# دمع (د-م-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%85%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Gözyaşı demektir

- Harfler: د - م - ع
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الدَّمْعِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9/siga/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8E%D9%91%D9%85%D9%92%D8%B9%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Gözyaşı | 2 | 2 | [5:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9/ayet/5:83.md) |

## Mücavir kökler — 20 mücavir (28 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [فيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 27 · Akın
2. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Ayn göz, “evya” göze demektir
3. [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
4. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Haml: İple yüklenen yük demektir
5. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Tanınan ile
6. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
7. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İki yüzlüler
8. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Su birikintisidir
9. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Petekteki baldır
10. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beraber
11. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İşiten
12. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Veli arka demektir
13. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Nezle” konaklama yeri demektir
14. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
15. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
16. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
17. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Saçak demektir
18. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
19. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
20. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دمع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بكي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A.md), [عبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B1.md), [ذرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [جمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Gözden veya bir nesnenin gözeneklerinden berrak, ince sıvının sızması, damlaması ve akması |
| Çekirdek Özet 2 | İçsel ve yoğun bir duygu taşkınının (hakikati idrak sevinci veya imkânsızlık hüznü) bedensel taşma eşiği olarak gözyaşı şeklinde dışa vurulması |
| Çekirdek Özet 3 | İnsanın niyet, samimiyet ve iç dünyasındaki hakikat tasdikinin sözden önce irade dışı bedensel bir şahitlikle tescillenmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir keder ve acizlik ağlaması sanarak Kur'an'daki idrak, vefa ve sorumluluk bilincinden doğan taşkın boyutu ıskalamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دم | Bedensel öz sıvısı, sızıntı, bir yüzeyi ince bir tabaka halinde kaplama ve yayılma; [دمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%85.md) (sıvama, kaplama), [دمغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%BA.md) (başa işleme, beyne ulaşma), [دمدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%AF%D9%85.md) (örtüp kaplama, yerle bir etme) köklerinde olduğu gibi can damarını veya kabuğu aşan sıvısal ve kuşatıcı hareket | ع | ع (göz, kaynak, açığa çıkma) harfinin eklenmesiyle genel bedensel veya yapısal sızıntı hareketi doğrudan göz kaynağından çıkan berrak ve damla damla akan sıvıya özelleşmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | İçeride biriken halin bir eşikten, kapıdan dışarıya doğru harekete geçmesi ve yolu açması |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Yoğun bir sıvı kütlesi, derinden gelen nem ve akışkanlık potansiyeli |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Sıvının ve hareketin mahalli olan göz çukuru, pınar ve dışa açılan görme-idrak kaynağı |
| دمع | kapıdan suyun kaynağa doğru ve kaynaktan dışarı akması | İç idrak ve duygu haznesinde toplanan derin suyun, göz kapısından dışarıya sızarak bir kanal boyu taşması ve akması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Gözden damlayan veya taşan berrak su damlası; nemli toprağın çiğden ıslanıp su sızdırması (toprağın damlaması) ve ilkbaharda asma çubuğunun kesilen yerinden süzülen berrak özsuyu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd bin Rebîa cömertliği anlatırken et suyu ve yağı taşan tencereleri gözyaşı döken gözlere benzeterek kökü somut taşma anlamında kullanmıştır: ولكنَّ مالي غالَه كُلُّ جَفْنةٍ / إِذا حانَ وِرْدٌ، أَسْبَلَتْ بدُمُوعِ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dönemde kılıç veya mızrak yarasından henüz pıhtılaşmamış ince, açık renkli kanlı sıvının sızması durumuna شَجَّةٌ دامعة denilmiş; yüz üzerinde gözyaşının bıraktığı iz ve yol da دُمَاع olarak adlandırılmıştır |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü'l-Arab, Lebîd Dîvânı.

### Sami etimolojik katman

Proto-Sami dilde *dimʿ- veya *dimʿat- biçiminde gözyaşı kök adını temsil eden bu yapı, Sami dil ailesinin en arkaik ve kararlı katmanlarından biridir. Doğu Sami kolunda Akadca dimtu(m) (çoğulu dimātu) biçiminde gözyaşı anlamında yer alır. Kuzeybatı Sami kolunda Ugarit dilinde dmʻt (gözyaşı), İbranicede dimaʻ / dimʿah (gözyaşı), Aramicede ve Süryanicede demʿtā biçiminde düzenli fonetik denkliği koruyarak varlığını sürdürmüştür. Güney Sami kolunda Ge'ez dilinde dəmʻ yine gözyaşını ifade eder. Kökün tüm Sami coğrafyasında semantik bir kaymaya uğramaksızın gözden dökülen yaş ve kaynak sızıntısı anlamını korumuş olması, kavramın temel bir insani-bedensel tecrübe olarak Proto-Sami dönemde tam olarak sabitlendiğini göstermektedir. Arapçada ise kök salt bir isim olarak kalmamış; toprağın çiğ salması, asmanın budanma yerinden su sızdırması gibi doğadaki berrak sızıntıları da kapsayacak şekilde türetimsel esneklik kazanmıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دم ikili çekirdeğinden ع ile genişleme | Sıvı, can suyu ve örtü bildiren çekirdeğin göz organına ve pınara tahsis edilmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Sami *dimʿ- ortak mirası | Akadca dimtu, İbranice dimʿah, Süryanice demʿtā ile ses ve anlam birliği | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak beden sıvısı kökü | Bazı Berberice ve Çadik dillerinde gözyaşı ve sızıntı kökleriyle muhtemel paralellikler | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دمع | Anlamlı | Gözyaşı dökmek, sıvı sızdırmak | Gözden yaş damlaması, asmadan özsuyu akması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [دعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%85.md) | Anlamlı | Dayamak, desteklemek, güçlendirmek | Direkle bir yapıyı ayakta tutmak, yıkılmasını önlemek | Çekirdek anlam yönünden hedef kökten ayrılır; Kur'an'da geçmez |
| [مدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%B9.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde çoğunlukla mühmel bırakılmış veya türetilmemiştir | Kitābü'l-ʿAyn'a göre mühmel, Kur'an'da geçmez |
| [معد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%AF.md) | Anlamlı | Hızlı çekmek, uzatmak, sertleşmek | Bir şeyi hızla çekip almak; etin sertleşmesi; karın/mide bölgesi | Fonetik permütasyon; Kur'an'da geçmez |
| [عدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%85.md) | Anlamlı | Yok olmak, mahrum kalmak, yoksullaşmak | Varlığın ortadan kalkması, yokluk hali | Zıt kavramsal yöneliş taşır; Kur'an'da geçmez |
| [عمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%AF.md) | Anlamlı | Kastetmek, dayanak kılmak, direk yapmak | Bir şeye yönelmek veya direklerle yükseltmek | Kur'an'da geçer; fiziksel dayanak ve niyet bağı |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دمع | Merkez | Göz sıvısı ve akışı | Gözden damlayan veya taşan berrak sıvının kendisi ve sızması | Sese veya dış eyleme değil, doğrudan sıvıya ve taşmaya odaklıdır |
| [بكي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A.md) | Komşu | Ağlamak | Keder veya sevinçle sesli ya da sessiz ağlama fiilinin bütünü | Eylemi, hüznü ve hali ifade eder; gözyaşı bulunmasa da ağlama denebilir |
| [عبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B1.md) | Komşu | İbret ve gözyaşı tutulması | Gözde düğümlenen, boğaza tıkanan hüzün yaşı ve geçiş | İdrakten duyguya geçişteki ilk sarsıntı ve göğüste tıkanan yaş |
| [ذرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%81.md) | Komşu | Boşanmak, akıp gitmek | Gözyaşının tutulamayıp peş peşe sicim gibi dökülmesi | Sıvının akış hızına, damlaların kesintisiz dökülmesine odaklıdır |
| [جمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AF.md) | Zıt | Kurumak, donmak, katılaşmak | Gözün yaşarmaması, duygulanma anında yaş akıtamaması | Duygu taşması gereken yerde sıvının kuruyup katılaşması hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دمع | Gözyaşı, sıvı sızıntısı | Göz pınarından taşan berrak su ve asma sızıntısı | Kesin |
| Latince | lacrima | Gözyaşı | Beden sıvısı olarak damlayı karşılar; nesnelerdeki sızıntı boyutunu kısmen dışarıda bırakır | Kesin |
| İngilizce | tear, weeping | Gözyaşı, yaş dökme | Duygusal ve fiziksel göz sıvısını tam karşılar; bitki özsuyu için ayrı kelimeler gerekir | Kesin |
| Almanca | Träne | Gözyaşı | Göz damlasını karşılar; mecazi sızıntı kullanımlarında sınırlıdır | Kesin |
| Fransızca | larme | Gözyaşı, damla | Gözyaşını ve küçük sıvı damlasını karşılar | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ | Hakikati tanıma, idrak ve vecd gözyaşı | Hakikat sözünü (Kur'an'ı) işittiklerinde hakkı tanımanın verdiği derin sarsıntı ve teslimiyet bağlamı; Mâide [5:83](https://lisan.digital/tr/ayet/5:83.md) |
| تَوَلَّوْا وَّأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا | Sorumluluğu yerine getirememe hüznü gözyaşı | Tebük Seferi'ne katılmak isteyip binek ve imkân bulamadıkları için içten gelen derin keder ve fedakârlık bağlamı; Tevbe [9:92](https://lisan.digital/tr/ayet/9:92.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman ve kalbin tasdiki meselesi | Gözyaşının kalpteki imanın ve hakikati tanımanın (marifetullah) zorunlu ve fıtri bir alameti sayılıp sayılamayacağı | İmanın yalnızca dille ikrar değil, kalbin derinden sarsılması ve bedene sirayet etmesi boyutu |
| Fıkıh | İbadet esnasında ağlama ve temizlik | Namazda dökülen gözyaşının namazı bozup bozmayacağı; gözyaşının necis olmayıp temiz bir sıvı kabul edilmesi | Huşu kaynaklı gözyaşının ibadeti kemale erdirdiği, dünyevi feryat kaynaklı seslerin ise sınırlandığı kuralı |
| Tefsir | فاض fiiliyle birleşen gözyaşı tasviri | Gözün sanki bütünüyle suya dönüşüp taştığını ifade eden belagat nüansı (تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ) | İçsel halin kabına sığmayıp dışarı fışkırmasının en üst derecesi |
| Hadis | Allah korkusuyla akıtılan gözyaşı fazileti | Cehennem ateşinin dokunmayacağı gözler arasında Allah için yaş döken gözün zikredilmesi | Riyanın karışamadığı gizli ve samimi teslimiyet hali |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalp ile hakikat karşılaşması | Fıtri teslimiyet mührü | Samimiyet denetimi | Dinin kalpte kök saldığını ve hakikatin tanındığını gösteren irade dışı bedensel şahitlik | Kesin |
| İlmi | Hakikatin idraki ve sezgisel doyum | Zihinsel kavrayışın bedensel eşiği | Anlamın tescili | Bilginin sadece zihinde kalmayıp tüm varlığı kuşatarak hayret ve vecd haline dönüşmesi | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal dava ve seferberlik bilinci | Göreve katılamama ızdırabı | Fedakârlık ve sadakat testi | Savaş ve ortak savunmaya imkânsızlık yüzünden dahil olamayanların duyduğu yüksek sorumluluk acısı | Kesin |
| İktisadi | İnfak ve maddi imkânsızlık eşiği | İmkânsızlığın vicdani maliyeti | Niyetin eylem yerine ikamesi | Harcayacak bir şey bulamayan yoksulun, servet yokluğunu can ve gönül sadakatiyle dengelemesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doygunluk eşiği ve faz taşması (Kritik sıvılaşma eşiği) | Bir sistemde biriken iç basıncın veya madde yoğunluğunun kapasite sınırını aşarak faz değiştirmesi ve çeperden dışarıya sızması/fışkırması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Katarsis ve psiko-somatik rezonans | Bilinçteki derin bir kavrayış veya bastırılamaz hüzün karşısında dilsel ifadenin yetersiz kalarak bedensel tepki kanallarını harekete geçirmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Gözyaşını yalnızca çaresizliğin, psikolojik bir yıkımın, yenilginin veya histerik bir duygusallığın göstergesi saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da gözyaşı, hakikati apaçık fark etmenin doğurduğu asil sevinç/vecd hali ([5:83](https://lisan.digital/tr/ayet/5:83.md)) ve göreve koşamamanın getirdiği yüksek ahlaki ıstıraptır ([9:92](https://lisan.digital/tr/ayet/9:92.md)); her iki halde de iradeli bir davanın ve idrakin zirvesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde övülen kişilerin ağlamasını pasif bir acizlik veya mistik bir melankoli olarak yorumlayıp, arkasındaki hakikate şahit olma ve cihada katılma iradesini gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisini teorik değil, bedensel ve somut dışavurumlarıyla ele aldığını; kalpteki hakikat algısının ve dava sadakatinin en nihai ölçütünün bedenin bu taşma tepkisiyle doğrulandığını gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i Kitap'tan hakikati kavrayıp teslim olanların anlatıldığı ayetlerde (Mâide [5:83](https://lisan.digital/tr/ayet/5:83.md)) ve Tebük Seferi'ne binek bulamadığı için ağlayarak geri dönen samimi müminlerin (Bekkâîn) ahlaki portresinde (Tevbe [9:92](https://lisan.digital/tr/ayet/9:92.md)) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müminin duygu dünyasını donuk, duygusuz ve salt biçimsel kurallardan ibaret gören yaklaşımları düzeltir; gözyaşının bir zaafiyet değil, yüksek idrak ve ahlaki sorumluluk göstergesi olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir haznenin veya göz pınarının dolup doygunluğa ulaşması neticesinde, sınırlarını aşarak dışarıya doğru damla damla sızan ve dökülen berrak sıvı.
- Soyut anlam: Zihinsel veya kalbi idrakin kelimelerle ifade edilemeyecek bir yoğunluğa erişerek ruhsal kapasiteyi taşırması ve bedensel bir şahitlik halinde akması.
- Sistematik karşılık: İnanç ve eylem sisteminde samimiyetin, hakikati onaylamanın ve vazife aşkının en üst tescil noktası; içsel doluluğun dışsal taşkın göstergesi.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \int_0^t \Phi(\tau) \, d\tau \implies \lim_{S(t) \to C} \frac{dD}{dt} = \kappa \cdot \Theta(S(t) - C)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S(t)$, zamana bağlı olarak kalpte veya bilinçte biriken duygu ve hakikat idraki yükünü; $\Phi(\tau)$ bu bilince giren anlamsal girdileri (ayetleri işitme, sorumluluk bilinci); $C$ zihinsel-bedensel kabın taşıma kapasitesini temsil eder. İçsel yük kapasiteyi aştığında ($S(t) > C$), basamak fonksiyonu $\Theta$ devreye girer ve gözyaşı akış debisi olan $\frac{dD}{dt}$, $\kappa$ geçirgenlik katsayısıyla orantılı olarak sıfırdan farklı pozitif bir değere ulaşarak dışarıya taşar. Taşan sıvı ($D$), içsel potansiyelin doğrudan göstergesidir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%85%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9/ayet/5:83.md) — الدَّمْعِ

وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ

Meal (IK): Peygambere indirileni işittiklerinde; hakkı tanıdıklarından dolayı gözleri yaşla dolup taşar da derler ki: Rabbımız; biz, iman ettik, bizi de şahidlerle beraber yaz.

### [Tevbe 9:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9/ayet/9:92.md) — الدَّمْعِ

وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ

Meal (IK): Kendilerine binek vermen için sana geldiklerinde: Size bir binek bulamıyorum, dediğin zaman, infak edecek bir şey bulamadıkları için üzüntüden gözleri yaşararak geri dönenlere de bir sorumluluk yoktur.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Gözyaşı demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والدّال والميم معهما
ع د م، ع م د، د ع م - م ع د - د م ع - مستعملات م د ع مهملة
عدم:
العَدَمُ: فقدانُ الشيء وذهابه، والعُدْمُ لغة. إذا أرادوا التثقيل فتحوا العين، وإذا أرادوا التخفيف ضمُّوها.
عَدِمْتُ فلاناً أَعْدَمُهُ عَدَماً، أي: فقدته أفقده فقداً وفقداناً، أي: غاب عنك بموت أو فقدٍ لا يقدر عليه. وأَعْدَمَهُ الله مني كذا، أي: أفاتَه.
ورجلٌ عديمٌ لا مالَ له، وقد عَدِمَ مالَه وفَقَدَهُ وذهَبَ عنه.
والعديمُ: الفقيرُ، لأنّه فقد الغنى، وأَيِسَ منه، ويجوز جمعُه على: عُدَماء، كما يجمع الفقير فُقَراء. قال:
فعَديمُنا متعـفّـفٌ مـتـكـرِّمٌ		وعلى الغنيّ ضمانُ حقِّ المُعْدِمِ
وأَعْدَمَ فهو مُعْدِمٌ، وأفقر فهو مفقر، أي: نزل به العُدْمُ والفقر فهو صاحبه. قال حسان بن ثابت:
ربّ حِلْمٍ أضاعه عَدَمُ المـا		لِ وجهلٍ غطَّى عليه النّعيم
لأنّه إذا كان فقيراً لم يرى النّاسُ له قيمةً، ولا ينتفعون بحِلْمِه، ولا يهابونه، وإذا كان غنيّاً هِيبَ واحتُمِلَ له، وإن كان جهولاً طَمَعاً فيما عنده. قال:
أما تَرَيْني اليومَ لا أعدو غَنَمْ
أعينُ ما اسطعْتُ وعَوْني كالعَدَمْ
قال حمّاس: قوله: لا أعدو غنم، أي: ليس لي فضل على الغنم. أي: على حفظها، ويكون المعنى ليس عندي منفعة، ولا كفاية إلا مثل كفاية شاة من الغنم.
عمد:
عَمَدْتُ فلاناً أَعْمِدُهُ عَمْداً، أي: قصدته وتعمّدته مثله. والعَمْدُ: نقيض الخطأ.
والعمدان: تعمّد الشيء بعمادٍ يمسكه ويعتمد عليه.
والعُمُد: جمع عِمادٍ، والأَعْمِدَةُ جمع العَمود من حديد أو خشب. وعَمُود الخباء من خشب قائم في الوسط.
وأهل عَمُود وعِماد: أصحاب الأخبية، لا ينزلون غيرها. وقوله: "في عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ" أي: في شبه أخبية من نار ممدودة، ويقرأ في عُمُد، لغة، وهما جماعة عَمُود، وعَمَد بمنزلة أديم وأَدَم، وعُمُد بمنزلة رسول ورُسُل. ويقال: هي أوتاد أطباق تطبق على أهل النّار، ولا يدخل جهنّم بعد ذلك ريحٌ ولا يخرج منها تنفّس.
والعُمُدُّ: الشابّ الشديدُ الممتلىءُ شباباً. يقال: عُمُدٌّ وعُمُدّانيّ وعُمُدّانيّون، والمرأة: عُمُدّانيّة، أي: ذات جسم وعبالة، وهو أملأ الشباب وأردؤه. الدّال شديدة في كلّه.
عُمْدان: اسم جبل.
والعمود عرق الكبد الذي يسقيها. ويقال للوتين: عمود السَّحر. وعمود البطن شبه عرق ممدود من لدن الرُّهابَة إلى دُوَيْن السُّرّة في وسطه يشقّ من بطن الشّاة.
وعَمودُ السّنان ما توسّط شفرتيه من أصله، وهو الذي فيه خيط العَيْر. ورجلا الظّبي عموداه.
وعَمودُ الأمر: قوامُه الذي يستقيم به. وعمود الأذن: معظمها وقوامها الذي تثبت عليه الأذن.
وعميد القوم: سيّدهم الذي يعتمدون عليه في الأمور، إذا حَزَبَهُمْ أمرٌ فزعوا إليه وإلى رأيه.
والعميد: المعمود الذي لا يستطيع الجلوس من مرضه حتى يُعْمَدَ بالوسائد. ومنه اشتق القلب العميد وهو المعمود المشغوف الذي قد هدّه العشق وكسره فصار كشيء عُمِدَ بشيء. قال امرؤ القيس:
أأذكرتَ نفسَكَ ما لن يَعُودا		فهاج التّذكُّرُ قلباً عمـيدا
يقال: قلب عميد معمود معمّد. قال جميل:
فقلتُ لها يا بَثْنُ أوصيتِ كافـيا		وكلُّ امرئٍ لم يرعَهُ الله معمودُ
والعَمْدُ: ارتكابك أمراً بجدٍّ ويقين. تقول: فعلته عَمْداً على عين وعمد عين، وتعمّدت له وأتيت ذلك الأمر متعمّداً ومعتمداً بمعناه. قال:
فزادك الله غمًّا إذ كفلت بها		وإذا أتيت الذي أبلاك معتمدا
وعَمِدَ السّنام يَعْمَدُ عَمَداً فهو عَمِدٌ إذا كان ضخماً وارياً فحمل عليه ثقل فكسره ومات فيه شحمه فلا يستوي فيه أبداً كما يَعْمَدُ الجُرْحُ إذا عسر قبل أن ينضج بيضه فَيرِم. وبعيرٌ عَمِدٌ، وسنام عَمِدٌ، وناقة عَمِدَةٌ. وثرىً عَمِدٌ، أي: بلّته الأمطار، وأنشد أبو ليلى:
وهل أحبطنَّ القومَ بعد نُزولِهِمْ		أصولَ أَلاءٍ في ثرىً عَمِدٍ جعد
وبعير معمود، وهو داءٌ يأخذه في السّنام.
وقوله "خَلَقَ السّماواتِ بغير عَمَدٍ تَرَوْنَها". يقال: إنّ الله عجّب الخلق من خلق السّماوات في الهواء من غير أساس وأعمدة، وبناؤهم لا يثبت إلا بهما، فقال: خلقتهما من غير حاجة إلى الأعمدة ليعتبر الخلق ويعرفوا قدرته. وقال آخر: بغير عَمَدٍ ترونها، أي: لها عَمَدٌ لا ترونها. ويقال: عَمَدُها جَبَلُ قافٍ، وهي مثلُ القُبّة أطرافُها على ذلك الجَبَلِ والجَبَلُ محيط بالدّنيا من زبرجَدَةٍ خَضْراءَ وخضرةُ السّماءِ منه، فإذا كان يوم القيامة صيّره الله ناراً تحشر النّاس من كلّ أَوْبٍ إلى بيت المقدس. وأمّا قول ابن ميّادة:
وأَعْمَدُ من قومٍ كفاهم أخوهم
فإنهُ يقول: هل زدنا على أن كفينا إخواننا. قال عرّام: يقول: إنّي أجدُ من ذلك أَلَماً ووجعاً، أي: لا أعمد من ذاك. ويعني بقول أبي جهل حين صرع: أعمد من سيّد قتله قومه، أي: هل زاد على سيّدٍ قتله قومه، والعرب تقول: أعْمَدُ من كَيْلٍ مُحِقَ، أي: هل زاد على هذا?
دعم:

الدَّعْمُ: أن يميلَ الشيءُ فَتَدْعَمَهُ بِدِعامٍ، كما تَدْعَمُ عروشَ الكَرْمِ ونحوه فَتَدْعَمُهُ بشيءٍ يَصيرُ له مِساكاً. وجمعُهُ: دعائم. قال:
لمّا رأيت أنّه لا قامَه
وأنّه النزعُ على السآمة
جذبت جذباً زعْزَعَ الدِّعامة
وقال:
لأَدْعَمَنَّ العيسَ دَعْماً أيَّما
دعمٍ يثنّي العاشقَ المتيّما
وقال:
لا دَعْمَ بي لكنْ بليلى دَعْمُ
جارية في وَرِكّيْها شحْمُ
قوله: لادعم بي، أي: لا سِمَنَ بي يدعمني، أي يقوّيني. والدِّعامتان: خشبتا البكرة، بمنزلة القائمتين من الطين. والدِّعامة: اسم الخشبة التي يُدْعَم بها.
والمدعومُ الذي يميل فَتَدْعَمُهُ ليستمسك. والمدعومُ الذي يُحْملُ عليه الثِّقلُ من فوق كالسَّقف يُعْمَدُ بالأساطين المنصوبة.
دُعْمِيّ: اسم أبيٍّ حي من ربيعة، ومن ثقيف. ويقال للشيء الشّديد الدِّعام: إنّه لدُعْمِيّ. قال رؤبة:
حاول منه العرضُ طولاً سَلْهَبا
أكْتَدَ دُعْميَّ الحوامي جَسْرَبا
ودُعْمِيُّ: كلِّ شيءٍ أشدُّه وأكْثَرُهُ.
والدَّعْمُ: تقويةُ الشيءِ الواهنِ، نحو: الحائط المائل فتدعَمه بدِعامةٍ من خلفه، وبه يشبّه الرّجل السيّد يقال: دِعامةُ العشيرة، أي: به يتقوَّوْن. ودعائم الأمور: ما كان قوامها.
معد: الْمَعِدَةُ: ما يستوعبُ الطعام من الإنسان، والمِعْدَةُ لغةٌ. قال:
معداً وقلْ لجارتَيْك تمعدا
إنّي أرى المعد عليها أجودا
قال هذا ساقٍ يسقي إبِلَهُ فاستعان بجاريته إذ لا أعوان له يقول: امعدْ ونادِ جاريتك. والمَعْدُ: أن تأخذَ الشيء من الرّجل ويأخذَهُ منك. والمَعْدُ: نزعُ الماء من البئر.
ومُعِدَ الرّجل فهو مَمْعُودٌ، أي: دويت معدته فلم يستمرئْ ما يأكل واشتكاها. ويجوز جمعه على المِعَدِ.
مَعَدّ: اسم أبي نزار.
والتّمعدُدُ: الصبر على عيشهم في سفر وحضر. تَمَعْدَدَ فلانٌ. وكذلك إذا عاد إليهم بعد التحوّل عنهم إلى غيرهم.
والمَعَدُّ مشددة الدّال: اللحم الذي تحت الكتف، أو أسفل منه قليلاً، من أطيب لحم الجنب.
ويقال: المَعَدّان من الفرس ما بين كتفيه إلى مؤخر متنيه. قال ابن أحمر:
وإمّا زالَ سرجٌ عن معـدٍّ		وأَجْدِرْ بالحوادثِ أن تكونا
وقال:
وكأنّما تحتَ المعدِّ ضـئيلةٌ		ينفي رُقادَكَ لَدْغُها وسِمامُها
ومَثَلٌ تضربه العرب: قد يأكلُ المعدّيّ أكل السوء، وهو في الإشتقاق يخرج على مَفْعَل، وعلى تقدير فَعَلٍّ على مثال عَلَدٍّ ونحوه، ولم يشتقّ منه فِعْلٌ. مَعْدان: اسم رجل، ولو اشتق منه من سعة المعدة فقيل: معدان واسع المعدة لكان صواباً. والمُعَيْديْ: رجل من كنانة صغير الجثة عظيم الهيبة قال له النّعمان: أن تسمع بالمعَيْديْ خير من أن تراه. فذهب مثلاً. و المَعْدُ: الجَذْبُ. مَعَدْته مَعْداً. ويقال: امْعَدْ دَلْوَكَ، أي: انزَعْها وأَخْرِجْها من البئر. قال الراجز:
يا سعدُ يا ابن عَمَل يا سَعْدُ
هل يُروِيَنْ ذَوْدَكَ نَزْعٌ مَعْدُ
والمَعْدُ: الغضّ من الثّمار.
والتَّمَعْدُدُ: التّردُّد في الّلصوصيّة.
دمع:
دَمِعَتِ العينُ تدمَعُ دَمَعاً ودَمْعاً ودُمُوعاً. من قال: دَمِعَتْ قال: دَمَعاً، ومن قال: دَمَعَتْ قال: دَمْعاً. وعين دامعة، والدّمْع: ماؤها. والدَّمْعَة القطرة. والمَدْمَعُ: مجتمع الدّمع في نواحيها. يقال: فاضت مدامعي ومدامع عيني.
والماقيان من المدامع، وكذلك المؤخّران. وامرأة دَمِعَةٌ: سريعة الدمعة و البكاء، وإذا قلت: ما أكثر دَمْعَتَها خفّفت، لأنّ ذلك تأنيث الدمع. قال:
قد بليت مهجتي وقد قرح المد		مع...
و يقال للماء الصّافي: كأنّه دمعة.
والدَّمّاع من الثّرى ما تراه يتحلّب عنه النّدى، أو يكاد. قال:
من كلِّ دمَّاعِ الثَّرَى مُطَلَّلِ
يُثِرْنَ صيفيّ الظّباءِ الغُفَّلِ
ودُمّاعُ الكَرْمِ ما يسيل منه أيّام الربيع.
والدَّمّاعُ: ما تحرّك من رأس الصبيّ إذا ولد ما لم يشتدّ، وهي اللّمّاعة و الغاذية أيضاً. وشجّة دامعة: تسيل دماً.

