlara **الرَّمد** isabet etti; eğer helâk oldularsa. Dedi ki: Ve dedi ki **القاسم**: **رَمَدَ القومُ** ve **أَرْمَد**; eğer helâk oldularsa. Ve **الرَّمادَةُ** helâktir. Dedim ki: Bana İbn Hâcik, İbn Cebele’den, **أبي عبيد**’den haber verdi: O dedi ki: **رَمِد** kavim; **الميم**’in kesresiyle; ve **ارْمَدُّوا**; **الدال**’ın şeddelenmesiyle. Doğru olan, **شمر**’in rivayet ettiğidir: **رَمَدُوا** ve **أَرْمدُوا**; aynı şekilde.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: **شمر** dedi; ve İbn Şümeyl dedi ki: Elbiselerden helâk olmuş şeye **خُلُوقةً** denir: “**قد رَمَدَ** ve **هَمَد** ve **باد**.” Ve **الرَّامِد**; içinde **مَهَاةٌ** bulunmayan eskimiştir; yani hayır ve kalıntı. Ve **رَمَد يَرمُد رُمودَةً**.

Ve bana **الإياديُّ** okuttu: **أبي عبيد**’e, **أبي زيد**’den: **الرَّمْد** helâktir; ve **رَمَدَهم يَرْمِدهم**; onu geçişli yaptı.

**الليث** dedi ki: Denir: **عَيْنٌ رَمْداءُ** ve **رجل أَرْمدُ**. Ve onun gözü **رَمِدتْ** ve **أَرْمدت**. Ve **الرَّمادُ**; ateşin yakmasından kömürün ince kırıntılarıdır. Ve **الرَّمادُ** **رِمْدِداً** oldu; eğer savrulduysa ve olabildiğince en ince olduysa. Ve **المُرَمَّد**; közde gömülmüş kızarmış ettir. Ve deve **رَمَّدت** **تَرْميداً**; eğer doğum sırasında sütten az bir şey indirdiyse.

**أبو عبيد** **أَبي زياد**’dan: Keçi ve koyundan olan koyunun gebeliği belirginleşip memesi büyüyünce “**رَمَّدتْ تَرْمِيداً**” ve “**أضرعتْ**” denir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Araplar der ki: **رَمَّدتِ الضأن فَرَبِّقْ رَبِّقْ** ve **رَمّدَت المعزى فَرَنِّقْ رَنِّقْ**. **التَّرْنيق** ve **التربيق**’in tefsiri **كتاب القاف**’ta geçti.

**الكسائي** dedi ki: **ناقة مُرْمِدٌ** ve **مُرِدٌّ**; eğer memesi sütle dolduysa.

**قتادة**’den rivayet olundu: O dedi ki: Adam **الماء الرَّمِدِ** ve **الماءِ الطَّرِدِ** ile abdest alır; **الطَّرِدُ** binek hayvanlarının içine girdiği sudur; **الرّمِدُ** bulanıktır. Dedim ki: **الشَّواجين**’de “**الرَّمادَةُ**” denilen bir su vardır; suyundan içtim de onu tatlı, çok tatlı buldum.

**أبو عبيد** **أبي عمرو**’dan: Deve **ارْقَدّ** **ارْقِداداً** ve **ارْمَدّ** **ارْمِدَاداً**; bu, koşunun şiddetidir.

**الأصمعيّ** dedi ki: **ارْقدَّ** ve **ارْمَدّ**; eğer dosdoğru gidip hızlandıysa. Ve **ثيابٌ رُمْدٌ**; onlar, içinde bulanıklık bulunan tozlulardır; **الرّماد**’dan alınmıştır. Ve bundan, sivrisineğin bir türüne **رُمْدٌ** denmiştir. **أبو وَجْرَة** dedi ki:
تبيتُ جارتَه الأفْعى وسامرُه
رُمْدٌ به عَاذِرٌ منهن كالجَربِ
Avcıyı tasvir eder. Ve onların mesellerindendir: **شَوَى أَخُوكَ حتى إذا أَنْضَجَ رَمّدَ**; bir adamın, ıslah ettiği şeye fesatla geri dönmesi hakkında mesel olarak vurulur.

**مدر** : **الليث** dedi ki: **المَدر** kuru çamurun parçalarıdır; teki **مَدَرةٌ**’dir. Ve **المَدْر**; havuzun yüzünü, kurumasın diye serbest çamurla sıvaman(çamurlaman)dır. Ve **المَمْدَرَةُ**; içinde serbest çamur bulunan yerdir. Ve ben havuzu **مَدَرتُ**; onu **أَمْدُرُه**.

İbrâhîm’in Nebî’ye ( صلى الله عليه وسلم ) hadîsinde: Babası kıyamet günü ona gelir de ondan kendisine şefaat etmesini ister; o da ona döner; bir de bakar ki o, **بِضِبعَانٍ أَمْدَرَ**; der ki: “Sen benim babam değilsin.”

**أبو عبيد** dedi ki: **الأمْدَرُ**; yanları şişkin, karnı büyük olandır.

**الراعي** kıymeti olan develeri tasvir ederek dedi ki:
وقَيِّمٍ أَمْدَرِ الجَنْبَيْنِ مُنْخَرِقٍ
عَنْهُ العَبَاءَةُ قَوَّامٌ على الهَملِ
Sözü: **أَمْدَرُ الجَنْبَين**; yani ikisinin büyüklüğü. Dedi ki: Ve denir: **الأمْدَرُ**; yanları **المَدَرِ**’den topraklanmış olandır; onu toprağa götürür; yani toprağa; yani bedenine toprak isabet etti.

**أبو عبيد**:
Ve bazısı dedi ki: **الأمْدَرُ**; çokça geri getiren, onu tutmaya güç yetiremeyendir. Dedi ki: O **الضِّبْعَانِ**’da iki mananın da birlikte olması uygun olur.

**شمر** İbn Şümeyl’den: **المِدْرَاء**; idrarı ona yapışmış ve dışkısı kurumuş sırtlanlardandır. Ve adama **أَمْدَرُ** denir; o, suyla da taşla da silinmeyendir. Ve sırtlan **مَدَرَتْ**; eğer dışkıladıysa.

**شمر** dedi ki: Ahmed b. Hânî’yi şöyle derken işittim: Hâlid b. Kulsûm’u, Amr b. Kulsûm’un beytini şöyle rivayet ederken işittim:
ولا تُبْقِي خُمُورَ الأَمْدَرِينَا
**الميم** ile. Dedi ki: **الأمْدَرُ** sünnetsizdir. Araplar, çamur ve kerpiçle yapılmış köye **المَدَرَةَ** derler; ve aynı şekilde büyük şehre de denir:
**المَدَرَةُ**.

**دمر** : Hadiste: “Kapının **صِيرِ**’inden bakan kimse, muhakkak **دَمَر** etmiştir.”
**أبو عبيد** ve başkası dedi ki: **دَمَر**; izinsiz girdi demektir; o da **الدُّمور**’dur. Ve **دَمَرَ يَدْمُر دُموراً**. Ve **دَمَقَ دَمْقاً ودُمُوقاً**.

**الليث** dedi ki: **الدَّمار** helâkin kökünden kazınmasıdır. Denir: **دَمَر القومُ يَدْمُرون دَماراً**; yani helâk oldular. Ve **دَمَرَهم**; onlara buğzetti. Ve Allah onları **دَمّرهم**; **تَدْميراً** ile. Allah (azze ve celle) dedi ki: ( **فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِيراً** ) (الفرقان: 36); bununla Firavun’u ve maymunlara ve domuzlara çevrilen kavmini kasteder.

**أبو عبيد**: **المُدَمِّر**; **الدال** ile; avcıdır; av için, devenin kıllarıyla, dumanını **قُتْرَته**’sinde tüttürür; vahşi hayvan kokusunu bulmasın diye. **أوسُ بنُ حُجْر** dedi ki:
فلاقى عليها مِن صَباح مُدَمِّراً
لِنا مُوسِهِ مِن الصَّفيحِ سَقَائِفُ

**الليث** dedi ki: **تَدْمرُ** Şam’da bir şehrin adıdır. Dedi ki: Ve **التُّدْمُرِي**; jerboalardan, yaratılışı aşağılık, eti sert bir türdür.
Denir: O, jerboaların keçilerindendir; onların koyunu ise onların **شُفَارِيُّها**’sıdır. Ve onda koyunun alâmeti: bacağının ortasında, horozun **صِيصَة**’sinin yerinde bir tırnak bulunmasıdır. Ve aşağılık adam **التَّدْمِري** ile vasfedildi.

**اللحياني** dedi ki: Denir: Falan, kaybeden, **دامِر** ve **دابِر**’dir; ve “**خَسِرٌ دَمِرٌ دبِرٌ**”; ve onun kaybından, **خسارته**’sinden ve **دَمارته**’sinden ve **دَبارته**’sinden bir şey görmedim.

**الفراء** **الدُّبيريَّة**’den: Denir: Evde ne **عَيْنٌ** vardır ne **عَيِّنٌ** ne **تَدْمُرِيٌ** ne **تامُورِيٌ** ne **دُبِّيٌ** ne **دِبِّيٌ**; tek bir mana ile; Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والميم وما يثلثهما)
  (دمن)  الدال والميم والنون أصلٌ واحد يدلُّ على ثباتٍ ولزوم. فالدِّمْنُ: ما تَلبَّد من السِّرجين والبَعْر في مَبَاءات النَّعَم؛ وموضع ذلك الدِّمْنةُ، والجمع دِمَن. ويقال دَمَنْتُ الأرض بذلك، مثلُ دَمَلْتُها. والدِّمنة: ما اندفَن من الحِقْد في الصدر*. وذلك تشبيه بما تدمَّن من الأبعار في الدِّمَن. ويقال: دمَّن فلانٌ فِناءَ فُلانٍ، إذا غَشِيَه ولَزِمه. وفلانٌ دِمْنُ مالٍ، مثل قولهم إزاءُ مالٍ. وإنما سُمِّي بذلك لأنّه يلازم المال. ودَمُّونُ: مكانٌ. وكل هذا قياسٌ واحد.
  وأمّا الدّمَانُ، فهو عَفَنٌ يُصِيب النَّخْل، فإن كان صحيحاً فهو مشتقٌّ ممّا ذكرْناه من الدِّمْن؛ لأنّ ذلك يَعْفَنُ لا محالة.
  (دمث)  الدل والميم والثاء أصلٌ واحد يدلُّ على لينٍ وسُهولة. فالدَّمَث: اللِّين؛ يقال دَمِث المكانُ يَدْمَثُ دَمَثاً؛ وهو دَمْثٌ وَدَمِثٌ. ويكون ذا رَمْلٍ، ومن ذلك الحديث: "أنّ رسولَ الله صلى الله عليه وآله وسلم مال إلى دَمَثٍ، وقال: إذا بال أحَدُكُم فليرتَدْ لبَوْله([1])". والدّماثة: سُهولة الخُلُق. ويقال دَمِّثْ لي الحديثَ، أي سهِّلْه ووَطِّئْه.
  (دمج)  الدال والميم والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على الانطواء والسَّتر. يقال أدمَجْت الحَبلَ، إذا أدرَجْتَه وأحكَمْتَ فَتْلَه. وقال الأصمعيّ في قول أوس:
بَكَيْتمْ على الصُّلح الدُِّماجِ ومِنْكُمُ *** بذِي الرِّمْثِ من وادي هُبَالَة مِقْنَبُ([2])  قال: هو من دامَجَه دِمَاجاً، إذا وافَقَه على الصُّلح. يقال تدامَجُوا. ويقال فلان على دَمَجِ فُلانٍ، أي على طريقتِه. وكلّ هذا الذي قاله فليس يَبْعُد عمّا ذكَرْناه من الخَفاء والسَّتْر.
  (دمخ)  الدال والميم والخاء ليس أصلاً. إنما هو دَمْخٌ: جبلٌ، في قول القائل:
كَفَى حَزَناً أنِّي تطالَلْتُ كَيْ أَرَى *** ذُرَى عَلَمَيْ دَمْخ فما يُريَانِ([3])
  (دمر)  الدال والميم والراء أصلٌ واحد يدلُّ على الدُّخول في البيت وغيرِه. يقال دَمَرَ الرّجُل بيتَه، إذا دَخَلَه. وفرَقَ ناسٌ بين أن يكون دخولُه بإذْنٍ أو غير إذْن، فقال أبو عُبيد في حديث النبي عليه الصلاة والسلام: "مَن اطَّلَعَ في بيتِ قومٍ بغير إذْنٍ فقد دمر"، أي دخل. قال أبو عبيد: هذا إذا كان بغير إذْن، فإن كان بإذنٍ فليس بدُمُور. وهذا تفسيرٌ شرعيّ، وأمّا قِياس الكلمة فما ذكرناه أوَّلاً. ومنه قول أوس:
فلاقَى عليه من صُبَاحَ مُدَمِّراً *** لناموسه من الصَّفيحِ سَقائفُ([4])قال الشّيبانيُّ والأصمعيُّ: المدمِّر الداخل في القُتْرة. ويقال دَمَر القُنفذُ إذا دخَلَ جُحْره. وقال ناسٌ: المدَمّر الصّائد يدخِّن بأوبار الإبلِ وغيرِها حتّى لا يَجد الصَّيدُ رِيحَه. والذي عندنا أنّ المدمّر هو الدّاخِلُ قُتْرتَه، فإِذا دخَلَها دَخّن. وليس المدمِّر من نعت المُدَخِّن، والقياس لا يقتضيه. وقال الله تعالى([5]): ﴿دَمَّرَ اللهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا﴾ [محمد 10]. والدَّمار: الهلاك. ويقال إن التّدْمُرِيَّ: ضَربٌ من اليَرابيع. فإِن كان صحيحاً فهو القياس، لأنه يدمِّر في جِحَرَتِه.
  (دمس)  الدال والميم والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خَفاء الشّيء. ومن ذلك قولُهم: دَمَّسْتُ الشيء، إِذا أخفَيْتَه. وأتانا بأُمورٍ دُمْس مثل دُبْس، وهي الأمور التي لا يُهْتَدَى لوَجْهها. ويقولون: دَمَس الظّلامُ: اشتدَّ. ومنه الدِّيماس، يقال إنّه السَّرَب. وهو ذلك التماس([6]). وفي حديث عيسى عليه السلام: "كأنّمَا خَرَج مِن دِيماسٍ".
  (دمص)  الدال والميم والصاد ليس عندي أصلاً. وقد ذُكِرَتْ على ذاك فيه كلماتٌ إنْ صحَّتْ فهي تتقارَبُ في القياس. يقولون الدَّوْمَصُ: بَيضة الحديد، فهذا يدلُّ على مَلاسَةٍ في الشّيء. ثم يقولون لمَنْ رَقَّ حاجبُه أدْمَصُ، وهو قريبٌ من ذلك. ويقال إنّ كل عِرْق من حائطٍ دِمْصٌ. وفي كلِّ ذلك نَظَرٌ.
  (دمع)  الدال والميم والعين أصلٌ واحد يدلُّ على ماءٍ أو عَبْرةٍ([7]). فمن ذلك الدَّمْع ماءُ العَين، والقَطرةُ دَمْعةٌ. والفِعْل دَمَعَتِ العينُ دَمْعاً ودَمِعَتْ دَمَعاً* ودَمَعَتْ دُمُوعاً أيضاً. وعينٌ دامعةٌ. وجمعُ الدَّمْع دُموع. قال الخليل: المَدْمَع مجتَمَع الدَّمع في نَوَاحي العَيْن، والجميع المَدامع. ويقال امرأة دَمِعَةٌ: سريعةُ البكاء كثيرةُ الدَّمْع. ويقال شَجَّةٌ دامعةٌ: تسيل دَماً. كذا هو في كتاب الخليل. والأصحُّ مِن هذا أنّ التي تسيلُ دماً هي الدَّامِية، فأمّا الدّامعة، فأمْرُها دون ذلك، لأنّها التي كأنّها يَخْرُج منها ماءٌ أحمرُ رقيق، وذكر اليزيديُّ أنّ الدُّمَاع أَثَرُ الدَّمْع على الخَدّ. وأنشد:
يا مَنْ لِعَينٍ لا تَنِي تَهْماعَا *** قد تَرَك الدّمْعُ بها دِمَاعا([8])  ويقال دُماعاً. والدُّماع مخفَّف ومثقّل: ما يَسِيل من الكَرْم أيَّامَ الرَّبيع.
  (دمغ)  الدال والميم والغين كلمةٌ واحدة لا تتفرّع ولا يقاس عليها. فالدِّماغ معروف. ودَمَغْتُه: ضربْتُه على رأسِه حتّى وصلْتُ إلى الدماغ. وهي الدّامِغة([9]).
  (دمق)  الدال والميم والقاف ليس أصلاً، وإن كانوا قد قالوا دَمَقَ في البيت واندمَقَ، إذا دخَل، وإنَّما القاف فيما يُرَى مبدلةٌ مِن جيم، والأصل دَمَج، وقد مضى ذِكْرُه.
  (دمك)  الدال والميم والكاف يدلُّ على معنيين: أحدهما الشِّدَّة، والآخر السُّرعة؛ وربَّما اجتمع المعنيانِ.
فأمَّا الشِّدّة فالدَّمَكْمَكُ: الشديد. والدّامِكَة: الدّاهية والأمرُ العظيم. والمِدْماك: الخشبة تكون تحت قدمَي السّاقي.
  وأمّا الآخر فيقال إنّهم يقولون دَمَكَتِ الأرنب، إذا أسرعَتْ في عَدْوِها. والدَّموك: البَكَرْة العظيمة. فقد اجتمع فيها المعنيانِ: الشدّة، والسُّرعة. والدَّموك: الرَّحَى. وهي في المعنى والبَكَرة سواءٌ.
  (دمل)  الدال والميم واللام أُصَيلٌ يدلُّ على تجمُّع شيءٍ في لِينٍ وسُهولة. من ذلك اندمَلَ الجُرْح؛ وذاكَ اجتماعُه في بُرْءٍ وصَلاح. ودُمِلت الأرض بالدَّمَال، وهو السِّرجين. ودامَلْتُ الرَّجُل، إذا داجَيْته. وهو ذلك القياسُ؛ لأنّه مقارَبةٌ في سهولةٍ، والدُّمّل عربيٌّ، وهو قياسُ ما ذكرناه من التجمُّع في لِينٍ. ألا ترى أنّ أبا النجم يقول:
  * وامْتَهَدَ الغارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ([10]) *
  والله أعلم.
----------------------------------------------------------------------
([1]) في اللسان: "وإنما فعل لئلا يرتد إليه رشاش البول".
([2]) الدماج ككتاب وغراب. والبيت في ديوان أوس بن حجر ص2. ويوم هبالة من أيامهم. وفي الديوان: "ولم يكن* بذي الرمث من وادي تبالة".
([3]) البيت لطهمان بن عمرو الكلابي، كما في اللسان (دمخ)، وقصيدته في معجم البلدان (دمخ).
([4]) صباح بالضم: اسم لعدة قبائل. عليه، أي على "المنهل" في بيت قبله، وهو:
فأوردها التقريب والشد منهلا *** قطاه معيد كرة الورد عاطفانظر الديوان 16. وفي اللسان: "عليها" تحريف، كما أن "صباح" ضبطت فيه بفتح الصاد خطأ.
([5]) بدلها في الأصل: "ويقال" فقط.
([6]) كذا في الأصل.
([7]) في الأصل: "أو غيره"، وهو كلام لا يصح.
([8]) البيتان في اللسان (دمع). واقتصر في اللسان على ضبط هذه الكلمة بالضم. وضبط متن البيت وتذييله هو من الأصل. ولم ترد الكلمة في القاموس.
([9]) أي الضربة. وفي الأصل: "وهي الدماغ"، صوابه من اللسان.
([10]) البيت في اللسان (مهد، دمل). وسيعيده في (مهد) وكذا في (3: 159).
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **الميم** ve ikisini üçleyen şey)

