# دمع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%85%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دمع

الدمع: ماء العين من حزن أو سرور. ج: دموع وأدمع. والدمعة: القطرة منه، إن كانت من السرور فباردة، أو من الحزن فحارة. وذو الدمعة: لقب أبي عبد الله ذي العبرة الحسين بن زيد الشهيد بن علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب، قدس الله روحه، ونور ضريحي أبيه وجده، ورضي الله عن أبي جده، وجد جده، ويلقب أيضا بذي العبرة، وذلك لكثرة بكائه، قيل: إنه عوتب على ذلك، فقال: وهل تركت النار والسهمان لي مضحكا، يريد السهمين اللذين أصابا زيد بن علي، ويحيي بن زيد، رضي الله عنهما، وقتلا بخراسان. توفي ذو الدمعة سنة مائة وخمس وثلاثين، وقيل: سنة مئة وأربعين. وقال أبو نصر البخاري: قتل أبوه وهو صغير، فرباه جعفر الصادق. وفي ولده البيت والعدد من ثلاثة رجال: يحيى، والحسين، وعلي، كما بسطناه في المشجرات. ودمعت العين تدمع دمعا، ودمعت تدمع دمعا، كمنع وفرح، الثانية حكاها أبو عبيدة، كما نقله الجوهري. وقال الكسائي وأبو زيد: دمعت بفتح الميم لا غير.
 وامرأة دمعة، كفرحة: سريعة الدمعة، كما في الصحاح. وفي اللسان: سريعة البكاء، كثيرة دمع العين. والدامعة من الشجاج: بعد الدامية قال أبو عبيد: الدامية: هي التي تدمى من غير أن يسيل منها دم، فإذا سال منها دم فهي الدامعة، العين المهملة. وقال ابن الأثير: هو أن يسيل الدم منها قطرا كالدمع، وفي الأساس: هي التي تسيل دما قليلا، وهو مجاز. ومنه: دمع الجرح: إذا سال. قلت: وسيأتي له في دمغ أن الدامغة قبل الدامية، ووهم الجوهري في قوله: بعد الدامية.
 والدماع، كشداد، من الثرى: ما ترى كأنه يتحلب ندى، أو يكاد. قال:
  من كل دماع الثرى مطلل كالدامع، وهو مجاز. ويوم دماع: فيه رذاد. وهو مجاز. والدماع، كرمان: ما يسيل من الكرم في أيام الربيع. وهو مجاز. وهكذا ضبطه الصاغاني بالتشديد، وهو في نسخ الصحاح والأساس بالتخفيف. وقال الليث: الدماع: ما تحرك من رأس الصبي إذا ولد، وهي النمغة، فإذا اشتد ذهب عنه هذا الاسم. قال الصاغاني: وهذا تصحيف، والصواب: الرماعة والزماعة، بالراء والزاي المفتوحتين. وقال ابن شميل: الدماع، ككتاب: ميسم في المناظر سائل إلى المنخر، وربما كان عليه دماعان.والدماع، كغراب: نبت، وليس بثابت، قاله ابن دريد.

  وقال الأحمر: الدمع، بضمتين: سمة في مجرى الدمع من الإبل. وقال أبو علي في التذكرة: هو خط صغير. وبعير مدعوع: موسوم بها، أي بتلك السمة. ودمع داوود عليه السلام: دواء، م، معروف نقله الصاغاني. ومن المجاز: قدح دمعان، أي ممتلئ سيال من شدة الامتلاء، وفي اللسان: إذا امتلأ فجعل يسيل من جوانبه. والدمعانة: ماء لبني بحر من بني زهير بن جناب الكلبي، بالشام. والإدماع: ملء الإناء، يقال: أدمع مشقرك، أي قدحك، قاله ابن الأعرابي.
 ومما يستدرك عليه: الدمعان، محركة، والدموع بالضم: مصدرا دمعت العين، كمنع.
 وامرأة دميع، كأمير، بغير هاء: سريعة البكاء، كثيرة دمع العين، عن اللحياني، من نسوة دمعي ودمائع، وما أكثر دمعتها، التأنيث للدمعة. وقال غيره: رجل دميع من قوم دمعاء ودمعي. وعين دموع: كثيرة الدمعة، أو سريعتها. وله عين دامعة، ودماعة، وعيون دوامع. واستعار لبيد الدمع في الجفنة يكثر دسمها ويسيل، فقال:
  ولكن مالي غاله كل جفنة                      إذا حان ورد أسبلت بدموع يريد سالت الجفنة، ودموعها: دسمها، يقال: جفنة دامعة، وقد دمعت ورذمت.
 والمدامع: المآقي، وهي أطراف العين: والمدمع: مسيل الدمع. قال الأزهري: والمدمع: مجتمع الدمع في نواحي العين، وجمعه مدامع. يقال: فاضت مدامعه. وقال: والماقيان من المدامع والمؤخران كذلك. وقد ذكره الجوهري أيضا، والعجب من المصنف كيف تركه. ويقال: هو يستدمع. ومن المجاز: بكت السماء، ودمع السحاب، وسال. ثرى دموع، كصبور: يتحلب منه الماء. وقال أبو عدنان: من المياه المدامع، وهي ما قطر من عرض جبل. والدماع بالضم: ماء العين من علة أو كبر،ليس الدمع، نقله الجوهري وأنشد:
  يا من لعين لا تني تهماعا
  قد ترك الدمع بها دماعا ووجدت بخط أبي زكريا في هامش النسخة: يقال: إن الدماع أثر الدمع في الوجه، وأنشد البيت قال: والاستشهاد به على ذلك أليق. وقال أبو عدنان: سألت العقيلي عن هذا البيت:
  والشمس تدمع عيناها ومنخرها                      وهن يخرجن من بيد إلى بـيد فقال: أزعم أنها الظهيرة إذا سال لعاب الشمس. وقال الغنوي: إذا عطشت الدواب ذرفت عيونها وسالت مناخرها. والدمع، بالفتح: السيلان من من الراووق وهو مصفاة الصباغ.
 ومن المجاز: أدمع إناءه، إذا ملأه حتى يفيض. ودمع إناؤه وشرب دمعة الكرم، أي الخمر، كما في الأساس. والدامعة: الحديدة التي فوق مؤخرة الرحل، عن الأصمعي، نقله الصاغاني وصاحب اللسان في د م غ، قالوا: وبالمعجمة أكثر.