##### Türkçe

باب العين والدّال والميم معهما
ع د م، ع م د، د ع م - م ع د - د م ع - مستعملات م د ع مهملة

عدم:
**العَدَمُ**: şeyin yokluğu ve gitmesi; **العُدْمُ** da lugattır. Ağırlaştırmayı istediklerinde **العين**’i fetha yaptılar; hafifletmeyi istediklerinde onu damme yaptılar.

**عَدِمْتُ** falancayı **أَعْدَمُهُ** **عَدَماً**, yani: onu yitirdim; yitiririm, yitiriş ve yitirme (gibi); yani: ölümle yahut kendisine güç yetirilemeyen bir kayıpla senden kayboldu. Ve “Allah onu benden şöyle şöyle **أَعْدَمَهُ**” (denir), yani: onu (benden) yitirdi.

Ve malı olmayan adam **عديم**’dir; malını **عَدِمَ** ve onu yitirdi ve ondan gitti.

Ve **العديمُ**: fakirdir; çünkü zenginliği yitirmiştir ve ondan ümidini kesmiştir. Ve onun **عُدَماء** üzere cem’i caizdir; tıpkı **الفقير**’in **فُقَراء** üzere cem’ edildiği gibi. Dedi ki:
فعَديمُنا متعـفّـفٌ مـتـكـرِّمٌ		وعلى الغنيّ ضمانُ حقِّ المُعْدِمِ

Ve **أَعْدَمَ**; o hâlde o **مُعْدِمٌ**’dir. Ve “fakirleştirdi”; o hâlde o **مفقر**’dir; yani: **العُدْمُ** ve fakirlik ona indi; o da onun sahibidir. Hassân b. Sâbit dedi ki:
ربّ حِلْمٍ أضاعه عَدَمُ المـا		لِ وجهلٍ غطَّى عليه النّعيم

Çünkü o fakir olduğunda insanlar onun için bir değer görmezler; onun **حِلْم**’inden faydalanmazlar ve ondan çekinmezler. Zengin olduğunda ise, heybet duyulur ve onun için (kusur) taşınır; cahil olsa bile, yanındakine tamah sebebiyle. Dedi ki:
أما تَرَيْني اليومَ لا أعدو غَنَمْ
أعينُ ما اسطعْتُ وعَوْني كالعَدَمْ

Hammâs dedi: “**لا أعدو غنم**” sözü, yani: benim koyunlara bir fazlalığım yoktur; yani: onları gütme (bakım) hususunda. Mana: bende bir fayda yoktur; bir koyunun kifayeti gibi bir kifayet dışında.

عمد:
**عَمَدْتُ** falancayı **أَعْمِدُهُ** **عَمْداً**, yani: ona yöneldim ve onu kasten yaptım; onun benzeri. Ve **العَمْدُ**: hatanın zıddıdır.

Ve **العمدان**: bir şeyi, onu tutan ve ona dayanılan bir direkle kasten yapmak.

Ve **العُمُد**: **عِماد**’ın cem’idir. **الأَعْمِدَةُ** ise demirden yahut ağaçtan **العَمود**’un cem’idir. Ve çadırın direği, ortada dikili ağaçtandır.

Ve **أهل عَمُود** ve **عِماد**: çadır sahipleridir; ondan başkasına inmezler. Ve onun sözü: “**في عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ**” yani: uzatılmış ateşten çadırlara benzer şeyler içinde. Ve **عُمُد** şeklinde de okunur; lugattır. İkisi de **عَمُود** cemaatidir. Ve **عَمَد**, **أديم** ve **أَدَم** menzilesindedir; **عُمُد** ise **رسول** ve **رُسُل** menzilesindedir. Ve denir ki: bunlar, cehennem ehli üzerine kapanıp onları örten tabaka tabaka kazıklardır; bundan sonra cehenneme ne bir rüzgâr girer ne de ondan bir nefes çıkır.

Ve **العُمُدُّ**: genç, şiddetli, gençlikle dolu (kimsedir). Denir: **عُمُدٌّ** ve **عُمُدّانيّ** ve **عُمُدّانيّون**; kadın: **عُمُدّانيّة**, yani: beden ve irilik sahibi. O, gençlerin en dolusu ve en kötüsüdür. **الدّال** bunların hepsinde şedîddir.

**عُمْدان**: bir dağın adıdır.

Ve **العمود**: karaciğerin onu sulayan damarıdır. Ve **الوتين** için “**عمود السَّحر**” denir. Ve **عمود البطن**: **الرُّهابَة**’den göbeğin biraz aşağısına kadar ortasında uzanmış bir damar benzeridir; koyunun karnından yarılır.

Ve **عَمودُ السّنان**: iki ağzının kökünden ortasında olan şeydir; **العَيْر** ipinin bulunduğu odur. Ve ceylanın iki bacağı onun iki direğidir.

Ve **عَمودُ الأمر**: onun kıvamıdır; onunla doğrulur. Ve kulağın direği: onun çoğu ve kulağın üzerine sabit olduğu kıvamıdır.

Ve **عميد القوم**: işlerde dayandıkları efendileridir; onlara bir iş sıkıntı verdiğinde ona ve onun görüşüne sığınırlar.

Ve **العميد**: hastalığından dolayı, yastıklarla desteklenmedikçe oturamayan **المعمود**’dur. Bundan “**القلب العميد**” türetilmiştir; o, aşkla tutkun olmuş, aşkın onu yıkıp kırdığı, böylece bir şeyle desteklenmiş bir şey gibi olmuş **المعمود**’dur. İmru’ul-Kays dedi ki:
أأذكرتَ نفسَكَ ما لن يَعُودا		فهاج التّذكُّرُ قلباً عمـيدا

Denir: **قلب عميد**; **معمود**; **معمّد**. Cemîl dedi ki:
فقلتُ لها يا بَثْنُ أوصيتِ كافـيا		وكلُّ امرئٍ لم يرعَهُ الله معمودُ

Ve **العَمْدُ**: bir işi ciddiyet ve kesinlikle işlemen. Dersin: onu **عَمْداً** “göz göre göre” yaptım; ve “göz göre göre” **عمد عين**. Ve ona kasten yaptım; ve o işi, kasten ve dayanarak (yaparak) yaptım; manası aynıdır. Dedi ki:
فزادك الله غمًّا إذ كفلت بها		وإذا أتيت الذي أبلاك معتمدا

Ve **عَمِدَ السّنام** **يَعْمَدُ** **عَمَداً**; o hâlde o **عَمِدٌ**’dir: iri ve dolgun olup üzerine bir ağırlık yüklendiğinde onu kırar ve içindeki yağı ölür; artık onda asla düzelmez. Tıpkı yaranın, beyazı olgunlaşmadan önce zorlaşıp şişmesi gibi **يَعْمَدُ**. Ve **بعيرٌ عَمِدٌ**, ve **سنام عَمِدٌ**, ve **ناقة عَمِدَةٌ**. Ve **ثرىً عَمِدٌ**, yani: yağmurlar onu ıslattı. Ebû Leylâ inşâd etti:
وهل أحبطنَّ القومَ بعد نُزولِهِمْ		أصولَ أَلاءٍ في ثرىً عَمِدٍ جعد

Ve **بعير معمود**: hörgüçte onu tutan bir hastalıktır.

Ve onun sözü: “**خَلَقَ السّماواتِ بغير عَمَدٍ تَرَوْنَها**”. Denir ki: Allah, gökleri havada, temel ve direkler olmaksızın yaratmasından dolayı mahlûku hayrete düşürdü; onların binaları ancak bu ikisiyle ayakta durur. Şöyle dedi: onları direklere ihtiyaç olmaksızın yarattım ki mahlûk ibret alsın ve kudretini bilsin. Bir başkası dedi: “**بغير عَمَدٍ تَرَوْنَها**”, yani: onun direkleri vardır; siz onları görmezsiniz. Ve denir: onun direği **جَبَلُ قافٍ**’dır; o, kubbe gibidir; uçları o dağın üzerindedir. Dağ, yeşil zebercedden dünyayı kuşatmıştır; göğün yeşilliği ondandır. Kıyamet günü olduğunda Allah onu ateş yapar; insanları her bir yönden Beytülmakdis’e sürer. İbn Miyâde’nin sözüne gelince:
وأَعْمَدُ من قومٍ كفاهم أخوهم

Şüphesiz o şöyle der: kardeşlerimizi kifayet ettirmemizden başka bir şey artırdık mı? Arrâm dedi: şöyle der: ben bundan bir acı ve ağrı buluyorum; yani: bundan daha **أعمد** değilim. Ve Ebû Cehil’in, yere serildiğinde söylediği sözü kasteder: “kavmi tarafından öldürülen bir efendiden daha **أعمد** (var mı)?” yani: kavmi tarafından öldürülen bir efendiden daha (ne var)? Araplar der ki: “**أعْمَدُ من كَيْلٍ مُحِقَ**”, yani: bunun üzerine bir şey arttı mı?

دعم:

**الدَّعْمُ**: bir şeyin eğilmesi; sonra onu bir dayanakla **تَدْعَمَهُ**; tıpkı asma çardaklarını ve benzerini **تَدْعَمُ** ettiğin gibi; onu, kendisi için bir tutamak olacak bir şeyle **تَدْعَمُ** edersin. Onun cem’i: **دعائم**. Dedi ki:
لمّا رأيت أنّه لا قامَه
وأنّه النزعُ على السآمة
جذبت جذباً زعْزَعَ الدِّعامة

Ve dedi ki:
لأَدْعَمَنَّ العيسَ دَعْماً أيَّما
دعمٍ يثنّي العاشقَ المتيّما

Ve dedi ki:
لا دَعْمَ بي لكنْ بليلى دَعْمُ
جارية في وَرِكّيْها شحْمُ

Onun sözü: “**لا دَعْمَ بي**”, yani: bende beni dayandıracak (taşıyacak) bir semizlik yoktur; yani beni kuvvetlendirir. Ve **الدِّعامتان**: makaranın iki tahtasıdır; çamurdan iki dikme menzilesinde. Ve **الدِّعامة**: kendisiyle destek yapılan tahtanın adıdır.

Ve **المدعومُ**: eğilen, sonra tutunsun diye onu desteklediğin (şey)dir. Ve **المدعومُ**: üstten ağırlık taşınan (şey)dir; tavan gibi; dikilmiş sütunlarla **يُعْمَدُ** edilir.

**دُعْمِيّ**: Rebîa’dan bir kabileden ve Sakîf’ten bir kabileden, Übeyy’in babasının adıdır. Ve şiddetli şeye, “**الدِّعام**” denir: “o mutlaka **لدُعْمِيّ**’dir.” Rü’be dedi ki:
حاول منه العرضُ طولاً سَلْهَبا
أكْتَدَ دُعْميَّ الحوامي جَسْرَبا

Ve **دُعْمِيُّ**: her şeyin en şiddetlisi ve en çoğudur.

Ve **الدَّعْمُ**: zayıf olan şeyi kuvvetlendirmektir; eğilmiş duvar gibi; onu arkasından bir dayanakla desteklersin. Bununla efendi adam benzetilir; denir: **دِعامةُ العشيرة**; yani: onunla kuvvet bulurlar. Ve **دعائم الأمور**: onun kıvamı olan şeylerdir.

معد:
**الْمَعِدَةُ**: insanda yemeği içine alan şeydir; **المِعْدَةُ** da lugattır. Dedi ki:
معداً وقلْ لجارتَيْك تمعدا
إنّي أرى المعد عليها أجودا

Dedi: bu, develerini sulayan bir sakidir; yardımcıları olmadığından cariyesinden yardım istedi; şöyle der: **امعدْ** et ve cariyeni çağır. Ve **المَعْدُ**: bir şeyi adamdan alman ve onun da onu senden almasıdır. Ve **المَعْدُ**: kuyudan su çekmektir.

**مُعِدَ** adam; o hâlde o **مَمْعُودٌ**’dur; yani: midesi hastalandı; yediğini hazmedemedi ve ondan şikâyet etti. Onun **المِعَدِ** üzere cem’i caizdir.

**مَعَدّ**: Nizâr’ın babasının adıdır.

Ve **التّمعدُدُ**: seferde ve hazarda onların yaşayışına sabretmektir. Falanca **تَمَعْدَدَ** etti. Aynı şekilde, onlardan başkasına geçip onlardan ayrıldıktan sonra tekrar onlara döndüğünde de.

Ve **المَعَدُّ** (şeddeli **الدّال** ile): kürek kemiğinin altındaki et; yahut ondan biraz aşağısı; böğür etinin en lezzetlisindendir.

Ve denir: atta **المَعَدّان**, iki küreği ile iki sırtının arkası arasındadır. İbn Ahmer dedi ki:
وإمّا زالَ سرجٌ عن معـدٍّ		وأَجْدِرْ بالحوادثِ أن تكونا

Ve dedi ki:
وكأنّما تحتَ المعدِّ ضـئيلةٌ		ينفي رُقادَكَ لَدْغُها وسِمامُها

Arapların darb-ı mesel olarak söyledikleri: **قد يأكلُ المعدّيّ أكل السوء**. O, iştikakta **مَفْعَل** üzere çıkar; ve **فَعَلٍّ** takdiri üzere, **عَلَدٍّ** ve benzeri misalinde. Ondan bir **فِعْلٌ** türetilmemiştir. **مَعْدان**: bir adamın adıdır. Eğer ondan, midenin genişliğinden türetilip “**معدان** geniş mideli” denilseydi doğru olurdu. Ve **المُعَيْديْ**: Kinâne’den, cüssesi küçük, heybeti büyük bir adamdır. Nu‘mân ona dedi ki: “**أن تسمع بالمعَيْديْ خير من أن تراه**.” Böylece mesel oldu. Ve **المَعْدُ**: çekmedir. Onu **مَعَدْته** **مَعْداً**. Ve denir: **امْعَدْ دَلْوَكَ**, yani: onu çek ve kuyudan çıkar. Râciz dedi ki:
يا سعدُ يا ابن عَمَل يا سَعْدُ
هل يُروِيَنْ ذَوْدَكَ نَزْعٌ مَعْدُ

Ve **المَعْدُ**: meyvelerden taze (ham) olandır.

Ve **التَّمَعْدُدُ**: hırsızlıkta gidip gelmedir.

دمع:
Göz **دَمِعَتِ**; **تدمَعُ** **دَمَعاً** ve **دَمْعاً** ve **دُمُوعاً**. “**دَمِعَتْ**” diyen, **دَمَعاً** der; “**دَمَعَتْ**” diyen, **دَمْعاً** der. Ve “**عين دامعة**” (yaşlı göz). Ve **الدّمْع**: onun suyudur. Ve **الدَّمْعَة**: damladır. Ve **المَدْمَعُ**: onun kenarlarında gözyaşının toplandığı yerdir. Denir: **فاضت مدامعي** ve gözümün **مدامع**’i taştı.

Ve **الماقيان** **المدامع**’dendir; aynı şekilde iki arka (köşe) de. Ve **امرأة دَمِعَةٌ**: gözyaşı ve ağlaması çabuk olan (kadın)dır. Ve “onun **دَمْعَتَها** ne çok” dediğinde hafifletirsin; çünkü bu, **الدمع**’ın müennesi oluşudur. Dedi ki:
قد بليت مهجتي وقد قرح المد		مع...

Ve duru suya denir: sanki o bir **دمعة**’dır.

Ve **الدَّمّاع**: topraktan, üzerinde çiğin sızdığını gördüğün yahut neredeyse gördüğün (kısım)dır. Dedi ki:
من كلِّ دمَّاعِ الثَّرَى مُطَلَّلِ
يُثِرْنَ صيفيّ الظّباءِ الغُفَّلِ

Ve **دُمّاعُ الكَرْمِ**: ilkbahar günlerinde ondan akan şeydir.

Ve **الدَّمّاعُ**: çocuk doğduğunda, sertleşmedikçe başından hareket eden şeydir; o, **اللّمّاعة** ve **الغاذية** diye de adlandırılır. Ve **شجّة دامعة**: kan akıtan (yarık).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدَمْعُ: دَمْعُ العين. والدَمْعَةُ: القَطرَةُ منه. ودَمَعَتِ العينُ تَدْمَعُ دَمْعاً، ودَمِعَتْ بالكسر دَمَعاً: لغةٌ حكاها أبو عبيدة. وامرأةٌ دَمِعَةٌ: سريعةُ الدَمْعَةِ. والدامِعَةُ من الشِجاجِ بعد الدامية. والمَدامِعُ: المآقي، وهي أطراف العين. والدِماعُ بالضم: ماء العين من عِلَّةٍ أو كِبَرٍ، ليس الدَمْعَ. وقال الراجز:
يا مَنْ لِعَينٍ لا تَني تَهْماعا
قد تَرَكَ الدَمْعُ بها دُماعا
ودُمَّاعُ الكَرْمِ: ما يسيل منه أيَّامَ الربيع. قال الأحمر: الدُمُعُ بضم الدال والميم: سِمَةٌ في مَجرى الدمع.