  (**دمن**)  **الدال** ve **الميم** ve **النون** tek bir asıldır; bir sebat ve bir lüzûma delâlet eder. Şu hâlde **الدِّمْنُ**: nimet hayvanlarının yatak yerlerinde gübreden ve tezekten yapışıp birikmiş olan şeydir; bunun yeri **الدِّمْنةُ**’dir; çoğulu **دِمَن**. Ve denir: Bununla yeri **دَمَنْتُ**; **دَمَلْتُها** gibi. Ve **الدِّمنة**: göğüste kinden gömülmüş olan şeydir*. Bu, **الدِّمَن** içinde tezeklerden birikmiş olana bir benzetmedir. Ve denir: Falan, falanın avlusunu **دمَّن** etti; onu kapladı ve ona yapışıp kaldı(ysa). Ve falan, malın **دِمْنُ**’udur; onların “malın karşısı/yanı” sözü gibi. Ancak buna, mala ملازم olduğu için bu ad verilmiştir. Ve **دَمُّونُ**: bir yerdir. Bütün bunlar tek bir kıyastır.

  Ama **الدّمَانُ** ise, hurmaya isabet eden bir çürümedir; eğer sahih ise, zikrettiğimiz **الدِّمْن**’den türemiştir; çünkü o, kaçınılmaz olarak çürür.

  (**دمث**)  **الدل** ve **الميم** ve **الثاء** tek bir asıldır; bir yumuşaklığa ve kolaylığa delâlet eder. Şu hâlde **الدَّمَث**: yumuşaklıktır; denir: Mekân **دَمِث** oldu, **يَدْمَثُ** **دَمَثاً**; ve o, **دَمْثٌ** ve **دَمِثٌ**’tir. Ve kumlu olur; bundan da hadis: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم **دَمَثٍ**’e meyletti ve dedi ki: Sizden biri bevlettiğinde bevli için uzaklaşsın([1]).” Ve **الدّماثة**: huyun kolaylığıdır. Ve denir: Bana hadisi **دَمِّثْ** et; yani onu kolaylaştır ve yumuşat.

  (**دمج**)  **الدال** ve **الميم** ve **الجيم** tek bir asıldır; dürülmeye ve örtmeye delâlet eder. Denir: İpi **أدمَجْت** ettim; onu dürdüğünde ve bükümünü sağlamlaştırdığında. Ve **الأصمعيّ**, Evs’in sözü hakkında dedi:
بَكَيْتمْ على الصُّلح الدُِّماجِ ومِنْكُمُ *** بذِي الرِّمْثِ من وادي هُبَالَة مِقْنَبُ([2])
  Dedi ki: Bu, onu sulh üzerine uygun bulduğunda **دامَجَه**’den, **دِمَاجاً**’dır. Denir: **تدامَجُوا**. Ve denir: Falan, falanın **دَمَجِ** üzerindedir; yani onun yolu üzerindedir. Ve söylediği bütün bu şey, zikrettiğimiz gizlilik ve örtmeden uzak değildir.

  (**دمخ**)  **الدال** ve **الميم** ve **الخاء** bir asıl değildir. Ancak o, **دَمْخٌ**’tur: bir dağ; söyleyenin sözünde:
كَفَى حَزَناً أنِّي تطالَلْتُ كَيْ أَرَى *** ذُرَى عَلَمَيْ دَمْخ فما يُريَانِ([3])

  (**دمر**)  **الدال** ve **الميم** ve **الراء** tek bir asıldır; eve ve başkasına girmeye delâlet eder. Denir: Adam evini **دَمَرَ** etti; yani ona girdi. Bir topluluk, girişinin izinle mi izinsiz mi olduğuna göre ayırdı; şöyle ki Ebû Ubeyd, Peygamber’in عليه الصلاة والسلام hadisi hakkında dedi: “Kim bir kavmin evine izinsiz bakarsa, muhakkak **دمر** etmiştir”; yani girmiştir. Ebû Ubeyd dedi ki: Bu, izinsiz olduğunda böyledir; izinle olursa **دُمُور** değildir. Bu, şer‘î bir tefsirdir; kelimenin kıyası ise, ilkin zikrettiğimizdir. Ondan, Evs’in sözü:
فلاقَى عليه من صُبَاحَ مُدَمِّراً *** لناموسه من الصَّفيحِ سَقائفُ([4])قال **الشّيبانيُّ** ve **الأصمعيُّ**: **المدمِّر** dumanın içine giren kimsedir. Ve denir: Kirpi **دَمَر** etti; yani deliğine girdi. Bir topluluk dedi ki: **المدَمّر** avcıdır; deve kılları ve başkalarıyla tütsüler ki av, onun kokusunu bulmasın. Bizim yanımızda **المدمّر**, dumanına giren kimsedir; ona girdiğinde tütsüledi. **المدمِّر**, tütsüleyenin sıfatından değildir; kıyas bunu gerektirmez. Allah تعالى dedi ki([5]): ﴿دَمَّرَ اللهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا﴾ [Muhammed 10]. Ve **الدَّمار**: helâktir. Ve denir ki **التّدْمُرِيَّ**: jerboaların bir türüdür. Eğer sahih ise, kıyastır; çünkü o, deliğinde **يدمِّر** eder.

  (**دمس**)  **الدال** ve **الميم** ve **السين** tek bir asıldır; şeyin gizliliğine delâlet eder. Bundan, onların sözü: Şeyi **دَمَّسْتُ** ettim; yani onu gizledim. Ve bize **دُمْس** işler getirdi; **دُبْس** gibi; ve bunlar, yüzüne/vechine yol bulunmayan işlerdir. Ve derler: Karanlık **دَمَس** etti; yani şiddetlendi. Ondan **الدِّيماس**; denir ki o, yeraltı geçididir. Ve o, o **التماس**’tır([6]). Îsâ عليه السلام hadîsinde: “Sanki bir **دِيماسٍ**’tan çıkmış.”

  (**دمص**)  **الدال** ve **الميم** ve **الصاد** benim yanımda bir asıl değildir. Bunun üzerine, eğer sahih olurlarsa kıyasta birbirine yaklaşan kelimeler zikredilmiştir. Derler: **الدَّوْمَصُ**: demirin yumurtasıdır; bu, şeyde bir pürüzsüzlüğe delâlet eder. Sonra derler: Kaşı incelen kimseye **أدْمَصُ**; ve o, buna yakındır. Ve denir ki: Bir duvardan her damar **دِمْصٌ**’tur. Bütün bunda bir nazar vardır.

  (**دمع**)  **الدال** ve **الميم** ve **العين** tek bir asıldır; bir suya veya bir gözyaşına delâlet eder([7]). Bundan **الدَّمْع**: gözün suyudur; damla ise **دَمْعةٌ**’dır. Fiil: göz **دَمَعَت** etti **دَمْعاً** ve **دَمِعَتْ** **دَمَعاً** * ve ayrıca **دُمُوعاً** da **دَمَعَتْ** etti. Ve göz **دامعةٌ**’dır. **الدَّمْع**’ın çoğulu **دُموع**’dur. **الخليل** dedi ki: **المَدْمَع**, gözün çevrelerinde gözyaşının toplandığı yerdir; hepsi **المَدامع**’dır. Ve denir: Kadın **دَمِعَةٌ**: çabuk ağlayan, gözyaşı çok olan. Ve denir: **شَجَّةٌ دامعةٌ**: kan akıtır. **الخليل**’in kitabında böyledir. Bunun daha sahihi: kan akıtan, **الدَّامِية** olandır; ama **الدّامعة** ise, onun işi bunun altındadır; çünkü o, sanki ondan ince kırmızı bir su çıkıyormuş gibi olandır. Ve **اليزيديُّ**, **الدُّمَاع**’ın, yanak üzerindeki gözyaşı izi olduğunu zikretti. Ve inşâd etti:
يا مَنْ لِعَينٍ لا تَنِي تَهْماعَا *** قد تَرَك الدّمْعُ بها دِمَاعا([8])
  Ve **دُماعاً** denir. **الدُّماع** hafifletilmiş ve ağırlaştırılmış (şekliyle): bahar günlerinde asmanın akan şeyidir.

  (**دمغ**)  **الدال** ve **الميم** ve **الغين** tek bir kelimedir; dallanmaz ve üzerine kıyas edilmez. Şu hâlde **الدِّماغ** mâlûmdur. Ve onu **دَمَغْتُه**: başına vurdum; ta ki beyne ulaştım. Ve o, **الدّامِغة**’dir([9]).

  (**دمق**)  **الدال** ve **الميم** ve **القاف** bir asıl değildir; her ne kadar “evde **دَمَقَ** etti ve **اندمَقَ** etti” demiş olsalar da; yani girdi. Ancak **القاف** görüldüğü üzere **جيم**’den بدل edilmiştir; asıl **دَمَج**’dir; onun zikri geçti.

  (**دمك**)  **الدال** ve **الميم** ve **الكاف** iki mânaya delâlet eder: biri şiddet, diğeri sürat; ve belki iki mâna birleşir.

فأمَّا الشِّدّة ف**الدَّمَكْمَكُ**: şiddetli olandır. Ve **الدّامِكَة**: musibet ve büyük iştir. Ve **المِدْماك**: sakînin iki ayağı altında bulunan tahtadır.

  Ama diğeri: denir ki onlar “tavşan **دَمَكَتِ** etti” derler; yani koşusunda hızlandı. Ve **الدَّموك**: büyük makara(dır). Böylece onda iki mâna birleşti: şiddet ve sürat. Ve **الدَّموك**: değirmendir. O, mânada ve makara ile birdir.

  (**دمل**)  **الدال** ve **الميم** ve **اللام** yumuşaklık ve kolaylık içinde bir şeyin toplanmasına delâlet eden küçük bir asıldır. Bundan: yara **اندمَلَ** etti; ve o, iyileşme ve salah içinde onun toplanmasıdır. Ve yer, **الدَّمَال** ile **دُمِلت** edildi; ve o, gübredir. Ve adamla **دامَلْتُ** ettim; yani ona yaltaklandım. Ve o, o kıyastır; çünkü o, bir yumuşaklık içinde bir yakınlaşmadır. Ve **الدُّمّل** Arapçadır; ve zikrettiğimiz yumuşaklık içinde toplanmanın kıyasıdır. Görmez misin ki Ebû’n-Necm şöyle der:
  * وامْتَهَدَ الغارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ([10]) *
  Allah daha iyi bilir.

----------------------------------------------------------------------
([1]) Lisân’da: “Bunu ancak, bevlin sıçrantısı ona geri dönmesin diye yaptı.”
([2]) **الدماج** “kitâb” ve “ğurâb” vezninde. Beyit, Evs b. Hacer Dîvânı s.2’dedir. Ve Hübâle günü onların günlerindendir. Dîvân’da: “ولم يكن* بذي الرمث من وادي تبالة”.
([3]) Beyit, Lisân (**دمخ**)’ta olduğu üzere Tuhmân b. Amr el-Kilâbî’nindir; kasidesi Mu‘cemü’l-Büldân (**دمخ**)’tadır.
([4]) **صباح** (sadın zammesiyle): birkaç kabîlenin adıdır. “عليه” yani ondan önceki beyitteki “المنهل” üzerine; o da:
فأوردها التقريب والشد منهلا *** قطاه معيد كرة الورد عاطفانظر الديوان 16. Lisân’da: “عليها” tahriftir; nitekim onda **صباح** sadın fethasıyla yanlış ضبط edilmiştir.
([5]) Asılda bunun yerine: yalnız “ويقال”.
([6]) Asılda böyledir.
([7]) Asılda: “أو غيره”; ve bu, sahih olmayan bir sözdür.
([8]) İki beyit Lisân (**دمع**)’tadır. Lisân’da bu kelimenin zamme ile ضبطına iktisar etti. Beytin metninin ضبطı ve zeyli asıldandır. Kelime Kâmûs’ta gelmemiştir.
([9]) Yani darbe. Asılda: “وهي الدماغ”; doğrusu Lisân’dandır.
([10]) Beyit Lisân (**مهد**، **دمل**)’dedir. Ve onu (**مهد**)’de yeniden getirecektir; keza (3: 159)’da da.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال: ﴿فدمرناهم تدميرا﴾ [الفرقان/36]، وقال: ﴿ثم دمرنا الآخرين﴾ [الشعراء/172]، ﴿ودمرنا ما كان يصنع فرعون وقومه وما كانوا يعرشون﴾ [الأعراف/137]، والتدمير: إدخال الهلاك على الشيء، ويقال: ما بالدار تدمري (أي: أحد، وانظر: المجمل 2/335)، وقوله تعالى: ﴿دمر الله عليهم﴾ [محمد/10]، فإن مفعول دمر محذوف.

