# دمل (د-م-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%85%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - م - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال واللام والميم معهما
د ل م، ل د م، د م ل، م ل د مستعملات
دلم:
الأَدْلَمُ: الطويلُ الأسودُ من الرجال، ومن الجبال كذلك في مُلوسَةِ الصَّخْر غيرُ جِدِّ شديد السَّواد، قال رؤبة:
كأنَّ دَمخاً ذا الهِضابِ الأدْلَما
يَصِفُ جَبَلاً.
وبلاد الدَّيْلَم معروفة.
والدَّيْلَم: مجتمع النَّمل والقِرْدانِ عند أعقابِ الحِياض وأعطانِ الإِبِل.
لدم:
اللَّدْمُ: ضَرْبُ المرأةِ صدرَها وعَضُدَيْها في النِّياحة.
والالتِدامُ فِعلها بنفسها، ولَدَمَتْ صدرَها والتَدَمَتَ مِثلُه، قال:
لَدْمَ الغُلام وراءَ الغَيْبِ بالحَجَر
وأُمُّ مِلْدَم: الحُمَّى، يقال: أنا أُمُّ مِلْدَم آكُلُ اللحمَ وأمَصُّ الدَّمَ.
واللَّدْمُ: ضَرْبُكَ خُبْزَ المَلّةِ إذا أَخْرجَتَه منها.
ولَدَمتُ الثوبَ: رَقَعْتُه.
ورجلٌ مِلْدَمٌ ضِغَنٌّ.
واللَّدْمُ واللَّديمُ: صوتُ الشيءِ يقع على ألرض.
دمل:
الدَّمالُ: السِّرقينُ ونحوُهُ، وما رَمَى به البَحر من خُشارة ما فيه من الخَلْقِ مَيْتاً نحو الأصداف والمَناقيف والنّبّاح، وهو شيء تُتَّخذ منه سُبْحة، قال الكميت في السِّرفين:
رَأَى إِرَةً منها تُحَشُّ لفتـنةٍ		وإيقادَ راجٍ إن يكون دَمالَها
ويقال: أدْمَلْتُ الأرضَ أي سَمَّدْتُها بالسِّرقين، ودَمَلْتُها: أصلَحتُها.
ودامَلتُ الرجلَ: داريتُه لأُصلِحَ ما بينَنا.
واندَمَلَ أي تَماثَلَ من العِلَّةِ والجُرْح، ودَمَلَه الدَّواء.
والدُّمَّلُ، ويُجمَع الدَّماميل، قال: قَذَى بِعَينِكَ أم بظَهْركَ دُمَّلُ وأنشد: وامتَهَدَ الغاربُ فِعلَ الدُّمَّلِ
ملد:
الأَمْلَدُ: الشّابُّ الناعِمُ، وامرأةٌ مَلْداءُ أُملُودٌ أُمْلُدانيّة، وشابٌّ أُمْلُودٌ أُمْلُدانيّ شُبِّهَ بالقَضيب الناعِم، قال:
بعدَ التصابي والشبابِ الأَمْلَدِ
والمصدر المَلَدُ.

##### Türkçe

باب **الدال** ve**اللام** ve**الميم** onlarla birlikte

**د ل م**، **ل د م**، **د م ل**، **م ل د** kullanımdadır

**دلم**:
**الأَدْلَمُ**: erkeklerden uzun siyah olan; dağlardan da böyledir: kayanın pürüzsüzlüğünde, pek şiddetli olmayan siyahlık. Rü’be dedi ki:
كأنَّ دَمخاً ذا الهِضابِ الأدْلَما
Bir dağı vasfediyor.
Ve **الدَّيْلَم** beldeleri mâlûmdur.
Ve **الدَّيْلَم**: havuzların topukları ve develerin barınakları yanında karıncaların ve kenelerin toplandığı yer.

**لدم**:
**اللَّدْمُ**: ağıtta kadının göğsünü ve pazularını dövmesi.
Ve **الالتِدامُ**: onun kendi kendine fiilidir; **لَدَمَتْ** göğsünü ve **التَدَمَتَ** onun gibidir. Dedi ki:
لَدْمَ الغُلام وراءَ الغَيْبِ بالحَجَر
Ve **أُمُّ مِلْدَم**: humma; denir ki: Ben **أُمُّ مِلْدَم**’ım; eti yerim ve kanı emerim.
Ve **اللَّدْمُ**: onu (tandırı)ndan çıkardığın zaman **المَلّة** ekmeğini dövmen.
Ve **لَدَمتُ** elbiseyi: onu yamadım.
Ve bir adam **مِلْدَمٌ**: kinli.
Ve **اللَّدْمُ** ve **اللَّديمُ**: bir şeyin yere düştüğünde çıkardığı ses.