##### Türkçe

**الدَمْعُ**: gözün **دَمْعُ**’ı. **والدَمْعَةُ**: ondan olan damla. Ve göz **دَمَعَتِ** **تَدْمَعُ** **دَمْعاً**; ve kesre ile **دَمِعَتْ** **دَمَعاً**: Ebû Ubeyde’nin naklettiği bir dildir. Ve **امرأةٌ دَمِعَةٌ**: **الدَمْعَةِ**’si çabuk olan. Ve **الدامِعَةُ** yarıklardan, **الدامية**’den sonra olandır. Ve **المَدامِعُ**: göz pınarlarıdır; ve onlar gözün uçlarıdır. Ve zamme ile **الدِماعُ**: bir hastalıktan veya yaşlılıktan dolayı gözün suyudur; **الدَمْعَ** değildir. Ve recez söyleyen dedi ki:
يا مَنْ لِعَينٍ لا تَني تَهْماعا
قد تَرَكَ الدَمْعُ بها دُماعا
Ve **ودُمَّاعُ الكَرْمِ**: ilkbahar günlerinde ondan akan şey. **قال الأحمر**: **الدُمُعُ** ( **الدال** ve **الميم**’in zammı ile): gözyaşının akış yolunda bir nişandır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والدال مع الميم
عدم ، عمد ، دمع ، معد ، دعم ، مدع : مستعملات .
عدم : قال الليث : العَدَم : فِقدان الشيء وذهابه . يقال : عَدِمته أعدَمه عدماً . والعُدْم لغة فيه . قال : ورأيناهم إذا ثَقَّلوا قالوا : العَدَم وإذا خففوا قالوا : العُدْم ، ورجلٌ عَدِيم : لا مال له . وأعْدَمَ الرجل : صار ذا عَدَم قال : ويقول الرجل لحبيبه :
عَدِمْتُ فقدك ولا عدمت فضلك ولا أعدَمَني الله فضلك أي لا أذهَبَ عنّي فضلك . وقال لَبِيد أنشده شمر :
ولقد أغْدُو وما يُعْدِمني
صاحب غير طويل المُحْتَبَلْ
قال أبو عمرو : أي ما يَفْقِدْني فرسي . وقال ابن الأعرابي : وما يُعْدِمُني أي لا أعْدَمُهُ وقال أبو عمرو : يقال إنه لعديم المعروف وإنها لعديمة المعروف وأنشد :
إنّي وجدت سُبَيْعَة ابنة خالِدٍ
عند الجَزُور عديمةَ المعروف
وقال : عَدِمتُ فلاناً وأَعْدَمَنِيه الله . ورجل عَدِيم لا مال له . وأعدم الرجُل فهو معدِم وعَدِيم . وقال ابن الأعرابي : رجُل عَدِيم : لا عقل له ، ورجُل مُعْدِم : لا مال له ، وقال غيره : فلان يَكْسب المعدومَ إذا كان مجدوداً ينال ما يُحْرَمه غيرُه . ويقال : هو آكلكم للمأدوم ، وأكسبكم للمعدوم ، وأعطاكم للمحروم . وقال الشاعر يصف ذئباً :
كَسُوبٌ له المعدومَ مِنْ كسَب واحدٍ
مُحَالِفُهُ الإقتار ما يتموّل
أي يكسب المعدوم وحده ولا يتموّل . ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال عَدِمَ يَعْدَمُ عَدَماً وعُدْماً فهو عَدِمٌ ، وأعدم إذا افتقر ، وعَدُمَ يَعْدُم عَدَامَةً إذا حَمُقَ فهو عَدِيم أحمق وأنشد أبو الهيثم قول زهير :
وليس مانع ذي قربى ولا رحم
يوماً ولا مُعْدِماً من خابط ورقا
قال : معناه أنه لا يفتقر من سائل يسأله ماله فيكون كخابط ورقاً . قال الأزهري : ويجوز أن يكون معناه ولا مانعاً من خابط ورقاً أعدمْته أي منعته طَلَبَته .
عمد : قال الله جلّ وعزّ : ( بِعَادٍ إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ ) ( الفَجر : 7 ) سمعت المنذريّ يقول : سمعت المبرّد يقول : رجل طويل العِمَاد إذا كان مُعَمَّداً أي طويلاً . قال : وقوله ) بِعَادٍ إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ ( أي ذات الطُول ونحوَ ذلك قال الزجّاج . قال : وقيل : ذات العماد : ذات البِنَاء الرفيع . وقال الفرّاء : ذات العماد أي أنهم كانوا أهل عَمَد ينتقِلون إلى الكَلأ حيث كان ؛ ثم يرجعون إلى منازلهم . وقال الليث : يقال لأصحاب الأْخْبِيَة الذين لا ينزلون غيرها : هم أهل عَمُود وأهل عماد . والجميع منهما العُمُدُ . قال : وقال بعضهم : كلّ خِبَاء كان طويلاً في الأرض يُضرب على أعمدة كثيرة فيقال لأهله : عليكم بأهل ذلك العَمُود ، ولا يقال : أهل العَمَد . وأنشد :
وما أهل العَمُودِ لنا بأهلٍ
ولا النَعَمُ المُسام لنا بمال
وقال في قول النابغة :
يبنون تَدْمُرَ بالصُفّاح والعَمَد
قال : العَمَد : أساطين الرُخَام . وأمَّا قول الله جلّ وعزّ : ( ء الاَفْئِدَةِ إِنَّهَا عَلَيْهِم مُّؤْصَدَةٌ فِى عَمَدٍ مُّمَدَّدَةِ ) ( الهمزة : 8 ، 9 ) قرئت ( في عُمُد ) وهو جمع عِمَاد وعَمَدٌ وعُمُدٌ ، كما قالوا : إهابٌ وأَهَبٌ وأُهُبٌ . ومعناه : أَنها في عُمُدٍ من النار . قال ذلك أبو إسحاق الزجّاج . وقال الفراء : العُمُد والعَمَد جميعاً جمعان للعمود مثل أديم وأَدَمٍ
وأُدُم ، وقَضِيم وقَضَم وقُضُم . وقال الله جلّ وعزّ : ( الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا وَأَلْقَى فِى ) ( لقمَان : 10 ) قال الفراء : فيه قولان : أحدهما أنه خلقها مرفوعة بلا عَمَد ، ولا تحتاجون مع الرؤية إلى خَبَر . والقول الثاني أنه خلقها بعمَد ، لا ترون تلك العمد . وقيل : العمَد التي لا ترى لها قدرته . وقال الليث : معناه : أنكم لا ترون العمد ، ولها عَمَد . واحتجّ بأن عَمدها جبل قاف المحيط بالدنيا ، والسماء مثل القبّة أطرافها عَلَى قاف . وهو من زَبَرْجَدة خضراء . ويقال إنّ خضرة السماء من ذلك الجبل ، فيصير يوم القيامة ناراً تَحْشر الناس إلى المحْشَر .
وفي حديث عمر بن الخطاب في الجالب : يأتي أحدهم به عَلَى عَمُود بطنه . قال أبو عبيد : قال أبو عمرو : عَمُود بطنه هو ظَهْره . يقال : إنه الذي يُمْسِك البطن ويقوّيه ، فصار كالعمود له الجالب الذي يجلب المتاع إلى البلاد . يقول : يُترك وبيعَه ولا يتعرض له حتى يبيع سِلْعته كما شاء ، فإنه قد احتمل المشقّة والتعب في اجتلابه وقاسى السفر والنصب .
قال أبو عبيد : والذي عندي في عمود بطنه أنه أراد : أنه يأتي به على مشقّة وتَعب وإن لم يكن ذلك على ظهره إنما هو مَثل له . وقال الليث : عمود البطن شِبه عِرْق ممدود من لدن الرَهابة إلى دُوَين السُرّة في وسطه يشق من بطن الشاة . قال : وعمود الكبد : عِرْق يسقيها . ويقال للوتين : عمود السَحْر . قال : وعمود السنان : ما توسَّط شَفْرتيه من عَيْره الناتىء في وسطه .
وقال النضر : عمود السيف : الشَطِيبة التي في وسط مَتْنه إلى أسفله . وربما كان للسيف ثلاثة أعمدة في ظهره ، وهي الشُطَبُ والشطائب . وعمود الأُذُنُ : مُعظمها وقِوامها . وعمود الإعصار : ما يَسْطع منه في السماء أو يستطيل على وجه الأرض .
وفي حديث ابن مسعود أنه أتى أبا جهل يوم بدر وهو صَرِيع ، فوضع رجله عَلَى مُذَمَّرِه ليجهِز عليه ، فقال له أبو جهل : أعْمَدُ من سيّد قتله قومه قال أبو عبيد : معناه : هل زاد عَلَى سيّد قتله قومه هل كان إلا هذا ؟ أي أن هذا ليس بعاد . قال : وكان أبو عبييدة يحكي عن العرب : أعمد من كيلِ مُحِقّ أي هل زاد عَلَى هذا وقال ابن مَيَّادة :
تُقَدَّم قيسٌ كلَّ يوم كريهة
ويُثنى عليها في الرخاء ذنوبها
وأعمدُ من قومٍ كفاهم أخوهم
صِدَام الأعادي حين فُلَّت نيوبها
يقول : هل زدنا عَلَى أن كَفَينا إخوتنا . وقال شمر في قوله ( أعمَدُ من سَيّد قتله قومه ) : هذا استفهام ، أي أعجب من رجل قتله قومه . قلت : كان في الأصل أأعمد من سَيّد فخففت إحدى الهمزتين . وأما قولهم : أعمد من كيل محقّ فإني سمعته في رواية ابن جَبَلة ورواية عليّ عن أبي عبيد ( محقّ ) بالتشديد ، ورأيته في كتاب قديم مسموع : أعمد من كيلٍ مُحِقَ
بالتخفيف من المَحق ، وفُسِّر : هل زاد على مكيال نُقِصَ كَيْلُه أي طُفِّفَ . وحسبت أن الصواب هذا . وقال ابن شميل : عمود الكَبِد : عرقان ضَخْمان جَنَابتي السُّرة يميناً وشِمالاً ، يقال : إن فلاناً لخارجٌ عموده من كَبِدِه من الجوع .
أبو عبيد : عَمدتُ الشيء : أقمته ، وأعمدته : جعلت تحته عَمَداً .
الحرّاني عن ابن السكيت قال : العَمْد مصدر عمَدت للشيء أعمِد له عمْداً إذا قصدت له . وعَمدت الحائط أعمِده عمْداً إذا دَعمته . قال والعَمَد مُثَقّل في السنَامِ وهو أن ينشدخ انشداخاً . وذلك إذا رُكِب وعليه شحْم كثير . يقال بعير عَمِدٌ . وقال لَبيد :
فبات السيل يركب جانبيه
من البَقَّار كالعَمِد الثَقَالِ
قال : العَمِد : البعير الذي قد فسد سَنَامه . قال : ومنه قيل : رجل عميد ومعمود أي بلغ الحُبُّ منه . قال ويقال : عَمِد الثرى يَعمَد عَمداً إذا كان تراكب بعضُه على بعض ونَدِيَ ، فإذا قبضت منه على شيء تعقَّد واجتمع من نُدُوَّته . قال الراعي يصف بقرة وحشيّة :
حتى غَدَت في بياض الصبح طيّبة
ريح المباءة تخْدِي والثرى عَمِدُ
أراد : طيبةَ ريح المباءة ، فلمَّا نوّن ( طيّبة ) نصب ( ريح المباءة ) .
أبو عبيد عن أبي زيد : عَمِدت الأرضُ عمداً إذا رسخ فيها المَطَر إلى الثَرَى حتى إذا قبضْت عليه في كفّك تعقّد وجَعُدَ . وقال الليث : العَميد : الرجل المعمود الذي لا يستطيع الجلوس من مرضه ، حتى يُعمَدَ من جوانبه بالوسائد . ومنه اشتُقّ القَلْب العميد . قال : والجُرح العَمِدُ : الذي يُعْصَر قبل أن ينضج بَيضُه فيَرِم . والقول ما قاله ابن السكيت في العميد من الهوى : أنه شُبِّه بالسَنَام الذي انشدخ انشداخاً .
وقال الليث : العَمْدُ : نقيض الخطأ . قلت : والقتل على ثلاثة أوجه : قتل الخطأ المحْض ، وقتل العمد المحض وقتل شِبْه العَمْد فالخطأ المحض : أن يرمي الرجلُ بحجر يريد تنحيته عن موضعه . ولا يقصد به أحداً ، فيصيب إنساناً فيقتله . ففيه الدِيَة على عاقلة الرامي ، أخماساً من الإبل ، وهي عشرون ابنة مَخَاض وعشرون ابنة لَبُون وعشرون ابن لبون ، وعشرون حِقّة ، وعشرون جَذَعة . وأما شِبه العَمْد فأن يضرب الإنسانَ بعمود لا يقتل مِثْلُه ، أو بحجر لا يكاد يموت مَن أصابه ، فيموت منه ففيه الدِيَة مغلَّظة . وكذلك العَمْد المحض : فيهما ثلاثون حِقّةً ، وثلاثون جَذَعة ، وأربعون ما بين ثَنِيَّة إلى بازلِ عامِها ، كلُّها خَلِفَة . فأمَّا شِبْه العمد فالدِيَة فيه على عاقلة القاتل . وأما العَمْد المحض فهو في مال القاتل . شمر عن ابن شميل : المعمود : الحزين الشديد الحُزن . يقال : ما عَمَدَك أي ما أحزنك . قال ويقال للمريض أيضاً : معمود . ويقال له : ما يَعْمِدك ؟ أي ما يوجعك . وعمدني
المرضُ أي أضناني . وقال شمر : قال ابن الأعرابي : سأل أعرابيّ أعرابيًّا وهو مريض فقال له : كيف تجدك ؟ فقال : أمَّا الذي يَعْمِدني فحُصْرٌ وأُسْرٌ . قال : يعمده : يُسْقطه ويفْدحه ويشتدّ عليه وأنشد :
ألا مَن لهمَ آخِرَ الليل عَامِد
معناه : مُوجع .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه أنشده لسِماك العامليّ :
ألا من شجتْ ليلة عامدهْ
كما أبدأ ليلة واحدهْ
وقال ما معرفة فنصب أبداً على خروجه من المعرفة كان جائزاً .
قال الأزهري وقوله : ليلة عامدة أي مُمِضّة موجعة .
وقال النضر : عَمِدتْ أَلْيتاه من الركوب وهو أن تَرِما وتَخْلَجا .
وقال شمر : يقال إن فلاناً لعَمِدُ الثَرَى أي كثير المعروف .
وقال غيره : عَمَدت الرجل أعمِده عَمْداً إذا ضربته بالعمود ، وعَمَدته إذا ضربت عمود بَطنه .
وقال أبو زيد : يقال فلان عُمدة قومه إذا كانوا يعتمدونه فيما يَحْزُبهم . وكذلك هم عُمْدتنا . والعَمِيد : سيّد القوم . ومنه قول الأعشى :
حتى يصير عميدُ القوم متَّكئاً
يدفع بالراح عنه نِسوة عُجُلُ
ويقال : استقام القوم على عَمُود رأيهم أي على الوجه الذي يعتمدون عليه .
وقال ابن بزرْج : يقال : حَلَس به وعَرِسَ به وعَمِد به ولَزِبَ به إذا لَزِمه .
وقال الليث : العُمُدُّ : الشابّ الممتلىء شباباً ، وهو العُمُدَّانيّ والجمع العُمُدَّنِيُّون . وامرأةٌ عُمُدَّانِيَّة : ذات جسم وعَبَالة . ويقال عَمّدت السيل تعميداً إذا سدَدت وجه جِرْيته حتى يجتمع في موضع بتراب أو حجارة . شمر : يقال للقوم : أنتم عُمدّتنا أي الذين نعتمد عليهم . وكذلك الاثنان ، والمرأة والواحد والمرأتان . وعمود الصبح هو المستطير منه . واعتمد فلان ليلته إذا ركبها يسري فيها . واعتمد فلان فلاناً في حاجته واعتمد عليه .
وقال أبو تراب : سمعتُ الغَنَوي يقول : العَمَدُ والضَمَدُ : الغضب .
قلت : وهو العَبَدُ والأبَدُ أيضاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال العَمود والعِمَاد وَالعُمْدَةُ والعُمْدَان : رئيس العسكر وهو الزُوَير . ويقال لرِجْلي الظليم : عَمُودان .
وقال ابن المظفر : عُمْدان : اسم جبل أو موضع . قلتُ : أُراه أراد : غُمَدان بالغين فصحّفه . وهو حِصْن في رأس جبل باليمن معروف . وكان لآل ذي يَزَن . قلت : وهذا كتصحيفه يوم بُعَاث وَهو من مشاهير أيام العرب ، فأخرجه في كتاب الغين وصَحَّفه .
دمع : أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : دمِعَتْ عينُه ، بكسر الميم .
وقال الكسائيّ وأبو زيد : دَمَعت عينه بفتح الميم لا غير .
أبو عبيد عن الأحمر : مِن سِمَات الإبل الدُمُع ، وهي في مجرى الدمْع . وبعير مَدْموع ، وجَفْنة دامعة : ممتلئة ، وقد دَمَعَت . ورَزِمت وقال لَبيد :
إذا جاء وِرْدٌ أُسْبلت بدُمُوع
يعني الْجَفْنَة .
أبو عبيد : من الشِجَاج الدامعة . وهو أن يسيل منها دَمٌ . وثَرى دَامِع ومكان دامع ودَمَّاع إذا كانَ نَدِيّاً . وَقَدَحٌ دَمْعَان إذا امتلأ فجعل يسيل من جوانبه .
وقال الليث : الدَمْع : ماء العين . والمَدمَع : مجتمع الدَمْع في نواحي العين وجمعه مدامع . يقال : فاضت مدامعُه . قال والماقِيَان من المدامع ، والمُؤْخِران كذلك . وامرأة دَمِعة : سريعة الدَمْعة والبكاء وما أكثَر دَمْعَتها ، التأنيث للدَّمْعَة .
وقال ابن شميل : الدِمَاع مِيسَم في المناظِر سائل إلى المَنْحِرْ ، وربما كان عليه دِمَاعَانِ . والدُمَّاعُ دُمّاع الكَرْم ، وهو ما سال منه أيَّام الربيع .
وقال أبو عدنان : من المياه المدامع ، وهي ما قَطَر من عُرْض جَبَل . قال : وسألت العُقَيْليّ عن هذا البيت :
والشمسُ تدمَع عيناها ومَنخِرُها
وهنّ يخرجن من بِيدٍ إلى بِيدِ
فقام أزعم أنها الظَّهِيرة إذا سال لُعَاب الشمس .
وقال الغَنَويّ : إذا عطِشت الدوابّ ذَرَفت عيونُها وسالت مناخرها . قال والدمْع : السيلان من الراوُوق وَهو مِصْفاة الصَّبَّاغ . قال والإدْماع : مَلْء الإناء . يقال أَدْمِع مُشَقَّرك أي قَدَحك ، قاله ابن الأعرابي .
دعم : ابن شميل : يقال دَعَم الرجلُ المرأة بأيْره يَدْعَمُها ودَحَمَها . والدعْم والدحْمُ : الطعن وإيلاجه أجمع .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الدُعْمِيُّ : الفرس الذي في لَبَّته بياض . والدُعْمِيُّ : النجَّار .
أبو عبيد عن أبي زيد : إذا كانت زَرَانيق البئر من خشب فهي دِعَم . الليث : الدعْمُ : أن يميل الشيء فتَدْعمه بِدِعامٍ ، كما تُدعَمُ عُرُوش الكَرْم ونحوِه . والدِّعَامة : اسم الخشبة التي تُدعم بها . والمَدْعوم : الذي يميل فيريد أن يقع ، فتدعَمَهُ ليستقيم . وأما المعمود فالذي تحامل الثقلُ عليه من فوق ، كالسقف فعُمد بالأساطين المنصوبة . والدِعامتان : خشبتا البكَرة . وَدُعْمِيّ : اسم أبي حَيَ من ربيعة . وفي ثقيف دُعْمِي آخر . ويقال للشيء الشديد الدَعام : إنه لدُعميُّ : وأنشد :
اكْتَدَ دُعميّ الحوامِي جَسْرَبا
ويقال : لفلان دعْمٌ أي مال كثير . وَجارية ذات دعْمٍ إذا كانت ذات شحم ولحم . وقال الراجز :
لا دَعْمَ لي لكن بلَيْلي دَعْمُ
جارية في وركيها شحمُ
قوله : لا دَعْمَ لي أي لا سَمِن بي يَدْعمني أي يقوّيني : ودُعْميّ الطريق : مُعظمه .
وقال الراجز يصف الإبل :
وصَدَرَتْ تَبْتَدِر الثنيَّا
تركب من دُعْمِيها دُعْمِيّا
ودُعمّيها : وسطها ، دُعمِيّاً أي طريقاً موطوءاً .
عمرو عن أبيه قال : إذا كان في صدر الفرس بياض فهو أدْعَم ، وإذا كان في خواصره فهو مُشَكَّل .
معد : قال الليث : المَعِدَة : التي تستوعب الطعام من الإنسان . والمِعْدَةُ لغة ، وقد مُعِدَ الرجل فهو ممعود إذا دَوِيَت مِعدتُه فلم يستمرىء ما يأكله . والمَعْدُ كالجَذْب ، تقول : مَعَدْتُه مَعْداً .
وقال الراحز :
هل يُرْوِيَنْ ذَوْدَكَ نَزْعٌ مَعْدُ
وساقيان سَبِطٌ وجَعْدُ
قال ابن بزرج : نزْعٌ مَعْدٌ : سريع . وبعضٌ يقول : شديد ، وكأنه ينزع من أسفل قَعْر الركيَّة . ويقال امتعد فلان سيفه منْ غِمده إذا استلّه واخترطه ، وجاء إلى رمحه وهو مركوز فامتَعَدَه . وجعل أحد السّاقيين جَعْداً والآخر سَبِطاً لأن الجَعْد منهما أسود زنجيّ ، والسَّبْط روميّ وإذا كانا هكذا لم يشتغلا بالحديث عن صنعتهما ، ويقال : مَعَد في الأرض يَمْعَد إذا ذهب . وذنبٌ مِمْعَدٌ وماعِد إذا كان يَجْذِب العَدْوَ جَذْباً .
وقال ذو الرمّة يذكر صائداً شبّهه في سرعته بالذئب :
كأنما أطماره إذا عَدَا
جَلَّلْن سِرْحان فلاةٍ مِمْعَدَا
أبو عبيد : المُتَمَعْدِدُ : البعيد . وقال مَعْن بن أَوْس :
قِفَا إنها أمست قِفَاراً ومَن بها
وإن كان مِن ذي وُدِّنَا قد تَمَعْدَدا
أي تباعد .
وقال شمر : قوله : المتمعدد البعيد لا أعلمه إلا من مَعَدَ في الأرض أي ذهب فيها ، ثم صيّره تَفَعْلُلاً منه ، وَأنشد :
وَخارِبان خَرَباً فمعَدَا
لا يَحْسِبَان الله إلا رَقَدَا
وفي حديث عمر : اخشوشِنوا وتَمَعْددوا
وقال أبو عبيد : فيه قولان : يقال هو من الغِلَظ أيضاً . ومنه يقال للغلام إذا شبّ وغلُظ : قد تَمَعْدَد .
وقال الراجز :
رَبَّيْتُه حتى إذا تَمَعْدَدا
ويقال تَمَعْدَدُوا : تشبّهوا بعيش مَعَدّ ، وكانوا أهل قَشَف وغِلَظ في المعاش . يقول : فكونوا مثلهم ودَعُوا التنَعُّم وزيّ العَجَم . وهكذا هو حديث له آخر : عليكم باللِبسة المَعدِّية .
وقال الليث : التَمَعْدُد : الصبر على عيش مَعَدّ في الحضَر والسَّفَر . يقال : قد تَمَعْدَد فلان .
قال وإذا ذكرت أن قوماً ممن تحوّلوا عن مَعَدّ إلى اليمن ثم رجعوا قلت : تَمَعْدَدوا .
قال والمعَدّ الدال شديدة : اللحم الذي تحت الكتِف أو أسفلَ منها قليلاً وهو من أطيب لحم الجَنْب . وتقول العرب في مَثَل يضربونه : قد يأكل المَعَدَّين أكْلَ السَوْء .
قال وهو في الاشتقاق يخرج على مَفْعل ، ويخرج على فَعَلّ على مثال ( عَبَنّ ) وعَلَدّ ،
ولم يُشتقّ منه فِعل . أبو عبيد عن الأصمعي : المَعَدَّان : موضع رجلي الراكب من الفرس . أبو عبيد عن الكسائي : من أمثالهم : أن تسمع بالمُعَيْديّ خير من أن تراه .
وسمعت المنذريّ يقول سمعت أبا الهيثم يقول : تسمع بالمعيديّ خير من أن تراه .
قال : وسمعت أبا طالب يقول : الكلام المختار : أن تسمع بالمعيديّ خير من أن تراه .
قال وبعضهم يقول : تسمع بالميعدي لا أن تراه . وإن شئت قلت : لأن تسمع بالمعيدي خير من أن تراه .
قال أبو عبيد : كان الكسائيّ يرى التشديد في الدال فيقول المعَيْديّ .
ويقول : إنما هو تصغير رجُل منسوب إلى مَعدّ ، يضرب مثلاً لمن خَبَره خير من مَرآته .
وكان غير الكسائي يرى تخفيف الدال ويشدّد ياء النسبة مع ياء التصغير .
وقال ابن السكيت : يقال في مثل : تسمع بالمعيدي لا أن تراه . وهو تصغير مَعَدّيّ ، إلاّ أنه إذا احتمعَتْ تشديدة الحرف وتشديدة ياء النسبة مع ياء التصغير خَفَّفت تشديدة الحرف .
وقال الشاعر :
ضلَّت حُلُومُهُمُ عنهم وغرّهُمُ
سَنُّ المعيدِيّ في رَعْي وتعْزيب
يضرب لرجل الذي له صِيت وذِكر ، فإذا رأيته ازدريت مَرْآته . وكأنّ تأويله تأويل أمر . كأنه قال : اسمع به ولا تَره .
وقال شمر : المعَدّ : موضع رجل الفارس من الدابة ، ومن الرجُل مثله .
وأنشد بيت ابن أحمر :
فإمّا زلّ سَرجٌ عن مَعَدِّ
وأجدر بالحوادث أن تكونا
قال الأصمعي يخاطب امرأته فيقول إن زَلّ عنك سَرْجي فبِنْتِ بطلاقٍ أو بموتٍ فلا تتزوجي هذا المطروق وهو قوله :
فلا تَصِلي بمطروقٍ إذا ما
سَرَى في القوم أصبح مُستكينا
وقال ابن الأعرابي معناه : إن عُرِّي فرسي من سرجه ومُتّ .
فَبلِّي يا غَنِيَّ بأَرْيَحِيىِّ
من الفتيان لا يمسي بطينا
وأنشد شمر في المَعَدِّ من الإنسان :
وكأنما تحت المعَدّ ضئيلة
ينفي رقادك سمُّها وسِمَامها
يعني الحيّة . والمعْد والمغْد : النَتْف ، بالعين والغين .
مدع : روى ثعلب عن ابن الأعرابي : المَدْعيِّ : المتّهم في نسبه قلت : كأنه جعله من الدعوة في النسب . وليست الميم أصلية .

##### Türkçe

**باب العين والدال مع الميم**
**عدم** ، **عمد** ، **دمع** ، **معد** ، **دعم** ، **مدع** : kullanımdadırlar.

**عدم** : Leys dedi: **العَدَم**: şeyin yokluğu ve gitmesidir. Denir: **عَدِمته أعدَمه عدماً**. Ve **العُدْم** onda bir dildir. Dedi: Onları gördük; ağırlaştırdıklarında **العَدَم** dediler, hafiflettiklerinde **العُدْم** dediler. Ve **رجلٌ عَدِيم**: malı olmayan. Ve **أعْدَمَ الرجل**: **عَدَم** sahibi oldu. Dedi: Ve adam sevgilisine der ki:
**عَدِمْتُ فقدك ولا عدمت فضلك ولا أعدَمَني الله فضلك**
yani: fazlını benden gidermesin. Lebîd dedi; Şemmer onu okudu:
ولقد أغْدُو وما يُعْدِمني
صاحب غير طويل المُحْتَبَلْ
Ebû Amr dedi: yani atımı benden eksiltmesin. İbnü’l-A‘râbî dedi: **وما يُعْدِمُني** yani onu yitirmem. Ebû Amr dedi: Denir: **إنه لعديم المعروف** ve **إنها لعديمة المعروف**; ve okudu:
إنّي وجدت سُبَيْعَة ابنة خالِدٍ
عند الجَزُور عديمةَ المعروف
Ve dedi: **عَدِمتُ فلاناً وأَعْدَمَنِيه الله**. Ve **رجل عَدِيم**: malı olmayan. Ve adam yoksullaştı; o **معدِم** ve **عَدِيم**dir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجُل عَدِيم**: aklı olmayan; ve **رجُل مُعْدِم**: malı olmayan. Başkası dedi: Falan, bahtı açık olduğunda, başkasının mahrum bırakıldığını elde ederken **المعدومَ**u kazanır. Ve denir: O, sizin **للمأدوم**u en çok yiyeniniz, **للمعدوم**u en çok kazananınız, ve **للمحروم**a en çok vereninizdir. Şair bir kurdu vasfederek dedi:
كَسُوبٌ له المعدومَ مِنْ كسَب واحدٍ
مُحَالِفُهُ الإقتار ما يتموّل
yani: **المعدوم**u tek başına kazanır ve mal edinmez. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Denir: **عَدِمَ يَعْدَمُ عَدَماً وعُدْماً**; o **عَدِمٌ**dir. Ve **أعدم**: fakirleştiğinde. Ve **عَدُمَ يَعْدُم عَدَامَةً**: ahmaklaştığında; o **عَدِيم** ahmaktır. Ebû’l-Heysem, Züheyr’in sözünü okudu:
وليس مانع ذي قربى ولا رحم
يوماً ولا مُعْدِماً من خابط ورقا
Dedi: manası, malını isteyen bir isteyenden dolayı fakirleşmez; böylece yaprak çırpan gibi olur. Ezherî dedi: Ve caizdir ki manası: “ve yaprak çırpanı engelleyici de değil; onu **أعدمْته**” yani onu talebinden men ettim, olsun.

**عمد** : Allah azze ve celle dedi: ( **بِعَادٍ إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ** ) ( **الفَجر : 7** ). Münzirî’yi şöyle derken işittim: Müberred’i şöyle derken işittim: **رجل طويل العِمَاد**; eğer **مُعَمَّداً** ise, yani uzun ise. Dedi: Ve onun sözü ( **بِعَادٍ إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ** ) yani uzunluk sahibi ve buna benzer şey; Zeccâc dedi. Dedi: Ve denildi: **ذات العماد**: yüksek bina sahibi. Ferrâ dedi: **ذات العماد** yani onlar, otun bulunduğu yere göçen **عَمَد** ehli idiler; sonra meskenlerine dönerlerdi. Leys dedi: Başka yere inmeyen çadır sahiplerine denir: onlar **أهل عَمُود** ve **أهل عماد**dır. İkisinin de çoğulu **العُمُدُ**dur. Dedi: Ve bazıları dedi: Yerde uzun olan her çadır, çok direkler üzerine kurulur; onun ehline: “şu **العَمُود** ehline (gidin)” denir; **أهل العَمَد** denmez. Ve okudu:
وما أهل العَمُودِ لنا بأهلٍ
ولا النَعَمُ المُسام لنا بمال
Ve Nâbiga’nın sözü hakkında dedi:
يبنون تَدْمُرَ بالصُفّاح والعَمَد
Dedi: **العَمَد**: mermer sütunlardır. Allah azze ve celle’nin sözüne gelince: ( **ء الاَفْئِدَةِ إِنَّهَا عَلَيْهِم مُّؤْصَدَةٌ فِى عَمَدٍ مُّمَدَّدَةِ** ) ( **الهمزة : 8 ، 9** ) “**في عُمُد**” diye okunmuştur; o, **عِمَاد**ın ve **عَمَدٌ**ın ve **عُمُدٌ**un cem‘idir; nitekim dediler: **إهابٌ** ve **أَهَبٌ** ve **أُهُبٌ**. Manası: onun ateşten **عُمُدٍ** içinde olmasıdır. Bunu Ebû İshâk Zeccâc söyledi. Ferrâ dedi: **العُمُد** ve **العَمَد** birlikte, **العمود**un iki cem‘idir; tıpkı **أديم** ve **أَدَمٍ** ve **أُدُم**; ve **قَضِيم** ve **قَضَم** ve **قُضُم** gibi. Allah azze ve celle dedi: ( **الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا وَأَلْقَى فِى** ) ( **لقمَان : 10** ). Ferrâ dedi: Onda iki söz vardır: birincisi, onu direksiz yükseltilmiş olarak yarattı; görme ile birlikte habere ihtiyaç duymazsınız. İkinci söz: onu direklerle yarattı; o direkleri görmezsiniz. Ve denildi: görülmeyen **العمَد** onun kudretidir. Leys dedi: manası: siz direkleri görmüyorsunuz; onun direkleri vardır. Ve delil getirdi: onun direkleri, dünyayı kuşatan **جبل قاف**tır; gök kubbe gibidir, uçları **قاف** üzerindedir. O, yeşil zeberceddendir. Ve denir ki göğün yeşilliği o dağdandır; kıyamet günü ateş olur; insanları mahşere sürer.

Ömer b. el-Hattâb’ın **الجالب** hakkında hadîsinde: “Onlardan biri onu karnının **عَمُود**u üzerinde getirir.” Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: Karnının **عَمُود**u onun sırtıdır. Denir: o, karnı tutan ve onu güçlendiren şeydir; böylece ona bir direk gibi oldu. **الجالب**: eşyayı beldelere getiren kimsedir. Diyor ki: bırakılır ve satışı (yapmasına izin verilir); sattığı şeye dilediği gibi satıncaya kadar ona ilişilmez; çünkü onu getirmede meşakkat ve yorgunluk yüklenmiş, yolculuk ve zahmeti çekmiştir.

Ebû Ubeyd dedi: Bana göre karnının **عمود**u hakkında: muradı, sırtında olmasa bile, onu meşakkat ve yorgunlukla getirmesidir; bu, ona bir misaldir. Leys dedi: Karnın **عمود**u, koyunun karnından yarılan, **الرَهابة**den göbeğin biraz aşağısına kadar ortasında uzatılmış bir damar benzeridir. Dedi: Ve karaciğerin **عمود**u: onu sulayan bir damardır. Ve **الوتين**e: **عمود السَحْر** denir. Dedi: Ve mızrak ucunun **عمود**u: iki ağzının ortasında bulunan, ortasında çıkıntılı olan **عَيْره**den olan şeydir.

Nadr dedi: Kılıcın **عمود**u: sırtının ortasında, altına kadar olan **الشَطِيبة**dir. Bazen kılıcın sırtında üç **أعمدة** olur; onlar **الشُطَبُ** ve **الشطائب**dir. Ve kulağın **عمود**u: onun çoğu ve kıvamıdır. Ve kasırganın **عمود**u: ondan göğe doğru yükselen yahut yer yüzü üzerinde uzayan şeydir.

İbn Mes‘ûd’un hadîsinde: Bedir günü Ebû Cehil’e geldi; o serilmiş idi; onu bitirmek için ayağını onun **مُذَمَّر**i üzerine koydu; Ebû Cehil ona dedi: **أعْمَدُ من سيّد قتله قومه**. Ebû Ubeyd dedi: manası: kavmi onu öldürmüş bir efendiden daha mı (var); bu bunun üzerine bir ziyade midir? yani bu âdet dışı değildir. Dedi: Ebû Ubeyde, Araplardan şöyle naklederdi: **أعمد من كيلِ مُحِقّ** yani bunun üzerine bir ziyade mi var? İbn Meyyâde dedi:
تُقَدَّم قيسٌ كلَّ يوم كريهة
ويُثنى عليها في الرخاء ذنوبها
وأعمدُ من قومٍ كفاهم أخوهم
صِدَام الأعادي حين فُلَّت نيوبها
Diyor: kardeşlerimizi kifayet ettik olmaktan başka bir ziyade yaptık mı? Şemmer, ( **أعمَدُ من سَيّد قتله قومه** ) sözünde dedi: Bu bir istifhamdır; yani kavmi onu öldürmüş bir adamdan daha şaşırtıcı (mı var)? Dedim: Asılda **أأعمد** idi; iki hemzeden biri hafifletildi. “**أعمد من كيل محقّ**” sözüne gelince: onu İbn Cebele rivayetinde ve Ali’nin Ebû Ubeyd’den rivayetinde **محقّ** (şeddeli) olarak işittim; ve eski bir işitilmiş kitapta onu şöyle gördüm: **أعمد من كيلٍ مُحِقَ**; **المَحق**tan tahfif ile. Ve şöyle tefsir edildi: ölçüsü eksiltilmiş, yani hile yapılmış bir ölçekten daha mı (var)? Ve bunun doğru olduğunu sandım. İbn Şümeyl dedi: Karaciğerin **عمود**u: göbeğin iki yanında sağ ve solda iki büyük damardır; denir: falanın açlıktan karaciğerinden **عمود**u çıkmıştır.

Ebû Ubeyd: **عَمدتُ الشيء**: onu dik tuttum; ve **أعمدته**: altına **عَمَداً** yaptım.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi: **العَمْد**; **عمَدت للشيء أعمِد له عمْداً**ın masdarıdır; ona kastettiğinde. Ve **عَمدت الحائط أعمِده عمْداً**: onu desteklediğinde. Dedi: Ve **العَمَد** (müsekka l): hörgüçteki bir hastalıktır; o, yarılma gibi yarılır. Bu, binildiğinde ve üzerinde çok yağ olduğunda olur.

Denilir: deve **عَمِدٌ**. Lebîd dedi:

Sel, iki yanına biner hâlde geceledi,
**البَقَّار**dan, ağır **العَمِد** gibi.

Dedi: **العَمِد**: hörgücü bozulmuş deve. Dedi: Ve ondan denildi: **رجل عميد ومعمود**; yani sevgi ondan (ona) ulaşmış (onda ileri varmış). Dedi ve denilir: **عَمِد الثرى يَعمَد عَمداً**; bazı kısmı bazı kısmı üzerine binmiş ve ıslanmış olduğunda; ondan bir şeye avuçladığında, ıslaklığından dolayı düğümlenir ve toplanır. Râʿî, yabanî bir ineği vasfederek dedi:

Sabahın beyazlığında hoş olarak erkenden çıktı,
Yatağın kokusu hoş; (o) sürer, ve toprak **عَمِدُ**.

İstediği: **طيبةَ ريح المباءة**; fakat (**طيّبة**)yi tenvinleyince (**ريح المباءة**)yi nasb etti.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: **عَمِدت الأرضُ عمداً**: yağmur toprağa, **الثَرَى**ya kadar yerleştiğinde; öyle ki onu avucunda avuçladığında düğümlenir ve kıvırcıklaşır. Leys dedi: **العَميد**: hastalığından dolayı oturmaya güç yetiremeyen, yanlarından yastıklarla **يُعمَدَ** edilinceye kadar (destekleninceye kadar) (olan) **الرجل المعمود**. Ondan **القَلْب العميد** türetildi. Dedi: **الجُرح العَمِدُ**: içindeki beyazı olgunlaşmadan önce sıkılırsa şişen (yara). Ve söz, hevâdan **العميد** hakkında İbnü’s-Sikkît’in dediğidir: onun, yarılıp çatlamış hörgüce benzetilmiş olmasıdır.

