# دمر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%85%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: دمر

الدَّمارُ: اسْتِئْصالُ الهلاك. دَمَرَ القوم يَُدْمُرونَ دَماراً: هلكوا. ودَمَرَهُم: مَقَتَهُم، ودَمَرَهُمُ الله ودَمَّرَهُمْ تَدْمِيراً. وفي التنزيل العزيز: فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً؛ يعني به فرعون وقومه الذين مُسِخُوا قِرَدة وخنازير؛ ودَمَّرَ عليهم كذلك. وفي حديث ابن عمر: قد جاء السَّيْلُ بالبَطْحاء حتى دَمَّرَ المكانَ الذي كان يصلي فيه أَي أَهلكه. يقال: دَمَّرَه تدميراً ودَمَّرَ عليه بمعنى؛ ويروى: دَفَنَ المكانَ، والمراد منها دُرُوسُ الموضع وذهابُ أَثره. ورجلٌ دَامِرٌ: هالك لا خير فيه. يقال: رجلٌ خاسِرٌ دامِرٌ؛ عن يعقوب. كَدَابِرٍ، وحكى اللحياني أَنه على البدل وقال: خَسِرٌ ودَمِرٌ ودَبِرٌ فأَتبعوهما خَسِراً؛ قال ابن سيده: وعندي أَن خَسِراً على فعله ودَمِراً ودَبِراً على النسب. وما رأَيت من خَسَارَتِهِ ودَمَارَتِهِ ودَبارَته.
وقد دَمَرَ عليهم يَدْمُرُ دَمْراً ودُمُوراً: دخل بغير إِذن، وقيل: هجم، وهو نحو ذلك؛ ومنه قوله في الحديث: من نظر من صِيْرِ باب فقد دَمَرَ؛ قال أَبو عبيد وغيره: دَمَرَ أَي دخل بغير إِذن، وهو الدُّمُورُ، وقد دَمَرَ يَدْمُرُ دُمُوراً ودَمَقَ دَمْقاً ودُمُوقاً. وفي الحديث أَيضاً: من سبق طَرْفُه استئذانَه فقد دَمَر أَي هَجَمَ ودخل بغير إِذن، وهو من الدَّمارِ الهلاكِ لأَنه هجوم بما يكره، وفي رواية: من اطَّلَعَ في بيت قوم بغير إِذنهم فقد دَمَر، والمعنى أَن إِساءَة المُطَّلِع مثلُ إِساءة الدامر.
والمُدَمِّرُ: الصائد يُدَخِّنُ في قُتْرَتِه للصيد بأَوْبارِ الإِبل كيلا تجد الوَحْشُ رِيحُه، وفي الصحاح: وتدمير الصائد أَن يُدَخِّنَ قُتْرَتَهُ؛ وقال أَوْسُ ابن حَجَرٍ:
فَلاقَى عليها، من صَبَاحَ، مُدَمِّراً
لِنَامُوسِهِ من الصَّفيحِ سَقَائِفُ
(* قوله «من الصفيح» كذا بالأصل، ومثله في الأساس، والذي في الصحاح بين الصفيح).
والدُّمارِيُّ والتَّدْمُرِيُّ والتُّدْمُريُّ من اليرابيع: اللَّئِيمُ الخِلْقَةِ المكسورُ البَراثِنِ الصُّلْبُ اللَّحْمِ، وقيل: هو الماعز ومنها وفيه قِصَرٌ وصِغَرٌ ولا أَظفار في ساقيه ولا يدرك سريعاً، وهو أَصغر من الشُّفارِيِّ؛ قال:
وإِنِّي لأَصْطادُ اليَرابِيعَ كُلَّها:
شُفَارِيَّها والتَّدْمُرِيَّ المُقَصِّعَا
قال: وأَما ضَأْنُها فهو شُفَارِيُّها، وعلامة الضأْن فيها أَن له في وسط ساقه ظفراً في موضع صِيْصِيَةِ الديك. ويوصف الرجل اللئيم بالتَّدْمُرِيّ. ابن سيده: والتَّدّمُرِيُّ اللئيم من الرجال. والتَّدْمُرِيَّةُ من الكلاب: التي ليست بِسَلُوقِيَّةٍ ولا كدْرِيَّة.
وتَدْمُرُ: مدينة بالشام؛ قال النابغة:
وخَيِّسِ الجِنَّ إِنِّي قد أَذِنْتُ لهم
يَبْنُونَ تَدْمُرَ بالصُّفَّاحِ والعَمَدِ
الفراء عن الدُّبَيْرِيَّةِ: يقال ما في الدار عَيْنٌ ولا عَيِّنٌ ولا تَدْمُرِيٌّ ولا تُدْمُرِيٌّ ولا تامُورِيٌّ ولا دُبِّيٌّ ولا دِبِّيٌّ بمعنى واحد.