**دمل**:
**الدَّمالُ**: tezek ve benzeri; ve denizin, içinde ölü olarak bulunan mahlûkattan kabuklar, **المَناقيف** ve **النّبّاح** gibi, içindeki kırıntıdan attığı şey; o, ondan tesbih yapılan bir şeydir. Kümeyt **السِّرفين** hakkında dedi ki:
رَأَى إِرَةً منها تُحَشُّ لفتـنةٍ		وإيقادَ راجٍ إن يكون دَمالَها
Ve denir ki: **أدْمَلْتُ** toprağı, yani onu tezekle gübreledim; ve **دَمَلْتُها**: onu ıslah ettim.
Ve **دامَلتُ** adamı: aramızdakini ıslah etmek için ona yumuşak davrandım.
Ve **اندَمَلَ**: yani hastalıktan ve yaradan iyileşti; ve ilâç onu **دَمَلَه**.
Ve **الدُّمَّلُ**; ve **الدَّماميل** cem’ edilir. Dedi ki: قَذَى بِعَينِكَ أم بظَهْركَ دُمَّلُ وأنشد: وامتَهَدَ الغاربُ فِعلَ الدُّمَّلِ

**ملد**:
**الأَمْلَدُ**: yumuşak (nâim) genç. Ve bir kadın **مَلْداءُ** **أُملُودٌ** **أُمْلُدانيّة**; ve bir genç **أُمْلُودٌ** **أُمْلُدانيّ**; yumuşak çubuğa benzetildi. Dedi ki:
بعدَ التصابي والشبابِ الأَمْلَدِ
Ve masdar **المَلَدُ**’dur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدَمالُ بالفتح: السِرْجينُ. وقد دَمَلْتُ الأرض. ودَمَلْتُ بين القوم: أصلحتُ. والدَمالُ أيضاً: التمرُ العَفِنُ. والمُدامَلَةُ كالمداجاة: يقال: ادْمُلِ القومَ، أي اطْوِهِمْ على ما فيهم. وانْدَمَلَ الجرحُ، أي تماثَلَ. والدُمَّلُ: واحد دَماميلِ القروحِ،ويخفَّفُ أيضاً.