Leys dedi: **العَمْدُ**: hatânın zıddı. Dedim: öldürme üç vech üzeredir: sırf hata öldürmesi, sırf kasıt öldürmesi ve **شِبْه العَمْد** öldürmesi. Sırf hata: adamın bir taşı, yerinden uzaklaştırmayı isteyerek atmasıdır; onunla kimseyi kastetmez, bir insana isabet eder de onu öldürür. Onda diyet, atan kimsenin âkılesi üzerinedir; develerden beş pay olarak: yirmi **ابنة مَخَاض** ve yirmi **ابنة لَبُون** ve yirmi **ابن لبون** ve yirmi **حِقّة** ve yirmi **جَذَعة**. **شِبه العَمْد** ise: insanı, benzeri öldürmeyen bir direkle, yahut isabet edene neredeyse ölüm olmayan bir taşla vurmasıdır; ondan ölürse onda ağırlaştırılmış diyet vardır. Keza sırf kasıt da: ikisinde (yani **شِبه العَمْد** ile **العَمْد المحض**ta) otuz **حِقّة** ve otuz **جَذَعة** ve kırk, **ثَنِيَّة** ile kendi yılının **بازِل**i arası (deve) vardır; hepsi **خَلِفَة**dir. **شِبه العمد**a gelince: diyeti, katilin âkılesi üzerinedir. Sırf kasıt ise katilin malındandır. Şemmer, İbn Şümeyl’den: **المعمود**: şiddetli hüzünlü. Denilir: **ما عَمَدَك**; yani seni ne hüzünlendirdi. Dedi: hastaya da denilir: **معمود**. Ve ona denilir: **ما يَعْمِدك؟** yani sana ne acı veriyor? Ve **عمدني المرضُ**; yani beni zayıf düşürdü. Şemmer dedi: İbnü’l-Aʿrâbî dedi: Bir bedevî, hasta olan bir bedevîye sordu; ona: “Kendini nasıl buluyorsun?” dedi. O da dedi: “Beni **يَعْمِدني** eden şey: **حُصْرٌ** ve **أُسْرٌ**.” Dedi: **يعمده**: onu düşürür, onu ağırlaştırır, ona şiddetli gelir. Ve şu beyti okudu:

Dikkat edin, gecenin sonuna (kadar) **عَامِد** olan kim var?

Manası: acı veren.

Münzirî bana haber verdi; Saʿleb’den, İbnü’l-Aʿrâbî’den: onun, Simâk el-ʿÂmilî’ye ait olarak ona okuduğunu:

Dikkat edin, **عامدهْ** bir gece onu yaraladı mı,
Nasıl da bir tek geceyi başlatır (gibi).

Ve dedi: “**ما**yı marife kılınca, onu marifeden çıkışı üzere **أبداً**yı nasb etmek câiz olurdu.”

Ezherî dedi: ve onun sözü: **ليلة عامدة**; yani acıtan, ağrıtan.

Nadr dedi: **عَمِدتْ أَلْيتاه** binekten; bu, ikisinin şişmesi ve seğirmesidir.

Şemmer dedi: denilir: “Şüphesiz falan, **لَعَمِدُ الثَرَى**dır”; yani çok iyilik sahibidir.

Başkası dedi: **عَمَدت الرجل أعمِده عَمْداً**: onu direkle vurduğumda; ve **عَمَدته**: karnının direğine (orta yerine) direk vurduğumda.

Ebû Zeyd dedi: denilir: falan, kavminin **عُمدة**sıdır; onları zorlayan şeylerde ona dayanıyorlarsa. Keza onlar bizim **عُمْدتنا**dır. Ve **العَمِيد**: kavmin efendisi. Ondan Aʿşâ’nın sözü:

Nihayet kavmin **عميدُ**i yaslanır hâle gelinceye kadar,
Çabuk kadınlar, onun üzerinden şarabı iterler.

Ve denilir: kavim, görüşlerinin **عَمُود**u üzere doğruldu; yani dayandıkları vecih üzere.

İbn Buzurc dedi: denilir: **حَلَس به** ve **عَرِسَ به** ve **عَمِد به** ve **لَزِبَ به**; ona yapışıp kaldığında.

Leys dedi: **العُمُدُّ**: gençlikle dolu genç; o **العُمُدَّانيّ**dir; çoğulu **العُمُدَّنِيُّون**. Ve **امرأةٌ عُمُدَّانِيَّة**: beden ve irilik sahibi. Ve denilir: **عَمّدت السيل تعميداً**: akışının yüzünü, toprak yahut taşlarla, bir yerde toplanıncaya kadar kapattığında. Şemmer: kavme denilir: “Siz bizim **عُمدّتنا**sınız”; yani kendilerine dayandıklarımız. Keza iki kişi, kadın, tek kişi ve iki kadın (için de). Ve sabahın **عمود**u, ondan yayılan (ışık)tır. Ve falan, gecesini **اعتمد** etti: onu bindi, onda gece yürüdü. Ve falan, ihtiyacında falana **اعتمد** etti ve ona dayandı.

Ebû Turâb dedi: Ganevî’nin şöyle dediğini işittim: **العَمَدُ** ve **الضَمَدُ**: öfke.

Dedim: o, **العَبَدُ** ve **الأبَدُ** da (olur).

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **العَمود** ve **العِمَاد** ve **العُمْدَةُ** ve **العُمْدَان**: ordunun reisi; o **الزُوَير**dir. Ve devekuşunun iki bacağına: **عَمُودان** denilir.

İbnü’l-Muzaffer dedi: **عُمْدان**: bir dağın yahut bir yerin adıdır. Dedim: sanırım **غُمَدان**ı, **الغين** ile, kastetti; onu tashîf etti. O, Yemen’de bir dağın başında, bilinen bir kaledir. Ve **ذي يَزَن** ailesinindi. Dedim: bu, onun **يوم بُعَاث**ı tashîfi gibidir; o, Arapların meşhur günlerindendir; onu **الغين** kitabında çıkardı ve onu tashîf etti.

**دمع**: Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: **دمِعَتْ عينُه**; mîm’in kesresiyle.

Kisâî ve Ebû Zeyd dedi: **دَمَعت عينه**; mîm’in fethasıyla, başka değil.

Ebû ʿUbeyd, Ahmer’den: develerin nişanlarından **الدُمُع** vardır; o, **الدمْع**ın akış yerindedir. Ve **بعير مَدْموع**; ve **جَفْنة دامعة**: dolu; ve **دَمَعَت**. Ve **رَزِمت**. Lebîd dedi:

Bir **وِرْدٌ** geldiğinde, **بدُمُوع** ile sarkıtıldı,

Yani **الْجَفْنَة**yi.

Ebû ʿUbeyd: yaralardan **الدامعة** (olan) vardır; o, ondan kan akmasıdır. Ve **ثَرى دَامِع** ve **مكان دامع** ve **دَمَّاع**: ıslak olduğunda. Ve **قَدَحٌ دَمْعَان**: dolduğunda, yanlarından akmaya başladığında.

Leys dedi: **الدَمْع**: gözün suyu. Ve **المَدمَع**: gözün çevrelerinde gözyaşının toplandığı yer; çoğulu **مدامع**. Denilir: **فاضت مدامعُه**. Dedi: **الماقِيَان** da **المدامع**dandır; **المُؤْخِران** da öyledir. Ve **امرأة دَمِعة**: gözyaşı ve ağlaması çabuk olan; onun **دَمْعَتها** ne çoktur; dişillik, **الدَّمْعَة** içindir.

İbn Şümeyl dedi: **الدِمَاع**: **المناظِر**de, **المَنْحِرْ**e doğru akan bir dağlamadır; bazen onun üzerinde **دِمَاعَانِ** olur. Ve **الدُمَّاعُ**: asmanın **دُمّاع**ı; o, ilkbahar günlerinde ondan akan şeydir.

Ebû ʿAdnân dedi: sulardan **المدامع** vardır; o, bir dağın yanından damlayan şeydir. Dedi: ve Ukaylî’ye şu beyit hakkında sordum:

Güneş, iki gözü ve burnu ağlar,
Ve onlar bir çölden bir çöle çıkarlar.

Kalktı; zannederim ki o, öğle vaktidir; güneşin salyası aktığında.

Ganevî dedi: binek hayvanları susadığında gözleri **ذَرَفت** eder ve burunları akar. Dedi: ve **الدمْع**: **الراوُوق**tan akmadır; o, boyacının süzgecidir. Dedi: ve **الإدْماع**: kabı doldurmadır. Denilir: **أَدْمِع مُشَقَّرك**; yani kadehini; İbnü’l-Aʿrâbî söyledi.

**دعم**: İbn Şümeyl: denilir: adam, kadını aletiyle **دَعَم** eder, **يَدْعَمُها**; ve **دَحَمَها**. Ve **الدعْم** ve **الدحْمُ**: saplama ve sokma; ikisi birden.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الدُعْمِيُّ**: gerdanında beyazlık olan at. Ve **الدُعْمِيُّ**: marangoz.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: kuyunun **زَرَانيق**i ağaçtan olursa onlar **دِعَم**dır. Leys: **الدعْمُ**: bir şeyin eğilmesi; onu bir **دِعام** ile desteklemen; asma çardakları ve benzeri nasıl desteklenirse. Ve **الدِّعَامة**: onunla desteklenen tahtanın adı. Ve **المَدْعوم**: eğilen, düşmek isteyen; onu doğrulsun diye desteklediğin (şey). **المعمود**a gelince: ağırlığın yukarıdan onun üzerine yüklendiği (şey)dir,

Tavan gibi; dikilmiş sütunlarla direklendirildi. Ve iki **الدِعامتان**: makaranın iki tahtasıdır. Ve **دُعْمِيّ**: Rabîa’dan bir hayyın babasının adıdır. Ve Sakîf’te başka bir **دُعْمِي** vardır. Ve şiddetli şeye **الدَعام** denir: “O, elbette **لدُعميُّ**dur” (denir). Ve şu beyit okunmuştur:

اكْتَدَ دُعميّ الحوامِي جَسْرَبا

Ve denir: falanın **دعْمٌ**u vardır; yani çok mal. Ve **جارية ذات دعْمٍ**: eğer yağ ve et sahibi ise. Ve recez söyleyen dedi ki:

لا دَعْمَ لي لكن بلَيْلي دَعْمُ
جارية في وركيها شحمُ

Onun sözü: “**لا دَعْمَ لي**” yani: bende beni **يَدْعمني** (dayandıran) yani beni kuvvetlendiren semizlik yoktur. Ve **دُعْميّ الطريق**: onun en büyüğüdür.

Ve recez söyleyen, develeri vasfederek dedi ki:

وصَدَرَتْ تَبْتَدِر الثنيَّا
تركب من دُعْمِيها دُعْمِيّا

Ve **دُعمّيها**: onun ortasıdır; **دُعْمِيّاً** yani ayak basılmış bir yol.

Amr, babasından: “Atın göğsünde beyazlık olursa o **أدْعَم**dır; yanlarında olursa o **مُشَكَّل**dir” dedi.

**معد**: Leys dedi: **المَعِدَة**: insandan yemeği içine alan (organ)dır. Ve **المِعْدَةُ** bir lehçedir. Ve adamın **مُعِدَ**i olur; o halde o **ممعود**dur; eğer **مِعدتُه** hastalanır da yediğini hazmedemezse. Ve **المَعْدُ** **الجَذْب** gibidir; dersin ki: onu **مَعَدْتُه مَعْداً**.

Ve recez söyleyen dedi ki:

هل يُرْوِيَنْ ذَوْدَكَ نَزْعٌ مَعْدُ
وساقيان سَبِطٌ وجَعْدُ

İbn Buzerc dedi: **نزْعٌ مَعْدٌ**: hızlıdır. Ve bazısı der: şiddetli; sanki kuyunun dibinin altından çekip çıkarır. Ve denir: falan kılıcını kınından **امتعد** etti; onu çekip çıkardı ve sıyırdı. Ve mızrağına geldi, o dikilmiş idi; onu **امتَعَدَه**. Ve iki sakiden birini **جَعْداً**, ötekini **سَبِطاً** yaptı; çünkü ikisinden **الجَعْد** siyah zencîdir, **السَّبْط** ise rûmîdir; ikisi böyle olunca sanatları hakkında konuşmakla meşgul olmazlar. Ve denir: yerde **مَعَد** eder, **يَمْعَد**; yani gider. Ve **ذنبٌ مِمْعَدٌ** ve **ماعِد**: eğer düşmanı çekişle çekiyorsa.

Ve Zû’r-Rumme, hızında kurda benzettiği bir avcıyı anarak dedi ki:

كأنما أطماره إذا عَدَا
جَلَّلْن سِرْحان فلاةٍ مِمْعَدَا

Ebû Ubeyd: **المُتَمَعْدِدُ**: uzak olandır. Ve Ma‘n b. Evs dedi:

قِفَا إنها أمست قِفَاراً ومَن بها
وإن كان مِن ذي وُدِّنَا قد تَمَعْدَدا

Yani: uzaklaştı.

Ve Şemmer dedi: “**المتمعدد** (uzak) sözü: onu ancak ‘yerde **مَعَدَ** etti’ yani onda gitti (ifadesinden) bilirim; sonra onu ondan bir **تَفَعْلُلاً** kıldı.” Ve şu beyiti okudu:

وَخارِبان خَرَباً فمعَدَا
لا يَحْسِبَان الله إلا رَقَدَا

Ve Ömer’in hadisinde: “**اخشوشِنوا وتَمَعْددوا**.”

Ebû Ubeyd dedi: onda iki söz vardır: denir ki o, kalınlıktandır da. Ve ondan: oğlana, büyüyüp kalınlaşınca: “**قد تَمَعْدَد**” denir.

Ve recez söyleyen dedi ki:

رَبَّيْتُه حتى إذا تَمَعْدَدا

Ve denir: **تَمَعْدَدُوا**: Ma‘add’ın yaşayışına benzediler; onlar geçimde sertlik ve kalınlık ehli idiler. Der ki: öyleyse onlar gibi olun; refahı ve Acemlerin kılığını bırakın. Ve bu, onun başka bir lafızla hadisi gibidir: “Üzerinize **باللِبسة المَعدِّية**.”

Ve Leys dedi: **التَمَعْدُد**: şehirde ve yolculukta Ma‘add’ın yaşayışı üzerine sabretmektir. Denir: falan **تَمَعْدَد** etti.

Dedi ki: Ma‘add’dan Yemen’e dönüp sonra geri dönenlerden bir kavmi zikrettiğinde: “**تَمَعْدَدوا**” dersin.

Dedi ki: ve **المَعَدّ** (dali şeddeli): kürek kemiğinin altındaki yahut ondan biraz aşağıdaki ettir; yan etinin en lezzetlilerindendir. Ve Araplar, vurdukları bir meselde derler: “**قد يأكل المَعَدَّين أكْلَ السَوْء**.”

Dedi ki: o, اشتقاقta **مَفْعل** üzere çıkar; ve ( **عَبَنّ** ) ve **عَلَدّ** misali üzere **فَعَلّ** üzere çıkar; ve ondan fiil türetilmemiştir. Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **المَعَدَّان**: binicinin, attan iki ayağının yeridir. Ebû Ubeyd, Kisâî’den: onların mesellerindendir: “**أن تسمع بالمُعَيْديّ خير من أن تراه**.”

Ve Münzirî’yi işittim; dedi ki: Ebû’l-Heysem’i işittim; dedi ki: “**تسمع بالمعيديّ خير من أن تراه**.”

Dedi ki: Ebû Tâlib’i işittim; dedi ki: seçilmiş söz: “**أن تسمع بالمعيديّ خير من أن تراه**.”

Dedi ki: bazısı der: “**تسمع بالميعدي لا أن تراه**.” Ve istersen dersin: “**لأن تسمع بالمعيدي خير من أن تراه**.”

Ebû Ubeyd dedi: Kisâî, **الدال**’de şeddeyi görürdü; **المعَيْديّ** derdi.

Ve derdi ki: o ancak **مَعدّ**’a nisbetli bir adamın küçültmesidir; görünüşünden ziyade haberi hayırlı olan kimse için mesel vurulur.

Ve Kisâî’den başkası, **الدال**’i hafif görür; nisbet **ياء**sını, küçültme **ياء**sı ile birlikte şeddelerdi.

İbn Sikkît dedi: meselde şöyle denir: “**تسمع بالمعيدي لا أن تراه**.” Ve o, **مَعَدّيّ**nin küçültmesidir; ancak harfin şeddesi ile nisbet **ياء**sının şeddesi küçültme **ياء**sı ile birleşince, harfin şeddesini hafiflettin.

Ve şair dedi ki:

ضلَّت حُلُومُهُمُ عنهم وغرّهُمُ
سَنُّ المعيدِيّ في رَعْي وتعْزيب

Şöhreti ve zikri olan bir adam için vurulur; onu görünce görünüşünü küçümsersin. Ve sanki onun te’vili bir emir te’vilidir; sanki dedi ki: “Onu işit; onu görme.”

Ve Şemmer dedi: **المعَدّ**: süvarinin hayvandan ayağının yeridir; adamdan da onun gibisi. Ve İbn Ahmer’in beytini okudu:

فإمّا زلّ سَرجٌ عن مَعَدِّ
وأجدر بالحوادث أن تكونا

Asma‘î, karısına hitap eder; der ki: eğer eyerim senden kayarsa, boşanma yahut ölüm ile ayrıldın; şu çokça gidip gelenle evlenme; o da onun sözü:

فلا تَصِلي بمطروقٍ إذا ما
سَرَى في القوم أصبح مُستكينا

İbnü’l-A‘râbî dedi: manası: eğer atım eyerinden soyulursa ve ölürsem.

فَبلِّي يا غَنِيَّ بأَرْيَحِيىِّ
من الفتيان لا يمسي بطينا

Ve Şemmer, insandan **المَعَدِّ** hakkında şu beyiti okudu:

وكأنما تحت المعَدّ ضئيلة
ينفي رقادك سمُّها وسِمَامها

Yani yılan. Ve **المعْد** ve **المغْد**: yolma/çekip koparma (işi)dir; **العين** ve **الغين** ile.

**مدع**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **المَدْعيِّ**: nesebinde itham edilendir. Dedim ki: sanki onu nesepte davadan kılmıştır. Ve **الميم** aslî değildir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والميم وما يثلثهما)
  (دمن)  الدال والميم والنون أصلٌ واحد يدلُّ على ثباتٍ ولزوم. فالدِّمْنُ: ما تَلبَّد من السِّرجين والبَعْر في مَبَاءات النَّعَم؛ وموضع ذلك الدِّمْنةُ، والجمع دِمَن. ويقال دَمَنْتُ الأرض بذلك، مثلُ دَمَلْتُها. والدِّمنة: ما اندفَن من الحِقْد في الصدر*. وذلك تشبيه بما تدمَّن من الأبعار في الدِّمَن. ويقال: دمَّن فلانٌ فِناءَ فُلانٍ، إذا غَشِيَه ولَزِمه. وفلانٌ دِمْنُ مالٍ، مثل قولهم إزاءُ مالٍ. وإنما سُمِّي بذلك لأنّه يلازم المال. ودَمُّونُ: مكانٌ. وكل هذا قياسٌ واحد.
  وأمّا الدّمَانُ، فهو عَفَنٌ يُصِيب النَّخْل، فإن كان صحيحاً فهو مشتقٌّ ممّا ذكرْناه من الدِّمْن؛ لأنّ ذلك يَعْفَنُ لا محالة.
  (دمث)  الدل والميم والثاء أصلٌ واحد يدلُّ على لينٍ وسُهولة. فالدَّمَث: اللِّين؛ يقال دَمِث المكانُ يَدْمَثُ دَمَثاً؛ وهو دَمْثٌ وَدَمِثٌ. ويكون ذا رَمْلٍ، ومن ذلك الحديث: "أنّ رسولَ الله صلى الله عليه وآله وسلم مال إلى دَمَثٍ، وقال: إذا بال أحَدُكُم فليرتَدْ لبَوْله([1])". والدّماثة: سُهولة الخُلُق. ويقال دَمِّثْ لي الحديثَ، أي سهِّلْه ووَطِّئْه.
  (دمج)  الدال والميم والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على الانطواء والسَّتر. يقال أدمَجْت الحَبلَ، إذا أدرَجْتَه وأحكَمْتَ فَتْلَه. وقال الأصمعيّ في قول أوس:
بَكَيْتمْ على الصُّلح الدُِّماجِ ومِنْكُمُ *** بذِي الرِّمْثِ من وادي هُبَالَة مِقْنَبُ([2])  قال: هو من دامَجَه دِمَاجاً، إذا وافَقَه على الصُّلح. يقال تدامَجُوا. ويقال فلان على دَمَجِ فُلانٍ، أي على طريقتِه. وكلّ هذا الذي قاله فليس يَبْعُد عمّا ذكَرْناه من الخَفاء والسَّتْر.
  (دمخ)  الدال والميم والخاء ليس أصلاً. إنما هو دَمْخٌ: جبلٌ، في قول القائل:
كَفَى حَزَناً أنِّي تطالَلْتُ كَيْ أَرَى *** ذُرَى عَلَمَيْ دَمْخ فما يُريَانِ([3])  (دمر)  الدال والميم والراء أصلٌ واحد يدلُّ على الدُّخول في البيت وغيرِه. يقال دَمَرَ الرّجُل بيتَه، إذا دَخَلَه. وفرَقَ ناسٌ بين أن يكون دخولُه بإذْنٍ أو غير إذْن، فقال أبو عُبيد في حديث النبي عليه الصلاة والسلام: "مَن اطَّلَعَ في بيتِ قومٍ بغير إذْنٍ فقد دمر"، أي دخل. قال أبو عبيد: هذا إذا كان بغير إذْن، فإن كان بإذنٍ فليس بدُمُور. وهذا تفسيرٌ شرعيّ، وأمّا قِياس الكلمة فما ذكرناه أوَّلاً. ومنه قول أوس:
فلاقَى عليه من صُبَاحَ مُدَمِّراً *** لناموسه من الصَّفيحِ سَقائفُ([4])قال الشّيبانيُّ والأصمعيُّ: المدمِّر الداخل في القُتْرة. ويقال دَمَر القُنفذُ إذا دخَلَ جُحْره. وقال ناسٌ: المدَمّر الصّائد يدخِّن بأوبار الإبلِ وغيرِها حتّى لا يَجد الصَّيدُ رِيحَه. والذي عندنا أنّ المدمّر هو الدّاخِلُ قُتْرتَه، فإِذا دخَلَها دَخّن. وليس المدمِّر من نعت المُدَخِّن، والقياس لا يقتضيه. وقال الله تعالى([5]): ﴿دَمَّرَ اللهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا﴾ [محمد 10]. والدَّمار: الهلاك. ويقال إن التّدْمُرِيَّ: ضَربٌ من اليَرابيع. فإِن كان صحيحاً فهو القياس، لأنه يدمِّر في جِحَرَتِه.
  (دمس)  الدال والميم والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خَفاء الشّيء. ومن ذلك قولُهم: دَمَّسْتُ الشيء، إِذا أخفَيْتَه. وأتانا بأُمورٍ دُمْس مثل دُبْس، وهي الأمور التي لا يُهْتَدَى لوَجْهها. ويقولون: دَمَس الظّلامُ: اشتدَّ. ومنه الدِّيماس، يقال إنّه السَّرَب. وهو ذلك التماس([6]). وفي حديث عيسى عليه السلام: "كأنّمَا خَرَج مِن دِيماسٍ".
  (دمص)  الدال والميم والصاد ليس عندي أصلاً. وقد ذُكِرَتْ على ذاك فيه كلماتٌ إنْ صحَّتْ فهي تتقارَبُ في القياس. يقولون الدَّوْمَصُ: بَيضة الحديد، فهذا يدلُّ على مَلاسَةٍ في الشّيء. ثم يقولون لمَنْ رَقَّ حاجبُه أدْمَصُ، وهو قريبٌ من ذلك. ويقال إنّ كل عِرْق من حائطٍ دِمْصٌ. وفي كلِّ ذلك نَظَرٌ.
  (دمع)  الدال والميم والعين أصلٌ واحد يدلُّ على ماءٍ أو عَبْرةٍ([7]). فمن ذلك الدَّمْع ماءُ العَين، والقَطرةُ دَمْعةٌ. والفِعْل دَمَعَتِ العينُ دَمْعاً ودَمِعَتْ دَمَعاً* ودَمَعَتْ دُمُوعاً أيضاً. وعينٌ دامعةٌ. وجمعُ الدَّمْع دُموع. قال الخليل: المَدْمَع مجتَمَع الدَّمع في نَوَاحي العَيْن، والجميع المَدامع. ويقال امرأة دَمِعَةٌ: سريعةُ البكاء كثيرةُ الدَّمْع. ويقال شَجَّةٌ دامعةٌ: تسيل دَماً. كذا هو في كتاب الخليل. والأصحُّ مِن هذا أنّ التي تسيلُ دماً هي الدَّامِية، فأمّا الدّامعة، فأمْرُها دون ذلك، لأنّها التي كأنّها يَخْرُج منها ماءٌ أحمرُ رقيق، وذكر اليزيديُّ أنّ الدُّمَاع أَثَرُ الدَّمْع على الخَدّ. وأنشد:
يا مَنْ لِعَينٍ لا تَنِي تَهْماعَا *** قد تَرَك الدّمْعُ بها دِمَاعا([8])  ويقال دُماعاً. والدُّماع مخفَّف ومثقّل: ما يَسِيل من الكَرْم أيَّامَ الرَّبيع.
  (دمغ)  الدال والميم والغين كلمةٌ واحدة لا تتفرّع ولا يقاس عليها. فالدِّماغ معروف. ودَمَغْتُه: ضربْتُه على رأسِه حتّى وصلْتُ إلى الدماغ. وهي الدّامِغة([9]).
  (دمق)  الدال والميم والقاف ليس أصلاً، وإن كانوا قد قالوا دَمَقَ في البيت واندمَقَ، إذا دخَل، وإنَّما القاف فيما يُرَى مبدلةٌ مِن جيم، والأصل دَمَج، وقد مضى ذِكْرُه.
  (دمك)  الدال والميم والكاف يدلُّ على معنيين: أحدهما الشِّدَّة، والآخر السُّرعة؛ وربَّما اجتمع المعنيانِ.
فأمَّا الشِّدّة فالدَّمَكْمَكُ: الشديد. والدّامِكَة: الدّاهية والأمرُ العظيم. والمِدْماك: الخشبة تكون تحت قدمَي السّاقي.
  وأمّا الآخر فيقال إنّهم يقولون دَمَكَتِ الأرنب، إذا أسرعَتْ في عَدْوِها. والدَّموك: البَكَرْة العظيمة. فقد اجتمع فيها المعنيانِ: الشدّة، والسُّرعة. والدَّموك: الرَّحَى. وهي في المعنى والبَكَرة سواءٌ.
  (دمل)  الدال والميم واللام أُصَيلٌ يدلُّ على تجمُّع شيءٍ في لِينٍ وسُهولة. من ذلك اندمَلَ الجُرْح؛ وذاكَ اجتماعُه في بُرْءٍ وصَلاح. ودُمِلت الأرض بالدَّمَال، وهو السِّرجين. ودامَلْتُ الرَّجُل، إذا داجَيْته. وهو ذلك القياسُ؛ لأنّه مقارَبةٌ في سهولةٍ، والدُّمّل عربيٌّ، وهو قياسُ ما ذكرناه من التجمُّع في لِينٍ. ألا ترى أنّ أبا النجم يقول:
  * وامْتَهَدَ الغارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ([10]) *
  والله أعلم.
----------------------------------------------------------------------
([1]) في اللسان: "وإنما فعل لئلا يرتد إليه رشاش البول".
([2]) الدماج ككتاب وغراب. والبيت في ديوان أوس بن حجر ص2. ويوم هبالة من أيامهم. وفي الديوان: "ولم يكن* بذي الرمث من وادي تبالة".
([3]) البيت لطهمان بن عمرو الكلابي، كما في اللسان (دمخ)، وقصيدته في معجم البلدان (دمخ).
([4]) صباح بالضم: اسم لعدة قبائل. عليه، أي على "المنهل" في بيت قبله، وهو:
فأوردها التقريب والشد منهلا *** قطاه معيد كرة الورد عاطفانظر الديوان 16. وفي اللسان: "عليها" تحريف، كما أن "صباح" ضبطت فيه بفتح الصاد خطأ.
([5]) بدلها في الأصل: "ويقال" فقط.
([6]) كذا في الأصل.
([7]) في الأصل: "أو غيره"، وهو كلام لا يصح.
([8]) البيتان في اللسان (دمع). واقتصر في اللسان على ضبط هذه الكلمة بالضم. وضبط متن البيت وتذييله هو من الأصل. ولم ترد الكلمة في القاموس.
([9]) أي الضربة. وفي الأصل: "وهي الدماغ"، صوابه من اللسان.
([10]) البيت في اللسان (مهد، دمل). وسيعيده في (مهد) وكذا في (3: 159).
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **الميم** ve ikisini üçleyen şey)
  (دمن)  **الدال** ve **الميم** ve **النون** tek bir asıldır; sebat ve lüzûma delâlet eder. Şu hâlde **الدِّمْنُ**: **السِّرجين** ve **البَعْر**’dan, **النَّعَم**’ın yatma yerlerinde yapışıp katılaşan şeydir; bunun yeri **الدِّمْنةُ**’dir; çoğulu **دِمَن**. Ve denir: Bununla yeri **دَمَنْتُ**; **دَمَلْتُها** gibi. Ve **الدِّمنة**: göğüste kinden gömülmüş olan şeydir*. Bu, **الدِّمَن**’de **الأبعار**’dan yapışıp katılaşana benzetmedir. Ve denir: Falan, falanın avlusunu **دمَّن** etti; onu kapladı ve ona yapışıp kaldıysa. Ve falan, malın **دِمْنُ**’udur; onların “malın karşısı/yanı” demeleri gibi. Ancak ona bu ad verildi; çünkü mala ملازم olur. Ve **دَمُّونُ**: bir yerdir. Bütün bunlar tek bir kıyastır.
  Ama **الدّمَانُ**’a gelince: o, hurmalığa isabet eden bir çürümedir; eğer sahih ise, zikrettiğimiz **الدِّمْن**’dan türemiştir; çünkü o, kaçınılmaz olarak çürür.