##### Türkçe

- Dedi: ﴿**فدمرناهم تدميرا**﴾ [el-Furkân/36], ve dedi: ﴿**ثم دمرنا الآخرين**﴾ [eş-Şu‘arâ/172], ﴿**ودمرنا ما كان يصنع فرعون وقومه وما كانوا يعرشون**﴾ [el-A‘râf/137]; ve **التدمير**: şeye helâki dâhil etmek; ve denilir: **ما بالدار تدمري** (yani: biri; ve bak: el-Mucmel 2/335); ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**دمر الله عليهم**﴾ [Muhammed/10]; zira **دمر**’in mef‘ûlü hazfedilmiştir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د م ر
حل بهم الدمار وقد دمروا يدمرون وهو خاسر دامر‏.‏
ودمرهم الله ودمر عليهم وهو إهلاك مستأصل‏.‏
ودمرت على القوم‏:‏ هجمت عليهم بغير استئذان دموراً‏.‏
تقول‏:‏ إذا دخلت الدور فإيّاك والدمور وما بالدار تدمريّ أي أحد من الدمور‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هو يدامر الليل كله‏:‏ يكابده ومعناه يفنيه بالسهر‏.‏
وفلان مدمر‏:‏ للصائد الماهر لأنه يدمر على الصيود‏.‏
قال أوس‏:‏ فلافى عليها من صباح مدمرا لناموسه من الصفيح سقائـف وقيل هو الذي يدخّن بالوبر لئلا يجد الوحش ريحه لأنه يهجم عليه من غير أن يحس به من الدمور‏.‏

##### Türkçe

د م ر
Onlara **الدمار** indi; ve onlar **دمروا** **يدمرون**; ve o, ziyan edici, helâk edici(dir).
Allah onları **ودمرهم**; ve onların üzerine **ودمر عليهم**; ve o, kökünden kazıyıcı bir helâk ediştir.
**ودمرت على القوم**: İzin istemeksizin onların üzerine saldırdım; **دموراً**.
Dersin ki: Evler(e) girdiğinde, **الدمور**dan sakın; ve evde **تدمريّ** yoktur; yani **الدمور**dan herhangi biri.
Mecazdan: O, bütün geceyi **يدامر**: onunla boğuşur; ve mânâsı, uykusuzlukla onu tüketir.
Ve falan **مدمر**: mahir avcı için; çünkü o, avların üzerine **يدمر**.
Evs dedi ki:
Üzerine, sabahleyin, **مدمرا** olarak vardı; onun **ناموسه**si için, sacdan **سقائـف**. Ve denildi ki: O, vahşî hayvan kokusunu bulmasın diye kılla tütsüleyen kimsedir; çünkü o, **الدمور**dan olarak, onun üzerine, kendisi tarafından hissedilmeksizin saldırır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّمارُ: اسْتِئْصالُ الهلاك. دَمَرَ القوم يَُدْمُرونَ دَماراً: هلكوا. ودَمَرَهُم: مَقَتَهُم، ودَمَرَهُمُ الله ودَمَّرَهُمْ تَدْمِيراً. وفي التنزيل العزيز: فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً؛ يعني به فرعون وقومه الذين مُسِخُوا قِرَدة وخنازير؛ ودَمَّرَ عليهم كذلك. وفي حديث ابن عمر: قد جاء السَّيْلُ بالبَطْحاء حتى دَمَّرَ المكانَ الذي كان يصلي فيه أَي أَهلكه. يقال: دَمَّرَه تدميراً ودَمَّرَ عليه بمعنى؛ ويروى: دَفَنَ المكانَ، والمراد منها دُرُوسُ الموضع وذهابُ أَثره. ورجلٌ دَامِرٌ: هالك لا خير فيه. يقال: رجلٌ خاسِرٌ دامِرٌ؛ عن يعقوب. كَدَابِرٍ، وحكى اللحياني أَنه على البدل وقال: خَسِرٌ ودَمِرٌ ودَبِرٌ فأَتبعوهما خَسِراً؛ قال ابن سيده: وعندي أَن خَسِراً على فعله ودَمِراً ودَبِراً على النسب. وما رأَيت من خَسَارَتِهِ ودَمَارَتِهِ ودَبارَته.
وقد دَمَرَ عليهم يَدْمُرُ دَمْراً ودُمُوراً: دخل بغير إِذن، وقيل: هجم، وهو نحو ذلك؛ ومنه قوله في الحديث: من نظر من صِيْرِ باب فقد دَمَرَ؛ قال أَبو عبيد وغيره: دَمَرَ أَي دخل بغير إِذن، وهو الدُّمُورُ، وقد دَمَرَ يَدْمُرُ دُمُوراً ودَمَقَ دَمْقاً ودُمُوقاً. وفي الحديث أَيضاً: من سبق طَرْفُه استئذانَه فقد دَمَر أَي هَجَمَ ودخل بغير إِذن، وهو من الدَّمارِ الهلاكِ لأَنه هجوم بما يكره، وفي رواية: من اطَّلَعَ في بيت قوم بغير إِذنهم فقد دَمَر، والمعنى أَن إِساءَة المُطَّلِع مثلُ إِساءة الدامر.
والمُدَمِّرُ: الصائد يُدَخِّنُ في قُتْرَتِه للصيد بأَوْبارِ الإِبل كيلا تجد الوَحْشُ رِيحُه، وفي الصحاح: وتدمير الصائد أَن يُدَخِّنَ قُتْرَتَهُ؛ وقال أَوْسُ ابن حَجَرٍ:
فَلاقَى عليها، من صَبَاحَ، مُدَمِّراً
لِنَامُوسِهِ من الصَّفيحِ سَقَائِفُ
(* قوله «من الصفيح» كذا بالأصل، ومثله في الأساس، والذي في الصحاح بين الصفيح).
والدُّمارِيُّ والتَّدْمُرِيُّ والتُّدْمُريُّ من اليرابيع: اللَّئِيمُ الخِلْقَةِ المكسورُ البَراثِنِ الصُّلْبُ اللَّحْمِ، وقيل: هو الماعز ومنها وفيه قِصَرٌ وصِغَرٌ ولا أَظفار في ساقيه ولا يدرك سريعاً، وهو أَصغر من الشُّفارِيِّ؛ قال:
وإِنِّي لأَصْطادُ اليَرابِيعَ كُلَّها:
شُفَارِيَّها والتَّدْمُرِيَّ المُقَصِّعَا
قال: وأَما ضَأْنُها فهو شُفَارِيُّها، وعلامة الضأْن فيها أَن له في وسط ساقه ظفراً في موضع صِيْصِيَةِ الديك. ويوصف الرجل اللئيم بالتَّدْمُرِيّ. ابن سيده: والتَّدّمُرِيُّ اللئيم من الرجال. والتَّدْمُرِيَّةُ من الكلاب: التي ليست بِسَلُوقِيَّةٍ ولا كدْرِيَّة.
وتَدْمُرُ: مدينة بالشام؛ قال النابغة:
وخَيِّسِ الجِنَّ إِنِّي قد أَذِنْتُ لهم
يَبْنُونَ تَدْمُرَ بالصُّفَّاحِ والعَمَدِ
الفراء عن الدُّبَيْرِيَّةِ: يقال ما في الدار عَيْنٌ ولا عَيِّنٌ ولا تَدْمُرِيٌّ ولا تُدْمُرِيٌّ ولا تامُورِيٌّ ولا دُبِّيٌّ ولا دِبِّيٌّ بمعنى واحد.

##### Türkçe

**الدَّمارُ**: helâkin kökünden kazınmasıdır. **دَمَرَ** kavim **يَُدْمُرونَ** **دَماراً**:
helâk oldular. Ve **دَمَرَهُم**: onlara buğzetti. Ve Allah onları **دَمَرَهُم** ve **دَمَّرَهُمْ**
**تَدْمِيراً** (tam bir tahriple). Aziz tenzilde: **فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً**; bununla Firavun’u ve kavmini
kasteder; onlar ki maymunlara ve domuzlara çevrülmüşlerdir; ve onların üzerine bunun gibi **دَمَّرَ**. İbn Ömer hadîsinde:
sel, **البَطْحاء** ile geldi, nihayet namaz kıldığı yeri **دَمَّرَ**; yani
onu helâk etti. Denir: **دَمَّرَه** **تدميراً** ve **دَمَّرَ عليه** mânâca (aynıdır); ve rivayet olunur: (sel) yeri **دَفَنَ**
(gömdü); bundan murad, mekânın silinmesi ve eserinin gitmesidir. Ve **رجلٌ دَامِرٌ**: helâk olmuş, içinde hayır olmayan (kimsedir). Denir: **رجلٌ خاسِرٌ دامِرٌ**; Ya‘kūb’dan. **كَدَابِرٍ** gibi. Lihyânî, onun bedel üzere olduğunu nakletti ve dedi: **خَسِرٌ** ve **دَمِرٌ** ve **دَبِرٌ**; sonra ikisini **خَسِراً** ile tâbi kıldılar. İbn Sîde dedi: ve bence **خَسِراً** fiili üzerinedir; **دَمِراً** ve **دَبِراً** ise nisbet üzerinedir. Ve onun **خَسَارَتِهِ**’nden, **دَمَارَتِهِ**’nden ve **دَبارَته**’sinden (hiçbir şey) görmedim.

Ve onların üzerine **دَمَرَ** **يَدْمُرُ** **دَمْراً** ve **دُمُوراً**: izinsiz girdi; ve denildi: baskın yaptı; o buna yakındır. Ondandır ki hadîste sözü: “Kim kapının yarığından bakarsa, muhakkak **دَمَرَ**”; Ebû Ubeyd ve başkaları dedi: **دَمَرَ** yani izinsiz girdi; o da **الدُّمُورُ**dur. Ve **دَمَرَ** **يَدْمُرُ** **دُمُوراً**; ve **دَمَقَ** **دَمْقاً** ve **دُمُوقاً**. Hadîste yine: “Kimin bakışı, izin istemesini geçerse, muhakkak **دَمَرَ**”; yani baskın yaptı ve izinsiz girdi; bu, **الدَّمارِ** olan helâktendir; çünkü o, hoşlanılmayan bir şeye baskın yapmadır. Bir rivayette: “Kim bir kavmin evine onların izni olmaksızın bakarsa, muhakkak **دَمَرَ**”; mânâ: bakanın kötülüğü, **الدامر**’in kötülüğü gibidir.

Ve **المُدَمِّرُ**: avcıdır; av için, yaban (hayvanı) kokusunu bulmasın diye, deve kıllarıyla av pususunda duman çıkarır. Ve **الصحاح**’ta: avcının **تدمير**’i, pususunu dumanlandırmasıdır. Evs b. Hacer dedi:
فَلاقَى عليها، من صَبَاحَ، **مُدَمِّراً**
لِنَامُوسِهِ من الصَّفيحِ سَقَائِفُ
(* “**من الصفيح**” sözü: asılda böyle; **الأساس**’ta da böyledir; **الصحاح**’ta olan ise “بين الصفيح”tir.)

Ve **الدُّمارِيُّ** ve **التَّدْمُرِيُّ** ve **التُّدْمُريُّ** yerbû‘lardan: yaratılışı aşağılık, pençeleri kırık, eti sert olandır. Ve denildi: o keçidir; ondan ve onda kısalık ve küçüklük vardır; iki bacağında tırnak yoktur ve hızlıca yetişilmez; o, **الشُّفارِيِّ**’den daha küçüktür. (Şair) dedi:
وإِنِّي لأَصْطادُ اليَرابِيعَ كُلَّها:
شُفَارِيَّها و**التَّدْمُرِيَّ** المُقَصِّعَا
Dedi: onun koyunu ise onun **شُفَارِيُّ**’sidir; onda koyunun alâmeti, bacağının ortasında, horozun mahmuzunun yerinde bir tırnağının olmasıdır. Aşağılık adam, **بالتَّدْمُرِيّ** ile vasfedilir. İbn Sîde: ve **التَّدّمُرِيُّ** erkeklerden aşağılık olandır. Ve köpeklerden **التَّدْمُرِيَّةُ**: ne **بِسَلُوقِيَّةٍ**dir ne de **كدْرِيَّة**.

Ve **تَدْمُرُ**: Şam’da bir şehirdir; Nâbiga dedi:
وخَيِّسِ الجِنَّ إِنِّي قد أَذِنْتُ لهم
يَبْنُونَ **تَدْمُرَ** بالصُّفَّاحِ والعَمَدِ
Ferrâ, **الدُّبَيْرِيَّةِ**’den: denir: evde ne **عَيْنٌ** vardır ne **عَيِّنٌ** ne **تَدْمُرِيٌّ** ne **تُدْمُرِيٌّ** ne **تامُورِيٌّ** ne **دُبِّيٌّ** ne **دِبِّيٌّ**; tek bir mânâ ile.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د م ر * * الدَّمَارُ * الهلاك يقال * دَمَّرَهُ * الله * تَدْمِيرا * و * دَمَّرَ * عليه بمعنى ودمر أي دخل بغير إذن وفي الحديث ﴿من سبق طرفه استئذانه فقد دمر﴾ وباب هدخل و * تَدْمُر * بلد بالشام

##### Türkçe

* د م ر * * **الدَّمَارُ** * helâk; şöyle denir: Allah onu * **دَمَّرَهُ** * * **تَدْمِيرا** * ile (helâk etti); ve “üzerine” * **دَمَّرَ** * (yaptı) “ve **دمر**” mânâsında; yani izinsiz girdi. Hadiste: {Kim bakışını izin istemesinin önüne geçirirse, muhakkak **دمر** etmiştir.} Ve “**هدخل**” bâbı; ve * **تَدْمُر** * Şam’da bir beldedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدمور، بالضم، والدمار والدمارة، بفتحهما: الإهلاك. يقال: دمرهم الله دمورا، أي أهلكهم والدمار والدمارة: استئصال الهلاك. دمر القوم يدمرون دمارا: هلكوا. كالتدمير. يقال: دمرهم الله ودرهم. وفي الكتاب العزيز  فدمرناهم تدميرا  يعني به فرعون وقومه الذين مسخوا قردة وخنازير. ودمر عليهم، كذلك. وفي حديث ابن عمر  قد جاء بالبطحاء حتى دمر المكان الذي كان يصلي فيه  أي أهلكه. هكذا جاء هذا الباب متعديا بنفسه وبالتضعيف ولازما، كما في المحكم وغيره. وقال شيخنا: فيه تسير اللازم بالمتعدي ولا داعي له، والمصادر الثلاثة كلها من اللازم، فالأولى أن يقول: الدمار: الهلاك، كما قال غيره، ثم قال: وأشد منه في الإيهام والوقوع في الأوهام بعد قوله كالتدمير فهو صريح في أن دمر الثلاثي يكون متعديا ولا قائل به. بل دمر كنصر: هلك. ودمره تدميرا: أهلكه، كما في الصحاح والمصباح وغيرهما، انتهى.