### Türkçe

**الدمع**: hüzün veya sevinçten gözün suyu. Çoğulu: **دموع** ve **أدمع**. Ve **الدمعة**: ondan bir damla; eğer sevinçten ise soğuk, yahut hüzünden ise sıcak. Ve **ذو الدمعة**: **أبي عبد الله ذي العبرة الحسين بن زيد الشهيد بن علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب**’ın lakabıdır; Allah ruhunu takdis etsin, babasının ve dedesinin kabirlerini nurlandırsın, büyük dedesinin babasından ve dedesinin dedesinden Allah razı olsun; ve ayrıca **ذي العبرة** diye de lakaplanır; bu, ağlamasının çokluğundandır. Denildi: bunun üzerine kınandı da şöyle dedi: “Ateş ve oklar bana güldürücü olarak mı bırakıldı?” Zeyd b. Ali’ye ve Yahyâ b. Zeyd’e isabet eden iki oku kasteder; Allah onlardan razı olsun; Horasan’da öldürüldüler. **ذو الدمعة** yüz otuz beş yılında vefat etti; ve denildi: yüz kırk yılında. Ebû Nasr el-Buhârî dedi: Babası o küçükken öldürüldü; onu Ca‘fer es-Sâdık yetiştirdi. Ve onun evladında ev (soy) ve sayı üç erkekten ibarettir: Yahyâ, el-Hüseyn ve Ali; bunu şecerelerde genişçe açıkladığımız gibi. Ve “göz yaşardı”: **دمعت العين تدمع دمعا**; ve **دمعت تدمع دمعا**; **منع** ve **فرح** gibi; ikincisini Ebû Ubeyde hikâye etti; el-Cevherî’nin naklettiği üzere. el-Kisâî ve Ebû Zeyd dedi: **دمعت** mîm’in fethiyle, başka değil.

Ve bir kadın **دمعة**, **فرحة** gibi: çabuk gözyaşı döken; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **اللسان**’da: çabuk ağlayan, gözün yaşı çok olan. Ve yaralardan **الدامعة**: **الدامية**’den sonra. Ebû Ubeyd dedi: **الدامية**: kanadığı hâlde ondan kan akmayan şeydir; ondan kan akarsa o **الدامعة**’dır; mu‘ceme’siz **العين**. İbnü’l-Esîr dedi: ondan kanın, gözyaşı gibi damla damla akmasıdır. **الأساس**’ta: az bir kan akıtan şeydir; bu mecazdır. Ondan: **دمع الجرح**: aktığı zaman. Dedim: **دمغ** maddesinde ona dair, **الدامغة**’nin **الدامية**’den önce olduğu gelecektir; el-Cevherî, “**الدامية**’den sonra” sözünde yanılmıştır.

Ve **الدماع**, **شداد** gibi, topraktan: çiy sağılır gibi göründüğünü gördüğün şey, yahut neredeyse. Dedi:
  “Her bir **دماع الثرى**’dan, **الدامع** gibi damlayan.” Bu mecazdır. Ve **يوم دماع**: içinde çiseleme olan (gün). Bu mecazdır. Ve **الدماع**, **رمان** gibi: bahar günlerinde asmanın akıttığı şey. Bu mecazdır. es-Sâgânî onu şeddeli ضبط etti; **الصحاح** ve **الأساس** nüshalarında ise hafifletmeyle (şeddesiz)dir. el-Leys dedi: **الدماع**: çocuk doğduğunda başından hareket eden şeydir; o **النمغة**’dır; sertleşince bu ad ondan gider. es-Sâgânî dedi: bu bir tashiftir; doğrusu: **الرماعة** ve **الزماعة**, râ ve zâyın fethiyle. İbn Şümeyl dedi: **الدماع**, **كتاب** gibi: burun deliğine doğru akan, manzaralarda (yüzde) bir dağlama izidir; bazen onun üzerinde iki **دماع** olur. Ve **الدماع**, **غراب** gibi: bir bitkidir; sabit değildir; bunu İbn Düreyd söyledi.