  (دمث)  **الدل** ve **الميم** ve **الثاء** tek bir asıldır; yumuşaklık ve kolaylığa delâlet eder. Şu hâlde **الدَّمَث**: yumuşaklıktır; denir: yer **دَمِث** oldu, **يَدْمَثُ** **دَمَثاً**; ve o **دَمْثٌ** ve **دَمِثٌ**’tir. Ve kumlu olur; bundan da hadis: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم **دَمَثٍ**’e meyletti ve dedi ki: Sizden biri bevlettiğinde bevli için uzaklaşsın([1]).” Ve **الدّماثة**: huyun kolaylığıdır. Ve denir: Bana sözü **دَمِّثْ** et; yani onu kolaylaştır ve yumuşat.

  (دمج)  **الدال** ve **الميم** ve **الجيم** tek bir asıldır; dürülmeye ve örtmeye delâlet eder. Denir: ipi **أدمَجْتُ**; onu **أدرَجْتَه** ve bükümünü sağlamlaştırdıysan. Ve **الأصمعيّ**, Evs’in sözü hakkında dedi:
بَكَيْتمْ على الصُّلح الدُِّماجِ ومِنْكُمُ *** بذِي الرِّمْثِ من وادي هُبَالَة مِقْنَبُ([2])
  Dedi ki: Bu, onunla sulh üzere uyuştuysa, onu **دامَجَه** **دِمَاجاً**’dandır. Denir: **تدامَجُوا**. Ve denir: Falan, falanın **دَمَجِ** üzeredir; yani onun yolu üzeredir. Onun söylediği bütün bu şeyler, zikrettiğimiz gizlilik ve örtmeden uzak değildir.

  (دمخ)  **الدال** ve **الميم** ve **الخاء** asıl değildir. Ancak o, **دَمْخٌ**’tur: bir dağ; söyleyenin sözünde:
كَفَى حَزَناً أنِّي تطالَلْتُ كَيْ أَرَى *** ذُرَى عَلَمَيْ دَمْخ فما يُريَانِ([3])

  (دمر)  **الدال** ve **الميم** ve **الراء** tek bir asıldır; eve ve başkasına girmeye delâlet eder. Denir: adam evini **دَمَرَ** etti; ona girdiyse. Bir topluluk, girişinin izinle mi izinsiz mi olduğuna göre ayırdı; şöyle ki Ebû Ubeyd, Peygamber عليه الصلاة والسلام’in hadisi hakkında dedi: “Kim bir kavmin evine izinsiz bakarsa, muhakkak **دمر** etmiştir”; yani girmiştir. Ebû Ubeyd dedi: Bu, izinsiz olduğunda böyledir; izinle olursa **دُمُور** yoktur. Bu, şer‘î bir tefsirdir; kelimenin kıyası ise, ilkin zikrettiğimizdir. Ondan Evs’in sözü:
فلاقَى عليه من صُبَاحَ مُدَمِّراً *** لناموسه من الصَّفيحِ سَقائفُ([4])
  **الشّيبانيّ** ve **الأصمعيّ** dedi: **المدمِّر** dumanın içine girendir. Ve denir: kirpi **دَمَر** etti; inine girdiyse. Bir topluluk dedi: **المدَمّر** avcıdır; deve kılları ve başkalarıyla tütsüler ki av, kokusunu bulmasın. Bizim yanımızda **المدمّر**, dumanına girendir; ona girince tütsüledi. Ve **المدمِّر**, **المُدَخِّن**’in sıfatından değildir; kıyas bunu gerektirmez. Allah تعالى dedi([5]): ﴿دَمَّرَ اللهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا﴾ [محمد 10]. Ve **الدَّمار**: helâktir. Ve denir ki **التّدْمُرِيَّ**: **اليَرابيع**’den bir türdür. Eğer sahih ise, o kıyastır; çünkü inlerinde **يدمِّر** eder.

  (دمس)  **الدال** ve **الميم** ve **السين** tek bir asıldır; şeyin gizliliğine delâlet eder. Bundan onların sözü: şeyi **دَمَّسْتُ**; onu gizlediğimde. Ve bize **دُمْس** işler getirdi; **دُبْس** gibi; ve onlar, yönüne ulaşılamayan işlerdir. Ve derler: karanlık **دَمَس** etti; şiddetlendi. Ondan **الدِّيماس**; denir ki o, **السَّرَب**’dir. Ve o, o **التماس**’tır([6]). Îsâ عليه السلام hadîsinde: “Sanki bir **دِيماسٍ**’tan çıkmış gibidir.”

  (دمص)  **الدال** ve **الميم** ve **الصاد** bende asıl değildir. Bunun üzerine birtakım kelimeler zikredilmiştir; eğer sahihse, kıyasta birbirine yaklaşır. Derler: **الدَّوْمَصُ**: demirin yumurtasıdır; bu, şeyde bir pürüzsüzlüğe delâlet eder. Sonra derler: kaşı incelen kimseye **أدْمَصُ**; ve o, buna yakındır. Ve denir ki duvardan her damar **دِمْصٌ**’tur. Bütün bunlarda bir nazar vardır.

  (دمع)  **الدال** ve **الميم** ve **العين** tek bir asıldır; suya veya gözyaşına delâlet eder([7]). Bundan **الدَّمْع**: gözün suyudur; damla **دَمْعةٌ**’dır. Fiil: göz **دَمَعَتِ** **دَمْعاً** ve **دَمِعَتْ** **دَمَعاً*** ve ayrıca **دَمَعَتْ** **دُمُوعاً**. Ve **دامعةٌ** göz. **الدَّمْع**’ın çoğulu **دُموع**’dur. **الخليل** dedi: **المَدْمَع** gözün çevrelerinde gözyaşının toplandığı yerdir; hepsi **المَدامع**. Ve denir: **دَمِعَةٌ** kadın: ağlaması hızlı, **الدَّمْع**’ı çok. Ve denir: **دامعةٌ** yara: kan akıtır. **الخليل**’in kitabında böyledir. Bunun daha sahihi: kan akıtan **الدَّامِية**’dir; **الدّامعة** ise, onun mertebesi altındadır; çünkü o, sanki ondan ince kırmızı bir su çıkıyormuş gibidir. Ve **اليزيديّ** zikretti ki **الدُّمَاع**: yanak üzerindeki **الدَّمْع**’ın izidir. Ve inşâd etti:
يا مَنْ لِعَينٍ لا تَنِي تَهْماعَا *** قد تَرَك الدّمْعُ بها دِمَاعا([8])
  Ve **دُماعاً** denir. Ve **الدُّماع** hafifletilmiş ve ağırlaştırılmış olarak: bahar günlerinde asmanın akan şeyidir.

  (دمغ)  **الدال** ve **الميم** ve **الغين** tek bir kelimedir; dallanmaz ve ona kıyas yapılmaz. Şu hâlde **الدِّماغ** bilinen şeydir. Ve onu **دَمَغْتُه**: başına vurdum; ta ki beyne ulaştım. Ve o, **الدّامِغة**’dir([9]).

  (دمق)  **الدال** ve **الميم** ve **القاف** asıl değildir; her ne kadar “evde **دَمَقَ** etti ve **اندمَقَ** etti” demiş olsalar da; yani girdi. Ancak **القاف** görüldüğü üzere **جيم**’den بدل edilmiştir; asıl **دَمَج**’dir; onun zikri geçti.

  (دمك)  **الدال** ve **الميم** ve **الكاف** iki mânaya delâlet eder: biri şiddet, diğeri sürat; ve belki iki mânâ birleşir.
فأمَّا الشِّدّة فـ **الدَّمَكْمَكُ**: şiddetli olandır. Ve **الدّامِكَة**: musibet ve büyük iştir. Ve **المِدْماك**: sakinin iki ayağı altında bulunan tahtadır.
  Ama diğeri: denir ki onlar “tavşan **دَمَكَتِ** etti” derler; koşusunda hızlandığında. Ve **الدَّموك**: büyük makara. Böylece onda iki mânâ birleşti: şiddet ve sürat. Ve **الدَّموك**: değirmendir. Mânada ve makarada birdir.

  (دمل)  **الدال** ve **الميم** ve **اللام** yumuşaklık ve kolaylık içinde bir şeyin toplanmasına delâlet eden küçük bir asıldır. Bundan: yara **اندمَلَ** etti; ve bu, iyileşme ve salah içinde toplanmasıdır. Ve yer **الدَّمَال** ile **دُمِلت**; ve o **السِّرجين**’dir. Ve adamı **دامَلْتُ**; ona yaltaklandıysam. Ve o, o kıyastır; çünkü o, yumuşaklık içinde bir yakınlaşmadır. Ve **الدُّمّل** Arapçadır; ve zikrettiğimiz yumuşaklık içinde toplanmanın kıyasıdır. Görmez misin ki Ebû’n-Necm şöyle der:
  * وامْتَهَدَ الغارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ([10]) *
  Ve Allah daha iyi bilir.
----------------------------------------------------------------------
([1]) Lisân’da: “Bunu ancak, bevlin sıçrantısı kendisine dönmesin diye yaptı.”
([2]) **الدماج** “kitap” ve “kuzgun” vezninde. Beyit, Evs b. حجر divanında s.2’dedir. Ve “Hübâle günü” onların günlerindendir. Divanda: “ولم يكن* بذي الرمث من وادي تبالة”.
([3]) Beyit, Lisân (دمخ)’ta olduğu üzere Tuhmân b. عمرو el-Kilâbî’nindir; kasidesi Mu‘cemü’l-büldân (دمخ)’tadır.
([4]) **صباح** (damme ile): birkaç kabilenin adıdır. “عليه” yani önceki beyitteki “المنهل” üzerine; o da:
فأوردها التقريب والشد منهلا *** قطاه معيد كرة الورد عاطفانظر الديوان 16. Lisân’da: “عليها” tahriftir; ayrıca “صباح” onda صاد’ın fetha ile ضبط edilmesi hatadır.
([5]) Asılda bunun yerine: sadece “ويقال”.
([6]) Asılda böyledir.
([7]) Asılda: “أو غيره”; ve bu, sahih olmayan bir sözdür.
([8]) İki beyit Lisân (دمع)’tadır. Lisân’da bu kelimenin ضبط’ıyla yetindi: damme ile. Beytin metninin ضبط’ı ve zeyli asıldandır. Kelime Kâmûs’ta gelmemiştir.
([9]) Yani darbe. Asılda: “وهي الدماغ”; doğrusu Lisân’dandır.
([10]) Beyit Lisân (مهد، دمل)’dedir. Ve onu (مهد)’de ve كذلك (3: 159)’da iade edecektir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿تولوا وأعينهم تفيض من الدمع حزنا﴾ [التوبة/92]. فالدمع يكون اسما للسائل من العين، ومصدر دمعت العين دمعا ودمعانا.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿**تولوا وأعينهم تفيض من الدمع حزنا**﴾ [Tevbe/92]. Böylece **الدمع**, gözden akan sıvı için isim olur; ve **دمعت العين** “göz yaşardı”nın mastarı **دمعا** ve **دمعانا**dır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د م ع
أصفى من الدمعة‏.‏
وله عين دامعة ودموع ودمّاعة ولهم عيون دوامع وسالت على خدودهم الدموع والأدمع‏.‏
واغرورقت مدامعه وهي مآقيه وأطراف عينـه المقدمـان والمؤخـران الواحـد مدمع‏.‏
وامرأة دمعة‏:‏ سريعة الدمع بكاءة‏.‏
وعينه دمعة‏.‏
وما أكثر دمعتها وقد دمعت عينه دمعاً ودمعاً كقولك حلبْاً وحلَبَاً‏.‏
وبوجهه دماع وهو أثر الدمع‏.‏
قال‏:‏ يا من لعين لا تني تهماعا قد ترك الدمع بها دماعا وتقول‏:‏ ذرفت عيناه وجعل يستدمع‏.‏
ومن المجاز‏:‏ بكت السماء ودمع السحاب‏.‏
وثرى دامع‏:‏ ند‏.‏
ومكان دامع الثرى‏.‏
وأدمع إناءه‏:‏ ملأه حتى يفيض‏.‏
ودمع إناؤه‏.‏
وقدح دمعان وجفنة دامعة‏:‏ ملأى‏.‏
وقد دمعت الجفنة‏.‏
وقال لبيد‏:‏ ولكـن مالـي غاله كلّ جفنة إذا جـاء ورد أسبلـت بدمـوع وشجّة دامعة‏:‏ تسيل دماً قليلاً‏.‏
ودمع الجرح وشرب دمعة الكرم وهي الخمر‏.‏
وسال دماع الكرم وهو ما يسيل منه أيام الربيع‏.‏

##### Türkçe

د م ع
Gözyaşından daha duru.
Onun **عين دامعة**’si, **دموع**’u ve **دمّاعة**’sı vardır; onların **عيون دوامع**’ı vardır; **الدموع** ve **الأدمع** onların yanakları üzerine aktı.
Onun **مدامعه**’i doldu; o, onun **مآقيه**’si ve gözünün iki ucu, öndeki ve arkadaki (uçlarıdır); tekili **مدمع**’dır.
**امرأة دمعة**: gözyaşında hızlı, çok ağlayan.
Ve onun gözü **دمعة**’dir.
Onun **دمعتها** ne çoktur; ve onun gözü **دمعاً** ve **دمعاً** olarak **دمعت**; senin “**حلبْاً** ve **حلَبَاً**” demen gibi.
Ve onun yüzünde **دماع** vardır; o, gözyaşının izidir.
Dedi ki: Ey, bir göz için ki durmaksızın bol bol akıtır; onda gözyaşı **دماعا** bırakmıştır. Ve dersin ki: Onun iki gözü **ذرفت**; ve **يستدمع** olmaya başladı.
Mecazdan: gök ağladı ve bulut **دمع** etti.
**ثرى دامع**: nemli.
**مكان دامع الثرى**.
Onun kabını **أدمع** etti: onu taşıncaya kadar doldurdu.
Ve onun kabı **دمع** etti.
**قدح دمعان** ve **جفنة دامعة**: dolu.
Ve **الجفنة** **دمعت**.
Lebîd dedi ki:
Fakat benim malıma her bir **جفنة** musallat oldu;
Ne zaman bir varid geldi, **بدموع** ile salıverdi.
**شجّة دامعة**: az bir kan akıtır.
Yaranın **دمع**’ı; ve **دمعة الكرم**’i içmek; o, şaraptır.
Ve **دماع الكرم** aktı; o, ondan bahar günlerinde akan şeydir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّمْع: ماء العين، والجمع أَدْمُعٌ ودُموعٌ، والقَطْرةُ منه دَمْعة. وذُو الدَّمعة: الحُسَين بن زيد بن علي، رضوان الله عليهم، لُقِّبَ بذلك لكثرة دَمْعِه، فَعُوتِبَ على ذلك فقال: وهل ترَكتِ النارُ والسَّهمان لي مَضْحَكاً؟ يريد السهْمَين اللذين أَصابا زيد بن علي ويحيى بن زيد، رضي الله عنهم، وقتلا بخُراسانَ. ودَمَعتِ العينُ ودَمِعت تدْمَع، فيهما، دمْعاً ودَمَعاناً ودُموعاً، وقيل دَمِعَت دَمَعاً، وامرأَة دَمِعةٌ ودَمِيعٌ، بغير هاء، كلتاهما: سريعة البكاء كثيرة دمع العين؛ الأَخيرة عن اللحياني، من نسوة دَمْعَى ودَمائعَ، وما أَكثر دَمْعَتها، التأْنيث للدَّمْعة. وقال الكسائي وأَبو زيد: دَمَعَت، بفتح الميم، لا غير. ورجل دَمِيعٌ من قوم دُمَعاء ودَمْعَى. وعين دَموع: كثيرة الدَّمْعة أَو سريعتها؛ واستعار لبيد الدَّمْع في الجفْنة يَكْثرُ دسَمُها ويَسِيل فقال: ولكنَّ مالي غالَه كُلُّ جَفْنةٍ،
إِذا حانَ وِرْدٌ، أَسْبَلَتْ بدُمُوعِ
يقال: جَفْنةٌ دامِعةٌ وقد دَمِعَت ورَذِمَت.
والمَدامِعُ: المآقي وهي أَطراف العين. والمَدْمَع: مَسِيل الدمع. قال الأَزهري: والمَدْمَعُ مُجْتَمَعُ الدَّمْع في نواحي العين، وجمعه مَدامِعُ. يقال: فاضت مَدامِعه. قال: والماقِيانِ من المَدامِع والمُؤْخِران كذلك.
والدُّمُع، بضم الدال، والدِّماعُ، كلاهما: سِمةٌ من سِماتِ الإِبل في مَجْرى الدَّمْع. وقال أَبو علي في التذكرة: والدُّمُع سمة في مَدْمَع العين خطّ صغير، وبعير مَدْمُوعٌ. وقال ابن شميل: الدِّماع مِيسمٌ في المَناظِر سائلٌ إِلى المَنْخَر، وربما كان عليه دِماعانِ. ودَمَعَ المطرُ: سالَ، على المثَل؛ قال:
فبَات يأْذَى من رَذاذٍ دَمَعا
ويوم دَمّاعٌ: ذو رَذاذٍ. وثَرًى دَموعٌ ودامِعٌ ودَمّاعٌ ومكانٌ كذلك إِذا كان نَدِيًّا يتحلَّبُ منه الماء أَو يكاد؛ قال:
من كلِّ دَمّاعِ الثَّرَى مُطَلَّلِ
وقد دَمَع. قال أَبو عدنان: من المياه المَدامِعُ، وهي ما قطر من عُرْضِ جبل؛ قال: وسأَلت العُقَيْليّ عن هذا البيت:
والشمسُ تَدْمَعُ عَيْناها ومُنْخُرها،
وهنَّ يَخْرُجْن من بِيدٍ إِلى بِيدِ
فقال: هي الظهيرة إِذا سال لُعاب الشمس. وقال الغَنوي: إِذا عَطِشَت الدَّوابُّ ذَرِفَت عُيونها وسالت مَناخِرها. وشَجَّة دامِعةٌ: تَسِيلُ دَماً، وهي بعد الدَّامِية، فإِن الدامِيةَ هي التي تَدْمَى من غير أَن يسيل منها دم، فإِذا سال منها دم فهي الدّامعةُ، بالعين غير المعجمة؛ وقال ابن الأَثير: هو أَن يسيل الدَّم منها قَطْراً كالدَّمْع. والدُّماعُ ودُمّاعُ الكَرْم: هو ما يسيل منه أَيام الربيع. وأَدْمَعَ الإِناءَ إِذا مَلأَهُ حتى يَفِيضَ. وقدَحٌ دَمْعان إِذا امتلأَ فجعل يَسِيل من جَوانِبه.والإِدْماع: مَلْء الإِناء. يقال: أَدْمِعْ مُشَقَّرَكَ أَي قَدَحَك، قاله ابن الأَعرابي.
والدُّماعُ: نبت، ليس بثَبت. والدُّماع، بالضم: ماء العين من عِلَّة أَو كِبر، ليس الدَّمْعَ؛ وقال:
يا مَنْ لْعَيْنٍ لا تَني تَهْماعا،
قد تَرَكَ الدَّمْعُ بها دُماعا
والدَّمْع: السيَلانُ من الرَّاوُوق، وهو مِصْفاة الصَّبّاغ.

##### Türkçe

**الدَّمْع**: gözün suyu; çoğulu **أَدْمُعٌ** ve **دُموعٌ**’dur; ondan bir damla **دَمْعة**’dır. Ve **ذُو الدَّمعة**: Hüseyin b. Zeyd b. Ali’dir, Allah’ın rızası onların üzerine olsun; çokça **دَمْع**’ı sebebiyle bununla lakaplandırıldı; bunun üzerine kınanınca dedi ki: “Ateş ve iki ok beni güldürülecek biri mi bıraktı?” Zeyd b. Ali ve Yahyâ b. Zeyd’e isabet eden, Allah onlardan razı olsun, ve Horasan’da öldüren iki oku kasteder. Ve göz **دَمَعتِ** ve **دَمِعت** **تدْمَع**; ikisinde de **دمْعاً** ve **دَمَعاناً** ve **دُموعاً** (olur); ve “**دَمِعَت** **دَمَعاً**” denildi. Ve bir kadın **دَمِعةٌ** ve **دَمِيعٌ**, هاء’sız; ikisi de: çabuk ağlayan, göz yaşı çok olan; sonuncusu Lihyânî’dendir; **نِسوة دَمْعَى** ve **دَمائعَ**’dan; “onun **دَمْعَتها** ne çoktur”; dişillik **الدَّمْعة** içindir. Kisâî ve Ebû Zeyd dedi: **دَمَعَت** (mîm’in fethasıyla), başka değil. Ve bir erkek **دَمِيعٌ**, **دُمَعاء** ve **دَمْعَى** kavminden. Ve bir göz **دَموع**: **الدَّمْعة**’si çok olan yahut çabuk olan; Lebîd, **الجفْنة**’de (çanakta) yağı çok olup akan şeyi için **الدَّمْع**’ı ödünç aldı da dedi ki:
ولكنَّ مالي غالَه كُلُّ جَفْنةٍ،
إِذا حانَ وِرْدٌ، أَسْبَلَتْ بدُمُوعِ
“**جَفْنةٌ دامِعةٌ**” denir; ve **دَمِعَت** ve **رَذِمَت**.

Ve **المَدامِعُ**: **المآقي**’dir; o da gözün uçlarıdır. Ve **المَدْمَع**: gözyaşının akacağı yer. Ezherî dedi: **المَدْمَع** gözün çevrelerinde **الدَّمْع**’ın toplandığı yerdir; çoğulu **مَدامِعُ**’dır. “Onun **مَدامِعه** taştı” denir. Dedi: iki **ماقِيانِ** **المَدامِع**’dendir; iki arka taraf da öyledir.

Ve **الدُّمُع** (dâl’ın zammıyla) ve **الدِّماعُ**: ikisi de, **مَجْرى الدَّمْع**’da develerin nişanlarından bir nişandır. Ebû Ali, **التذكرة**’de dedi: **الدُّمُع** gözün **مَدْمَع**’ında bir nişandır; küçük bir çizgidir; ve **بعير مَدْمُوعٌ**. İbn Şümeyl dedi: **الدِّماع** **المَناظِر**’de bir dağlamadır; **المَنْخَر**’a doğru akan (bir izdir); bazen üzerinde iki **دِماعانِ** olur. Ve **دَمَعَ المطرُ**: aktı; misal üzere; dedi ki:
فبَات يأْذَى من رَذاذٍ دَمَعا
Ve **يوم دَمّاعٌ**: çiseleyen (gün). Ve **ثَرًى دَموعٌ** ve **دامِعٌ** ve **دَمّاعٌ** ve bir yer de böyledir; eğer nemli olup ondan su damlayıp akarsa yahut neredeyse (akacaksa); dedi ki:
من كلِّ دَمّاعِ الثَّرَى مُطَلَّلِ
Ve **دَمَع**. Ebû Adnân dedi: sulardan **المَدامِعُ** vardır; o, bir dağın yanından damlayan şeydir. Dedi: ve Ukaylî’ye bu beyit hakkında sordum:
والشمسُ تَدْمَعُ عَيْناها ومُنْخُرها،
وهنَّ يَخْرُجْن من بِيدٍ إِلى بِيدِ
Dedi ki: o, öğle vaktidir; güneşin salyası aktığı zaman. Ganavî dedi: binek hayvanları susadığında gözleri **ذَرِفَت** olur ve burunları akar. Ve **شَجَّة دامِعةٌ**: kan akıtır; o, **الدَّامِية**’den sonradır; çünkü **الدامِية** kanadığı hâlde ondan kan akmayan (yaradır); ondan kan akarsa o **الدّامعةُ**’dır; **بالعين غير المعجمة** (نقطasız göz harfiyle). İbnü’l-Esîr dedi: ondan kanın, **الدَّمْع** gibi damla damla akmasıdır. Ve **الدُّماعُ** ve **دُمّاعُ الكَرْم**: ilkbahar günlerinde ondan akan şeydir. Ve **أَدْمَعَ الإِناءَ**: onu, taşacak kadar doldurduğu zaman. Ve **قدَحٌ دَمْعان**: dolduğu zaman, yanlarından akmaya başlayan (kadeh). Ve **الإِدْماع**: kabı doldurmadır. “**أَدْمِعْ مُشَقَّرَكَ**” yani “kadehini (doldur)” denir; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi.