  وأنت خبير بأن المصنف تابع لابن سيده في إيراد عبارته غالبا، وهو قد صرح بأن دمر الثلاثي يأتي متعديا بنفسه ولازما. ومن مصادره الدمور والدمار. والدمارة من مصادر دمر اللازم فلا يتوجه الملام للمصنف إلا من حيث إنه خلط المصادر ولم يصرح بما هو المشهور في الباب، وهو كونه لازما، وإلا فتفسيره بالإهلاك في محله، كما نقلناه، فتأمل. وفي الأساس ؛ التدمير: الإهلاك المستأصل. ودمر عليهم دمورا، بالضم، ودمرا، بفتح فسكون: دخل عليهم بغير إذن، وقيل: هجم هجوم الشر، وهو نحو ذلك، ومنه الحديث:  من نظر من صير باب فقد دمر  قال أبو عبيد وغيره: أي دخل بغير إذن، ومثله دمق دموقا ودمقا. وفي حديث آخر:  من سبق طرفه استئذانه فقد دمر  ، أي هجم ودخل بغير إذن، وهو من الدمار: الهلاك، لأنه هجوم بما يكره. وفي رواية:  من اطلع في بيت قوم بغير إذنهم فقد دمر  . والمعنى:إن إساءة المطلع مثل إساءة الدامر. ومن سجعات الأساس: إذا دخلت الدور، فإياك والدمور. وتدمر، كتنصر: بنت حسان ابن أذينة بها سميت مدينتها بالشام. قال النابغة:
  وخيس الجن إني قد أذنت لهم                      يبنون تدمر بالصفاح والعمد والتدمري، بفتح الأول وضم الثالث: فرس لبني ثعلبة بن سعد بن ذبيان، نقله الصغاني تشبيها لها بجنس من اليرابيع يقال له التدمري، كما نبينه. وفي المحكم: التدمري: اللئيم من الرجال. ويقال: ما به - ونقل الفراء عن الدبيرية: ما في الدار - تدمري، ويضم أوله، وكذلك دامري، كما في الأساس أي أحد. وكذلك لاعين ولا تاموري ولا دبي وقد تقدم شيء من ذلك. ويقال للجميلة: ما رأيت تدمريا أحسن منها، أي أحدا. وأذن تدمرية: صغيرة، على التشبيه. والدمراء: الشاة القليلة اللبن. وهي أيضا القصيرة الخلقة. والدمراء: الهجوم من النساء وغضيرهن من غير إذن. ودمر، كسكر: عقبة بدمشق مشرفة على غوطتها. ومن المجاز: يقال للصائد الماهر هو مدمر، وتدمير الصائد: أن يدخن قترته بالوبر لئلا يجد الوحش ريحه، لأنه يهجم عليه بغير إذن ولا يحس به. ومن المجاز: دامرت الليل كله، أي كابدته وسهرته. وفي الأساس: قضيته بالسهر. ويقال: إنه لديمري، أي حديد علق، ككتف. ودميرة، كسفينة: قريتان بمصر، بالسمنودية القبلية والبحرية، وقد يضاف إليهما بعض الكفور فيطلق على الكل الدمائر. من إحداهما أبو أيوب عبد الوهاب بن خلف بن عمر بن يزيد بن خلف الدميري، توفي بها بعد سنة 270 قاله ابن يونس. وعبد الباقي بن الحسن الدميري، محدثان. قلت: وممن نزل الدميرة وانتسب إليها أبو غسان مالك بن يحيى بن مالك بن كبر بن راشد الهمداني، انتقل من الكوفة إلى الدميرة وسكن بها، وكان يقدم فسطاط مصر أحيانا فيحدث بها، توفي سنة 274، وأبو الحسن علي بن الحسن بن علي بن المثنى بن زياد الدميري، بغدادي، قدم مصر وتوفي بدميرة سنة 259. وأحمد بن إسحاق الدميري المصري، روى عنه الطبراني في المعجم. ومن المتأخرين من أهل الدميرة: الكمال الدميري صاحب حياة الحيوان، وترجمته معلومة، وعبد الرحيم بن عبد المنعم بن خلف الدميري، ممن روى عنه أبو الحرم القلانسي.
 ومما يستدرك عليه:

  رجل دامر: هالك لا خير فيه. يقال: رجل خاسر دامر، عن يعقوب، كدابر، وحكى اللحياني أنه على البدل، وقال: خسر ودبر ودمر، فأتبعوهما خسرا، قال ابن سيده: وعندي أن خسرا على فعله، ودمرا ودبرا على النسب، وما رأيت من خسارته ودمارته ودبارته. والدماري، بالضم، والتدمري بالفتح ويضم: من اليرابيع: اللئيم الخلقة، المكسور البراثن، الصلب اللحم. وقيل: هو الماعز منها، وفيه قصر وصغر، ولا أظفار في ساقيه، ولا يدرك سريعا، وهو أصغر من الشفاري، قال:
  وإني لأصطاد اليرابيع كلها                      شفاريها والتدمري المقصعا قال: وأما ضأنها فهو شفاريها وعلامة الضأن فيها أن له في وسط ساقه ظفرا في موضع صيصية الديك. والتدمرية من الكلاب: التي ليست بسلوقية ولا كدرية. وتدمير: بلد بالأندلس، سكنها أهل تدمير مصر، فسميت بهم، كغيرها من أكثر بلاد الأندلس. ودمرو الخمارة: قرية بمصر بالغربية.

##### Türkçe

**الدمور**, ötre ile; ve **الدمار** ve **الدمارة**, ikisinin fethası ile: helâk etme. Denilir: Allah onları **دمورا** ile **دمرهم**; yani onları helâk etti. Ve **الدمار** ve **الدمارة**: helâkın kökünü kazıması. Kavim **دمر** ederler, **يدمرون** **دمارا**: helâk oldular. **كالتدمير** gibi. Denilir: Allah onları **دمرهم** ve **درهم**. Aziz Kitap’ta: **فدمرناهم تدميرا**; bununla Firavun ve kavmi kastedilir; onlar maymunlara ve domuzlara çevrilenlerdir. Ve **دمر عليهم**, yine böyledir. İbn Ömer hadîsinde: **قد جاء بالبطحاء حتى دمر المكان الذي كان يصلي فيه**; yani onu helâk etti. Bu bâb böylece, kendi nefsiyle müteaddî olarak, ve teşdîd ile, ve lâzım olarak gelmiştir; **المحكم** ve başkalarında olduğu gibi. Şeyhimiz dedi: onda lâzımı müteaddî ile yürütme vardır ve ona ihtiyaç yoktur; üç masdarın hepsi lâzımdandır; o hâlde evlâ olan şudur ki desin: **الدمار**: helâk; başkasının dediği gibi. Sonra dedi: ve ondan daha şiddetlisi, **كالتدمير** sözünden sonra, vehimlendirmede ve vehimlere düşmede; zira o, üçlü **دمر**’in müteaddî olacağına açık bir ifadedir; hâlbuki bunu söyleyen yoktur. Bilakis **دمر** ( **نصر** gibi): helâk oldu. Ve **دمره تدميرا**: onu helâk etti; **الصحاح** ve **المصباح** ve başkalarında olduğu gibi; bitti.

Sen bilirsin ki musannif, çoğu kez ibaresini getirmede İbn Sîde’ye tâbidir; o ise üçlü **دمر**’in kendi nefsiyle müteaddî ve lâzım geldiğini açıkça söylemiştir. Masdarlarından **الدمور** ve **الدمار** vardır. Ve **الدمارة**, lâzım **دمر**’in masdarlarındandır; bu sebeple musannife kınama, ancak masdarları karıştırması ve bâbda meşhur olanı—ki onun lâzım oluşudur—açıkça söylememesi yönündendir; yoksa onu helâk etme ile tefsiri yerindedir; naklettiğimiz gibi; öyleyse düşün. **الأساس**’ta: **التدمير**: kökünü kazıyan helâk etme. Ve **دمر عليهم دمورا**, ötre ile; ve **دمرا**, fetha sonra sükûn ile: izinsiz olarak onların üzerine girdi; ve denildi: şerrin hücumu gibi hücum etti; o buna yakındır. Ondandır hadîs: **من نظر من صير باب فقد دمر**. Ebû Ubeyd ve başkaları dedi: yani izinsiz girdi; benzeri **دمق دموقا** ve **دمقا**. Başka bir hadîste: **من سبق طرفه استئذانه فقد دمر**; yani hücum etti ve izinsiz girdi; bu, **الدمار**’dan: helâk; çünkü o, hoşlanılmayan bir şeyle hücumdur. Bir rivayette: **من اطلع في بيت قوم بغير إذنهم فقد دمر**. Mânâ: bakanın kötülüğü, **الدامر**’in kötülüğü gibidir. **الأساس**’ın secilerinden: **إذا دخلت الدور، فإياك والدمور**. Ve **تدمر**, **تنصر** gibi: Hassân b. Udhayna’nın kızı; Şam’daki şehri onunla adlandırıldı. Nâbiga dedi:
وخيس الجن إني قد أذنت لهم                      يبنون تدمر بالصفاح والعمد
Ve **التدمري**, ilkinin fethası ve üçüncünün ötre ile: Benî Sa‘lebe b. Sa‘d b. Zübyân’a ait bir at; Sığânî onu nakletti; onu, **التدمري** denilen **اليرابيع**’den bir cins ile benzetme olarak; bunu açıklayacağız. **المحكم**’de: **التدمري**: erkeklerden alçak (lâîm) olan. Denilir: onda yoktur—Ferrâ **الدبيرية**’den nakletti: evde yoktur—**تدمري**; ve evveli ötrelenir; yine **دامري** de böyledir; **الأساس**’ta olduğu gibi; yani herhangi biri. Yine **لاعين** ve **تاموري** ve **دبي** yoktur; bunun bir kısmı geçti. Güzele denilir: ondan daha güzel bir **تدمريا** görmedim; yani herhangi birini. Ve **أذن تدمرية**: küçük; benzetme üzere. Ve **الدمراء**: sütü az olan koyun. O, ayrıca yaratılışı kısa olandır. Ve **الدمراء**: kadınlardan, izinsiz olarak hücum eden ve onların gençleri. Ve **دمر**, **سكر** gibi: Dımaşk’ta, Gûta’sına nazır bir geçit. Mecazdan: mahir avcıya **مدمر** denilir. Ve avcının **تدمير**’i: dumanını yün ile tütsülemesidir; ta ki vahşî hayvan onun kokusunu bulmasın; çünkü o, izinsiz olarak onun üzerine hücum eder ve o onu hissetmez. Mecazdan: bütün geceyi **دامرت**; yani ona katlandın ve onu uykusuz geçirdin. **الأساس**’ta: onu uykusuzlukla geçirdin. Denilir: o, elbette **لديمري**’dir; yani asılı demir; **كتف** gibi. Ve **دميرة**, **سفينة** gibi: Mısır’da iki köy; **السمنودية**’nin kıble tarafı ve deniz tarafında; bazen onlara bazı **الكفور** eklenir de bütüne **الدمائر** denilir. İkisinden birinden: Ebû Eyyûb Abdülvehhâb b. Halef b. Ömer b. Yezîd b. Halef **الدميري**; 270 yılından sonra orada vefat etti; bunu İbn Yûnus söyledi. Ve Abdülbâkî b. Hasan **الدميري**; iki muhaddis. Dedim: **الدميرة**’ye inip ona nisbet edenlerden Ebû Gassân Mâlik b. Yahyâ b. Mâlik b. Kebr b. Râşid el-Hemdânî; Kûfe’den **الدميرة**’ye intikal etti ve orada oturdu; bazen Mısır’ın Fustat’ına gelir ve orada hadis rivayet ederdi; 274 yılında vefat etti. Ve Ebû’l-Hasan Alî b. Hasan b. Alî b. el-Müsnâ b. Ziyâd **الدميري**; Bağdatlı; Mısır’a geldi ve 259 yılında **دميرة**’de vefat etti. Ve Ahmed b. İshâk **الدميري** el-Mısrî; Taberânî ondan **المعجم**’de rivayet etti. **الدميرة** ehlinden müteahhirlerden: **الكمال الدميري** صاحب **حياة الحيوان**; tercümesi bilinir. Ve Abdurrahîm b. Abdülmun‘im b. Halef **الدميري**; Ebû’l-Harem el-Kalânsî’nin kendisinden rivayet ettiği kimselerdendir.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

**رجل دامر**: helâk olmuş, onda hayır olmayan. Denilir: **رجل خاسر دامر**, Ya‘kûb’dan; **كدابر** gibi. Lihyânî, onun bedel üzere olduğunu nakletti ve dedi: **خسر** ve **دبر** ve **دمر**; sonra ikisini **خسرا** ile tâbi kıldılar. İbn Sîde dedi: bence **خسرا** fiili üzeredir; **دمرا** ve **دبرا** nisbet üzeredir. Ve onun **خسارته**’sinden ve **دمارته**’sinden ve **دبارته**’sinden görmedim. Ve **الدماري**, ötre ile; ve **التدمري** fetha ile ve ötrelenir: **اليرابيع**’den, yaratılışı alçak (lâîm), pençeleri kırık, eti sert olan. Ve denildi: ondan olan keçidir; onda kısalık ve küçüklük vardır; bacaklarında tırnak yoktur; çabuk erişemez; o, **الشفاري**’den daha küçüktür. Dedi:
وإني لأصطاد اليرابيع كلها                      شفاريها والتدمري المقصعا
Dedi: onların koyunu ise **شفاريها**’dır; onlarda koyunun alâmeti, bacağının ortasında, horozun mahmuzu yerinde bir tırnağının olmasıdır. Ve **التدمرية** köpeklerden: **سلوقية** de olmayan, **كدرية** de olmayan. Ve **تدمير**: Endülüs’te bir belde; Mısır **تدمير**’inin ahalisi oraya yerleşti; onlarla adlandırıldı; Endülüs beldelerinin çoğu gibi. Ve **دمرو الخمارة**: Mısır’da, Garbiyye’de bir köy.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَمَرَ
1 دَمَرَ دمر , aor. دَمُرَ , (T, M, A, Msb, &c.,) inf. n. دَمَارٌ (T, M, MF, TA) and دَمَارَةٌ (MF, TA) and دُمُورٌ, (MF,) or دَمَارٌ is a simple subst., (Msb,) and دُمُورٌ is an inf. n. of دَمَرَ in a trans. sense, (TA,) It (a people, T, M, A, or a thing, Msb) perished: (T, M, A, Msb, TA:) or perished utterly. (TA.) -A2- See also 2. -A3- دَمَرَ عَلَيْهِمْ, (S, * M, A, K,) aor. دَمُرَ , (S, M,) inf. n. دُمُورٌ (S, M, A, K) and دَمْرٌ, (M,) He intruded upon them; went, or came, in to them without permission: (S, * M, A, K: *) or intruded upon them in an evil manner. (K.) It is said in a trad., مَنْ سَبَقَ طَرْفُهُ اسْتِئْذَانَهُ فَقَدْ دَمَرَ He whose look precedes his asking permission [does that which is as bad as the act of him who] enters without permission. (S, * TA.) And it is said, اـِذَا دَخَلْتَ الدُّورَ اـِيَّاكَ وَ الدُّمُورَ When thou enterest houses, [meaning, desirest to enter them,] beware of entering without permission. (A.)

دمّرهُ
2 دمّرهُ دمر دمره دمرة , (S, Msb,) and دمّرهُمْ, (T, M, A,) and دمّر عَلَيْهِ, (T, S, Mgh, Msb,) and عَلَيْهِمْ, (M, A,) inf. n. تَدْمِيرٌ; (T, S, M, K;) and ↓ دَمَرَهُمْ, (M, TA,) inf. n. دُمُورٌ, (K, TA,) and, accord. to the K دَمَارٌ [which is omitted in the CK] and دَمَارَةٌ, but this is wrong, (MF, TA,) for the second and third of these three inf. ns., (TA,) or all of them, (MF,) are of دَمَرَ in the intrans. sense explained above; (MF, TA;) He (God, M, TA) destroyed, (S, M, Mgh, Msb, K, *) or destroyed utterly, (A, TA,) him, or it, or them. (S, M, A, Mgh, Msb, TA.) And دمّر السَّيْلُ المَكَانَ The torrent destroyed the place. (TA from a trad.) -A2- دمّر, (TK,) inf. n. as above, (S, K,) He (a sportsman) fumigated his قُتْرَة [or lurking-place] with fur, or soft hair, [of camels,] in order that the wild animals might not perceive his smell. (S, K.) [See also the act. part. n., below.]

دامر اللَّيْلَ
3 دامر اللَّيْلَ دامر الليل (tropical:) He passed the night sleepless: (A:) or he endured, or braved, the difficulty, or trouble, of the night, and passed it sleepless. (K.)

دَمِرٌ
دَمِرٌ دمر : see دَامِرٌ, in two places.