##### Türkçe

**الدَمالُ** (fetha ile): gübredir. Ve “yeri **دَمَلْتُ**” (dedim). Ve “kavim arasında **دَمَلْتُ**”: ıslah ettim. Ve **الدَمالُ** ayrıca: küflenmiş hurmadır. Ve **المُدامَلَةُ**, **المداجاة** gibidir: “kavmi **ادْمُلِ**” denir; yani, onlarda olan şey üzerine onları dür. Ve “yara **انْدَمَلَ**”: yani, iyileşti. Ve **الدُمَّلُ**: yaraların çıbanlarından **دَماميلِ**’in bir tanesidir; ve (lafız) ayrıca hafifletilir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ل م
دلم ، دمل ، لدم ، ملد ، مدل ، لمد : مستعملة .
مدل : أهمله الليث وروى أبو عبيد عن الفراء : رجل مِدْلٌ ومِذْلٌ بكسر المِيم فيهما وهو الخفِيُّ الشَّخْص القليلُ الجسم ، وقال أبو عمرو : هو المَدْل بفتح الميم للخسيس من الرجال .
لمد : أهمله الليث وروى عمرو عن أبيه : اللّمذ : التواضع بالذَّال .
ملد ، ( أملود ) : أهمله الليث المَلد مصدر ؛ الشاب الأملد وهو الناعم وأَنشد فقال :
بعد التَّصابي والشباب الأَمْلَدِ
يقال : امرأَة مَلْدَاءُ وأُمْلُدَانِيّةٌ وشابٌّ أُملود وأُمْلدَانيُّ .
أبو عبيد عن الأصمعي : الأُمْلودُ من النساء الناعمةُ المستويةُ القامة ، وقال غيره : غُصْنُ أُملود وقد مَلَّدَه الرّي تمليداً ، وروى إسحاق بن الفرج عن شَبَابةَ الأعرابي أَنه قال : غُلامٌ أُمْلودٌ وَأُفْلوذٌ إذَا كَانَ تاماً مُحْتَلماً شَطْباً .
دلم : قال الليث : الأَدْلَمُ من الرجال الطويلُ الأسود ، ومن الخيل كذلك في مُلُوسة الصخر غير جِدَ شديدِ السواد وقال رؤبة :
كأن دَمْخاً ذَا الهِضَابِ الأدْلَمَا
يصف جبلاً . وقال ابن الأعرابيّ : الأَدْلَمُ من الأَلْوانِ هو الأَدْغَم ؛ وقال شمر : رجلٌ أَدْلَمُ وجبل أَدْلَمُ ، وقد دَلِمَ دَلَماً ، وقال عنترة :
ولقد هَمَمْتُ بغارةٍ في ليلةٍ
سوْدَاء حالِكَةٍ كَلَوْن الأَدْلَمِ
قالوا : الأَدلَم هُنا الأَرَنْدَجُ ، ويقال للحية الأَسْود : أَدْلَمُ ، ويقال : للأَدْلامِ : أَوْلادُ الحيَّاتِ واحدها دُلْمٌ .
أبو العبَّاس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الدَّيْلَمُ النمل ، والدَّيْلَم السُّودَان ، والدَّيْلَم الأعْدَاءُ ، والدَّيْلَم ماء لبني عَبْس .
وقال الليث : الدَّيْلَم جِيلٌ من الناس ، وقال غيْرُه : من ولد ضَبَّة بن أُدَ وكان بعض مُلوك العجم وَضَعَهم في تلك الجبال فربلوا بها ، وأما قول رؤبة :
في ذِي قُدَامَى مُرْجَحِن دَيْلَمُهْ
فإن أبا عمرو قال : كَثْرتُه كَكَثْرةِ النَّمل ، وهو الدَّيْلَم ، قال : ويقال للجيش الكثير : دَيْلَم ، أراد في جيشٍ ذِي قُدَامى والمُرْجَحِنُّ القديم الثقيلُ الكثير ، وأما قول عنترة :
زَوْرَاءُ تَنْفِرُ عن حِياض الدَّيْلَمِ
فإن بعضهم قال : عن حياض الأَعداء ، وقيل : عن حياض مَاءٍ لبني عبس ، وقيل : أرادَ بالدَّيلم بني ضَبَّة سُمُّوا دَيْلماً لدُغْمَةٍ في ألوانهم ، وقال ابن شميل : السَّلامُ شجرة تَنْبتُ في الجبال نُسَمِّيها الدَّيْلَمَ .
لدم : قال الليث : اللَّدْمُ ضربُ المرأة صَدْرَها ، والْتَدَم النِّساء إذا ضَربْنَ وجوههن في المآتم وأنشد الأصمعيّ :
ولِلفؤاد وَجِيبٌ تَحتَ أَبْهَرِهِ
لَدْمَ الغُلام وراءَ الغَيْب بالحَجرِ
قال : اللَّدْم الضربُ والْتِدَامُ النساء من هذا .
وقال الليث أيضاً : اللَّدْمُ ضربُك خبْزَ الملَّة إذا أَخْرجْتَه منها .
وقال غيره : اللَّدم واللَّطم واحد ، ورُوي عن عليّ رضي الله عنه أن الحسن قال له في مَخْرَجه إلى العراق : إنَّه غير صواب ، فقال : والله لا أكون مثل الضَّبُع تسمعُ اللَّدمَ فَتُصَادَ ، ذلك أن الصياد يجيء إلى جُحْرها فَيُصَوِّتُ بحجرٍ فتخرجُ الضَّبُعُ فيأخذُها وهي من أحمق الدواب .