Ve **الدُّماعُ**: bir bitkidir; sabit (kalıcı) değildir. Ve **الدُّماع** (zamm ile): bir hastalıktan yahut yaşlılıktan gözün suyudur; **الدَّمْع** değildir; dedi ki:
يا مَنْ لْعَيْنٍ لا تَني تَهْماعا،
قد تَرَكَ الدَّمْعُ بها دُماعا
Ve **الدَّمْع**: **الرَّاوُوق**’tan akmadır; o, boyacının süzgecidir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د م ع * * الدَّمْعُ * دمع العين و * الدَّمْعَةُ * القطرة منه و * دَمَعَتِ * العين من باب قطع ودمعت من باب طرب لغة و * الدَّامِعَةُ * من الشجاج بعد الدامية قال أبو عبيد الدامية هي التي تدمي من غير أن يسيل منها دم فإذا سأل منها دم فهي الدامعة بالعين المهملة و * المَدَامِعُ * المآقي وهي أطراف العين

##### Türkçe

* د م ع * **الدَّمْعُ**: gözün yaşı; ve **الدَّمْعَةُ**: ondan bir damla; ve göz **دَمَعَتِ** (قطع bâbından) ve (طرب bâbından) **دمعت** (bir lugat olarak). Ve **الدَّامِعَةُ**: **الدامية**’den sonra (gelen) yaralardan (bir tür)dur. Ebû Ubeyd dedi ki: **الدامية** o (yaradır) ki, kanatır; ondan kan akmaksızın. Eğer ondan kan akarsa, o **الدامعة**’dır; (bu) **العين**’i (yani **ع**’ı) ihmâl edilmiş (olan) ile. Ve **المَدَامِعُ**: **المآقي**’dir; ve onlar gözün uçlarıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدمع: ماء العين من حزن أو سرور. ج: دموع وأدمع. والدمعة: القطرة منه، إن كانت من السرور فباردة، أو من الحزن فحارة. وذو الدمعة: لقب أبي عبد الله ذي العبرة الحسين بن زيد الشهيد بن علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب، قدس الله روحه، ونور ضريحي أبيه وجده، ورضي الله عن أبي جده، وجد جده، ويلقب أيضا بذي العبرة، وذلك لكثرة بكائه، قيل: إنه عوتب على ذلك، فقال: وهل تركت النار والسهمان لي مضحكا، يريد السهمين اللذين أصابا زيد بن علي، ويحيي بن زيد، رضي الله عنهما، وقتلا بخراسان. توفي ذو الدمعة سنة مائة وخمس وثلاثين، وقيل: سنة مئة وأربعين. وقال أبو نصر البخاري: قتل أبوه وهو صغير، فرباه جعفر الصادق. وفي ولده البيت والعدد من ثلاثة رجال: يحيى، والحسين، وعلي، كما بسطناه في المشجرات. ودمعت العين تدمع دمعا، ودمعت تدمع دمعا، كمنع وفرح، الثانية حكاها أبو عبيدة، كما نقله الجوهري. وقال الكسائي وأبو زيد: دمعت بفتح الميم لا غير.
 وامرأة دمعة، كفرحة: سريعة الدمعة، كما في الصحاح. وفي اللسان: سريعة البكاء، كثيرة دمع العين. والدامعة من الشجاج: بعد الدامية قال أبو عبيد: الدامية: هي التي تدمى من غير أن يسيل منها دم، فإذا سال منها دم فهي الدامعة، العين المهملة. وقال ابن الأثير: هو أن يسيل الدم منها قطرا كالدمع، وفي الأساس: هي التي تسيل دما قليلا، وهو مجاز. ومنه: دمع الجرح: إذا سال. قلت: وسيأتي له في دمغ أن الدامغة قبل الدامية، ووهم الجوهري في قوله: بعد الدامية.
 والدماع، كشداد، من الثرى: ما ترى كأنه يتحلب ندى، أو يكاد. قال:
  من كل دماع الثرى مطلل كالدامع، وهو مجاز. ويوم دماع: فيه رذاد. وهو مجاز. والدماع، كرمان: ما يسيل من الكرم في أيام الربيع. وهو مجاز. وهكذا ضبطه الصاغاني بالتشديد، وهو في نسخ الصحاح والأساس بالتخفيف. وقال الليث: الدماع: ما تحرك من رأس الصبي إذا ولد، وهي النمغة، فإذا اشتد ذهب عنه هذا الاسم. قال الصاغاني: وهذا تصحيف، والصواب: الرماعة والزماعة، بالراء والزاي المفتوحتين. وقال ابن شميل: الدماع، ككتاب: ميسم في المناظر سائل إلى المنخر، وربما كان عليه دماعان.والدماع، كغراب: نبت، وليس بثابت، قاله ابن دريد.

  وقال الأحمر: الدمع، بضمتين: سمة في مجرى الدمع من الإبل. وقال أبو علي في التذكرة: هو خط صغير. وبعير مدعوع: موسوم بها، أي بتلك السمة. ودمع داوود عليه السلام: دواء، م، معروف نقله الصاغاني. ومن المجاز: قدح دمعان، أي ممتلئ سيال من شدة الامتلاء، وفي اللسان: إذا امتلأ فجعل يسيل من جوانبه. والدمعانة: ماء لبني بحر من بني زهير بن جناب الكلبي، بالشام. والإدماع: ملء الإناء، يقال: أدمع مشقرك، أي قدحك، قاله ابن الأعرابي.
 ومما يستدرك عليه: الدمعان، محركة، والدموع بالضم: مصدرا دمعت العين، كمنع.
 وامرأة دميع، كأمير، بغير هاء: سريعة البكاء، كثيرة دمع العين، عن اللحياني، من نسوة دمعي ودمائع، وما أكثر دمعتها، التأنيث للدمعة. وقال غيره: رجل دميع من قوم دمعاء ودمعي. وعين دموع: كثيرة الدمعة، أو سريعتها. وله عين دامعة، ودماعة، وعيون دوامع. واستعار لبيد الدمع في الجفنة يكثر دسمها ويسيل، فقال:
  ولكن مالي غاله كل جفنة                      إذا حان ورد أسبلت بدموع يريد سالت الجفنة، ودموعها: دسمها، يقال: جفنة دامعة، وقد دمعت ورذمت.
 والمدامع: المآقي، وهي أطراف العين: والمدمع: مسيل الدمع. قال الأزهري: والمدمع: مجتمع الدمع في نواحي العين، وجمعه مدامع. يقال: فاضت مدامعه. وقال: والماقيان من المدامع والمؤخران كذلك. وقد ذكره الجوهري أيضا، والعجب من المصنف كيف تركه. ويقال: هو يستدمع. ومن المجاز: بكت السماء، ودمع السحاب، وسال. ثرى دموع، كصبور: يتحلب منه الماء. وقال أبو عدنان: من المياه المدامع، وهي ما قطر من عرض جبل. والدماع بالضم: ماء العين من علة أو كبر،ليس الدمع، نقله الجوهري وأنشد:
  يا من لعين لا تني تهماعا
  قد ترك الدمع بها دماعا ووجدت بخط أبي زكريا في هامش النسخة: يقال: إن الدماع أثر الدمع في الوجه، وأنشد البيت قال: والاستشهاد به على ذلك أليق. وقال أبو عدنان: سألت العقيلي عن هذا البيت:
  والشمس تدمع عيناها ومنخرها                      وهن يخرجن من بيد إلى بـيد فقال: أزعم أنها الظهيرة إذا سال لعاب الشمس. وقال الغنوي: إذا عطشت الدواب ذرفت عيونها وسالت مناخرها. والدمع، بالفتح: السيلان من من الراووق وهو مصفاة الصباغ.
 ومن المجاز: أدمع إناءه، إذا ملأه حتى يفيض. ودمع إناؤه وشرب دمعة الكرم، أي الخمر، كما في الأساس. والدامعة: الحديدة التي فوق مؤخرة الرحل، عن الأصمعي، نقله الصاغاني وصاحب اللسان في د م غ، قالوا: وبالمعجمة أكثر.

##### Türkçe

**الدمع**: hüzün veya sevinçten gözün suyu. Çoğulu: **دموع** ve **أدمع**. Ve **الدمعة**: ondan bir damla; eğer sevinçten ise soğuk, yahut hüzünden ise sıcak. Ve **ذو الدمعة**: **أبي عبد الله ذي العبرة الحسين بن زيد الشهيد بن علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب**’ın lakabıdır; Allah ruhunu takdis etsin, babasının ve dedesinin kabirlerini nurlandırsın, büyük dedesinin babasından ve dedesinin dedesinden Allah razı olsun; ve ayrıca **ذي العبرة** diye de lakaplanır; bu, ağlamasının çokluğundandır. Denildi: bunun üzerine kınandı da şöyle dedi: “Ateş ve oklar bana güldürücü olarak mı bırakıldı?” Zeyd b. Ali’ye ve Yahyâ b. Zeyd’e isabet eden iki oku kasteder; Allah onlardan razı olsun; Horasan’da öldürüldüler. **ذو الدمعة** yüz otuz beş yılında vefat etti; ve denildi: yüz kırk yılında. Ebû Nasr el-Buhârî dedi: Babası o küçükken öldürüldü; onu Ca‘fer es-Sâdık yetiştirdi. Ve onun evladında ev (soy) ve sayı üç erkekten ibarettir: Yahyâ, el-Hüseyn ve Ali; bunu şecerelerde genişçe açıkladığımız gibi. Ve “göz yaşardı”: **دمعت العين تدمع دمعا**; ve **دمعت تدمع دمعا**; **منع** ve **فرح** gibi; ikincisini Ebû Ubeyde hikâye etti; el-Cevherî’nin naklettiği üzere. el-Kisâî ve Ebû Zeyd dedi: **دمعت** mîm’in fethiyle, başka değil.

Ve bir kadın **دمعة**, **فرحة** gibi: çabuk gözyaşı döken; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **اللسان**’da: çabuk ağlayan, gözün yaşı çok olan. Ve yaralardan **الدامعة**: **الدامية**’den sonra. Ebû Ubeyd dedi: **الدامية**: kanadığı hâlde ondan kan akmayan şeydir; ondan kan akarsa o **الدامعة**’dır; mu‘ceme’siz **العين**. İbnü’l-Esîr dedi: ondan kanın, gözyaşı gibi damla damla akmasıdır. **الأساس**’ta: az bir kan akıtan şeydir; bu mecazdır. Ondan: **دمع الجرح**: aktığı zaman. Dedim: **دمغ** maddesinde ona dair, **الدامغة**’nin **الدامية**’den önce olduğu gelecektir; el-Cevherî, “**الدامية**’den sonra” sözünde yanılmıştır.

Ve **الدماع**, **شداد** gibi, topraktan: çiy sağılır gibi göründüğünü gördüğün şey, yahut neredeyse. Dedi:
  “Her bir **دماع الثرى**’dan, **الدامع** gibi damlayan.” Bu mecazdır. Ve **يوم دماع**: içinde çiseleme olan (gün). Bu mecazdır. Ve **الدماع**, **رمان** gibi: bahar günlerinde asmanın akıttığı şey. Bu mecazdır. es-Sâgânî onu şeddeli ضبط etti; **الصحاح** ve **الأساس** nüshalarında ise hafifletmeyle (şeddesiz)dir. el-Leys dedi: **الدماع**: çocuk doğduğunda başından hareket eden şeydir; o **النمغة**’dır; sertleşince bu ad ondan gider. es-Sâgânî dedi: bu bir tashiftir; doğrusu: **الرماعة** ve **الزماعة**, râ ve zâyın fethiyle. İbn Şümeyl dedi: **الدماع**, **كتاب** gibi: burun deliğine doğru akan, manzaralarda (yüzde) bir dağlama izidir; bazen onun üzerinde iki **دماع** olur. Ve **الدماع**, **غراب** gibi: bir bitkidir; sabit değildir; bunu İbn Düreyd söyledi.

Ve el-Ahmer dedi: **الدمع**, iki dammayla: develerde gözyaşı yolunda bir nişandır. Ebû Ali **التذكرة**’de dedi: o küçük bir çizgidir. Ve **بعير مدعوع**: onunla dağlanmış; yani o nişanla. Ve **دمع داوود عليه السلام**: bir ilaçtır; müzekker; bilinen; es-Sâgânî onu nakletti. Ve mecazdan: **قدح دمعان**: yani dolu, doluluğun şiddetinden akıcı; **اللسان**’da: dolunca, yanlarından akmaya başlarsa. Ve **الدمعانة**: Şam’da, Cünâb el-Kelbî’nin oğlu Züheyr’in oğullarından Benî Bahr’a ait bir sudur. Ve **الإدماع**: kabı doldurmak; denir: **أدمع مشقرك**; yani kadehini; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi.

Ve ona ilâve olarak (müstadrak): **الدمعان**, harekeli; ve **الدموع** dammayla: **دمعت العين**’in, **منع** gibi, mastarıdır.

Ve bir kadın **دميع**, **أمير** gibi, hâ’sız: çabuk ağlayan, gözün yaşı çok olan; el-Lihyânî’den. “**نسوة دمعي ودمائع**” (gözyaşlı kadınlar)dan; ve onun **دمعة**’sı ne çoktur; dişilik **الدمعة** içindir. Başkası dedi: bir erkek **دميع**, **دمعاء** ve **دمعي** kavminden. Ve bir göz **دموع**: gözyaşı çok olan, yahut çabuk olan. Ve onun bir gözü **دامعة** ve **دماعة**dır; ve **عيون دوامع**. Lebîd, içinde yağı çok olup akan çanakta gözyaşını ödünç aldı da şöyle dedi:
  “Fakat benim malıma her bir çanak musallat oldu;
  suya varma vakti gelince **بدموع** saldı.”
Yani çanak aktı; ve onun **دموع**’u: onun yağıdır. Denir: **جفنة دامعة**; ve **دمعت** ve **رذمت**.

Ve **المدامع**: göz pınarlarıdır; onlar gözün uçlarıdır. Ve **المدمع**: gözyaşının aktığı yer. el-Ezherî dedi: ve **المدمع**: gözün çevrelerinde gözyaşının toplandığı yerdir; çoğulu **مدامع**’dır. Denir: “**فاضت مدامعه**” (göz pınarları taştı). Ve dedi: iki **ماقي** **المدامع**’dandır; ve iki arka (kısım) da böyledir. el-Cevherî de onu zikretti; hayret, musannif onu nasıl terk etti. Ve denir: “o **يستدمع**” (gözyaşı ister/akıtılır). Ve mecazdan: gök ağladı; ve bulut **دمع** etti ve aktı. **ثرى دموع**, **صبور** gibi: ondan su sağılır. Ebû Adnân dedi: sulardan **المدامع** vardır; o, bir dağın yanından damlayan şeydir. Ve **الدماع** dammayla: hastalık veya ihtiyarlıktan gözün suyu; **الدمع** değildir; el-Cevherî onu nakletti ve şu beyti şahit getirdi:
  “Ey, durmadan çokça akan bir göze kim var?
  onda **الدمع** **دماعا** bıraktı.”
Ve Ebû Zekeriyyâ’nın hattıyla nüshanın kenarında buldum: denir ki **الدماع** yüzde gözyaşının izidir; ve beyti okudu; dedi: onunla istişhad etmek buna daha uygundur. Ebû Adnân dedi: bu beyti el-Ukaylî’ye sordum:
  “Güneş iki gözünü ve burnunu **تدمع** eder;
  ve onlar bir çölden bir çöle çıkarlar.”
Dedi: zannederim o, güneşin salyasının aktığı vakit öğle vaktidir. el-Ganevî dedi: binek hayvanları susayınca gözleri yaşarır ve burunları akar. Ve **الدمع**, fetha ile: **الراووق**’tan akmadır; o, boyacının süzgecidir.

Ve mecazdan: **أدمع إناءه**: onu doldurduğu zaman, ta ki taşsın. Ve “kabı **دمع** etti” ve “asmanın **دمعة**’sını içti”; yani şarap; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **الدامعة**: semerin arka kısmının üstündeki demirdir; el-Asma‘î’den; es-Sâgânî ve **اللسان** sahibi onu **د م غ**’de nakletti; dediler: mu‘ceme ile olanı daha çoktur.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَمَعَتِ العَيْنُ
دَمَعَتِ العَيْنُ دمعت العين , aor. دَمَعَ , (S, Msb, K,) inf. n. دَمْعٌ (S, Msb) and دَمَعَانٌ and دُمُوعٌ; (TA;) and دَمِعَت, (AO, S, Msb, K,) aor. دَمَعَ , (Msb, K,) inf. n. دَمَعٌ; (AO, S, Msb, TA; [in one copy of the S, دَمْعٌ, which is a mistake;]) or only دَمَعَت, with fet-h to the م; (AZ, Ks;) The eye shed tears. (S, Msb, K.) ― -b2- دَمَعَ الجُرْحُ (tropical:) The wound flowed [with blood]. (TA.) And دَمَعَتِ الشَّجَّةُ (assumed tropical:) The wound on the head flowed with blood; its blood ran. (Msb.) ― -b3- دَمَعَتِ الجَفْنَةُ (tropical:) The bowl flowed [or overflowed] with its grease, or gravy. (TA.) And دَمْعٌ also signifies (assumed tropical:) The flowing from the strainer of the dyer. (TA.) ― -b4- Aboo- 'Adnلn says, I asked El-'Okeylee respecting this verse:
وَالشَّمْسُ تَدْمَعُ عَيْنَاهَا وَمَنْخِرُهَا
وَهُنَّ يَخْرُجْنَ مِنْ بِيدٍ اـِلَى بِيدِ
[app. meaning (assumed tropical:) And the sun was shedding its fierce rays and its gossamer when they were going forth from deserts to deserts]: and he said, I think [that the poet means] it was the ظَهِيرَة [or midday of summer when the heat was vehement], when what is called لُعَابُ الشَّمْسِ [and مُخَاطُ الشَّمْسِ, which latter is here the more appropriate term,] was flowing [in the air]: and El-Ghanawee says, when the beasts thirst, their eyes shed tears, and their nostrils flow. (TA.) -A2- See also 4.

تَدْمِيعٌ
2 تَدْمِيعٌ تدميع Vehement flowing of tears from the eye. (KL.)

ادمعهُ
4 ادمعهُ أدمع أدمعه ادمعه ادمعة دمع , (IAar,) inf. n. اـِدْمَاعٌ, (K,) (tropical:) He filled it, [app. so as to make it overflow,] (IAar, K,) namely a bowl, (IAar,) or a vessel; (K;) as also ↓ دَمَعَهُ [if this be not a mistranscription for the former]. (TA.)

تدمّع
5 تدمّع أدمع دمع تدمع [He shed tears; or wept]. (Occurring in a version of the Gospel of St. John, xi. 35: but perhaps post-classical.)

هُوَ يُسْتَدْمِعُ
10 هُوَ يُسْتَدْمِعُ هو يستدمع [app. He draws forth tears]. (TA.)

دَمْعٌ
دَمْعٌ دمع Tears; the water, or fluid, of the eye; (S, Msb, K;) whether from grief or joy: (K:) originally an inf. n.: (Msb:) [but having a pl., both of mult. and of pauc.: for] the pl. [of mult.] is دُمُوعٌ (K) and [of pauc.] أَدْمُعٌ: (TA:) and ↓ دَمْعةٌ [is the n. un., signifying] a single drop thereof; [i. e. a tear:] (S, K:) if from joy, it is cool; or if from grief, hot. (TA.) ― -b2- دَمْعُ دَاوُودَ [David's tears;] a certain well known medicine: (Sgh, K:) [perhaps the fruits of a species of coix, namely coix lachryma, now called دَمْعُ أَيُّوبَ, or Job's tears, which are hard and stony, and are said to be strengthening and diuretic.] ― -b3- بَكَتِ السَّمَاءُ وَدَمْعُ السَّحَابِ سَالِ (tropical:) [The sky wept, and the tears of the clouds flowed]. (TA.) ― -b4- ↓ شَرِبِ دَمْعَةٌ الكَرْمِ (tropical:) [He drank the tear of the vine]; i. e., wine. (A, TA.) ― -b5- دُمُوعِ الجَفْنَةِ (tropical:) [The tears, meaning] the grease, or gravy, of the bowl. (TA.)

دَمِعٌ
[ دَمِعٌ دمع masc. of] دَمِعَةٌ A woman quick to shed tears: (S, K:) or quick to weep, abounding with tears; (L;) as also ↓ دَمِيعٌ, without ة; (Lh, L;) of which latter, which is applied also to a man, the pl. is دُمَعَآءُ, applied to men, and دَمْعَى, applied to men and to women, and دَمَائِعُ, applied to women. (L.) [See also دَمُوعٌ.]

دُمُعٌ
دُمُعٌ دمع A mark made with a hot iron in the part where the tears run, (El-Ahmar, S, K, TA,) of a camel; (El-Ahmar;) said by Aboo-'Alee, in the “Tedhkireh,” to be a small line. (TA.)

دَمْعَةٌ
دَمْعَةٌ دمع دمعه دمعة : see دَمْعٌ, in two places.

قَدَحٌ دَمْعَانٌ
قَدَحٌ دَمْعَانٌ قدح دمعان (tropical:) A bowl that is full so as to overflow (L, K, * TA) from its sides. (L, TA.)

دُمَاعٌ
دُمَاعٌ دماع Water of the eye arising from disease or old age; not tears: (S:) or, as some say, the traces of tears upon the face: thus in the handwriting of Aboo-Zekereeyà, in the margin of a copy of the S. (TA.) ― -b2- دُمَاعُ الكَرْمِ, (S, A,) or ↓ الدُّمَّاعُ, like رُمَّان, (K,) and thus written by Sgh, with teshdeed, (TA,) (tropical:) What flows from the grape-vine in the days of the [season called] رَبِيع (S, A, K, * TA.)

دِمَاعٌ
دِمَاعٌ دماع A mark made with a hot iron upon the مَنَاظِر (فِى المَنَاظِرِ [app. a mistake for فِى النَّاظِرِ, meaning upon the place of the vein at the edge of the nose, commencing from the inner angle of the eye,]) running down to the nostril, (K, TA,) so says ISh, (TA,) or to the nostrils: (CK:) sometimes there are two such marks. (TA.)

عَيْنٌ دَمُوعٌ
عَيْنٌ دَمُوعٌ عين دموع An eye that sheds many tears: or quick to shed tears: and ↓ عَيْنٌ دَمَّاعَةٌ [has the former signification]. (TA.) [See also دَمِعٌ.] ― -b2- ثَرًى دَمُوعٌ (tropical:) Earth, or soil, from which water exudes: (TA:) and ↓ ثَرًى دَمَّاعٌ, and ↓ دَامِعٌ, (tropical:) earth, or soil, that exudes moisture; (K;) or that seems as though it exuded moisture, or almost did so. (TA.)

دَمِيعٌ
دَمِيعٌ دميع : see دَمِعٌ.

دَمَّاعٌ
دَمَّاعٌ دماع ; and its fem., with ة: see دَمُوعٌ, in two places. ― -b2- يَوْمٌ دَمَّاعٌ (tropical:) A day in which is [fine rain such as is called] رَذَاذ. (K, TA.)

دُمَّاعٌ
دُمَّاعٌ دماع : see دُمَاعٌ.

دَامِعٌ
دَامِعٌ دامع [act. part. n. of دَمَعَ]. You say, عَيْنٌ دَامِعَةٌ An eye shedding tears; an eye of which the tears are flowing: (Msb:) pl. دَوَامِعُ. (TA.) ― -b2- شَجَّةٌ دَامِعَةٌ (tropical:) A wound on the head from which blood flows (A, IAth, Mgh, TA) in small quantity, (A, TA,) or in drops, (IAth, TA,) like tears; (IAth, Mgh, TA;) ranking after that termed دَامِيَةٌ: (S, Mgh, K:) A'Obeyd says, (S,) the دامية is that which bleeds without a flowing of blood from it; (S, Mgh;) and when the blood flows from it, it is termed دامعة, with the unpointed ع: (S:) yet the author of the K says, in art. دمغ, [as on the authority of A'Obeyd,] that the دامعة is before the دامية; and charges J with error in saying the contrary. (TA.) [See also شَجَّةٌ.] ― -b3- جَفْنَةٌ دَامِعَةٌ (tropical:) A bowl flowing [or overflowing] with its grease, or gravy. (TA.) ― -b4- ثَرًى دَامِعٌ: see دَمُوعٌ.

مَدْمَعٌ
مَدْمَعٌ مدمع The channel of the tears; or part where the tears run: (TA:) or the place where the tears collect in the sides of the eye: pl. مَدَامِعُ, which comprises the inner and the outer angles of the eyes: (Az, TA:) or the pl. signifies the inner angles, (المَآقِى,) which are the extremities of the eye [or eyes]. (S.) ― -b2- The pl. also signifies (assumed tropical:) Waters which drop, or drip, from the side of a mountain. (Aboo-'Adnلn.) And it may also signify Flowings of tears. (Ham p. 551.)

مَدْمُوعٌ
مَدْمُوعٌ مدموع A camel marked with the mark called دُمُعٌ. (K.)

##### Türkçe

**دَمَعَتِ العَيْنُ**
**دَمَعَتِ العَيْنُ** دمعت العين, muzâri‘ı **دَمَعَ**, (S, Msb, K,) mastar ismi **دَمْعٌ** (S, Msb) ve **دَمَعَانٌ** ve **دُمُوعٌ**; (TA;) ve **دَمِعَت**, (AO, S, Msb, K,) muzâri‘ı **دَمَعَ**, (Msb, K,) mastar ismi **دَمَعٌ**; (AO, S, Msb, TA; [S’nin bir nüshasında **دَمْعٌ** vardır ki bu bir hatadır;]) yahut yalnız **دَمَعَت**, **م** üzerine fetha ile; (AZ, Ks;) Göz yaş döktü. (S, Msb, K.) ― -b2- **دَمَعَ الجُرْحُ** (mecaz:) Yara [kanla] aktı. (TA.) Ve **دَمَعَتِ الشَّجَّةُ** (farz edilen mecaz:) Baştaki yara kanla aktı; kanı aktı. (Msb.) ― -b3- **دَمَعَتِ الجَفْنَةُ** (mecaz:) Kâse yağıyla yahut iç yağı/suyuyla aktı [veya taştı]. (TA.) Ve **دَمْعٌ** dahi (farz edilen mecaz:) Boyacının süzgecinden akan şey mânâsına gelir. (TA.) ― -b4- Ebû- ‘Adnân der ki: Bu beyit hakkında El-‘Okeylî’ye sordum:
وَالشَّمْسُ تَدْمَعُ عَيْنَاهَا وَمَنْخِرُهَا
وَهُنَّ يَخْرُجْنَ مِنْ بِيدٍ اـِلَى بِيدِ
[anlaşılan mânâ (farz edilen mecaz:) Ve güneş, onlar çöllerden çöllere çıkarken, şiddetli ışınlarını ve incecik şeyini döküyordu]: ve dedi ki: Zannederim [şairin kastı] **ظَهِيرَة** idi [yahut sıcağın şiddetli olduğu yaz öğlesi], o vakit **لُعَابُ الشَّمْسِ** diye adlandırılan şey [ve **مُخَاطُ الشَّمْسِ**, ki burada bu ikinci terim daha uygundur,] [havada] akıyordu: El-Ganavî de der ki: Hayvanlar susayınca gözleri yaş döker ve burun delikleri akar. (TA.) -A2- 4’e de bak.

**تَدْمِيعٌ**
2 **تَدْمِيعٌ** تدميع Gözden yaşın şiddetle akması. (KL.)

**ادمعهُ**
4 ادمعهُ **أدمع** أدمعه ادمعه ادمعة دمع, (IAar,) mastar ismi **اـِدْمَاعٌ**, (K,) (mecaz:) Onu doldurdu, [anlaşılan taşıracak şekilde], (IAar, K,) yani bir kâseyi, (IAar,) yahut bir kabı; (K;) bunun gibi ↓ **دَمَعَهُ** dahi [eğer bu, öncekine dair bir yanlış yazım değilse]. (TA.)

**تدمّع**
5 تدمّع أدمع دمع تدمع [Yaş döktü; yahut ağladı]. (Yuhanna İncili’nin bir rivayetinde, xi. 35: fakat belki klasik sonrası.)

**هُوَ يُسْتَدْمِعُ**
10 **هُوَ يُسْتَدْمِعُ** هو يستدمع [anlaşılan: Yaşları çıkarır]. (TA.)

**دَمْعٌ**
**دَمْعٌ** دمع Gözyaşları; gözün suyu yahut sıvısı; (S, Msb, K;) ister kederden ister sevinçten: (K:) aslında bir mastar ismidir: (Msb:) [fakat hem çokluk hem azlık cem‘i vardır: zira] çokluk cem‘i **دُمُوعٌ** (K) ve azlık cem‘i **أَدْمُعٌ**’dur: (TA:) ve ↓ **دَمْعةٌ** [tekil isimdir, mânâsı] ondan bir tek damladır; [yani bir gözyaşı:] (S, K:) sevinçten olursa soğuktur; yahut kederden olursa sıcaktır. (TA.) ― -b2- **دَمْعُ دَاوُودَ** [Dâvûd’un gözyaşları;] meşhur bir ilaç: (Sgh, K:) [belki bir coix türünün meyveleri, yani coix lachryma; şimdi **دَمْعُ أَيُّوبَ** diye adlandırılır, yahut Eyyûb’un gözyaşları; bunlar sert ve taş gibidir ve kuvvet verici ve idrar söktürücü oldukları söylenir.] ― -b3- **بَكَتِ السَّمَاءُ وَدَمْعُ السَّحَابِ سَالِ** (mecaz:) [Gök ağladı ve bulutların gözyaşları aktı]. (TA.) ― -b4- ↓ **شَرِبِ دَمْعَةٌ الكَرْمِ** (mecaz:) [Asmanın gözyaşını içti]; yani şarap. (A, TA.) ― -b5- **دُمُوعِ الجَفْنَةِ** (mecaz:) [Gözyaşları, yani] kâsenin yağı yahut iç yağı/suyu. (TA.)

**دَمِعٌ**
[ **دَمِعٌ** دمع, **دَمِعَةٌ**’nin müzekkeri:] **دَمِعَةٌ** Çabuk yaş döken bir kadın: (S, K:) yahut çabuk ağlayan, gözyaşı bol olan; (L;) bunun gibi ↓ **دَمِيعٌ**, ة’siz; (Lh, L;) bunun ikincisi, erkeğe de uygulanır; bunun cem‘i erkeklere uygulanarak **دُمَعَآءُ**, erkeklere ve kadınlara uygulanarak **دَمْعَى**, ve kadınlara uygulanarak **دَمَائِعُ**’dır. (L.) [**دَمُوعٌ**’a da bak.]