دَمْرَآءُ
دَمْرَآءُ دمرآء A ewe, or she-goat, having little milk. (K.) ― -b2- And One short in make. (TA.) -A2- Applied to a woman, and to others, [i. e. applied also to a company of people, جَمَاعَةٌ, (TK,)] Wont to intrude upon others; to go, or come, in to them without permission. (K, * TA.)

دَمَارٌ
دَمَارٌ دمار , (S, A, Msb,) a simple subst., (Msb,) and ↓ دَمَارَةٌ (MF, TA) and ↓ دُمُورٌ, (MF, [but see 1,]) Perdition: (S, A, Msb, &c.:) or utter perdition. (TA.) You say, حَلَّ بِهِمُ الدَّمَارُ Perdition [or utter perdition] befell them. (A.) And مَارَأَيْتَ وَدَبَارَتِهِ ↓ مِنْ خَسَارَتِهِ وَدَمَارَتِهِ [What sawest thou of his error and his perdition and his state of destruction?]. (T.)

دُمُورٌ
دُمُورٌ دمور : see the next preceding paragraph.

دَمَارَةٌ
دَمَارَةٌ دمار دماره دمارة : see دَمَارٌ, in two places.

دُمَارِىٌّ
دُمَارِىٌّ دمار دمارى دماري : see تَدْمُرِىٌّ.

دَامِرٌ
دَامِرٌ دامر A man in a state of perdition, in whom is no good. (M.) And رَجُلٌ خَاسِرٌ دَامِرٌ (Yaakoob, T, M, A) and ↓ خَسِرٌ وَدَمِرٌ (Lh, T, M) [A man erring and perishing]: Lh says that ↓ دَمِرٌ in the latter phrase is an imitative sequent to خَسِرٌ: but [ISd says,] I think that خَسِرٌ is a verbal epithet, and دَمِرٌ a possessive epithet. (M.) [See also art. خسر.]

دَامِرِىٌّ
دَامِرِىٌّ دامرى دامري : see تَدْمُرِىٌّ.

دَيْمُرِىٌّ
دَيْمُرِىٌّ ديمرى ديمري A sharp and pertinacious man. (K.) [And so ذَيْمُرِىٌّ, q. v.]

تَدْمُرِىٌّ
تَدْمُرِىٌّ دمر تدمرى تدمري , applied to a man, Ignoble, or mean. (M.) ― -b2- يَرْبُوعٌ تَدْمُرِىٌّ (T, S, M) and تُدْمُرِىٌّ and ↓ دُمَارِىٌّ (M) A jerboa that is small and short: (S:) or of vile make, (T, M,) with broken nails, (M,) and tough flesh: (T, TA:) or the kind called the مَاعِز of jerboas, (T, M,) short and small, without nails to its legs, and not quickly overtaken: it is smaller than the شُفَارِىّ: (M:) this latter is the ضَأْن thereof, and is characterized by its having a nail in the middle of its leg, in the place of the spur of the cock. (T.) ― -b3- Hence, (TA,) أُذُنٌ تَدْمُرِيَّةٌ (assumed tropical:) A small ear. (K.) -A2- Any one: so in the saying, مَا فِى الدَّارِ تَدْمُرِىٌّ (Fr, T, K *) and تُدْمِرِىٌّ (K) and ↓ دَامِرِىٌّ (A, TA) [There is not in the house any one]; like تَأْمُرِىٌّ &c. (TA.) One says also of a beautiful woman, مَا رَأَيْتُ تَدْمُرِيًّا أَحْسَنَ مِنْهَا, (K, TA,) i. e. [I have not seen] any one [more beautiful than she]. (TA.) -A3- تَدْمُرَيَّةٌ an appellation of Certain dogs, not such as are called سَلُوقِيَّة nor such as are called كُرْدِيَّة. (M.)

مُدَمَّرٌ
مُدَمَّرٌ مدمر A sportsman who fumigates his قُتْرَة [or lurking-place] with fur, or soft hair, (M, A,) of camels, (M,) in order that the wild animals may not perceive his smell. (M, A.) ― -b2- And hence, or because he rushes upon the game unperceived, and [as it were] without permission, (tropical:) A skilful, or skilled, sportsman. (A.)

##### Türkçe

دَمَرَ
1 **دَمَرَ** دمر , muzâri‘ **دَمُرَ** , (T, M, A, Msb, &c.,) mastar ismi **دَمَارٌ** (T, M, MF, TA) ve **دَمَارَةٌ** (MF, TA) ve **دُمُورٌ**, (MF,) yahut **دَمَارٌ** basit bir isimdir, (Msb,) ve **دُمُورٌ**, geçişli bir mânada **دَمَرَ**’ın mastar ismidir, (TA,) O (bir kavim, T, M, A, yahut bir şey, Msb) helâk oldu: (T, M, A, Msb, TA:) yahut büsbütün helâk oldu. (TA.) -A2- 2’ye de bak. -A3- **دَمَرَ عَلَيْهِمْ**, (S, * M, A, K,) muzâri‘ **دَمُرَ** , (S, M,) mastar ismi **دُمُورٌ** (S, M, A, K) ve **دَمْرٌ**, (M,) O, onların üzerine izinsiz girdi; izinsiz olarak onların yanına gitti yahut geldi: (S, * M, A, K: *) yahut kötü bir tarzda onların üzerine izinsiz girdi. (K.) Bir rivayette şöyle denilmiştir: **مَنْ سَبَقَ طَرْفُهُ اسْتِئْذَانَهُ فَقَدْ دَمَرَ** Bakışı izin istemesini geçen kimse, izinsiz giren kimsenin fiili gibi kötü olan şeyi yapmıştır. (S, * TA.) Ve şöyle denilmiştir: **اـِذَا دَخَلْتَ الدُّورَ اـِيَّاكَ وَ الدُّمُورَ** Evler(e) girdiğinde, [yani onlara girmeyi murad ettiğinde,] izinsiz girmekten sakın. (A.)

دمّرهُ
2 **دمّرهُ** دمر دمره دمرة , (S, Msb,) ve **دمّرهُمْ**, (T, M, A,) ve **دمّر عَلَيْهِ**, (T, S, Mgh, Msb,) ve **عَلَيْهِمْ**, (M, A,) mastar ismi **تَدْمِيرٌ**; (T, S, M, K;) ve ↓ **دَمَرَهُمْ**, (M, TA,) mastar ismi **دُمُورٌ**, (K, TA,) ve K’ye göre **دَمَارٌ** [ki CK’de hazfedilmiştir] ve **دَمَارَةٌ**, fakat bu yanlıştır, (MF, TA,) çünkü bu üç mastar isminden ikincisi ve üçüncüsü, (TA,) yahut hepsi, (MF,) yukarıda açıklanan lâzım mânadaki **دَمَرَ**’ındır; (MF, TA;) O (Allah, M, TA) onu, yahut onu (şeyi), yahut onları helâk etti: (S, M, Mgh, Msb, K, *) yahut büsbütün helâk etti. (A, TA.) Ve **دمّر السَّيْلُ المَكَانَ** Sel, mekânı tahrip etti. (TA bir rivayetten.) -A2- **دمّر**, (TK,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (S, K,) O (avcı) vahşi hayvanlar kokusunu fark etmesin diye **قُتْرَة**’sini [yahut pusu-yerini] kürkle, yahut yumuşak kılla, [develerin,] tütsüledi. (S, K.) [Aşağıda ism-i fâile de bak.]

دامر اللَّيْلَ
3 **دامر اللَّيْلَ** دامر الليل (mecaz:) O, geceyi uykusuz geçirdi: (A:) yahut gecenin güçlüğüne yahut sıkıntısına katlandı, yahut göğüsledi, ve onu uykusuz geçirdi. (K.)

دَمِرٌ
**دَمِرٌ** دمر : iki yerde **دَامِرٌ**’e bak.

دَمْرَآءُ
**دَمْرَآءُ** دمرآء Az sütlü bir koyun, yahut dişi keçi. (K.) ― -b2- Ve yapılışı kısa olan (kimse). (TA.) -A2- Bir kadına ve başkalarına [yani bir topluluğa da, **جَمَاعَةٌ**, (TK,)] uygulanır: Başkalarının üzerine izinsiz girmeye alışkın; izinsiz olarak onların yanına giden yahut gelen. (K, * TA.)

دَمَارٌ
**دَمَارٌ** دمار , (S, A, Msb,) basit bir isimdir, (Msb,) ve ↓ **دَمَارَةٌ** (MF, TA) ve ↓ **دُمُورٌ**, (MF, [fakat 1’e bak,]) Helâk: (S, A, Msb, &c.:) yahut büsbütün helâk. (TA.) Şöyle dersin: **حَلَّ بِهِمُ الدَّمَارُ** Helâk [yahut büsbütün helâk] onların başına geldi. (A.) Ve **مَارَأَيْتَ وَدَبَارَتِهِ ↓ مِنْ خَسَارَتِهِ وَدَمَارَتِهِ** [Onun hatasından ve helâkinden ve yıkım hâlinden ne gördün?]. (T.)

دُمُورٌ
**دُمُورٌ** دمور : bir önceki paragrafı gör.

دَمَارَةٌ
**دَمَارَةٌ** دمار دماره دمارة : iki yerde **دَمَارٌ**’a bak.

دُمَارِىٌّ
**دُمَارِىٌّ** دمار دمارى دماري : **تَدْمُرِىٌّ**’ye bak.

دَامِرٌ
**دَامِرٌ** دامر İçinde hiçbir hayır bulunmayan, helâk hâlinde bir adam. (M.) Ve **رَجُلٌ خَاسِرٌ دَامِرٌ** (Yaakoob, T, M, A) ve ↓ **خَسِرٌ وَدَمِرٌ** (Lh, T, M) [sapan ve helâk olan bir adam]: Lh der ki, son ibaredeki ↓ **دَمِرٌ**, **خَسِرٌ**’e tâbi‘ taklidî bir ardıldır: fakat [ISd der ki,] ben zannederim ki **خَسِرٌ** fiilî bir sıfattır, ve **دَمِرٌ** sahiplik sıfatıdır. (M.) [Ayrıca خسر maddesine bak.]

دَامِرِىٌّ
**دَامِرِىٌّ** دامرى دامري : **تَدْمُرِىٌّ**’ye bak.

دَيْمُرِىٌّ
**دَيْمُرِىٌّ** ديمرى ديمري Keskin ve inatçı bir adam. (K.) [Ve böyledir **ذَيْمُرِىٌّ**, ona bak.]

تَدْمُرِىٌّ
**تَدْمُرِىٌّ** دمر تدمرى تدمري , bir adama uygulanır: Asîl olmayan, yahut bayağı. (M.) ― -b2- **يَرْبُوعٌ تَدْمُرِىٌّ** (T, S, M) ve **تُدْمُرِىٌّ** ve ↓ **دُمَارِىٌّ** (M) Küçük ve kısa olan bir jerboa: (S:) yahut kötü yapılı, (T, M,) kırık tırnaklı, (M,) ve sert etli: (T, TA:) yahut jerboaların **مَاعِز** denilen türü; kısa ve küçük, bacaklarında tırnak bulunmayan, ve çabuk yakalanmayan: **شُفَارِىّ**’den daha küçüktür: (M:) bu sonuncu onun **ضَأْن**’ıdır; ve bacağının ortasında, horozun mahmuzunun yerinde, bir tırnağa sahip olmakla nitelenir. (T.) ― -b3- Bundan dolayı, (TA,) **أُذُنٌ تَدْمُرِيَّةٌ** (farzedilen mecaz:) Küçük bir kulak. (K.) -A2- Herhangi biri: şu sözde olduğu gibi, **مَا فِى الدَّارِ تَدْمُرِىٌّ** (Fr, T, K *) ve **تُدْمِرِىٌّ** (K) ve ↓ **دَامِرِىٌّ** (A, TA) [Evde herhangi biri yoktur]; **تَأْمُرِىٌّ** vb. gibi. (TA.) Güzel bir kadın hakkında da şöyle denir: **مَا رَأَيْتُ تَدْمُرِيًّا أَحْسَنَ مِنْهَا**, (K, TA,) yani [ondan daha güzel] herhangi birini görmedim. (TA.) -A3- **تَدْمُرَيَّةٌ**, **سَلُوقِيَّة** denilenlerden olmayan ve **كُرْدِيَّة** denilenlerden olmayan bazı köpeklerin bir adıdır. (M.)

مُدَمَّرٌ
**مُدَمَّرٌ** مدمر Vahşi hayvanlar kokusunu fark etmesin diye **قُتْرَة**’sini [yahut pusu-yerini] kürkle, yahut yumuşak kılla, (M, A,) develerin, (M,) tütsüleyen bir avcı. (M, A.) ― -b2- Ve bundan dolayı, yahut avın üzerine fark edilmeden atıldığı ve [sanki] izinsiz olarak (mecaz:) Usta, yahut mahir bir avcı. (A.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَمَرَ
دَمَرَ U ( n. ac. دَمَاْر 22 ,  دَمَاْرَة 22t ,  دُمُوْر 27 ),
a.  Perished, came to nought.

b.  [ 'Ala ], Intruded or burst in upon.

دَمَّرَ
دَمَّرَ II
a.  [ acc. or 'Ala ], Destroyed, exterminated, annihilated.

b.  Fumigated his hiding-place with burnt hair ( hunter ).

دَاْمَرَ
دَاْمَرَ III ,
a.  Passed the night awake or watching.

تَدَمَّرَ
تَدَمَّرَ V
a.  [ 'Ala ], Murmured, grumbled at.

b.  Got angry.

دَاْمِر
دَاْمِر 21 ,
a.  Loser.

b.  Small hooded cloak or cape. - دَمَاْر 22 ,  دَمَاْرَة 22t ,  دُمُوْر 27 , Perdition, ruin, destruction.

تَدْمُر
تَدْمُر
a.  Palmyra.

##### Türkçe

دَمَرَ
**دَمَرَ** U (isim-fiil: **دَمَاْر** 22, **دَمَاْرَة** 22t, **دُمُوْر** 27),
a. Helâk oldu, hiçliğe vardı.

b. [ **'Ala** ], üzerine dadandı yahut üzerine baskın yaptı.

دَمَّرَ
**دَمَّرَ** II
a. [ mef‘ûl ile yahut **'Ala** ile ], yıktı, kökünü kazıdı, yok etti.

b. (avcı) gizlendiği yeri yanmış kılla tütsüledi.

دَاْمَرَ
**دَاْمَرَ** III,
a. Geceyi uyanık yahut gözetleyerek geçirdi.

تَدَمَّرَ
**تَدَمَّرَ** V
a. [ **'Ala** ], -e karşı homurdandı, söylenip durdu.

b. Öfkelendi.

دَاْمِر
**دَاْمِر** 21,
a. Ziyan eden.

b. Küçük kapüşonlu pelerin yahut omuzluk. - **دَمَاْر** 22, **دَمَاْرَة** 22t, **دُمُوْر** 27, helâk, yıkım, tahrip.