أبو عبيد عن الأصمعي : المُلَدَّم والمُرَدَّمُ من الثياب المرقع ، وهو اللَّدِيم ، قال أبو عمرو وقال الفراء : المِلْدم الرجلُ الأحمقُ الضخم الثقيل ، وقال الليث : أمُّ مِلْدَمٍ كُنْيَةُ الحمَّى ، والعربُ تقول : قالت الحُمَّى : أنا أُمُّ مِلْدَم ، آكلُ اللحمَ وأمُصُّ الدمَ ، ويقال لها : أمُّ الهِبْرِزِيِّ ، وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أن الأنصار لما أرادوا أن يبايعوه في شِعْبِ العَقَبة بمكة ، قال أبو الهيثم بن التَّيْهان : يا رسول الله : إنَّ بيننا وبين القوم حِبالاً ونحن قاطعوها فَنَخْشَى إنْ الله أَعزَّك وأظهركَ أَنْ ترجعَ إلى قومك ، فتبسم النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وقال : بل الدَّمُ الدَّمُ والهَدَمُ الهَدَمُ أحارب من حاربتم
وأسالمُ مَن سالمتم ) . ورواه بعضهم اللَّدَمُ اللَّدَمُ والهَدَمُ الهَدَمُ ، فمن رواه : بل الدَّمُ الدَّمُ والهَدَمُ الهَدَمُ فإن المنذريّ أخبرني عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال : العرب تقول : دَمِي دَمُك وهَدَمِي هَدَمُك في النُّصْرة أي إن ظُلِمْتَ فقد ظُلِمتُ ، قال وأنشدني العُقَيْليّ :
دماً طَيِّباً يا حَبَّذا أنْتَ من دَمِ
قلت : وقال الفراء : العربُ تُدخل الألف واللام اللتين للتعريف على الاسم فيقومان مقام الإضافة كقول الله جلّ وعزّ : ( يَرَى فَأَمَّا مَن طَغَى وَءاثَرَ الْحَيَواةَ الدُّنْيَا فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِىَ الْمَأْوَى ) ( النازعات : 37 39 ) أي الجحيم مأواه وكذلك قوله : ( لله ) ( الْمَأْوَى وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِىَ الْمَأْوَى ) ( النازعات : 40 ، 41 ) . فإن الجنة مأواه ، وقال الزجاج : معناه أن الجنة هي المأوى له ، وكذلك هذا في كل اسم يدل على مِثْلِ هذا الإضمار ، فعلى قول الفراء قوله : الدَّمُ الدمُ أي دمُكم دمِي وهَدَمُكم هَدَمِي ، وأما من رواه : بل اللَّدَمُ اللَّدَمُ والهَدمُ الهَدَمُ فإن أبا العباس روى عن ابن الأعرابي أيضاً أنه قال : اللَّدَمُ : الحُرَمُ ، قال : والهَدَمُ القَبْر فالمعنى حُرَمُكم حُرَمي وأُقْبَر حيثُ تُقْبَرُون ، وهذا كقوله : الْمَحيا مَحْياكم والمماتُ مماتُكم لا أفارقكم ، وذكر القتيبي : أن أبا عُبيدة قال في معنى هذا الكلام : حُرْمَتِي مع حُرْمَتكم وبَيْتي مع بيتِكم وأَنشد :
ثم الحقي بِهَدمي ولَدَمِي
أي بأصْلِي وموْضِعِي قال : وأصل الهَدَمِ ما انْهَدَمَ تقول : هَدَمْتُ هَدْماً وَالْمَهْدُومُ هَدَمٌ وبِهِ سُمِّي منزلُ الرجل هَدَمَا لانهدامه قال : ويجوز أن الهَدمَ القبرُ سمي بذلك لأنه يُحْفَرُ ثم يُرْدم ترابه فيه ، فهو هَدَمهُ قال : واللَّدَم الحُرَمُ جمع لاَدِم سُمِّي نساء الرجل وحرمُه : لَدَما لأنهن يَلْتَدِمْنَ عليه إذا مات .
ابن هانىء عن ابن زيد يقال : فلان فَدْمٌ ثَدم لَدْم بمعنى واحد .
دمل : قال الليث : الدَّمَال السِّرْقينُ ونحوه ، وما رَمى بِهِ البحرُ من خُشَارَة ما فيه من الخلق ميتاً ، نحو الأصداف والمناقِيفِ والنَّبَّاح فهو دَمال وأنشد :
دَمالُ البحُور وحِيتانها
وفي حديث سَعْد بنِ أبي وقَّاص : أنه كان يَدْمُل أرضَه بالعُرةِ ، قال أَبو عبيد قال الأحمر في قوله : يَدْمُل أرضَه ، أي يُصْلِحها ويُحسِن معالجتها ، ومنه قيل للجُرح : قد انْدَمَل إذا تَماثَل وصَلَح ، ومنه قيل : دَامَلْتُ الرجلَ إذا داريته لتُصلح ما بينك وبينه وأنشد :
شَنِئْتُ من الإخوان من لستُ زَائِلاً
أُدامِله دَمْلَ السِّقاء المُخرَّقِ
قال : ويقال للسِّرجين : الدَّمال لأن
الأرض تُصْلَح به ، أبو عبيد عن الأصمعيّ : يقال للتَّمرِ العَفِنِ : الدَّمال ، وقال الليث : الاندِمال التماثُلُ من المرض والجرح ، وقد دَمَلَه الدواءُ فاندمل ، قال : والدُّمَّل مستعمل بالعربية يجمع دَمَامِيل وأنشد :
وامْتَهَدَ الغارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ
وقال غيره : قيل لهذه القُرحَةِ : دُمَّلٌ لأنها إلى البرء ، والاندمال مَاضِيَة .