**دُمُعٌ**
**دُمُعٌ** دمع Devenin, gözyaşlarının aktığı yerde yapılan kızgın demir dağlaması izi, (El-Ahmar, S, K, TA,) (El-Ahmar;) Ebû-‘Alî tarafından “Tedhkireh”de küçük bir çizgi olduğu söylenmiştir. (TA.)

**دَمْعَةٌ**
**دَمْعَةٌ** دمع دمعه دمعة: **دَمْعٌ**’a bak, iki yerde.

**قَدَحٌ دَمْعَانٌ**
**قَدَحٌ دَمْعَانٌ** قدح دمعان (mecaz:) Yanlarından taşacak derecede dolu bir kâse. (L, K, * TA) (L, TA.)

**دُمَاعٌ**
**دُمَاعٌ** دماع Hastalık yahut ihtiyarlıktan doğan göz suyu; gözyaşı değil: (S:) yahut bazılarına göre yüzdeki gözyaşı izleri: S’nin bir nüshasının kenarında Ebû-Zekeriyyâ’nın el yazısında böyledir. (TA.) ― -b2- **دُمَاعُ الكَرْمِ**, (S, A,) yahut ↓ **الدُّمَّاعُ**, **رُمَّان** gibi, (K,) ve Sgh tarafından şeddeli yazılmıştır, (TA,) (mecaz:) **رَبِيع** denilen [mevsim] günlerinde asma kütüğünden akan şey. (S, A, K, * TA.)

**دِمَاعٌ**
**دِمَاعٌ** دماع **مَنَاظِر** üzerine yapılan kızgın demir dağlaması izi (فِى المَنَاظِرِ [anlaşılan **فِى النَّاظِرِ** yerine bir hatadır; mânâsı, gözün iç köşesinden başlayıp burun kenarındaki damar yerinin üzerinedir,]) burun deliğine kadar iner, (K, TA,) ISh böyle der, (TA,) yahut burun deliklerine: (CK:) bazen böyle iki iz olur. (TA.)

**عَيْنٌ دَمُوعٌ**
**عَيْنٌ دَمُوعٌ** عين دموع Çok gözyaşı döken bir göz: yahut çabuk yaş döken: ve ↓ **عَيْنٌ دَمَّاعَةٌ** [önceki mânâya sahiptir]. (TA.) [**دَمِعٌ**’e de bak.] ― -b2- **ثَرًى دَمُوعٌ** (mecaz:) Kendinden su sızan toprak yahut zemin: (TA:) ve ↓ **ثَرًى دَمَّاعٌ**, ve ↓ **دَامِعٌ**, (mecaz:) nem sızdıran toprak yahut zemin; (K;) yahut nem sızdırıyormuş gibi görünen, yahut neredeyse sızdıran. (TA.)

**دَمِيعٌ**
**دَمِيعٌ** دميع: **دَمِعٌ**’e bak.

**دَمَّاعٌ**
**دَمَّاعٌ** دماع; ve onun müennesi, ة ile: **دَمُوعٌ**’a bak, iki yerde. ― -b2- **يَوْمٌ دَمَّاعٌ** (mecaz:) İçinde **رَذَاذ** denilen [ince yağmur] bulunan bir gün. (K, TA.)

**دُمَّاعٌ**
**دُمَّاعٌ** دماع: **دُمَاعٌ**’a bak.

**دَامِعٌ**
**دَامِعٌ** دامع [**دَمَعَ**’ın ism-i fâili]. Şöyle dersin: **عَيْنٌ دَامِعَةٌ** Yaş döken bir göz; gözyaşları akan bir göz: (Msb:) cem‘i **دَوَامِعُ**. (TA.) ― -b2- **شَجَّةٌ دَامِعَةٌ** (mecaz:) Az miktarda, (A, TA,) yahut damla damla, (IAth, TA,) gözyaşı gibi, (IAth, Mgh, TA;) kan akan baş yarası; (A, IAth, Mgh, TA;) **دَامِيَةٌ** denilenden sonra gelir: (S, Mgh, K:) A‘Obeyd der ki, (S,) **دامية** kanayan fakat ondan kan akması olmayan yaradır; (S, Mgh;) kan ondan akınca, noktasız **ع** ile **دامعة** diye adlandırılır: (S:) ancak K’nin müellifi, دمغ maddesinde, [A‘Obeyd’den naklen,] **دامعة**’nın **دامية**’den önce olduğunu söyler; ve bunun tersini söylemekte J’yi hata ile itham eder. (TA.) [**شَجَّةٌ**’ye de bak.] ― -b3- **جَفْنَةٌ دَامِعَةٌ** (mecaz:) Yağıyla yahut iç yağı/suyuyla akan [veya taşan] bir kâse. (TA.) ― -b4- **ثَرًى دَامِعٌ**: **دَمُوعٌ**’a bak.

**مَدْمَعٌ**
**مَدْمَعٌ** مدمع Gözyaşlarının kanalı; yahut gözyaşlarının aktığı yer: (TA:) yahut gözün yanlarında gözyaşlarının toplandığı yer: cem‘i **مَدَامِعُ**, ki gözlerin iç ve dış köşelerini kapsar: (Az, TA:) yahut cem‘, gözün [yahut gözlerin] uçları olan iç köşeleri (**المَآقِى**) ifade eder. (S.) ― -b2- Cem‘ dahi (farz edilen mecaz:) Dağın yanından damlayan yahut sızan sular mânâsına gelir. (Ebû-‘Adnân.) Ve ayrıca Gözyaşlarının akışları mânâsına da gelebilir. (Ham s. 551.)

**مَدْمُوعٌ**
**مَدْمُوعٌ** مدموع **دُمُعٌ** denilen dağlama iziyle dağlanmış deve. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَمَعَ
دَمَعَ A ( n. ac. دَمْع 1 ,  دُمُوْع 27 ,  دَمَعَاْن 36 ) دَمِعَ A ( n. ac. دَمَع 4 )
a.  Wept, shed tears.

b.  Discharged blood, bled ( wound ).

تَدَمَّعَ
تَدَمَّعَ V ,
a.  see I (a) .

دَمْع
دَمْع 1 , ( pl. أَدْمُع 16 ,  دُمُوْع 27 ),
a.  Tears.

دَمْعَة
دَمْعَة 1t ,
a.  Tear.

دَمِع
دَمِع 5 ,
a.  Quick to shed tears, lachrymose.

مَدْمَع
مَدْمَع 17 , ( pl. مَدَاْمِعُ 44 ),
a.  Channel of the tears, inner angle of the eye.

b.  Lachrymal gland.

دَاْمِع
دَاْمِع 21 ,  دَاْمِعَة 21t , ( pl. دَوَاْمِعُ 41 ),
a.  Shedding tears, weeping ( eye ).

b.  Discharging blood, bleeding ( wound ).

دِمَاْع
دِمَاْع 23 ,
a.  Mark or brand made upon the face.

دُمَاْع
دُمَاْع 24 ,
a.  see 29 .

دَمِيْع
دَمِيْع 25 ,
a.  see 5 .

دَمَّاْع
دَمَّاْع 28 ,
a.  Weeping, in tears; weeper.

b.  Rainy, showery.

c.  Dewy, covered with dew.

دُمَّاْع
دُمَّاْع 29 ,
a.  Water or lymph that flows from the eye in old age & c.

b.  Liquid which the vine exudes.

##### Türkçe

**دَمَعَ**
**دَمَعَ** A ( n. ac. **دَمْع** 1 ,  **دُمُوْع** 27 ,  **دَمَعَاْن** 36 ) **دَمِعَ** A ( n. ac. **دَمَع** 4 )
a. Ağladı, gözyaşı döktü.

b. Kan çıkardı, kanadı (yara).

**تَدَمَّعَ**
**تَدَمَّعَ** V ,
a. I (a)’ya bak.

**دَمْع**
**دَمْع** 1 , ( pl. **أَدْمُع** 16 ,  **دُمُوْع** 27 ),
a. Gözyaşları.

**دَمْعَة**
**دَمْعَة** 1t ,
a. Gözyaşı (damlası).

**دَمِع**
**دَمِع** 5 ,
a. Gözyaşı dökmeye çabuk, çok ağlayan.

**مَدْمَع**
**مَدْمَع** 17 , ( pl. **مَدَاْمِعُ** 44 ),
a. Gözyaşının kanalı, gözün iç köşesi.

b. Gözyaşı bezi.

**دَاْمِع**
**دَاْمِع** 21 ,  **دَاْمِعَة** 21t , ( pl. **دَوَاْمِعُ** 41 ),
a. Gözyaşı döken, ağlayan (göz).

b. Kan çıkaran, kanayan (yara).

**دِمَاْع**
**دِمَاْع** 23 ,
a. Yüz üzerine yapılmış iz veya dağ.

**دُمَاْع**
**دُمَاْع** 24 ,
a. 29’a bak.

**دَمِيْع**
**دَمِيْع** 25 ,
a. 5’e bak.

**دَمَّاْع**
**دَمَّاْع** 28 ,
a. Ağlayan, gözyaşları içinde; ağlayıcı.

b. Yağmurlu, sağanaklı.

c. Çiyli, çiy ile örtülü.

**دُمَّاْع**
**دُمَّاْع** 29 ,
a. İhtiyarlık vb. hâllerde gözden akan su veya lenf.

b. Asmanın sızdırdığı sıvı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

دمع
دَمَعَ - يَدْمَعُ (دَمِعَ - يَدْمَعُ) - دَمْع
دَمَعَ - يَدْمَعُ (دَمِعَ - يَدْمَعُ) + الكائن أو عينه: تفيض عينه من الدمع: يزيد أو يفيض ثم يسيل السائل الذي تفرزه العين لترطيب وتزليق ما بين العين والجفن
دَمْع: على وزن "فـَعـْل" : اسم فعل " دَمَعَ - يَدْمَعُ": زيادة وفيض وسيلان ماء العين: وهو أيضاً بمعنى مفعول: اسم آلة: السائل المائي المعروف الذي يخرج من غدة الدمع نحو العين بالحزن أو بالتأثر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " خروج السائل من مكمنه بشكل ذاتي "، وهي:
ثَجَّ - يَثُجُّ، نَبَعَ - يَنْبُعُ (نَبَعَ - يَنْبَعُ)، عَانَ - يَعِيْنُ، نَزَفَ - يَنْزِفُ، دَمِيَ - يَدْمَى، دَمَعَ - يَدْمَعُ (دَمِعَ - يَدْمَعُ)

دمع
 	﴿ولا على الذين إذا ما أتوك لتحملهم قلت لا أجد ما أحملكم عليه تولوا وأعينهم تفيض من الدمع حزنا ألا يجدوا ما ينفقون(92)﴾ التوبة ﴿وإذا سمعوا ما أنزل إلى الرسول ترى أعينهم تفيض من الدمع مما عرفوا من الحق يقولون ربنا آمنا فاكتبنا مع الشاهدين(83)﴾ المائدة
مختار الصحاح
● [دمع] د م ع: الدَّمْعُ دمع العين و الدَّمْعَةُ القطرة منه و دَمَعَتِ العين من باب قطع ودمعت من باب طرب لغة و الدَّامِعَةُ من الشجاج بعد الدامية قال أبو عبيد الدامية هي التي تدمي من غير أن يسيل منها دم فإذا سأل منها دم فهي الدامعة بالعين المهملة و المَدَامِعُ المآقي وهي أطراف العين
الراغب
دمع
- قال تعالى: }تولوا وأعينهم تفيض من الدمع حزنا{ [التوبة/92]. فالدمع يكون اسما للسائل من العين، ومصدر دمعت العين دمعا ودمعانا.
ملخص اللسان
1.    الدَّمْع: ماء العين، والجمع أَدْمُعٌ ودُموعٌ، والقَطْرةُ منه  دَمْعة
2.    ودَمَعتِ العينُ ودَمِعت تدْمَع،  فيهما، دمْعاً ودَمَعاناً ودُموعاً، وقيل دَمِعَت دَمَعاً، وامرأَة دَمِعةٌ  ودَمِيعٌ، بغير هاء، كلتاهما: سريعة البكاء كثيرة دمع العين
3.     وعين دَموع: كثيرة الدَّمْعة أَو سريعتها
4.     والمَدامِعُ: المآقي وهي أَطراف العين. والمَدْمَع: مَسِيل الدمع. قال  الأَزهري: والمَدْمَعُ مُجْتَمَعُ الدَّمْع في نواحي العين، وجمعه  مَدامِعُ. يقال: فاضت مَدامِعه.
5.     والدُّمُع سمة في مَدْمَع  العين خطّ صغير، وبعير مَدْمُوعٌ. وقال ابن شميل: الدِّماع مِيسمٌ في  المَناظِر سائلٌ إِلى المَنْخَر
6.     وشَجَّة دامِعةٌ: تَسِيلُ  دَماً، وهي بعد الدَّامِية، فإِن الدامِيةَ هي التي تَدْمَى من غير أَن يسيل  منها دم، فإِذا سال منها دم فهي الدّامعةُ،
7.    والدُّماع، بالضم: ماء العين من عِلَّة أَو  كِبر، ليس الدَّمْعَ؛
لسان العرب
● - دمع: الدَّمْع: ماء العين، والجمع أَدْمُعٌ ودُموعٌ، والقَطْرةُ منه  دَمْعة. وذُو الدَّمعة: الحُسَين بن زيد بن علي، رضوان الله عليهم، لُقِّبَ  بذلك لكثرة دَمْعِه، فَعُوتِبَ على ذلك فقال: وهل ترَكتِ النارُ  والسَّهمان لي مَضْحَكاً؟ يريد السهْمَين اللذين أَصابا زيد بن علي ويحيى بن زيد،  رضي الله عنهم، وقتلا بخُراسانَ. ودَمَعتِ العينُ ودَمِعت تدْمَع،  فيهما، دمْعاً ودَمَعاناً ودُموعاً، وقيل دَمِعَت دَمَعاً، وامرأَة دَمِعةٌ  ودَمِيعٌ، بغير هاء، كلتاهما: سريعة البكاء كثيرة دمع العين؛ الأَخيرة عن  اللحياني، من نسوة دَمْعَى ودَمائعَ، وما أَكثر دَمْعَتها، التأْنيث  للدَّمْعة. وقال الكسائي وأَبو زيد: دَمَعَت، بفتح الميم، لا غير. ورجل  دَمِيعٌ من قوم دُمَعاء ودَمْعَى. وعين دَموع: كثيرة الدَّمْعة أَو سريعتها؛  واستعار لبيد الدَّمْع في الجفْنة يَكْثرُ دسَمُها ويَسِيل فقال:  ولكنَّ مالي غالَه كُلُّ جَفْنةٍ،  إِذا حانَ وِرْدٌ، أَسْبَلَتْ بدُمُوعِ  يقال: جَفْنةٌ دامِعةٌ وقد دَمِعَت ورَذِمَت.  والمَدامِعُ: المآقي وهي أَطراف العين. والمَدْمَع: مَسِيل الدمع. قال  الأَزهري: والمَدْمَعُ مُجْتَمَعُ الدَّمْع في نواحي العين، وجمعه  مَدامِعُ. يقال: فاضت مَدامِعه. قال: والماقِيانِ من المَدامِع والمُؤْخِران  كذلك.  والدُّمُع، بضم الدال، والدِّماعُ، كلاهما: سِمةٌ من سِماتِ الإِبل في  مَجْرى الدَّمْع. وقال أَبو علي في التذكرة: والدُّمُع سمة في مَدْمَع  العين خطّ صغير، وبعير مَدْمُوعٌ. وقال ابن شميل: الدِّماع مِيسمٌ في  المَناظِر سائلٌ إِلى المَنْخَر، وربما كان عليه دِماعانِ. ودَمَعَ المطرُ:  سالَ، على المثَل؛ قال:  فبَات يأْذَى من رَذاذٍ دَمَعا  ويوم دَمّاعٌ: ذو رَذاذٍ. وثَرًى دَموعٌ ودامِعٌ ودَمّاعٌ ومكانٌ كذلك  إِذا كان نَدِيًّا يتحلَّبُ منه الماء أَو يكاد؛ قال:  من كلِّ دَمّاعِ الثَّرَى مُطَلَّلِ  وقد دَمَع. قال أَبو عدنان: من المياه المَدامِعُ، وهي ما قطر من عُرْضِ  جبل؛ قال: وسأَلت العُقَيْليّ عن هذا البيت:  والشمسُ تَدْمَعُ عَيْناها ومُنْخُرها،  وهنَّ يَخْرُجْن من بِيدٍ إِلى بِيدِ  فقال: هي الظهيرة إِذا سال لُعاب الشمس. وقال الغَنوي: إِذا عَطِشَت  الدَّوابُّ ذَرِفَت عُيونها وسالت مَناخِرها. وشَجَّة دامِعةٌ: تَسِيلُ  دَماً، وهي بعد الدَّامِية، فإِن الدامِيةَ هي التي تَدْمَى من غير أَن يسيل  منها دم، فإِذا سال منها دم فهي الدّامعةُ، بالعين غير المعجمة؛ وقال ابن  الأَثير: هو أَن يسيل الدَّم منها قَطْراً كالدَّمْع. والدُّماعُ  ودُمّاعُ الكَرْم: هو ما يسيل منه أَيام الربيع. وأَدْمَعَ الإِناءَ إِذا  مَلأَهُ حتى يَفِيضَ. وقدَحٌ دَمْعان إِذا امتلأَ فجعل يَسِيل من  جَوانِبه.والإِدْماع: مَلْء الإِناء. يقال: أَدْمِعْ مُشَقَّرَكَ أَي قَدَحَك،  قاله ابن الأَعرابي.  والدُّماعُ: نبت، ليس بثَبت. والدُّماع، بالضم: ماء العين من عِلَّة أَو  كِبر، ليس الدَّمْعَ؛ وقال:  يا مَنْ لْعَيْنٍ لا تَني تَهْماعا،  قد تَرَكَ الدَّمْعُ بها دُماعا  والدَّمْع: السيَلانُ من الرَّاوُوق، وهو مِصْفاة الصَّبّاغ.
مقاييس اللغة:
(دمع)  الدال والميم والعين أصلٌ واحد يدلُّ على ماءٍ أو عَبْرةٍ([7]). فمن ذلك الدَّمْع ماءُ العَين، والقَطرةُ دَمْعةٌ. والفِعْل دَمَعَتِ العينُ دَمْعاً ودَمِعَتْ دَمَعاً* ودَمَعَتْ دُمُوعاً أيضاً. وعينٌ دامعةٌ. وجمعُ الدَّمْع دُموع. قال الخليل: المَدْمَع مجتَمَع الدَّمع في نَوَاحي العَيْن، والجميع المَدامع. ويقال امرأة دَمِعَةٌ: سريعةُ البكاء كثيرةُ الدَّمْع. ويقال شَجَّةٌ دامعةٌ: تسيل دَماً. كذا هو في كتاب الخليل. والأصحُّ مِن هذا أنّ التي تسيلُ دماً هي الدَّامِية، فأمّا الدّامعة، فأمْرُها دون ذلك، لأنّها التي كأنّها يَخْرُج منها ماءٌ أحمرُ رقيق، وذكر اليزيديُّ أنّ الدُّمَاع أَثَرُ الدَّمْع على الخَدّ. وأنشد:
يا مَنْ لِعَينٍ لا تَنِي تَهْماعَا *** قد تَرَك الدّمْعُ بها دِمَاعا([8])
ويقال دُماعاً. والدُّماع مخفَّف ومثقّل: ما يَسِيل من الكَرْم أيَّامَ الرَّبيع.
القاموس المحيط:
الدَّمْعُ ماءُ العَينِ من حُزْنٍ أو سُرورٍ، ج دُموعٌ. والدَّمْعَةُ القَطْرَةُ منه. وذو الدَّمْعَةِ الحسينُ بنُ زيدِ بنِ عليِّ بنِ الحُسَيْنِ. ودَمَعَت العَيْنُ، كمَنع وفرحَ. وامرأةٌ دَمِعَةٌ، كفرحةٍ سَرِيعَةُ الدَّمْعَةِ.
والدَّامِعَةُ من الشِّجاجِ: بعدَ الدَّامِيَةِ. وكشدَّادٍ من الثَّرَى: ما يَتَحَلَّبُ نَدًى، كالدَّامِعِ، ويومٌ فيه رَذَاذٌ. وكرُمَّانٍ: ما يَسيلُ من الكَرْمِ في الرَّبيعِ، وما تَحَرَّكَ من رأسِ الصَّبِيِّ إذا وُلِدَ. وككِتابٍ: مِيسَمٌ في المَناظِرِ سائِلٌ إلى المَنْخِرِ. وكغُرابٍ: نبتٌ. والدُّمُعُ، بضمتين: سِمَةٌ في مَجْرَى الدَّمْعِ، وبعيرٌ مَدْموعٌ: مَوْسومٌ بها. وَدَمْعُ داودَ: دَواءٌ م. وقَدَحٌ دَمْعانُ: مُمْتَلِىءٌ سَيَّالٌ. والدَّمْعانَةُ: ماءَة لبَني بَحْرٍ. والإِدْماعُ: مَلْءُ الإِناءِ.
تاج العروس:
د م ع
الدَّمْعُ : ماءُ العَيْنِ مِنْ حُزْنٍ أَوْ سُرُورٍ . ج : دُمُوعٌ وأَدْمُعٌ . والدَّمْعَةُ : القَطْرَةُ مِنْهُ إِنْ كانَت من السُّرُورِ فبارِدَةٌ أَو مِنَ الحُزْنِ فحارَّةٌ . وذُو الدَّمْعَةِ : لَقَبُ أَبِي عَبْدِ اللهِ ذِي العَبْرَة الحُسَيْن بن زَيْد الشَّهِيدِ بنِ عَلِيِّ بنِ الحُسَيْنِ بنِ عَلِيّ بنِ أَبِي طالِبٍ قَدَّسَ اللهُ رُوحَهُ ونَوَّرَ ضَرِيحَيْ أَبِيهِ وجَدِّهِ ورَضِيَ الله عَنْ أَبِي جَدِّه وجَدِّ جَدِّهِ ويُلَقَّب أَيضاً بذِي العَبْرَةِ وذلِكَ لِكْثَرةِ بُكَائِهِ قِيلَ : إِنَّهُ عُوتِبَ عَلَى ذلِكَ فقالَ : وهَلْ تَرَكَتِ النَّارُ والسَّهْمَانِ لِي مَضْحَكاً يُرِيدُ السَّهْمَيْنِ اللَّذَيْنِ أَصابَا زَيْدَ بنَ عَلِيٍّ ويَحْيَي بنَ زَيْدٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا وقُتِلاَ بِخُراسانَ . تُوُفَّيَ ذُو الدَّمْعَةِ سَنَةَ مِائَةٍ وخَمْسٍ وثَلاثِينَ وقِيلَ : سَنَةَ مئة وأَرْبَعِينَ . وقالَ أَبو نَصْرٍ البُخَارِيّ : قُتِلَ أَبُوهُ وهُو صَغِيرٌ فرَبَّاهُ جَعْفَر الصّادِقُ . وفي وَلَدِهِ البَيْتُ والعَدَدُ مِنْ ثَلاثَةِ رِجَالٍ : يَحْيَى والحُسَيْنِ وعَلِيٍّ كما بَسَطْنَاهُ في المُشَجَّرَات . ودَمَعَتِ العَيْنُ تَدْمَعُ دَمْعاً ودَمِعَتْ تَدْمَعُ دَمَعاً كمَنَعَ وفَرِحَ الثّانِيَةُ حَكَاهَا أَبو عُبَيْدَةَ كما نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . وقالَ الكِسَائِيُّ وأَبُو زَيْدٍ : دَمَعَتْ بفَتْحِ المِيمِ لا غَيْرُ
وامْرَأةُ دَمِعَةٌ كفَرِحَةٍ : سَرِيعَةُ الدَّمْعَةِ كما في الصِّحّاح . وفي اللّسَان : سَرِيعَةُ البُكَاءِ كَثيرَةُ دَمْعِ العَيْنِ . والدَّامِعَةُ مِن الشِّجَاجِ : بَعْدَ الدَّامِيَةِ قالَ أَبُو عُبَيْدٍ : الدَّامِيَةُ : هي الَّتِي تَدْمَى مِن غَيْرِ أَنْ يَسِيلَ مِنْهَا دَمٌ فإِذا سالَ مِنْهَا دَمٌ فهِيَ الدّامِعَةُ العَيْنِ المُهْمَلَةِ . وقالَ ابنُ الأَثِيرِ : هو أَنْ يَسِيلَ الدَّمُ مِنْهَا قَطْراً كالدَّمْعِ وفي الأَسَاسِ : هي الَّتِي تَسِيلُ دَماً قَلِيلاً وهو مَجَازٌ . ومِنْهُ : دَمَعَ الجُرْحُ : إِذا سالَ . قُلْتُ : وسَيَأْتِي له في دمغ أَنَّ الدَّامِغَةَ قَبْلَ الدَّامِيَةِ ووَهِمَ الجَوْهَرِيّ في قَوْلِهِ : بَعْدَ الدّامِيَةِ
والدَّمّاعُ كشَدّادٍ مِن الثَّرَى : ما تَرَى كَأَنَّهُ يَتَحَلَّبُ نَدىً أَو يَكادُ . قال :
" مِنْ كُلِّ دَمّاعِ الثَّرَى مُطَلَّلِ كالدّامِعِ وهو مَجَازٌ . ويَوْمٌ دَمّاعٌ : فيه رذَادٌ . وهو مَجَازٌ . والدُّمّاع كرُمّانٍ : ما يَسِيلُ مِن الكَرْمِ في أَيّامِ الرَّبِيعِ . وهو مَجازٌ . وهكَذَا ضَبَطَهُ الصّاغَانِيُّ بالتَّشْدِيدِ وهو في نُسَخِ الصّحاح والأَسَاس بالتَّخْفِيفِ . وقالَ اللَّيْثُ : الدُّمّاع : مَا تَحَرَّكَ مِنْ رَأْسِ الصَّبِيّ إِذا وُلِدَ وهي النَّمّغَةُ فإِذا اشْتَدَّ ذَهَب عَنه هذا الاسْمُ . قالَ الصّاغَانِيّ : وهذا تَصْحِيفٌ والصَّوابُ : الرَّمّاعَةُ والزَّمّاعَةُ بالرّاءِ والزايِ المَفْتُوحَتَيْنِ . وقال ابنُ شُمَيْلٍ : الدِّمَاعُ ككِتَابٍ : مِيسَمٌ في المَنَاظِرِ سائلٌ إِلَى المَنْخِرِ وربما كانَ عَلَيْه دِمَاعَانِ . والدُّمَاعُ كغُرَابٍ : نَبْت ولَيْسَ بثابِتٍ قالَهُ ابنُ دُرَيْدٍ
وقال الأَحَمْر : الدُّمُعُ بِضَمَّتَيْنِ : سِمَةٌ في مَجْرَى الدَّمْعِ مِن الإِبِلِ . وقالَ أَبُو عَلِيٍّ في التَّذْكرةِ : هو خَطٌّ صَغِيرٌ . وبَعِيرٌ مَدْعُوعٌ : مَوْسُومٌ بِهَا أَيْ بِتِلْكَ السِّمَةِ . ودَمْعُ دَاوُودَ عَلَيْه السَّلامُ : دَوَاءٌ م مَعْرُوفٌ نَقَلَهُ الصّاغَانِيّ . ومِن المَجَازِ : قَدَحٌ دَمْعَانُ أَيْ مُمْتَلِئٌ سَيّالٌ من شِدَّة الاْمِتلاءِ وفي اللِّسَان : إِذَا امْتَلأَ فجَعَلَ يَسِيلُ مِنْ جَوَانِبِهِ . والدَّمْعَانَةُ : ماءٌ لِبَنِي بَحْرٍ مِنْ بَنِي زُهَيْرِ بنِ جَنَابٍ الكَلْبِيّ بالشّامِ . والإِدْمَاعُ : مِلْءُ الإِناءِ يُقَالُ : أَدْمِعْ مُشَقَّرَكَ أَي قَدَحَكَ قالَه ابنُ الأَعْرَابِيّ
وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : الدَّمَعَانُ مُحَرَّكَةً والدُّمُوعُ بالضَّمِّ : مَصْدَرَاً دَمَعَتِ العَيْنِ كمَنَعَ
وامْرَأَةٌ دَمِيعٌ كأَمِيرٍ بغَيْرِ هاءٍ : سَرِيعَةُ البُكَاءِ كَثِيرَةُ دَمْعِ العَيْنِ عَنِ اللِّحْيَانِيّ مِن نِسْوَةٍ دَمْعَي ودَمَائعَ وما أَكْثَرَ دَمْعَتَهَا التَّأْنِيثُ للدَّمْعَةِ . وقالَ غَيْرُه : رَجُلٌ دَمِيعٌ مِنْ قَوْم دُمَعَاءَ ودَمْعَي . وعَيْنٌ دَمُوعٌ : كَثِيرَةُ الدَّمْعَةِ أَوْ سَرِيَعَتُهَا . ولَهُ عَيْنٌ دَامِعَةٌ وَدَمّاعَةٌ وعُيُونٌ دَوَامِعُ . واسْتَعَارَ لَبِيدٌ الدَّمْعَ في الجَفْنَة يَكْثُر دَسَمُها ويَسِيلُ فَقَالَ :
ولكِنَّ مَالِي غالَهُ كُلُّ جَفْنَةٍ ... إِذَا حانَ وِرْدٌ أَسْبَلَتْ بِدُمُوعِ يُرِيدُ سالَتِ الجَفْنَةُ ودُمُوعُها : دَسَمُهَا يُقَالُ : جَفْنَةٌ دَامِعَةٌ وقَدْ دَمِعَتْ ورَذَمَتْ
والمَدَامِعُ : المَآقِي وهي أَطرافُ العَيْنِ : والمَدْمَعُ : مَسِيلُ الدَّمْعِ . قال الأَزْهَرِيُّ : والمَدْمَعُ : مُجْتَمَعُ الدَّمْعِ في نَوَاحِي العَيْنِ وجَمْعُه مَدَامِعُ . يُقَالُ : فَاضَتْ مَدَامِعُه . وقالَ : والمَاقِيَانِ مِنَ المَدامِعِ والمُؤْخِرَانِ كَذلِكَ . وقَدْ ذَكَرَهُ الجَوْهَرِيُّ أَيْضاً والعَجَبُ من المُصَنِّفِ كَيْفَ تَرَكَهُ . ويُقَالُ : هو يَسْتَدْمِعُ . ومِن المَجَازِ : بَكَتِ السَّمَاءُ ودَمَعَ السَّحَابُ وسالَ . ثَرىً دَمُوعٌ كصَبُورٍ : يَتَحَلَّبُ مِنْهُ الماءُ . وقَالَ أَبُو عَدْنَانَ : مِن المِيَاهِ المَدَامِعُ وهي ما قَطَرَ مِن عُرْضِ جَبَلٍ . والدُّمَاعُ بالضَّمِّ : ماءُ العَيْنِ مِنْ عِلَّةٍ أَوْ كِبَرٍ لَيْسَ الدَّمْعَ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ وأَنْشَدَ :
" يا مَنْ لِعَيْنٍ لا تَنِي تَهْماعَاً
" قَدْ تَرَكَ الدَّمْعُ بِهَا دُمَاعَاً ووَجْدَتُ بِخَطِّ أَبِي زَكَرِيَّا في هامِشِ النُّسْخَةِ : يُقَالُ : إِنَّ الدُّمَاعَ أَثَرُ الدَّمْعِ في الوَجْهِ وأَنْشد البَيْتَ قالَ : والاسْتِشْهَادُ به عَلَى ذلِكَ أَلْيَقُ . وقالَ أَبو عَدْنَانَ : سَأَلْتُ العُقَيْلِيَّ عَنْ هذا البَيْتِ :
والشَّمْسُ تَدْمَعُ عَيْنَاهَا ومَنْخِرُهَا ... وهُنَّ يَخْرُجْنَ مِنْ بِيدٍ إِلى بِيدِ فقالَ : أَزْعُم أَنَّهَا الظَّهيرَةُ إِذا سَالَ لُعَابُ الشَّمْسِ . وقالَ الغَنَوِيُّ : إِذا عَطِشَتِ الدَّوابُّ ذَرَفَتْ عُيُونُها وسالَتْ مَنَاخِرُهَا . والدَّمْعُ بالفَتْح : السَّيَلانُ من من الرّاوُوقِ وهو مِصْفَاةُ الصَّبَاغِ
ومِنَ المَجَازِ : أَدْمَعَ إِناءَه إِذا مَلأَهُ حتى يَفِيضَ . وَدَمَعَ إِناؤْه وشَرِبَ دَمْعَةَ الكَرْمِ أَي الخَمْرَ كما في الأَساس . والدّامِعَةُ : الحَدِيدَةُ الَّتِي فَوْقَ مُؤْخِرةِ الرَّحْلِ عن الأَصْمَعِيّ نَقَلَه الصّاغَانِيّ وصاحِبُ اللِّسَان في د م غ قَالُوا : وبالمُعْجَمَة أَكْثَر