تَدْمُر
**تَدْمُر**
a. Palmira.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

دمر
دَمَرَ - يَدْمُرُ - دَمَّرَ - يُدَمِّرُ - تَدْمِيْر
دَمَرَ - يَدْمُرُ + الكائن أو الشيء: يتخرب بناؤه بشكل كبير فلا يبقى منه إلا أجزاء قليلة مبنية
دَمَرَ - يَدْمُرُ + الشيء + على الكائن: يتخرب بشكل كبير عليه فلا يبقى له منه ما ينفعه
دَمَّرَ - يُدَمِّرُ: على وزن " فَعَّلَ " من " دَمَرَ - يَدْمُرُ ": يجعله " يَدْمُرُ " على وجه التكرار والشدة: يؤثر عليه بقوة ضاربة أو ساحقة فتؤدي إلى تغيير كبير في بنائه، فيتخرب بناؤه بشكل كبير فلا يبقى منه إلا أجزاء قليلة مبنية
تَدْمِيْر: اسم فعل " دَمَّرَ - يُدَمِّرُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التخرب والاهتراء والوهن وضعف التماسك الذاتي"، وهي:
تَبِرَ - يَتْبَرُ، دَمَرَ - يَدْمُرُ، خَرِبَ - يَخْرَبُ (خَرَبَ - يَخْرُبُ)، نَقَضَ - يَنْقِضُ، وَهَى - يَهِي (وَهِيَ - يَهِي)، وَهَنَ - يَهِنُ
دمر + كائن + شيئاً
دمر ما يصنع دمر ما يعرش دمر كل شيء فلا يرى إلا مساكنهم	﴿وأورثنا القوم الذين كانوا يستضعفون مشارق الأرض ومغاربها التي باركنا فيها وتمت كلمة ربك الحسنى على بني إسرائيل بما صبروا ودمرنا ما كان يصنع فرعون وقومه وما كانوا يعرشون (137)﴾ الأعراف ﴿تدمر كل شيء بأمر ربها فأصبحوا لا يرى إلا مساكنهم كذلك نجزي القوم المجرمين (25)﴾ الأحقاف
دمر الأقوام	﴿ثم دمرنا الآخرين(172)﴾ الشعراء ﴿ثم دمرنا الآخرين(136)﴾ الصافات
دمر القرية ( التجمع السكاني)	﴿وإذا أردنا أن نهلك قرية أمرنا مترفيها ففسقوا فيها فحق عليها القول فدمرناها تدميرا (16)﴾ الإسراء ﴿فقلنا اذهبا إلى القوم الذين كذبوا بآياتنا فدمرناهم تدميرا (36)﴾ الفرقان
	﴿أفلم يسيروا في الأرض فينظروا كيف كان عاقبة الذين من قبلهم دمر الله عليهم وللكافرين أمثالها(10)﴾ محمد ﴿فانظر كيف كان عاقبة مكرهم أنا دمرناهم وقومهم أجمعين(51)﴾ النمل
دمر +كائن + شيئاً + على كائن
﴿أفلم يسيروا في الأرض فينظروا كيف كان عاقبة الذين من قبلهم دمر الله عليهم وللكافرين أمثالها(10)﴾ محمد
تدمير
﴿وإذا أردنا أن نهلك قرية أمرنا مترفيها ففسقوا فيها فحق عليها القول فدمرناها تدميرا (16)﴾ الإسراء ﴿فقلنا اذهبا إلى القوم الذين كذبوا بآياتنا فدمرناهم تدميرا (36)﴾ الفرقان
مختار الصحاح
● [دمر] د م ر: الدَّمَارُ الهلاك يقال دَمَّرَهُ الله تَدْمِيرا و دَمَّرَ عليه بمعنى ودمر أي دخل بغير إذن وفي الحديث ﴿من سبق طرفه استئذانه فقد دمر﴾ وبابه دخل و تَدْمُر بلد بالشام
الراغب
دمر
- قال: }فدمرناهم تدميرا﴿[الفرقان/36]، وقال:﴾ثم دمرنا الآخرين﴿[الشعراء/172]،﴾ودمرنا ما كان يصنع فرعون وقومه وما كانوا يعرشون﴿[الأعراف/137]، والتدمير: إدخال الهلاك على الشيء، ويقال: ما بالدار تدمري (أي: أحد، وانظر: المجمل 2/335)، وقوله تعالى:﴾دمر الله عليهم{ [محمد/10]، فإن مفعول دمر محذوف.
ملخص اللسان
1.     وقد دَمَرَ عليهم يَدْمُرُ دَمْراً ودُمُوراً: دخل بغير إِذن، وقيل:  هجم، وهو نحو ذلك؛ وهو الدُّمُورُ،
2.     من  سبق طَرْفُه استئذانَه فقد دَمَر أَي هَجَمَ ودخل بغير إِذن،
3.     وهو من  الدَّمارِ الهلاكِ لأَنه هجوم بما يكره،
4.     الدَّمارُ: اسْتِئْصالُ الهلاك.
5.     دَمَرَ القوم يَُدْمُرونَ دَماراً:  هلكوا. ودَمَرَهُمُ الله ودَمَّرَهُمْ  تَدْمِيراً  دَمَّرَه تدميراً ودَمَّرَ عليه بمعنى؛ ويروى: دَفَنَ  المكانَ، والمراد منها دُرُوسُ الموضع وذهابُ أَثره.
6. ورجلٌ دَامِرٌ: هالك لا  خير فيه
7.     ودَمَرَهُم: مَقَتَهُم،
8.    ويوصف الرجل اللئيم  بالتَّدْمُرِيّ.
لسان العرب
● - دمر: الدَّمارُ: اسْتِئْصالُ الهلاك. دَمَرَ القوم يَُدْمُرونَ دَماراً:  هلكوا. ودَمَرَهُم: مَقَتَهُم، ودَمَرَهُمُ الله ودَمَّرَهُمْ  تَدْمِيراً. وفي التنزيل العزيز: فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً؛ يعني به فرعون وقومه  الذين مُسِخُوا قِرَدة وخنازير؛ ودَمَّرَ عليهم كذلك. وفي حديث ابن عمر:  قد جاء السَّيْلُ بالبَطْحاء حتى دَمَّرَ المكانَ الذي كان يصلي فيه أَي  أَهلكه. يقال: دَمَّرَه تدميراً ودَمَّرَ عليه بمعنى؛ ويروى: دَفَنَ  المكانَ، والمراد منها دُرُوسُ الموضع وذهابُ أَثره. ورجلٌ دَامِرٌ: هالك لا  خير فيه. يقال: رجلٌ خاسِرٌ دامِرٌ؛ عن يعقوب. كَدَابِرٍ، وحكى اللحياني  أَنه على البدل وقال: خَسِرٌ ودَمِرٌ ودَبِرٌ فأَتبعوهما خَسِراً؛ قال  ابن سيده: وعندي أَن خَسِراً على فعله ودَمِراً ودَبِراً على النسب. وما  رأَيت من خَسَارَتِهِ ودَمَارَتِهِ ودَبارَته.  وقد دَمَرَ عليهم يَدْمُرُ دَمْراً ودُمُوراً: دخل بغير إِذن، وقيل:  هجم، وهو نحو ذلك؛ ومنه قوله في الحديث: من نظر من صِيْرِ باب فقد دَمَرَ؛  قال أَبو عبيد وغيره: دَمَرَ أَي دخل بغير إِذن، وهو الدُّمُورُ، وقد  دَمَرَ يَدْمُرُ دُمُوراً ودَمَقَ دَمْقاً ودُمُوقاً. وفي الحديث أَيضاً: من  سبق طَرْفُه استئذانَه فقد دَمَر أَي هَجَمَ ودخل بغير إِذن، وهو من  الدَّمارِ الهلاكِ لأَنه هجوم بما يكره، وفي رواية: من اطَّلَعَ في بيت قوم  بغير إِذنهم فقد دَمَر، والمعنى أَن إِساءَة المُطَّلِع مثلُ إِساءة  الدامر.  والمُدَمِّرُ: الصائد يُدَخِّنُ في قُتْرَتِه للصيد بأَوْبارِ الإِبل  كيلا تجد الوَحْشُ رِيحُه، وفي الصحاح: وتدمير الصائد أَن يُدَخِّنَ  قُتْرَتَهُ؛ وقال أَوْسُ ابن حَجَرٍ:  فَلاقَى عليها، من صَبَاحَ، مُدَمِّراً  لِنَامُوسِهِ من الصَّفيحِ سَقَائِفُ  (* قوله «من الصفيح» كذا بالأصل، ومثله في الأساس، والذي في الصحاح بين  الصفيح).  والدُّمارِيُّ والتَّدْمُرِيُّ والتُّدْمُريُّ من اليرابيع: اللَّئِيمُ  الخِلْقَةِ المكسورُ البَراثِنِ الصُّلْبُ اللَّحْمِ، وقيل: هو الماعز  ومنها وفيه قِصَرٌ وصِغَرٌ ولا أَظفار في ساقيه ولا يدرك سريعاً، وهو أَصغر  من الشُّفارِيِّ؛ قال:  وإِنِّي لأَصْطادُ اليَرابِيعَ كُلَّها:  شُفَارِيَّها والتَّدْمُرِيَّ المُقَصِّعَا  قال: وأَما ضَأْنُها فهو شُفَارِيُّها، وعلامة الضأْن فيها أَن له في  وسط ساقه ظفراً في موضع صِيْصِيَةِ الديك. ويوصف الرجل اللئيم  بالتَّدْمُرِيّ. ابن سيده: والتَّدّمُرِيُّ اللئيم من الرجال. والتَّدْمُرِيَّةُ من  الكلاب: التي ليست بِسَلُوقِيَّةٍ ولا كدْرِيَّة.  وتَدْمُرُ: مدينة بالشام؛ قال النابغة:  وخَيِّسِ الجِنَّ إِنِّي قد أَذِنْتُ لهم  يَبْنُونَ تَدْمُرَ بالصُّفَّاحِ والعَمَدِ  الفراء عن الدُّبَيْرِيَّةِ: يقال ما في الدار عَيْنٌ ولا عَيِّنٌ ولا  تَدْمُرِيٌّ ولا تُدْمُرِيٌّ ولا تامُورِيٌّ ولا دُبِّيٌّ ولا دِبِّيٌّ  بمعنى واحد.
مقاييس اللغة:
(دمر)  الدال والميم والراء أصلٌ واحد يدلُّ على الدُّخول في البيت وغيرِه. يقال دَمَرَ الرّجُل بيتَه، إذا دَخَلَه. وفرَقَ ناسٌ بين أن يكون دخولُه بإذْنٍ أو غير إذْن، فقال أبو عُبيد في حديث النبي عليه الصلاة والسلام: "مَن اطَّلَعَ في بيتِ قومٍ بغير إذْنٍ فقد دمر"، أي دخل. قال أبو عبيد: هذا إذا كان بغير إذْن، فإن كان بإذنٍ فليس بدُمُور. وهذا تفسيرٌ شرعيّ، وأمّا قِياس الكلمة فما ذكرناه أوَّلاً. ومنه قول أوس:
فلاقَى عليه من صُبَاحَ مُدَمِّراً *** لناموسه من الصَّفيحِ سَقائفُ([4])
قال الشّيبانيُّ والأصمعيُّ: المدمِّر الداخل في القُتْرة. ويقال دَمَر القُنفذُ إذا دخَلَ جُحْره. وقال ناسٌ: المدَمّر الصّائد يدخِّن بأوبار الإبلِ وغيرِها حتّى لا يَجد الصَّيدُ رِيحَه. والذي عندنا أنّ المدمّر هو الدّاخِلُ قُتْرتَه، فإِذا دخَلَها دَخّن. وليس المدمِّر من نعت المُدَخِّن، والقياس لا يقتضيه. وقال الله تعالى([5]): ﴿دَمَّرَ اللهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا﴾ [محمد 10]. والدَّمار: الهلاك. ويقال إن التّدْمُرِيَّ: ضَربٌ من اليَرابيع. فإِن كان صحيحاً فهو القياس، لأنه يدمِّر في جِحَرَتِه.
القاموس المحيط:
الدُّمُورُ والدَّمارُ والدَّمارَةُ الإِهلاكُ،كالتَّدْمِيرِ.ودَمَرَ دُمُوراً دَخَلَ بغيرِ إذنٍ، وهجم هجومَ الشَّرِّ.وتَدْمُرُ، كتَنْصُرُ بنتُ حسانَ بنِ أُذَيْنَةَ، بها سُمِّيتْ مدينَتُها.والتَّدْمُرِيُّ فرسٌ لبني ثعلَبَة بنِ سعدٍ، واللئيمُ.وما به تَدْمُرِيٌّ، ويضمُّ، أي أحدٌ. ويقال للجميلَةِ " ما رأيتُ تَدْمُرِيّاً أحسنَ منها " .وأُذُنٌ تَدْمُرِيَّةٌ صغيرةٌ.والدمْراءُ الشاةُ القليلةُ اللبنِ، والهَجُومُ من النِّساءِ وغيرِهِنَّ.ودُمَّرُ، كسُكَّرٍ عَقَبَةٌ بِدِمَشْقَ.وتَدْميرُ الصائِدِ أن يُدَخِّنَ قُتْرَتَه بالوَبَرِ، لِئَلاَّ يَجِدَ الوحْشُ ريحَهُ.
ودامَرْتُ الليلَ: كَابَدْتُهُ وسَهِرْتُهُ.وإنه لَدَيْمُرِيٌّ: حديدٌ عَلِقٌ.ودَميرةُ، كسفينةٍ: قَرْيتان بالسَّمَنُّودِيَّةِ، من إحداهُما عبدُ الوهابِ بنُ خَلَفٍ، وعبدُ الباقي بنُ الحسنِ: محدِّثانِ.
تاج العروس:
د م ر
الدُّمُورُ بالضَّمّ والدَّمَارُ والدَّمَارَةُ بفتحهما : الإِهلاكُ . يقال : دَمَرَهم اللهُ دُمُوراً أَي أَهْلَكَهُم والدَّمَارُ والدَّمَارةُ : اسْتِئصالُ الهَلاكِ . دَمَرَ القَوْمُ يَدْمُرُونَ دَمَاراً : هَلَكُوا . كالتَّدْمِيرِ . يقال : دَمَرَهُم اللهُ ودََّرهم . وفي الكِتَاب العزيز " فَدَمَّرْناهُم تَدْمِيراً " يعني به فِرْعَوْنَ وقَومَه الذين مُسِخُوا قِرَدَةً وخَنَازِيَر . ودَمَّر عليهم كذلك . وفي حديث ابن عمر " قد جاءَ بالبَطْحَاءِ حَتّى دَمَّرَ المكانَ الذي كان يُصَلِّي فيه " أَي أَهلَكَه . هكذا جاء هذَا البابُ مُتَعِّدياً بنفسه وبالتَّضْعِيف ولازِماً كما في المحكم وغَيْره . وقال شيخنا : فيه تَْسِير اللاّزم بالمُتَعَدِّي ولا دَاعِيَ له والمصادِرُ الثّلاثَة كلّها من اللاَّزم فالأَوْلَى أَن يَقُول : الدَّمَارُ : الهَلاَكُ كما قال غَيْره ثم قال : وأَشدُّ منه في الإِيهام والوُقوعِ في الأَوهامِ بعد قوله كالتَّدْمِير فهو صَرِيح في أَن دَمَرَ الثُّلاثِيّ يكون مُتَعدِّياً ولا قائِلَ به . بل دَمَرَ كَنصَر : هَلَكَ . ودَمَّرَه تَدْمِيراً : أَهْلَكَه كما في الصحاح والمصباح وغيرهما انتهى
وأَنت خَبِير بأُنَّ المُصَنِّفَ تابِعٌ لابْنِ سِيدَه في إيرَادِ عِبَارَته غَالبِاً وهو قد صَرَّحَ بأَنَّ دَمَرَ الثلاثيّ يأْتِي مُتَعِّدياً بنَفْسه ولازِماً . ومن مصادره الدُّمُور والدَّمارُ . والدَّمارة من مصادر دمر اللاّزم فلا يتَوَجَّه المَلاَمُ للمُصنِّف إلَّا من حيثُ إنه خَلَطَ المصادرَ ولم يُصَرِّح بما هو المَشْهُور في الباب وهو كَوْنُه لازماً وإلاّ فتَفْسِيرُه بالإِهلاك في محَلِّه كما نقلْناه فتَأَمَّلْ . وفي الأَساس ؛ التَّدْمِير : الإهلاكُ المُسْتَأْصِلُ . ودَمَرَ عليهم دُمُوراً بالضَّمّ ودَمْراً بفتح فسُكون : دَخَل عليهم بغَيْرِ إذْنِ وقيل : هَجَمَ هجُوُمَ الشَّرِّ وهو نَحْو ذلك ومنه الحَدِيث : " مَنْ نَظَرَ من صِيرِ بابٍ فقدْ دَمَرَ " قال أَبو عُبَيْد وغَيْرُه : أَي دَخَلَ بغيرِ إذْنِ ومثلُه دَمَقَ دُمُوقاً ودَمْقاً . وفي حديثٍ آخر : " مَنْ سَبَقَ طَرْفُه استْئْذانَه فقد دَمَرَ " أَي هَجَمَ ودَخَلَ بغير إذْن وهو من الدَّمَار : الهَلاكِ لأَنه هُجومٌ بما يُكرَه . وفي رِوَايَة : " من اطَّلَعَ في بَيْتِ قومٍ بغيرِ إذْنِهم فقد دَمَرَ " . والمعنَى : إن إساءَة المُطَّلِع مثِلْ إساءَةِ الدَّامِر . ومن سجعات الأساس : إِذَا دَخَلْتَ الدُّوَر فإيَّاك والدُّمُورَ . وتَدْمُرُ كتَنْصُر : بنْتُ حَسّانَ ابنِ أُذَيْنَةَ بها سُمِّيتْ مَدِينَتُها بالشَّام . قال النّابِغَة :
وخَيِّسِ الجِنَّ إنّي قد أذِنْتُ لهم ... يَبْنُون تَدْمُرَ بالصُّفَّاحِ والعَمَدِ والتَّدْمُرِيُّ بفتح الأَوّل وضمّ الثّالِث : فَرسٌ لِبَني ثَعْلَبَةَ بن سَعْد بن ذُبْيانَ نقله الصِّغانيّ تَشْبِيهاً لها بِجِنْسٍ من اليَرابِيع يقال له التَّدْمُرِيّ كما نُبَيِّنه . وفي المحكم : التَّدْمُرِيُّ : اللَّئيِمُ من الرِّجَال . ويقال : مَا بِه - ونقل الفَرّاءُ عن الدُبَيْرِيّة : ما في الدّار - تَدْمُرِيٌّ ويُضَمُّ أَوّلُه وكذلِك دَامِرِيّ كما في الأَساس أَي أَحَدٌ . وكذلك لاعَيْنٌ ولا تامُورِيّ ولا دُبِّيّ وقد تَقَدَّم شيءٌ من ذلك . ويُقَالُ لِلجَمِيلَة : ما رأَيتُ تَدْمُرِيّاً أَحْسَنَ منها أَي أحداً . وأُذُنٌ تَدْمُرِيَّةٌ : صَغِيرَةٌ على التَّشْبِيه . والدَّمْرَاءُ : الشَّاةُ القَلِيلةُ اللَّبَنِ . وهي أيضاً القَصِيرَةُ الخِلْقَةِ . والدَّمْرَاءُ : الهَجُومُ من النّساءَ وغضيْرِهِنّ من غير إذْنٍ . ودُمَّرُ كسُكَّر : عَقَبَةٌ بدِمَشْقَ مُشِرفةٌ على غُوطَتِها . ومن المَجَاز : يقال للصَّائد المَاهِر هو مُدَمِّر وتَدْميرُ الصائِدِ : أَن يُدَخِّنَ قُتْرَتَه بالوَبَرِ لَئِلاّ يَجِدَ الوَحْشُ رِيحَهُ لأنَّه يَهْجُم عليه بغَيْر إذْنٍ ولا يُحَسُّ به . ومن المَجَاز : دَاَمَرْتُ اللَّيْلَ كلَّه أَي كابَدْتُهُ وسَهِرْتُه . وفي الأساس : قضَيتْهُ بالسَّهَر . ويقال : إنه لَدَيْمُرِيٌّ أَي حَدِيدٌ عَلِقٌ ككَتِف . ودَمِيرَةُ كسَفِينَةٍ : قَرْيَتَانِ بمصر بالسَّمَنُّودِيَّةِ القِبْلِيَّة والبَحرِيّة وقد يُضَاف إليهما بَعضُ الكُفُورِ فيطلق على الكُلِّ الدَّمَائر . من إحداهُمَا أبُو أيُّوبَ عبدُ الوهَّابِ بن خلف بن عُمَر بن يزِيدَ بن خلفٍ الدَّمِيريّ تُوفيِّ بها بعد سنة 270 قاله ابن يُونس . وعبدُ الباقي بن الحَسَنِ الدَّميريّ محدثِّانِ . قلْت : ومِمّن نَزَل الدَّميرَة وانْتَسَب إليها أبو غَسّانَ مالِكُ بن يَحْيَى بن مالِكِ بن كبر بن راشدِ الهَمْدَانِيّ انتقل من الكوفة إلى الدَّمِيرة وسَكَنَ بها وكان يَقْدمُ فُسْطَاطَ مصر أحياناً فيحدِّث بها تُوفِّيَ سنة 274 ، وأبو الحسن عليُّ بن الحَسَن بن عَلِيّ بن المُثَنَّى بنِ زِيادٍ الدَّمِيرِيّ بَغْدَادِيّ قَدِم مصرَ وتُوفِّيَ بدَمِيرةَ سنة 259 . وأحمدُ بن إسحاق الدَّمِيرِيّ المِصريّ رَوَى عنه الطَّبَرَانيّ في المُعْجم . ومن المُتَأَخِّرين من أَهْل الدَّمِيرِة : الكَمَالُ الدَّمِيرِيّ صاحِبُ حَيَاةِ الحَيَوَان وترجمته مَعْلُومة وعَبْدُ الرّحِيم بنُ عبد المُنْعم بن خَلَف الدَّمِيريّ مِمّن رَوَى عنه أبو الحرم القَلاَنسيّ
ومما يستدرك عليه :
رجلٌ دَامرٌ : هالِكٌ لا خَيْرَ فِيه . يقال : رَجُلٌ خَاسِرٌ دَامِرٌ عن يَعْقُوبَ كدَابِرٍ وحَكَى اللِّحْيَانيّ أنَّه على البَدَل وقال : خَسِرٌ ودَبِرٌ ودَمِرٌ فأَتْبَعُوهما خَسِراً قال ابنٌ سِيدَه : وعندي أَنَّ خَسِراً على فَعِله ودَمِراً ودَبِراً على النَّسَب وما رأيتُ من خَسَارَتِه ودَمارَته ودَبَارتَه . والدُّمَارِيّ بالضَّمّ والتَّدْمُرِيّ بالفَتْح ويُضَمّ : من اليَرابيعِ : اللّئيمُ الخِلْقةِ المَكْسورُ البَراثِنِ الصُّلْبُ اللَّحْمِ . وقيل : هو المَاعِزُ منها وفيه قِصَرٌ وصِغَرٌ ولا أَظفارَ في ساقَيْه ولا يُدْرَك سَرِيعاً وهو أصغَرُ من الشُّفَارِيّ قال :
وإنّي لأَصْطادُ اليَرابِيعَ كُلَّها ... شُفارِيَّهَا والتَّدْمُرِيَّ المُقَصِعَا قال : وأمَّا ضَأْنُها فهو شُفَارِيُّها وعَلامةُ الضَّأْن فيها أَنّ له في وَسِط ساقِه ظُفراً في مَوْضِعِ صِيصِيَة الدِّيك . والتَّدْمُرِيَّة من الكِلاب : التي ليست بسَلُوِقَّيةٍ ولا كُدْرِيَّةٍ . وتُدْمِير : بلدٌ بالأَندلس سكنها أهلُ تُدْمِيرِ مصرَ فسُمِّيَت بهم كغَيِرها من أَكثِر بلادِ الأندلس . ودمرو الخَمَّارة : قرية بمصر بالغَرْبِيَّة