Ve el-Ahmer dedi: **الدمع**, iki dammayla: develerde gözyaşı yolunda bir nişandır. Ebû Ali **التذكرة**’de dedi: o küçük bir çizgidir. Ve **بعير مدعوع**: onunla dağlanmış; yani o nişanla. Ve **دمع داوود عليه السلام**: bir ilaçtır; müzekker; bilinen; es-Sâgânî onu nakletti. Ve mecazdan: **قدح دمعان**: yani dolu, doluluğun şiddetinden akıcı; **اللسان**’da: dolunca, yanlarından akmaya başlarsa. Ve **الدمعانة**: Şam’da, Cünâb el-Kelbî’nin oğlu Züheyr’in oğullarından Benî Bahr’a ait bir sudur. Ve **الإدماع**: kabı doldurmak; denir: **أدمع مشقرك**; yani kadehini; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi.

Ve ona ilâve olarak (müstadrak): **الدمعان**, harekeli; ve **الدموع** dammayla: **دمعت العين**’in, **منع** gibi, mastarıdır.

Ve bir kadın **دميع**, **أمير** gibi, hâ’sız: çabuk ağlayan, gözün yaşı çok olan; el-Lihyânî’den. “**نسوة دمعي ودمائع**” (gözyaşlı kadınlar)dan; ve onun **دمعة**’sı ne çoktur; dişilik **الدمعة** içindir. Başkası dedi: bir erkek **دميع**, **دمعاء** ve **دمعي** kavminden. Ve bir göz **دموع**: gözyaşı çok olan, yahut çabuk olan. Ve onun bir gözü **دامعة** ve **دماعة**dır; ve **عيون دوامع**. Lebîd, içinde yağı çok olup akan çanakta gözyaşını ödünç aldı da şöyle dedi:
  “Fakat benim malıma her bir çanak musallat oldu;
  suya varma vakti gelince **بدموع** saldı.”
Yani çanak aktı; ve onun **دموع**’u: onun yağıdır. Denir: **جفنة دامعة**; ve **دمعت** ve **رذمت**.

Ve **المدامع**: göz pınarlarıdır; onlar gözün uçlarıdır. Ve **المدمع**: gözyaşının aktığı yer. el-Ezherî dedi: ve **المدمع**: gözün çevrelerinde gözyaşının toplandığı yerdir; çoğulu **مدامع**’dır. Denir: “**فاضت مدامعه**” (göz pınarları taştı). Ve dedi: iki **ماقي** **المدامع**’dandır; ve iki arka (kısım) da böyledir. el-Cevherî de onu zikretti; hayret, musannif onu nasıl terk etti. Ve denir: “o **يستدمع**” (gözyaşı ister/akıtılır). Ve mecazdan: gök ağladı; ve bulut **دمع** etti ve aktı. **ثرى دموع**, **صبور** gibi: ondan su sağılır. Ebû Adnân dedi: sulardan **المدامع** vardır; o, bir dağın yanından damlayan şeydir. Ve **الدماع** dammayla: hastalık veya ihtiyarlıktan gözün suyu; **الدمع** değildir; el-Cevherî onu nakletti ve şu beyti şahit getirdi:
  “Ey, durmadan çokça akan bir göze kim var?
  onda **الدمع** **دماعا** bıraktı.”
Ve Ebû Zekeriyyâ’nın hattıyla nüshanın kenarında buldum: denir ki **الدماع** yüzde gözyaşının izidir; ve beyti okudu; dedi: onunla istişhad etmek buna daha uygundur. Ebû Adnân dedi: bu beyti el-Ukaylî’ye sordum:
  “Güneş iki gözünü ve burnunu **تدمع** eder;
  ve onlar bir çölden bir çöle çıkarlar.”
Dedi: zannederim o, güneşin salyasının aktığı vakit öğle vaktidir. el-Ganevî dedi: binek hayvanları susayınca gözleri yaşarır ve burunları akar. Ve **الدمع**, fetha ile: **الراووق**’tan akmadır; o, boyacının süzgecidir.

Ve mecazdan: **أدمع إناءه**: onu doldurduğu zaman, ta ki taşsın. Ve “kabı **دمع** etti” ve “asmanın **دمعة**’sını içti”; yani şarap; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **الدامعة**: semerin arka kısmının üstündeki demirdir; el-Asma‘î’den; es-Sâgânî ve **اللسان** sahibi onu **د م غ**’de nakletti; dediler: mu‘ceme ile olanı daha çoktur.