### Türkçe

**الدَّمارُ**: helâkin kökünden kazınmasıdır. **دَمَرَ** kavim **يَُدْمُرونَ** **دَماراً**:
helâk oldular. Ve **دَمَرَهُم**: onlara buğzetti. Ve Allah onları **دَمَرَهُم** ve **دَمَّرَهُمْ**
**تَدْمِيراً** (tam bir tahriple). Aziz tenzilde: **فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً**; bununla Firavun’u ve kavmini
kasteder; onlar ki maymunlara ve domuzlara çevrülmüşlerdir; ve onların üzerine bunun gibi **دَمَّرَ**. İbn Ömer hadîsinde:
sel, **البَطْحاء** ile geldi, nihayet namaz kıldığı yeri **دَمَّرَ**; yani
onu helâk etti. Denir: **دَمَّرَه** **تدميراً** ve **دَمَّرَ عليه** mânâca (aynıdır); ve rivayet olunur: (sel) yeri **دَفَنَ**
(gömdü); bundan murad, mekânın silinmesi ve eserinin gitmesidir. Ve **رجلٌ دَامِرٌ**: helâk olmuş, içinde hayır olmayan (kimsedir). Denir: **رجلٌ خاسِرٌ دامِرٌ**; Ya‘kūb’dan. **كَدَابِرٍ** gibi. Lihyânî, onun bedel üzere olduğunu nakletti ve dedi: **خَسِرٌ** ve **دَمِرٌ** ve **دَبِرٌ**; sonra ikisini **خَسِراً** ile tâbi kıldılar. İbn Sîde dedi: ve bence **خَسِراً** fiili üzerinedir; **دَمِراً** ve **دَبِراً** ise nisbet üzerinedir. Ve onun **خَسَارَتِهِ**’nden, **دَمَارَتِهِ**’nden ve **دَبارَته**’sinden (hiçbir şey) görmedim.

Ve onların üzerine **دَمَرَ** **يَدْمُرُ** **دَمْراً** ve **دُمُوراً**: izinsiz girdi; ve denildi: baskın yaptı; o buna yakındır. Ondandır ki hadîste sözü: “Kim kapının yarığından bakarsa, muhakkak **دَمَرَ**”; Ebû Ubeyd ve başkaları dedi: **دَمَرَ** yani izinsiz girdi; o da **الدُّمُورُ**dur. Ve **دَمَرَ** **يَدْمُرُ** **دُمُوراً**; ve **دَمَقَ** **دَمْقاً** ve **دُمُوقاً**. Hadîste yine: “Kimin bakışı, izin istemesini geçerse, muhakkak **دَمَرَ**”; yani baskın yaptı ve izinsiz girdi; bu, **الدَّمارِ** olan helâktendir; çünkü o, hoşlanılmayan bir şeye baskın yapmadır. Bir rivayette: “Kim bir kavmin evine onların izni olmaksızın bakarsa, muhakkak **دَمَرَ**”; mânâ: bakanın kötülüğü, **الدامر**’in kötülüğü gibidir.

Ve **المُدَمِّرُ**: avcıdır; av için, yaban (hayvanı) kokusunu bulmasın diye, deve kıllarıyla av pususunda duman çıkarır. Ve **الصحاح**’ta: avcının **تدمير**’i, pususunu dumanlandırmasıdır. Evs b. Hacer dedi:
فَلاقَى عليها، من صَبَاحَ، **مُدَمِّراً**
لِنَامُوسِهِ من الصَّفيحِ سَقَائِفُ
(* “**من الصفيح**” sözü: asılda böyle; **الأساس**’ta da böyledir; **الصحاح**’ta olan ise “بين الصفيح”tir.)

Ve **الدُّمارِيُّ** ve **التَّدْمُرِيُّ** ve **التُّدْمُريُّ** yerbû‘lardan: yaratılışı aşağılık, pençeleri kırık, eti sert olandır. Ve denildi: o keçidir; ondan ve onda kısalık ve küçüklük vardır; iki bacağında tırnak yoktur ve hızlıca yetişilmez; o, **الشُّفارِيِّ**’den daha küçüktür. (Şair) dedi:
وإِنِّي لأَصْطادُ اليَرابِيعَ كُلَّها:
شُفَارِيَّها و**التَّدْمُرِيَّ** المُقَصِّعَا
Dedi: onun koyunu ise onun **شُفَارِيُّ**’sidir; onda koyunun alâmeti, bacağının ortasında, horozun mahmuzunun yerinde bir tırnağının olmasıdır. Aşağılık adam, **بالتَّدْمُرِيّ** ile vasfedilir. İbn Sîde: ve **التَّدّمُرِيُّ** erkeklerden aşağılık olandır. Ve köpeklerden **التَّدْمُرِيَّةُ**: ne **بِسَلُوقِيَّةٍ**dir ne de **كدْرِيَّة**.

Ve **تَدْمُرُ**: Şam’da bir şehirdir; Nâbiga dedi:
وخَيِّسِ الجِنَّ إِنِّي قد أَذِنْتُ لهم
يَبْنُونَ **تَدْمُرَ** بالصُّفَّاحِ والعَمَدِ
Ferrâ, **الدُّبَيْرِيَّةِ**’den: denir: evde ne **عَيْنٌ** vardır ne **عَيِّنٌ** ne **تَدْمُرِيٌّ** ne **تُدْمُرِيٌّ** ne **تامُورِيٌّ** ne **دُبِّيٌّ** ne **دِبِّيٌّ**; tek bir mânâ ile.