##### Türkçe

دمر
**دَمَرَ - يَدْمُرُ - دَمَّرَ - يُدَمِّرُ - تَدْمِيْر**
**دَمَرَ - يَدْمُرُ** + varlık veya şey: yapısı büyük ölçüde harap olur; ondan ancak az sayıda yapılmış parça kalır.
**دَمَرَ - يَدْمُرُ** + şey + varlık üzerine: onun üzerinde büyük ölçüde harap olur; ondan kendisine yarayacak bir şey kalmaz.
**دَمَّرَ - يُدَمِّرُ**: “**فَعَّلَ**” vezninde, “**دَمَرَ - يَدْمُرُ**”dan: onu, tekrar ve şiddet yönüyle “**يَدْمُرُ**” kılar: ona vurucu veya ezici bir güçle tesir eder; bu da yapısında büyük bir değişikliğe götürür; böylece yapısı büyük ölçüde harap olur; ondan ancak az sayıda yapılmış parça kalır.
**تَدْمِيْر**: fiil ismi “**دَمَّرَ - يُدَمِّرُ**”un.

Ve lafız, “**التخرب والاهتراء والوهن وضعف التماسك الذاتي**” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**تَبِرَ - يَتْبَرُ**، **دَمَرَ - يَدْمُرُ**، **خَرِبَ - يَخْرَبُ** (**خَرَبَ - يَخْرُبُ**)، **نَقَضَ - يَنْقِضُ**، **وَهَى - يَهِي** (**وَهِيَ - يَهِي**)، **وَهَنَ - يَهِنُ**

دمر + varlık + bir şeyi
Demer, yaptığı şeyi; demer, yükselttiği şeyi; her şeyi demer; artık ancak meskenleri görülür	﴿Ve yeryüzünün doğularına ve batılarına, içinde bereket kıldığımız (yerlere), zayıf görülen kavmi mirasçı kıldık; sabrettikleri için Rabbinin İsrailoğulları üzerindeki güzel sözü tamamlandı; Firavun’un ve kavminin yapmakta olduklarını ve yükseltmekte olduklarını yıktık (137)﴾ الأعراف ﴿Rablerinin emriyle her şeyi yıkar; böylece artık meskenlerinden başkası görülmez; işte suçlu kavmi böyle cezalandırırız (25)﴾ الأحقاف

Demer, kavimleri	﴿Sonra diğerlerini yıktık(172)﴾ الشعراء ﴿Sonra diğerlerini yıktık(136)﴾ الصافات

Demer, köyü (nüfus topluluğunu)	﴿Bir köyü helak etmek istediğimizde, onun şımarıklarına emrederiz de orada fısk ederler; böylece söz onun üzerine hak olur; onu yıkıp yıkarız (16)﴾ الإسراء ﴿“Öyleyse gidin, ayetlerimizi yalanlayan kavme”; böylece onları yıkıp yıktık (36)﴾ الفرقان

	﴿Yeryüzünde dolaşmadılar mı da kendilerinden öncekilerin akıbeti nasıl oldu diye bakmadılar mı? Allah onların üzerine yıktı; kâfirler için de benzerleri vardır(10)﴾ محمد ﴿Öyleyse bak: tuzaklarının akıbeti nasıl oldu; biz onları ve kavimlerini topluca yıktık(51)﴾ النمل

دمر + varlık + bir şeyi + bir varlık üzerine
﴿Yeryüzünde dolaşmadılar mı da kendilerinden öncekilerin akıbeti nasıl oldu diye bakmadılar mı? Allah onların üzerine yıktı; kâfirler için de benzerleri vardır(10)﴾ محمد

تدمير
﴿Bir köyü helak etmek istediğimizde, onun şımarıklarına emrederiz de orada fısk ederler; böylece söz onun üzerine hak olur; onu yıkıp yıkarız (16)﴾ الإسراء ﴿“Öyleyse gidin, ayetlerimizi yalanlayan kavme”; böylece onları yıkıp yıktık (36)﴾ الفرقان

مختار الصحاح
● [**دمر**] د م ر: **الدَّمَارُ** helâk oluş; “**دَمَّرَهُ الله** **تَدْمِيرا**” denir; ve “**دَمَّرَ عليه**” “ve yıktı” mânâsında; yani izinsiz girdi. Hadiste: ﴿Kim bakışı, izin istemesini geçerse, muhakkak **دمر** etmiştir﴾ ve babı “girdi”dir; ve **تَدْمُر** Şam’da bir beldedir.

الراغب
دمر
- Dedi: }فدمرناهم تدميرا﴿[الفرقان/36]، ve dedi:﴾ثم دمرنا الآخرين﴿[الشعراء/172]،﴾ودمرنا ما كان يصنع فرعون وقومه وما كانوا يعرشون﴿[الأعراف/137]؛ ve **التدمير**: helâki şeye sokmaktır; ve denir: “**ما بالدار تدمري**” (yani: biri; bkz.: **المجمل** 2/335). Ve Yüce Allah’ın sözü:﴾دمر الله عليهم{ [محمد/10]؛ çünkü **دمر**’in mef’ûlü hazfedilmiştir.

ملخص اللسان
1.     Ve “**دَمَرَ عليهم يَدْمُرُ دَمْراً ودُمُوراً**”: izinsiz girdi; ve denildi: baskın yaptı; bu ona benzer; ve bu **الدُّمُورُ**dur.
2.     “Kim bakışı, izin istemesini geçerse, muhakkak **دَمَر** etmiştir”; yani baskın yaptı ve izinsiz girdi.
3.     Ve o, **الدَّمارِ** (helâk)tan(dır); çünkü o, hoşlanılmayan bir şeyle baskındır.
4.     **الدَّمارُ**: helâkın kökünü kazımasıdır.
5.     “**دَمَرَ القوم يَُدْمُرونَ دَماراً**”: helak oldular. Ve “**دَمَرَهُمُ الله**” ve “**دَمَّرَهُمْ تَدْمِيراً**”; “**دَمَّرَه تدميراً**” ve “**دَمَّرَ عليه**” mânâsında; ve rivayet edilir: “mekânı gömdü”; murad: yerin silinmesi ve eserinin gitmesidir.
6.     Ve “**رجلٌ دَامِرٌ**”: helak olmuş, içinde hayır olmayan.
7.     Ve “**ودَمَرَهُم**”: onlara buğzetti.
8.     Ve alçak adam, **بالتَّدْمُرِيّ** ile vasfedilir.

لسان العرب
● - دمر: **الدَّمارُ**: helâkın kökünü kazımasıdır. “**دَمَرَ القوم يَُدْمُرونَ دَماراً**”: helak oldular. Ve “**ودَمَرَهُم**”: onlara buğzetti. Ve “**ودَمَرَهُمُ الله ودَمَّرَهُمْ تَدْمِيراً**”. Aziz tenzilde: “**فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً**”; bununla Firavun’u ve kavmini, maymunlara ve domuzlara çevrilenleri kasteder; ve “**ودَمَّرَ عليهم**” da böyledir. İbn Ömer hadîsinde: “Sel, Bathâ ile geldi; nihayet onun namaz kıldığı yeri **دَمَّرَ** etti”; yani onu helâk etti. Denir: “**دَمَّرَه تدميراً**” ve “**دَمَّرَ عليه**” mânâsında; ve rivayet edilir: “mekânı gömdü”; murad: yerin silinmesi ve eserinin gitmesidir. Ve “**رجلٌ دَامِرٌ**”: helak olmuş, içinde hayır olmayan. Denir: “**رجلٌ خاسِرٌ دامِرٌ**”; Yakub’dan. **كَدَابِرٍ**; ve Lihyânî, onun بدل üzere olduğunu nakletti ve dedi: “**خَسِرٌ ودَمِرٌ ودَبِرٌ**” diye; sonra ikisini “**خَسِراً**” ile tâbi kıldılar. İbn Sîde dedi: Bana göre “**خَسِراً**” fiili üzerinedir; “**ودَمِراً ودَبِراً**” ise nisbet üzerinedir. Ve onun “**خَسَارَتِهِ ودَمَارَتِهِ ودَبارَته**”sinden bir şey görmedim. Ve “**وقد دَمَرَ عليهم يَدْمُرُ دَمْراً ودُمُوراً**”: izinsiz girdi; ve denildi: baskın yaptı; bu ona benzer; hadisteki “**من نظر من صِيْرِ باب فقد دَمَرَ**” sözü de bundandır; Ebû Ubeyd ve başkaları dedi: “**دَمَرَ**” yani izinsiz girdi; bu **الدُّمُورُ**dur. Ve “**وقد دَمَرَ يَدْمُرُ دُمُوراً ودَمَقَ دَمْقاً ودُمُوقاً**”. Hadiste ayrıca: “Kim bakışı, izin istemesini geçerse, muhakkak **دَمَر** etmiştir”; yani baskın yaptı ve izinsiz girdi; ve o, **الدَّمارِ** (helâk)tan(dır); çünkü o, hoşlanılmayan bir şeyle baskındır. Bir rivayette: “Bir kavmin evine izinsiz bakan kimse muhakkak **دَمَر** etmiştir”; mânâ: bakanın kötülüğü, **الدامر**’in kötülüğü gibidir.
Ve **المُدَمِّرُ**: avcıdır; av için, vahşi onun kokusunu bulmasın diye, deve kıllarıyla **قُتْرَتِه** içinde tütsüler. Ve **الصحاح**’ta: avcının **تدمير**i, **قُتْرَتَه**’yi tütsülemesidir. Evs b. Hacer dedi:
فَلاقَى عليها، من صَبَاحَ، مُدَمِّراً
لِنَامُوسِهِ من الصَّفيحِ سَقَائِفُ
(* “**من الصفيح**” sözü: asılda böyle; **الأساس**’ta da böyledir; **الصحاح**’ta ise “بين الصفيح”).
Ve **الدُّمارِيُّ** ve **التَّدْمُرِيُّ** ve **التُّدْمُريُّ** yerbû‘lardan: yaratılışı alçak, pençeleri kırık, eti sert; ve denildi: o, keçidir; onda kısalık ve küçüklük vardır; bacaklarında tırnak yoktur; çabuk yakalanmaz; **الشُّفارِيّ**den daha küçüktür. Dedi:
وإِنِّي لأَصْطادُ اليَرابِيعَ كُلَّها:
شُفَارِيَّها والتَّدْمُرِيَّ المُقَصِّعَا
Dedi: Onun koyunu ise **شُفَارِيُّها**dır; onda koyunun alâmeti, bacağının ortasında horozun **صِيْصِيَة**si yerinde bir tırnağının olmasıdır. Ve alçak adam, **بالتَّدْمُرِيّ** ile vasfedilir. İbn Sîde: **التَّدّمُرِيُّ** erkeklerden alçak olandır. Ve **التَّدْمُرِيَّةُ** köpeklerden: **بِسَلُوقِيَّةٍ** de değil, **كدْرِيَّة** de değil olan.
Ve **تَدْمُرُ**: Şam’da bir şehirdir; Nâbiga dedi:
وخَيِّسِ الجِنَّ إِنِّي قد أَذِنْتُ لهم
يَبْنُونَ تَدْمُرَ بالصُّفَّاحِ والعَمَدِ
Ferrâ, **الدُّبَيْرِيَّة**’den: “Evde **عَيْنٌ** yok, **عَيِّنٌ** yok, **تَدْمُرِيٌّ** yok, **تُدْمُرِيٌّ** yok, **تامُورِيٌّ** yok, **دُبِّيٌّ** yok, **دِبِّيٌّ** yok” denir; hepsi bir mânâdadır.