##### Türkçe

د ل م
**دلم** , **دمل** , **لدم** , **ملد** , **مدل** , **لمد** : kullanımdadır.

**مدل** : Lîs bunu ihmal etti; Ebû Ubeyd Ferrâ’dan rivayet etti: **رجل مِدْلٌ ومِذْلٌ** (ikisinde de **المِيم**’in kesresiyle); o, gizli şahıs, cismi az olandır. Ebû Amr dedi: O, erkeklerin aşağısı için **المَدْل**’dir (**الميم**’in fethasıyla).

**لمد** : Lîs bunu ihmal etti; Amr babasından rivayet etti: **اللّمذ**: **الذَّال** ile tevazu etmektir.

**ملد** , ( **أملود** ) : Lîs bunu ihmal etti. **المَلد** bir mastardır; **الشاب الأملد**: yumuşak olandır. Şiir söyledi, dedi ki:
بعد التَّصابي والشباب الأَمْلَدِ
Denir ki: **امرأَة مَلْدَاءُ** ve **أُمْلُدَانِيّةٌ** ve **شابٌّ أُملود** ve **أُمْلدَانيُّ**.

Ebû Ubeyd Asmaî’den: Kadınlardan **الأُمْلودُ**: yumuşak, boyu düzgün olandır. Başkası dedi: **غُصْنُ أُملود**; ve **الرّي** onu **تمليداً** ile **مَلَّدَه**. İshak b. el-Ferec Şebâbe el-A‘râbî’den rivayet etti: O dedi ki: **غُلامٌ أُمْلودٌ وَأُفْلوذٌ**; tam, ihtilâm görmüş, uzun-boylu olduğunda.

**دلم** : Lîs dedi: Erkeklerden **الأَدْلَمُ**: uzun, siyah olandır; atlardan da böyledir; kayalığın pürüzsüzlüğünde, sert olmayan; şiddetli siyahlık. Ru’be dedi ki:
كأن دَمْخاً ذَا الهِضَابِ الأدْلَمَا
Bir dağı vasfeder. İbnü’l-A‘râbî dedi: Renklerden **الأَدْلَمُ**: **الأَدْغَم**’dır. Şemmer dedi: **رجلٌ أَدْلَمُ** ve **جبل أَدْلَمُ**; ve **دَلِمَ دَلَماً**. Antere dedi ki:
ولقد هَمَمْتُ بغارةٍ في ليلةٍ
سوْدَاء حالِكَةٍ كَلَوْن الأَدْلَمِ
Dediler ki: Burada **الأَدلَم**: **الأَرَنْدَجُ**’dur. Ve siyah yılana **أَدْلَمُ** denir. Ve **الأَدْلامِ** için denir: yılanların çocukları; tekili **دُلْمٌ**’dür.

Ebû’l-Abbâs İbnü’l-A‘râbî’den: O dedi ki: **الدَّيْلَمُ** karıncalardır; **الدَّيْلَم** siyahlardır; **الدَّيْلَم** düşmanlardır; **الدَّيْلَم** Benî Abs’a ait bir sudur.