##### Türkçe

**دمع**
**دَمَعَ - يَدْمَعُ** (**دَمِعَ - يَدْمَعُ**) - **دَمْع**
**دَمَعَ - يَدْمَعُ** (**دَمِعَ - يَدْمَعُ**) + canlı veya onun gözü: gözü gözyaşından taşar: artar veya taşar, sonra gözün, göz ile göz kapağı arasını nemlendirmek ve kayganlaştırmak için salgıladığı sıvı akar.
**دَمْع**: "فـَعـْل" vezni üzere: fiil ismi **دَمَعَ - يَدْمَعُ**: göz suyunun artması, taşması ve akması: o, ayrıca mef‘ûl manasında da (gelir): âlet ismi: hüzünle veya etkilenmeyle gözyaşı bezinden göze doğru çıkan, bilinen su gibi sıvı.
Ve lafız, “sıvının kendi kendine mahzeninden çıkması” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**ثَجَّ - يَثُجُّ**، **نَبَعَ - يَنْبُعُ** (**نَبَعَ - يَنْبَعُ**)، **عَانَ - يَعِيْنُ**، **نَزَفَ - يَنْزِفُ**، **دَمِيَ - يَدْمَى**، **دَمَعَ - يَدْمَعُ** (**دَمِعَ - يَدْمَعُ**)

**دمع**
 	﴿Ve kendilerini bindirmen için sana geldiklerinde “Sizi bindirecek bir şey bulamıyorum” dediğin kimselere de (bir sorumluluk yoktur); harcayacak bir şey bulamadıklarından dolayı üzüntüyle, gözleri **الدمع**’dan taşarak döndüler (92)﴾ **التوبة** ﴿Ve Resule indirileni işittiklerinde, haktan tanıdıkları şey sebebiyle gözlerinin **الدمع**’dan taştığını görürsün; “Rabbimiz, iman ettik; bizi şahitlerle beraber yaz” derler (83)﴾ **المائدة**
**مختار الصحاح**
● [**دمع**] د م ع: **الدَّمْعُ** gözün gözyaşıdır; **الدَّمْعَةُ** ondan bir damladır. Ve göz **دَمَعَتِ** “قطع” babından; ve “طرب” babından **دمعت** (da gelir) bir lehçedir. Ve **الدَّامِعَةُ** yaralardan: **الدامية**’den sonradır. Ebû Ubeyd dedi: **الدامية** o (yaradır) ki, ondan kan akmaksızın kanatır; eğer ondan kan sorulup (yani çıkıp) akarsa, o, noktasız **العين** ile **الدامعة**’dır. Ve **المَدَامِعُ** **المآقي**’dir; o da gözün uçlarıdır.

**الراغب**
**دمع**
- Yüce Allah dedi: }Üzüntüyle **الدمع**’dan taşarak gözleri döndüler{ [**التوبة**/92]. Şu halde **الدمع**, gözden (çıkan) sıvı için isim olur; ve “göz ağladı”nın masdarı: göz **دمعت** **دمعا** ve **دمعانا**.

**ملخص اللسان**
1.    **الدَّمْع**: göz suyu; çoğulu **أَدْمُعٌ** ve **دُموعٌ**; ondan damla **دَمْعة**.
2.    Ve göz **دَمَعتِ** ve **دَمِعت** **تدْمَع**; ikisinde de: **دمْعاً** ve **دَمَعاناً** ve **دُموعاً**; ve “**دَمِعَت** **دَمَعاً**” denildi. Ve kadın **دَمِعةٌ** ve **دَمِيعٌ**, ه olmaksızın; ikisi de: çabuk ağlayan, gözyaşı çok olan.
3.     Ve göz **دَموع**: **الدَّمْعة**’si çok olan yahut ona çabuk olan.
4.     Ve **المَدامِعُ**: **المآقي**’dir; o da gözün uçlarıdır. Ve **المَدْمَع**: gözyaşının akacağı yer. **الأَزهري** dedi: **المَدْمَع**, gözün çevrelerinde **الدَّمْع**’ın toplandığı yerdir; çoğulu **مَدامِعُ**’dır. “**مَدامِعه** taştı” denir.
5.     Ve **الدُّمُع**: gözün **مَدْمَع**’ında bir alâmettir; küçük bir çizgi; ve deve **مَدْمُوعٌ**. İbn Şümeyl dedi: **الدِّماع** **المَناظِر**’de (göz kenarlarında) bir dağlamadır; **المَنْخَر**’a doğru akan.
6.     Ve **شَجَّة دامِعةٌ**: kan akıtır; o, **الدَّامِية**’den sonradır; çünkü **الدامِية**, ondan kan akmaksızın kanatan (yaradır); ondan kan akarsa o, **الدّامعةُ**’dır.
7.    Ve **الدُّماع** (dammeyle): hastalıktan yahut yaşlılıktan göz suyu; **الدَّمْع** değildir.

**لسان العرب**
● - **دمع**: **الدَّمْع**: göz suyu; çoğulu **أَدْمُعٌ** ve **دُموعٌ**; ondan damla **دَمْعة**. Ve **ذُو الدَّمعة**: Hüseyin b. Zeyd b. Ali’dir, Allah’ın rızaları üzerlerine olsun; gözyaşının çokluğundan dolayı bununla lakaplandı; bundan dolayı kınanınca dedi ki: “Ateş ve iki ok bana gülünecek bir şey mi bıraktı?” Zeyd b. Ali’ye ve Yahyâ b. Zeyd’e isabet eden iki oku kasteder; Allah onlardan razı olsun; Horasan’da öldürüldüler. Ve göz **دَمَعتِ** ve **دَمِعت** **تدْمَع**; ikisinde de: **دمْعاً** ve **دَمَعاناً** ve **دُموعاً**; ve “**دَمِعَت** **دَمَعاً**” denildi. Ve kadın **دَمِعةٌ** ve **دَمِيعٌ**, ه olmaksızın; ikisi de: çabuk ağlayan, gözyaşı çok olan; sonuncusu **اللحياني**’den: **دَمْعَى** ve **دَمائعَ** kadınlarından; onun **دَمْعَة**’si ne çoktur; dişillik **الدَّمْعة** içindir. Ve **الكسائي** ile **أَبو زيد** dedi: **دَمَعَت** mîm’in fethasıyla, başka değil. Ve erkek **دَمِيعٌ**, **دُمَعاء** ve **دَمْعَى** kavminden. Ve göz **دَموع**: **الدَّمْعة**’si çok olan yahut ona çabuk olan. **لبيد**, **الجفْنة**’de (çanakta) yağının çok olup akmasını **الدَّمْع** ile istiare etti ve dedi ki:
  Fakat benim malımı her bir çanak helâk etti;
  Suya varma vakti gelince, **دُمُوعِ** ile saldı.
“**جَفْنةٌ دامِعةٌ**” denir; ve o **دَمِعَت** ve **رَذِمَت**. Ve **المَدامِعُ**: **المآقي**’dir; o da gözün uçlarıdır. Ve **المَدْمَع**: gözyaşının akacağı yer. **الأَزهري** dedi: **المَدْمَع**, gözün çevrelerinde **الدَّمْع**’ın toplandığı yerdir; çoğulu **مَدامِعُ**’dır. “**مَدامِعه** taştı” denir. Dedi ki: iki **ماقِيانِ** **المَدامِع**’dendir; iki **مُؤْخِران** da böyledir. Ve **الدُّمُع**, dâl’ın dammesiyle, ve **الدِّماعُ**, ikisi de: develerde **مَجْرى الدَّمْع**’da (gözyaşı yolunda) dağlama alâmetidir. Ebû Ali, **التذكرة**’de dedi: **الدُّمُع**, gözün **مَدْمَع**’ında bir alâmettir; küçük bir çizgi; ve deve **مَدْمُوعٌ**. İbn Şümeyl dedi: **الدِّماع**, **المَناظِر**’de **المَنْخَر**’a doğru akan bir dağlamadır; bazen üzerinde iki **دِمَاعانِ** olur. Ve yağmur **دَمَعَ**: misal üzere aktı; dedi ki:
  Geceledi; eziyet görür, çiseleyen bir **دَمَعا**’dan.
Ve **يوم دَمّاعٌ**: çiseleyen (gün). Ve **ثَرًى دَموعٌ** ve **دامِعٌ** ve **دَمّاعٌ** ve böyle bir yer: eğer nemli olup ondan su sızar yahut neredeyse (sızacak) ise; dedi ki:
  Her bir **دَمّاعِ** nemli toprağından, ıslanmış.
Ve o **دَمَع**. Ebû Adnân dedi: sulardan **المَدامِعُ** vardır; o, bir dağın yanından damlayandır. Dedi ki: ve **العُقَيْليّ**’ye bu beyit hakkında sordum:
  Güneş, iki gözünü ve burnunu **تَدْمَعُ** eder;
  Ve onlar, bir çölden bir çöle çıkarlar.
Dedi: o, güneşin salyasının aktığı vakit öğle sıcağıdır. Ve **الغَنوي** dedi: binek hayvanları susayınca gözleri yaşar ve burunları akar. Ve **شَجَّة دامِعةٌ**: kan akıtır; o, **الدَّامِية**’den sonradır; çünkü **الدامِية**, ondan kan akmaksızın kanatan (yaradır); ondan kan akarsa o, noktasız **العين** ile **الدّامعةُ**’dır. İbnü’l-Esîr dedi: ondan kanın, **الدَّمْع** gibi damla damla akmasıdır. Ve **الدُّماعُ** ve **دُمّاعُ الكَرْم**: ilkbahar günlerinde ondan akan şeydir. Ve kabı **أَدْمَعَ**: onu, taşıncaya kadar doldurduğu zaman. Ve kadeh **دَمْعان**: dolduğu zaman, yanlarından akmaya başladı (demektir). Ve **الإِدْماع**: kabı doldurmadır. “**أَدْمِعْ مُشَقَّرَكَ**” yani kadehini (doldur) denir; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve **الدُّماعُ**: bir bitkidir; sabit (türden) değildir. Ve **الدُّماع** (dammeyle): hastalıktan yahut yaşlılıktan göz suyu; **الدَّمْع** değildir; ve dedi ki:
  Ey, bir göze ne oluyor ki durmadan çokça akar;
  **الدَّمْع** onda **دُماعا** bıraktı.
Ve **الدَّمْع**: **الرَّاوُوق**’tan akmadır; o, boyacının süzgecidir.

**مقاييس اللغة:**
(**دمع**) **الدال** ve **الميم** ve **العين** tek bir asıldır; suya yahut gözyaşına delalet eder. Bundan: **الدَّمْع** göz suyudur; damla **دَمْعةٌ**’dır. Ve fiil: göz **دَمَعَتِ** **دَمْعاً** ve **دَمِعَتْ** **دَمَعاً** ve göz **دَمَعَتْ** **دُمُوعاً** da (gelir). Ve göz **دامعةٌ**. Ve **الدَّمْع**’ın çoğulu **دُموع**’dur. **الخليل** dedi: **المَدْمَع**, gözün çevrelerinde **الدَّمْع**’ın toplandığı yerdir; hepsi **المَدامع**’dır. Ve “kadın **دَمِعَةٌ**” denir: çabuk ağlayan, **الدَّمْع**’ı çok olan. Ve “**شَجَّةٌ دامعةٌ**” denir: kan akıtır. Böylece **الخليل**’in kitabındadır. Ve bunun daha sahihi: kan akıtan **الدَّامِية**’dir; **الدّامعة**’ya gelince, onun işi bunun altındadır; çünkü o, sanki ondan ince kırmızı bir su çıkıyormuş gibidir. Ve **اليزيديُّ**, **الدُّمَاع**’ın, yanakta **الدَّمْع**’ın izi olduğunu zikretti. Ve şu beyiti okudu:
يا مَنْ لِعَينٍ لا تَنِي تَهْماعَا *** قد تَرَك الدّمْعُ بها دِمَاعا
Ve **دُماعاً** denir. Ve **الدُّماع** hafifletilmiş ve şeddeli: ilkbahar günlerinde asmanın akıttığı şeydir.

**القاموس المحيط:**
**الدَّمْعُ**: hüzünden yahut sevinçten göz suyu; çoğulu **دُموعٌ**. Ve **الدَّمْعَةُ**: ondan damladır. Ve **ذو الدَّمْعَةِ**: Hüseyin b. Zeyd b. Ali b. **الحُسَيْن**’dir. Ve göz **دَمَعَت**; **مَنع** ve **فرح** gibi. Ve kadın **دَمِعَةٌ**, **فرحة** gibi: **الدَّمْعَة**’si çabuk olan.
Ve **الدَّامِعَةُ** yaralardan: **الدَّامِيَة**’den sonradır. Ve **دَمّاعٌ** **شدَّاد** gibi, topraktan: çiğ sızdıran şey; **الدَّامِع** gibi. Ve içinde çise olan gün. Ve **دُمّاعٌ** **رُمّان** gibi: ilkbaharda asmanın akıttığı şey; ve doğduğunda çocuğun başından hareket eden şey. Ve **دِماعٌ** **كِتاب** gibi: **المَناظِر**’de **المَنْخِر**’a doğru akan bir dağlama. Ve **دُّمَاعٌ** **غُراب** gibi: bir bitki. Ve **الدُّمُعُ**, iki dammeyle: **مَجْرَى الدَّمْع**’da bir alâmet; ve deve **مَدْموعٌ**: onunla dağlanmış. Ve **دَمْعُ داودَ**: bilinen bir ilaç. Ve kadeh **دَمْعانُ**: dolu, akıcı. Ve **الدَّمْعانَةُ**: Benî Bahr’a ait bir su (yer adı). Ve **الإِدْماعُ**: kabı doldurma.

**تاج العروس:**
د م ع
**الدَّمْعُ**: hüzünden yahut sevinçten göz suyu. Çoğulu: **دُمُوعٌ** ve **أَدْمُعٌ**. Ve **الدَّمْعَةُ**: ondan damladır; eğer sevinçten ise soğuktur, yahut hüzünden ise sıcaktır. Ve **ذُو الدَّمْعَةِ**: **ذِي العَبْرَة** künyeli Ebû Abdillah’ın lakabıdır: şehid Hüseyin b. Zeyd b. Ali b. **الحُسَيْن** b. Ali b. Ebî Tâlib; Allah ruhunu takdis etsin ve babasının ve dedesinin türbesini nurlandırsın; ve Allah, büyük dedesinden ve dedesinin dedesinden razı olsun. Ve ayrıca **ذِي العَبْرَة** diye de lakaplanır; bu, ağlamasının çokluğundandır. Denildi ki: bundan dolayı kınandı da dedi ki: “Ateş ve iki ok bana gülünecek bir şey mi bıraktı?” Zeyd b. Ali’ye ve Yahyâ b. Zeyd’e isabet eden iki oku kasteder; Allah onlardan razı olsun; Horasan’da öldürüldüler. **ذُو الدَّمْعَةِ**, yüz otuz beş yılında vefat etti; ve yüz kırk yılında (da) denildi. Ebû Nasr el-Buhârî dedi: babası o küçükken öldürüldü; onu Ca‘fer es-Sâdık büyüttü. Ve ev ve sayı onun evladındadır; üç erkekten: Yahyâ, Hüseyin ve Ali; bunu şecerelerde genişçe yaydığımız üzere. Ve göz **دَمَعَت** **تَدْمَعُ** **دَمْعاً**; ve göz **دَمِعَتْ** **تَدْمَعُ** **دَمَعاً**; **مَنَعَ** ve **فَرِحَ** gibi; ikincisini Ebû Ubeyde hikâye etti; Cevherî’nin naklettiği üzere. Ve **الكِسَائِيُّ** ile **أَبو زَيْدٍ** dedi: **دَمَعَتْ** mîm’in fethasıyla, başka değil.
Ve kadın **دَمِعَةٌ** **فَرِحَة** gibi: **الدَّمْعَة**’si çabuk olan; **الصِّحّاح**’ta olduğu gibi. Ve **اللّسَان**’da: çabuk ağlayan, gözyaşı çok olan. Ve **الدَّامِعَةُ** yaralardan: **الدَّامِيَة**’den sonradır. Ebû Ubeyd dedi: **الدَّامِيَة**: ondan kan akmaksızın kanatan (yaradır); ondan kan akarsa o, noktasız **العَيْن** ile **الدّامِعَة**’dır. İbnü’l-Esîr dedi: ondan kanın, **الدَّمْع** gibi damla damla akmasıdır. Ve **الأَسَاس**’ta: o, az bir kan akıtan (yaradır); bu mecazdır. Ve bundan: yara **دَمَعَ**: aktığı zaman. Dedim ki: **دمغ**’da, **الدَّامِغَة**’nin **الدَّامِيَة**’den önce olduğunun geleceği; ve Cevherî, “**الدّامِيَة**’den sonra” sözünde yanıldı.
Ve **الدَّمّاعُ** **شدّاد** gibi, topraktan: çiğ sızdırıyormuş gibi görülen şey yahut neredeyse (öyle olan). Dedi ki:
" Her bir **دَمّاعِ** nemli toprağından, ıslanmış "
**الدّامِع** gibi; bu mecazdır. Ve **يَوْمٌ دَمّاعٌ**: içinde çise vardır; bu mecazdır. Ve **الدُّمّاع** **رُمّان** gibi: ilkbahar günlerinde asmanın akıttığı şey; bu mecazdır. Ve **الصّاغَانِيُّ** onu şedde ile ضبط etti; ve **الصّحاح** ile **الأَسَاس** nüshalarında hafifletme iledir. **اللَّيْثُ** dedi: **الدُّمّاع**: doğduğunda çocuğun başından hareket eden şeydir; o **النَّمّغَة**’dir; şiddetlenince bu isim ondan gider. **الصّاغَانِيّ** dedi: bu bir tashiftir; doğrusu: **الرَّمّاعَةُ** ve **الزَّمّاعَةُ**, râ ve **الزاي**’in fethasıyladır. İbn Şümeyl dedi: **الدِّمَاعُ** **كِتاب** gibi: **المَنَاظِر**’de **المَنْخِر**’a doğru akan bir dağlamadır; bazen üzerinde iki **دِمَاعَانِ** olur. Ve **الدُّمَاعُ** **غُرَاب** gibi: bir bitkidir; sabit (türden) değildir; bunu İbn Düreyd söyledi.
Ve **الأَحَمْر** dedi: **الدُّمُعُ** iki dammeyle: develerde **مَجْرَى الدَّمْع**’da bir alâmettir. Ebû Ali, **التَّذْكرة**’de dedi: o, küçük bir çizgidir. Ve deve **مَدْعُوعٌ**: onunla dağlanmış; yani o alâmetle. Ve **دَمْعُ دَاوُودَ** عليه السلام: bilinen bir ilaçtır; bunu **الصّاغَانِيّ** nakletti. Ve mecazdan: kadeh **دَمْعَانُ**; yani şiddetli doluluktan dolayı dolu, akıcı; ve **اللِّسَان**’da: dolduğu zaman, yanlarından akmaya başladı (demektir). Ve **الدَّمْعَانَةُ**: Şam’da, Kelbî **جَنَاب** b. Züheyr b. Cenâb’dan Benî Bahr’a ait bir sudur. Ve **الإِدْمَاعُ**: kabın dolusu; “**أَدْمِعْ مُشَقَّرَكَ**” yani kadehini (doldur) denir; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi.
Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الدَّمَعَانُ** harekeli; ve **الدُّمُوعُ** dammeyle: göz **دَمَعَت**’in masdarı olarak, **مَنَعَ** gibi.
Ve kadın **دَمِيعٌ** **أَمِير** gibi, ه olmaksızın: çabuk ağlayan, gözyaşı çok olan; **اللِّحْيَانِيّ**’den: **دَمْعَي** ve **دَمَائعَ** kadınlarından; onun **دَمْعَتَهَا**’sı ne çoktur; dişillik **الدَّمْعَة** içindir. Başkası dedi: erkek **دَمِيعٌ**, **دُمَعَاءَ** ve **دَمْعَي** kavminden. Ve göz **دَمُوعٌ**: **الدَّمْعَة**’si çok olan yahut ona çabuk olan. Ve onun **عَيْنٌ دَامِعَةٌ** ve **دَمّاعَةٌ**’si vardır; ve gözler **دَوَامِعُ**. Ve **لَبِيدٌ**, **الجَفْنَة**’de **الدَّمْع**’ı istiare etti; yağı çok olur ve akar; dedi ki:
ولكِنَّ مَالِي غالَهُ كُلُّ جَفْنَةٍ ... إِذَا حانَ وِرْدٌ أَسْبَلَتْ بِدُمُوعِ
Yani: çanak aktı; ve onun **دُمُوعُها**’sı: yağıdır. “**جَفْنَةٌ دَامِعَةٌ**” denir; ve o **دَمِعَتْ** ve **رَذَمَتْ**.
Ve **المَدَامِعُ**: **المَآقِي**’dir; o da gözün uçlarıdır. Ve **المَدْمَعُ**: gözyaşının akacağı yer. **الأَزْهَرِيُّ** dedi: **المَدْمَعُ**: gözün çevrelerinde **الدَّمْع**’ın toplandığı yerdir; çoğulu **مَدَامِعُ**’dır. “Onun **مَدَامِعُه** taştı” denir. Ve dedi ki: iki **المَاقِيَانِ** **المَدامِع**’dendir; iki **المُؤْخِرَانِ** da böyledir. Ve Cevherî onu da zikretti; hayret, musannif onu nasıl terk etti. Ve “o **يَسْتَدْمِعُ** eder” denir. Ve mecazdan: gök ağladı; bulut **دَمَعَ** etti ve aktı. **ثَرىً دَمُوعٌ** **صَبُور** gibi: ondan su sızar. Ebû Adnân dedi: sulardan **المَدَامِعُ** vardır; o, bir dağın yanından damlayandır. Ve **الدُّمَاعُ** dammeyle: hastalıktan yahut yaşlılıktan göz suyu; **الدَّمْع** değildir; bunu Cevherî nakletti ve şu beyiti okudu:
" يا مَنْ لِعَيْنٍ لا تَنِي تَهْماعَاً
" قَدْ تَرَكَ الدَّمْعُ بِهَا دُمَاعَاً
Ve Ebû Zekeriyyâ’nın hattıyla nüshanın kenarında buldum: “Denir ki: **الدُّمَاع** yüzde **الدَّمْع**’ın izidir” ve beyiti okudu; dedi ki: bununla istişhad etmek buna daha layıktır. Ebû Adnân dedi: **العُقَيْلِيَّ**’ye bu beyit hakkında sordum:
والشَّمْسُ تَدْمَعُ عَيْنَاهَا ومَنْخِرُهَا ... وهُنَّ يَخْرُجْنَ مِنْ بِيدٍ إِلى بِيدِ
Dedi: zannederim o, güneşin salyasının aktığı vakit öğle sıcağıdır. Ve **الغَنَوِيُّ** dedi: binek hayvanları susayınca gözleri yaşar ve burunları akar. Ve **الدَّمْعُ** fetha ile: **الرّاوُوق**’tan akmadır; o, boyacının süzgecidir.
Ve mecazdan: kabını **أَدْمَعَ**: onu taşıncaya kadar doldurduğu zaman. Ve kabı **دَمَعَ** etti. Ve asmanın **دَمْعَة**’sini içti; yani şarabı; **الأَساس**’ta olduğu gibi. Ve **الدّامِعَةُ**: semerin arka kısmının üstündeki demir parçasıdır; **الأَصْمَعِيّ**’den; bunu **الصّاغَانِيّ** ve **اللِّسَان** sahibi **د م غ**’de nakletti; dediler ki: ve mu‘ceme (noktalı) ile daha çoktur.