مقاييس اللغة:
(**دمر**) **الدال** ve **الميم** ve **الراء** tek bir asıldır; evin ve başkasının içine girmeye delâlet eder. “Adam evine **دَمَرَ** etti” denir; yani ona girdi. Bir topluluk, girişin izinle mi izinsiz mi olduğuna dair ayırım yaptı; Ebû Ubeyd, Peygamber’in (ona salât ve selâm olsun) hadîsinde: “Bir kavmin evine izinsiz bakan kimse muhakkak **دمر** etmiştir”; yani girdi. Ebû Ubeyd dedi: Bu, izinsiz olursa böyledir; izinle olursa **دُمُور** değildir. Bu, şer‘î bir tefsirdir; kelimenin kıyası ise, önce zikrettiğimizdir. Ve Evs’ün sözü de bundandır:
فلاقَى عليه من صُبَاحَ مُدَمِّراً *** لناموسه من الصَّفيحِ سَقائفُ([4])
Şeybânî ve Asma‘î dedi: **المدمِّر** **القُتْرة**ye giren kimsedir. Ve denir: kirpi, inine girince **دَمَر** eder. Bir topluluk dedi: **المدَمّر** avcıdır; deve kılları ve başkasıyla tütsüler; ta ki av, onun kokusunu bulmasın. Bizim yanımızda ise **المدمّر**, **قُتْرتَه**’sine giren kimsedir; ona girince tütsüler. **المدمِّر**, tütsüleyenin sıfatından değildir; kıyas bunu gerektirmez. Ve Yüce Allah dedi([5]): ﴿**دَمَّرَ اللهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا**﴾ [محمد 10]. Ve **الدَّمار**: helâk. Ve denir ki **التّدْمُرِيَّ**: yerbû‘lardan bir türdür; eğer sahihse, o kıyastır; çünkü o, inlerinde **يدمِّر** eder.

القاموس المحيط:
**الدُّمُورُ** ve **الدَّمارُ** ve **الدَّمارَةُ**: helâk etme; **كالتَّدْمِيرِ**. Ve “**دَمَرَ دُمُوراً**”: izinsiz girdi; ve şerrin baskını gibi baskın yaptı. Ve **تَدْمُرُ**, **كتَنْصُرُ**: Hassân b. Üzeyne’nin kızı; onunla şehrine ad verildi. Ve **التَّدْمُرِيُّ**: Benî Sa‘d b. Sa‘lebe’ye ait bir attır; ve alçak (kimse). Ve “Onda **تَدْمُرِيٌّ** yoktur” denir; ve başı dammeli de gelir; yani biri. Ve güzel kadına: “Ondan daha güzel bir **تَدْمُرِيّاً** görmedim” denir. Ve “**أُذُنٌ تَدْمُرِيَّةٌ**”: küçük bir kulak. Ve **الدمْراءُ**: sütü az koyun; ve kadınlardan ve başkalarından izinsiz baskın (olan). Ve **دُمَّرُ**, **كسُكَّرٍ**: Dımaşk’ta bir geçittir. Ve avcının **تَدْمير**i: vahşi onun kokusunu bulmasın diye, **قُتْرَتَه**’yi kılla tütsülemesidir.
Ve “**ودامَرْتُ الليلَ**”: ona katlandım ve onu uykusuz geçirdim. Ve “O, elbette **لَدَيْمُرِيٌّ**dür”: sert, yapışkan. Ve **دَميرةُ**, **كسفينةٍ**: **السَّمَنُّودِيَّة**’de iki köy; ikisinden birinden Abdülvehhâb b. Halef ve Abdülbâkî b. Hasan: iki muhaddis.

تاج العروس:
د م ر
**الدُّمُورُ** (damme ile) ve **الدَّمَارُ** ve **الدَّمَارَةُ** (ikisi fetha ile): helâk etme. Denir: “Allah onları **دُمُوراً** ile **دَمَرَ** etti”; yani onları helâk etti. Ve **الدَّمَارُ** ve **الدَّمَارةُ**: helâkın kökünü kazımasıdır. “**دَمَرَ القَوْمُ يَدْمُرُونَ دَمَاراً**”: helak oldular; **كالتَّدْمِيرِ**. Denir: “Allah onları **دَمَرَ** etti ve **دََّرهم** etti.” Ve Kitab-ı Aziz’de: “**فَدَمَّرْناهُم تَدْمِيراً**”; bununla Firavun’u ve kavmini, maymunlara ve domuzlara çevrilenleri kasteder. Ve “**ودَمَّر عليهم**” da böyledir. İbn Ömer hadîsinde: “Bathâ ile geldi; nihayet onun namaz kıldığı yeri **دَمَّرَ** etti”; yani onu helâk etti. Bu bab, kendisiyle ve teşdîd ile müteaddî, ve lâzım olarak gelmiştir; **المحكم** ve başkalarında olduğu gibi. Şeyhimiz dedi: Burada lâzımı müteaddî ile tefsir vardır; buna gerek yoktur; üç masdarın hepsi lâzımdandır; daha evlâ olan, “**الدَّمَارُ**: helâk” demesidir; başkalarının dediği gibi. Sonra dedi: “**كالتَّدْمِير**” sözünden sonra, vehim ve yanlış anlamaya düşmede daha şiddetlisi şudur: bu, açıkça, üçlü **دَمَرَ**’ın müteaddî olacağını ifade eder; hâlbuki bunu söyleyen yoktur. Bilakis **دَمَرَ** (nasara gibi): helak oldu. Ve “**دَمَّرَه تَدْمِيراً**”: onu helâk etti; **الصحاح** ve **المصباح** ve başkalarında olduğu gibi; bitti.
Ve sen bilirsin ki müellif, çoğunlukla İbn Sîde’ye tâbidir; o ise, üçlü **دَمَرَ**’ın kendisiyle müteaddî ve lâzım geldiğini açıkça söylemiştir. Masdarlarından **الدُّمُور** ve **الدَّمارُ** vardır. Ve **الدَّمارة** lâzım **دمر**’in masdarlarındandır; bu sebeple müellife kınama, ancak masdarları karıştırması ve babda meşhur olanı, yani lâzım oluşunu, açıkça belirtmemesi yönündendir; yoksa onu helâk ile tefsiri yerindedir; bizim naklettiğimiz gibi; öyleyse düşün. Ve **الأَساس**’ta: **التَّدْمِير**: kökünden helâk edici helâk. Ve “**ودَمَرَ عليهم دُمُوراً**” (damme ile) ve “**ودَمْراً**” (fetha sonra sükûn ile): onların üzerine izinsiz girdi; ve denildi: şerrin baskını gibi baskın yaptı; bu ona benzer; hadisten: “Kim bir kapının aralığından bakarsa muhakkak **دَمَرَ** etmiştir.” Ebû Ubeyd ve başkası dedi: yani izinsiz girdi; ve benzeri “**دَمَقَ دُمُوقاً ودَمْقاً**”. Başka bir hadiste: “Kim bakışı, izin istemesini geçerse, muhakkak **دَمَرَ** etmiştir”; yani baskın yaptı ve izinsiz girdi; ve o, **الدَّمَار** (helâk)tan(dır); çünkü o, hoşlanılmayan bir şeyle baskındır. Bir rivayette: “Bir kavmin evine izinsiz bakan kimse muhakkak **دَمَرَ** etmiştir.” Mânâ: bakanın kötülüğü, **الدَّامِر**’in kötülüğü gibidir. Ve **الأساس**’ın secilerinden: “Evlere girdiğinde, sakın **الدُّمُور**dan.”
Ve **تَدْمُرُ** (tansuru gibi): Hassân b. Üzeyne’nin kızı; Şam’daki şehrine onunla ad verildi. Nâbiga dedi:
وخَيِّسِ الجِنَّ إنّي قد أذِنْتُ لهم ... يَبْنُون تَدْمُرَ بالصُّفَّاحِ والعَمَدِ
Ve **التَّدْمُرِيُّ** (evveli fetha, üçüncüsü damme ile): Benî Sa‘lebe b. Sa‘d b. Zübyân’a ait bir attır; Sığânî nakletti; onu, **التَّدْمُرِيّ** denilen yerbû‘ cinsine benzeterek; onu açıklayacağız. Ve **المحكم**’de: **التَّدْمُرِيُّ**: erkeklerden alçak olandır. Ve denir: “Onda **تَدْمُرِيٌّ** yoktur”; Ferrâ, **الدُبَيْرِيّة**’den nakletti: “Evde **تَدْمُرِيٌّ** yoktur”; ve evvelinin dammesi de gelir; ve yine **دَامِرِيّ**; **الأَساس**’ta olduğu gibi; yani biri. Ve yine “**لا عَيْنٌ**” ve “**تامُورِيّ**” ve “**دُبِّيّ**” de böyledir; bunun bir kısmı geçti. Ve güzel kadına: “Ondan daha güzel bir **تَدْمُرِيّاً** görmedim”; yani birini. Ve “**أُذُنٌ تَدْمُرِيَّةٌ**”: benzetme üzere küçük. Ve **الدَّمْرَاءُ**: sütü az koyun; ve o, yaratılışı kısa olandır. Ve **الدَّمْرَاءُ**: kadınlardan ve başkalarından izinsiz baskın (olan). Ve **دُمَّرُ** (sukkar gibi): Dımaşk’ta, Gûta’sına nazır bir geçittir. Mecazdan: mahir avcıya **مُدَمِّر** denir. Ve avcının **تَدْمير**i: vahşi onun kokusunu bulmasın diye, **قُتْرَتَه**’yi kılla tütsülemesidir; çünkü o, izinsiz baskın yapar ve hissedilmez. Mecazdan: “**دَاَمَرْتُ اللَّيْلَ كلَّه**”: yani ona katlandım ve onu uykusuz geçirdim. **الأَساس**’ta: onu uykusuzlukla geçirdim. Ve denir: “O, elbette **لَدَيْمُرِيٌّ**dür”; yani sert, yapışkan; **كَكَتِف** gibi. Ve **دَمِيرَةُ** (safîna gibi): Mısır’da **السَّمَنُّودِيَّة**’de iki köy; kıble ve bahri; bazen onlara bazı köyler eklenir; böylece hepsine **الدَّمَائر** denir. İkisinden birinden: Ebû Eyyûb Abdülvehhâb b. Halef b. Ömer b. Yezîd b. Halef **الدَّمِيريّ**; 270’ten sonra orada vefat etti; İbn Yûnus söyledi. Ve Abdülbâkî b. Hasan **الدَّمِيريّ**: iki muhaddis. Dedim: **الدَّميرَة**’ye inip ona nisbet edenlerden: Ebû Gassân Mâlik b. Yahyâ b. Mâlik b. Kebr b. Râşid **الهَمْدَانِيّ**; Kûfe’den **الدَّمِيرة**’ye geçti ve orada oturdu; bazen Mısır’ın Fustat’ına gelir, orada hadis rivayet ederdi; 274 yılında vefat etti. Ve Ebû’l-Hasan Ali b. Hasan b. Ali b. Müsenna b. Ziyâd **الدَّمِيرِيّ** Bağdatlı; Mısır’a geldi ve 259 yılında **دَمِيرة**’de vefat etti. Ve Ahmed b. İshâk **الدَّمِيرِيّ** Mısırlı; Taberânî ondan **المُعْجم**’de rivayet etti. Ve **الدَّمِيرِة** ehlinden müteahhirlerden: **الكَمَالُ الدَّمِيرِيّ** “**حَيَاةِ الحَيَوَان**” sahibidir; tercemesi bilinir. Ve Abdurrahîm b. Abdülmün‘im b. Halef **الدَّمِيريّ**: Ebû’l-Harem **القَلاَنسيّ**’nin kendisinden rivayet ettiklerindendir.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir:
“**رجلٌ دَامرٌ**”: helak olmuş, içinde hayır olmayan. Denir: “**رَجُلٌ خَاسِرٌ دَامِرٌ**”; Yakub’dan; **كدَابِرٍ** gibi. Ve Lihyânî, onun بدل üzere olduğunu nakletti ve dedi: “**خَسِرٌ ودَبِرٌ ودَمِرٌ**”; sonra ikisini “**خَسِراً**” ile tâbi kıldılar. İbn Sîde dedi: Bana göre “**خَسِراً**” fiili üzerinedir; “**ودَمِراً ودَبِراً**” ise nisbet üzerinedir. Ve onun “**خَسَارَتِه ودَمارَته ودَبَارتَه**”sinden bir şey görmedim. Ve **الدُّمَارِيّ** (damme ile) ve **التَّدْمُرِيّ** (fetha ile; ve damme de gelir): yerbû‘lardan; yaratılışı alçak, pençeleri kırık, eti sert. Ve denildi: o, keçidir; onda kısalık ve küçüklük vardır; bacaklarında tırnak yoktur; çabuk yakalanmaz; **الشُّفَارِيّ**den daha küçüktür. Dedi:
وإنّي لأَصْطادُ اليَرابِيعَ كُلَّها ... شُفارِيَّهَا والتَّدْمُرِيَّ المُقَصِعَا
Dedi: Onun koyunu ise **شُفَارِيُّها**dır; onda koyunun alâmeti, bacağının ortasında horozun **صِيصِيَة**si yerinde bir tırnağının olmasıdır. Ve **التَّدْمُرِيَّة** köpeklerden: **بسَلُوِقَّيةٍ** de değil, **كُدْرِيَّةٍ** de değil olan. Ve **تُدْمِير**: Endülüs’te bir beldedir; Mısır’ın **تُدْمِير** ehli oraya yerleşti; böylece onlarla adlandırıldı; Endülüs beldelerinin çoğu gibi. Ve **دمرو الخَمَّارة**: Mısır’da **الغَرْبِيَّة**’de bir köydür.