Lîs dedi: **الدَّيْلَم** insanlardan bir cildir. Başkası dedi: **ضَبَّة بن أُدَ**’un evladındandır; Acem krallarından bazısı onları o dağlara yerleştirdi de orada çoğaldılar. Ru’be’nin sözüne gelince:
في ذِي قُدَامَى مُرْجَحِن دَيْلَمُهْ
Ebû Amr dedi: Onun çokluğu karıncanın çokluğu gibidir; o da **الدَّيْلَم**’dir. Dedi: Çok askere **دَيْلَم** denir; **ذِي قُدَامى**’nın ordusunda demek istedi; **المُرْجَحِنُّ** eski, ağır, çok olandır. Antere’nin sözüne gelince:
زَوْرَاءُ تَنْفِرُ عن حِياض الدَّيْلَمِ
Bazıları dedi: Düşmanların havuzlarından. Ve denildi: Benî Abs’a ait bir suyun havuzlarından. Ve denildi: **الدَّيلم** ile Benî Dabbe’yi kastetti; renklerinde bir **دُغْمَةٍ** sebebiyle **دَيْلماً** diye adlandırıldılar. İbn Şümeyl dedi: **السَّلامُ** dağlarda biten bir ağaçtır; biz ona **الدَّيْلَمَ** deriz.

**لدم** : Lîs dedi: **اللَّدْمُ** kadının göğsünü dövmesidir. **الْتَدَم**: kadınlar, matemlerde yüzlerini dövdüklerinde. Asmaî şiir söyledi:
ولِلفؤاد وَجِيبٌ تَحتَ أَبْهَرِهِ
لَدْمَ الغُلام وراءَ الغَيْب بالحَجرِ
Dedi: **اللَّدْم** dövmedir; kadınların **الْتِدَامُ**’ı da bundandır.

Lîs ayrıca dedi: **اللَّدْمُ**: **خبْزَ الملَّة**’yi ondan çıkardığında senin onu dövmendir.

Başkası dedi: **اللَّدم** ile **اللَّطم** birdir. Ali رضى الله عنه’dan rivayet edildi: Hasan ona Irak’a çıkışında dedi ki: O, doğru değildir. O dedi: Vallahi ben, **اللَّدمَ**’i işitip de avlanan sırtlan gibi olmayacağım. Bu, avcının onun inine gelmesi, bir taşla ses çıkarması; sırtlanın çıkması ve onun onu almasıdır; o, hayvanların en ahmağındandır.

Ebû Ubeyd Asmaî’den: Elbiselerden **المُلَدَّم** ve **المُرَدَّمُ**: yamalı olandır; o, **اللَّدِيم**’dir. Ebû Amr dedi ve Ferrâ dedi: **المِلْدم**: ahmak, iri, ağır adamdır. Lîs dedi: **أمُّ مِلْدَمٍ** hummanın künyesidir. Araplar der: Hummâ dedi ki: Ben **أُمُّ مِلْدَم**’im; eti yerim ve kanı emerim. Ona **أمُّ الهِبْرِزِيِّ** de denir. Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: (Ensar, Mekke’de **شِعْبِ العَقَبة**’de ona biat etmek istediklerinde, Ebû’l-Heysem b. et-Teyhân dedi: Ey Allah’ın Resulü, bizimle kavim arasında ipler vardır ve biz onları keseceğiz; Allah seni aziz kılıp ortaya çıkarınca kavmine dönmenden korkarız. Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) tebessüm etti ve dedi: **بل الدَّمُ الدَّمُ والهَدَمُ الهَدَمُ**; sizin savaştığınızla savaşırım ve sizin barıştığınızla barışırım.) Bazıları onu **اللَّدَمُ اللَّدَمُ والهَدَمُ الهَدَمُ** diye rivayet etti. Kim onu **بل الدَّمُ الدَّمُ والهَدَمُ الهَدَمُ** diye rivayet ederse: Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: O dedi ki: Araplar der: **دَمِي دَمُك وهَدَمِي هَدَمُك** nusrette; yani, eğer sen zulme uğrarsan ben de zulme uğramışımdır. Dedi ve Ukaylî bana şu beyti okudu:
دماً طَيِّباً يا حَبَّذا أنْتَ من دَمِ
Dedim ki: Ferrâ dedi: Araplar, tarif için olan **الألف واللام**’ı isme sokar; böylece izâfetin yerini tutarlar; Allah جلّ وعزّ’ün sözü gibi: ( يَرَى فَأَمَّا مَن طَغَى وَءاثَرَ الْحَيَواةَ الدُّنْيَا فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِىَ الْمَأْوَى ) ( النازعات : 37 39 ) yani cehennem onun barınağıdır. Yine onun sözü: ( لله ) ( الْمَأْوَى وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِىَ الْمَأْوَى ) ( النازعات : 40 ، 41 ) yani cennet onun barınağıdır. Zeccâc dedi: Manası, cennetin onun için barınak olmasıdır. Ve bu, bunun benzeri bir gizli zamire delalet eden her isimde böyledir. Ferrâ’nın sözüne göre: **الدَّمُ الدمُ** sözü, yani sizin kanınız benim kanımdır ve sizin **هَدَمُ**’ınız benim **هَدَمُ**’ımdır. Kim onu **بل اللَّدَمُ اللَّدَمُ والهَدمُ الهَدَمُ** diye rivayet ederse: Ebû’l-Abbâs İbnü’l-A‘râbî’den de rivayet etti: O dedi ki: **اللَّدَمُ**: **الحُرَمُ**’dır. Dedi: **الهَدَمُ** kabirdir. Manası: Sizin **حُرَمُ**’unuz benim **حُرَمُ**’umdur; ve siz nereye gömülürseniz ben de oraya gömülürüm. Bu, şu sözü gibidir: **الْمَحيا مَحْياكم والمماتُ مماتُكم**; sizden ayrılmam. Kuteybî zikretti: Ebû Ubeyde bu sözün manasında dedi ki: Benim hürmetim sizin hürmetinizle, evim sizin evinizle beraberdir. Şiir okudu:
ثم الحقي بِهَدمي ولَدَمِي
Yani aslıma ve yerime. Dedi: **الهَدَمِ**’in aslı, yıkılmış olandır; dersin ki: **هَدَمْتُ هَدْماً**; ve **الْمَهْدُومُ** **هَدَمٌ**’dır. Bununla, erkeğin menziline **هَدَمَا** adı verildi; yıkılmasından dolayı. Dedi: **الهَدمَ**’in kabir olması da caizdir; çünkü o, kazılır sonra toprağı onun içine doldurulur; o, onun **هَدَمهُ**’dur. Dedi: **اللَّدَم** **الحُرَمُ**’dır; **لاَدِم**’in cem‘idir. Erkeğin kadınlarına ve **حرمُه**’una **لَدَما** adı verildi; çünkü o öldüğünde onun üzerine **يَلْتَدِمْنَ** ederler.

İbn Hânî’ İbn Zeyd’den: Denir ki: **فلان فَدْمٌ ثَدم لَدْم**; bir mana ile.

**دمل** : Lîs dedi: **الدَّمَال** gübre ve benzeridir; ve denizin, içindeki yaratıklardan ölü olarak attığı **خُشَارَة**; istiridye kabukları, **المناقِيفِ** ve **النَّبَّاح** gibi; o, **دَمال**’dır. Şiir söyledi:
دَمالُ البحُور وحِيتانها
Sa‘d b. Ebî Vakkâs’ın hadisinde: O, toprağını **بالعُرةِ** ile **يَدْمُل** ederdi. Ebû Ubeyd dedi: Ahmer, **يَدْمُل أرضَه** sözünde dedi ki: Yani onu ıslah eder ve onun tedavisini güzel yapar. Bundan dolayı yaraya: **قد انْدَمَل** denildi; iyileşip düzeldiğinde. Ve bundan: **دَامَلْتُ الرجلَ** denildi; arandaki şeyi ıslah etmek için ona yumuşak davrandığında. Şiir söyledi:
شَنِئْتُ من الإخوان من لستُ زَائِلاً
أُدامِله دَمْلَ السِّقاء المُخرَّقِ
Dedi: **السِّرجين**’e **الدَّمال** denir; çünkü yer onunla ıslah edilir. Ebû Ubeyd Asmaî’den: Çürümüş hurmaya **الدَّمال** denir. Lîs dedi: **الاندِمال** hastalık ve yaradan iyileşip düzelmedir. Ve ilaç onu **دَمَلَه** etti de o **فاندمل**. Dedi: **الدُّمَّل** Arapçada kullanımdadır; **دَمَامِيل** olarak cem‘ edilir. Şiir söyledi:
وامْتَهَدَ الغارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ
Başkası dedi: Bu yaraya **دُمَّلٌ** denildi; çünkü o, iyileşmeye doğrudur; ve **الاندمال** geçip gitmiş (devam eden)dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والميم وما يثلثهما)
  (دمن)  الدال والميم والنون أصلٌ واحد يدلُّ على ثباتٍ ولزوم. فالدِّمْنُ: ما تَلبَّد من السِّرجين والبَعْر في مَبَاءات النَّعَم؛ وموضع ذلك الدِّمْنةُ، والجمع دِمَن. ويقال دَمَنْتُ الأرض بذلك، مثلُ دَمَلْتُها. والدِّمنة: ما اندفَن من الحِقْد في الصدر*. وذلك تشبيه بما تدمَّن من الأبعار في الدِّمَن. ويقال: دمَّن فلانٌ فِناءَ فُلانٍ، إذا غَشِيَه ولَزِمه. وفلانٌ دِمْنُ مالٍ، مثل قولهم إزاءُ مالٍ. وإنما سُمِّي بذلك لأنّه يلازم المال. ودَمُّونُ: مكانٌ. وكل هذا قياسٌ واحد.
  وأمّا الدّمَانُ، فهو عَفَنٌ يُصِيب النَّخْل، فإن كان صحيحاً فهو مشتقٌّ ممّا ذكرْناه من الدِّمْن؛ لأنّ ذلك يَعْفَنُ لا محالة.
  (دمث)  الدل والميم والثاء أصلٌ واحد يدلُّ على لينٍ وسُهولة. فالدَّمَث: اللِّين؛ يقال دَمِث المكانُ يَدْمَثُ دَمَثاً؛ وهو دَمْثٌ وَدَمِثٌ. ويكون ذا رَمْلٍ، ومن ذلك الحديث: "أنّ رسولَ الله صلى الله عليه وآله وسلم مال إلى دَمَثٍ، وقال: إذا بال أحَدُكُم فليرتَدْ لبَوْله([1])". والدّماثة: سُهولة الخُلُق. ويقال دَمِّثْ لي الحديثَ، أي سهِّلْه ووَطِّئْه.
  (دمج)  الدال والميم والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على الانطواء والسَّتر. يقال أدمَجْت الحَبلَ، إذا أدرَجْتَه وأحكَمْتَ فَتْلَه. وقال الأصمعيّ في قول أوس:
بَكَيْتمْ على الصُّلح الدُِّماجِ ومِنْكُمُ *** بذِي الرِّمْثِ من وادي هُبَالَة مِقْنَبُ([2])  قال: هو من دامَجَه دِمَاجاً، إذا وافَقَه على الصُّلح. يقال تدامَجُوا. ويقال فلان على دَمَجِ فُلانٍ، أي على طريقتِه. وكلّ هذا الذي قاله فليس يَبْعُد عمّا ذكَرْناه من الخَفاء والسَّتْر.
  (دمخ)  الدال والميم والخاء ليس أصلاً. إنما هو دَمْخٌ: جبلٌ، في قول القائل:
كَفَى حَزَناً أنِّي تطالَلْتُ كَيْ أَرَى *** ذُرَى عَلَمَيْ دَمْخ فما يُريَانِ([3])  (دمر)  الدال والميم والراء أصلٌ واحد يدلُّ على الدُّخول في البيت وغيرِه. يقال دَمَرَ الرّجُل بيتَه، إذا دَخَلَه. وفرَقَ ناسٌ بين أن يكون دخولُه بإذْنٍ أو غير إذْن، فقال أبو عُبيد في حديث النبي عليه الصلاة والسلام: "مَن اطَّلَعَ في بيتِ قومٍ بغير إذْنٍ فقد دمر"، أي دخل. قال أبو عبيد: هذا إذا كان بغير إذْن، فإن كان بإذنٍ فليس بدُمُور. وهذا تفسيرٌ شرعيّ، وأمّا قِياس الكلمة فما ذكرناه أوَّلاً. ومنه قول أوس:
فلاقَى عليه من صُبَاحَ مُدَمِّراً *** لناموسه من الصَّفيحِ سَقائفُ([4])قال الشّيبانيُّ والأصمعيُّ: المدمِّر الداخل في القُتْرة. ويقال دَمَر القُنفذُ إذا دخَلَ جُحْره. وقال ناسٌ: المدَمّر الصّائد يدخِّن بأوبار الإبلِ وغيرِها حتّى لا يَجد الصَّيدُ رِيحَه. والذي عندنا أنّ المدمّر هو الدّاخِلُ قُتْرتَه، فإِذا دخَلَها دَخّن. وليس المدمِّر من نعت المُدَخِّن، والقياس لا يقتضيه. وقال الله تعالى([5]): ﴿دَمَّرَ اللهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا﴾ [محمد 10]. والدَّمار: الهلاك. ويقال إن التّدْمُرِيَّ: ضَربٌ من اليَرابيع. فإِن كان صحيحاً فهو القياس، لأنه يدمِّر في جِحَرَتِه.
  (دمس)  الدال والميم والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خَفاء الشّيء. ومن ذلك قولُهم: دَمَّسْتُ الشيء، إِذا أخفَيْتَه. وأتانا بأُمورٍ دُمْس مثل دُبْس، وهي الأمور التي لا يُهْتَدَى لوَجْهها. ويقولون: دَمَس الظّلامُ: اشتدَّ. ومنه الدِّيماس، يقال إنّه السَّرَب. وهو ذلك التماس([6]). وفي حديث عيسى عليه السلام: "كأنّمَا خَرَج مِن دِيماسٍ".
  (دمص)  الدال والميم والصاد ليس عندي أصلاً. وقد ذُكِرَتْ على ذاك فيه كلماتٌ إنْ صحَّتْ فهي تتقارَبُ في القياس. يقولون الدَّوْمَصُ: بَيضة الحديد، فهذا يدلُّ على مَلاسَةٍ في الشّيء. ثم يقولون لمَنْ رَقَّ حاجبُه أدْمَصُ، وهو قريبٌ من ذلك. ويقال إنّ كل عِرْق من حائطٍ دِمْصٌ. وفي كلِّ ذلك نَظَرٌ.
  (دمع)  الدال والميم والعين أصلٌ واحد يدلُّ على ماءٍ أو عَبْرةٍ([7]). فمن ذلك الدَّمْع ماءُ العَين، والقَطرةُ دَمْعةٌ. والفِعْل دَمَعَتِ العينُ دَمْعاً ودَمِعَتْ دَمَعاً* ودَمَعَتْ دُمُوعاً أيضاً. وعينٌ دامعةٌ. وجمعُ الدَّمْع دُموع. قال الخليل: المَدْمَع مجتَمَع الدَّمع في نَوَاحي العَيْن، والجميع المَدامع. ويقال امرأة دَمِعَةٌ: سريعةُ البكاء كثيرةُ الدَّمْع. ويقال شَجَّةٌ دامعةٌ: تسيل دَماً. كذا هو في كتاب الخليل. والأصحُّ مِن هذا أنّ التي تسيلُ دماً هي الدَّامِية، فأمّا الدّامعة، فأمْرُها دون ذلك، لأنّها التي كأنّها يَخْرُج منها ماءٌ أحمرُ رقيق، وذكر اليزيديُّ أنّ الدُّمَاع أَثَرُ الدَّمْع على الخَدّ. وأنشد:
يا مَنْ لِعَينٍ لا تَنِي تَهْماعَا *** قد تَرَك الدّمْعُ بها دِمَاعا([8])  ويقال دُماعاً. والدُّماع مخفَّف ومثقّل: ما يَسِيل من الكَرْم أيَّامَ الرَّبيع.
  (دمغ)  الدال والميم والغين كلمةٌ واحدة لا تتفرّع ولا يقاس عليها. فالدِّماغ معروف. ودَمَغْتُه: ضربْتُه على رأسِه حتّى وصلْتُ إلى الدماغ. وهي الدّامِغة([9]).
  (دمق)  الدال والميم والقاف ليس أصلاً، وإن كانوا قد قالوا دَمَقَ في البيت واندمَقَ، إذا دخَل، وإنَّما القاف فيما يُرَى مبدلةٌ مِن جيم، والأصل دَمَج، وقد مضى ذِكْرُه.
  (دمك)  الدال والميم والكاف يدلُّ على معنيين: أحدهما الشِّدَّة، والآخر السُّرعة؛ وربَّما اجتمع المعنيانِ.
فأمَّا الشِّدّة فالدَّمَكْمَكُ: الشديد. والدّامِكَة: الدّاهية والأمرُ العظيم. والمِدْماك: الخشبة تكون تحت قدمَي السّاقي.
  وأمّا الآخر فيقال إنّهم يقولون دَمَكَتِ الأرنب، إذا أسرعَتْ في عَدْوِها. والدَّموك: البَكَرْة العظيمة. فقد اجتمع فيها المعنيانِ: الشدّة، والسُّرعة. والدَّموك: الرَّحَى. وهي في المعنى والبَكَرة سواءٌ.
  (دمل)  الدال والميم واللام أُصَيلٌ يدلُّ على تجمُّع شيءٍ في لِينٍ وسُهولة. من ذلك اندمَلَ الجُرْح؛ وذاكَ اجتماعُه في بُرْءٍ وصَلاح. ودُمِلت الأرض بالدَّمَال، وهو السِّرجين. ودامَلْتُ الرَّجُل، إذا داجَيْته. وهو ذلك القياسُ؛ لأنّه مقارَبةٌ في سهولةٍ، والدُّمّل عربيٌّ، وهو قياسُ ما ذكرناه من التجمُّع في لِينٍ. ألا ترى أنّ أبا النجم يقول:
  * وامْتَهَدَ الغارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ([10]) *
  والله أعلم.
----------------------------------------------------------------------
([1]) في اللسان: "وإنما فعل لئلا يرتد إليه رشاش البول".
([2]) الدماج ككتاب وغراب. والبيت في ديوان أوس بن حجر ص2. ويوم هبالة من أيامهم. وفي الديوان: "ولم يكن* بذي الرمث من وادي تبالة".
([3]) البيت لطهمان بن عمرو الكلابي، كما في اللسان (دمخ)، وقصيدته في معجم البلدان (دمخ).
([4]) صباح بالضم: اسم لعدة قبائل. عليه، أي على "المنهل" في بيت قبله، وهو:
فأوردها التقريب والشد منهلا *** قطاه معيد كرة الورد عاطفانظر الديوان 16. وفي اللسان: "عليها" تحريف، كما أن "صباح" ضبطت فيه بفتح الصاد خطأ.
([5]) بدلها في الأصل: "ويقال" فقط.
([6]) كذا في الأصل.
([7]) في الأصل: "أو غيره"، وهو كلام لا يصح.
([8]) البيتان في اللسان (دمع). واقتصر في اللسان على ضبط هذه الكلمة بالضم. وضبط متن البيت وتذييله هو من الأصل. ولم ترد الكلمة في القاموس.
([9]) أي الضربة. وفي الأصل: "وهي الدماغ"، صوابه من اللسان.
([10]) البيت في اللسان (مهد، دمل). وسيعيده في (مهد) وكذا في (3: 159).
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **الميم** ve ikisini üçleyen şey)
  (**دمن**)  **الدال** ve **الميم** ve **النون** tek bir asıldır; sebat ve lüzuma delâlet eder. Şu hâlde **الدِّمْنُ**: davarların yatak yerlerinde gübreden ve tezekten yapışıp katılaşan şeydir; bunun yeri **الدِّمْنةُ**’dir; çoğulu **دِمَن**. Ve “Bu şeyle yeri **دَمَنْتُ**” denir; “Onu **دَمَلْتُ**” gibi. Ve **الدِّمنة**: göğüste kinden gömülüp kalmış şeydir. Bu, **الدِّمَن** içinde tezeklerden yapışıp katılaşan şeye benzetmedir. Ve “Falan, falanın avlusunu **دمَّن** etti” denir; onu bastı ve ona yapışıp kaldıysa. Ve falan, “malın karşısında” sözleri gibi, “malın **دِمْنُ**”dur. Ancak buna, mala yapışıp kaldığı için bu ad verilmiştir. Ve **دَمُّونُ**: bir yerdir. Bütün bunlar tek bir kıyastır.
  Ama **الدّمَانُ** ise, hurmaya isabet eden bir çürümedir; eğer sahih ise, zikrettiğimiz **الدِّمْن**’den türemiştir; çünkü o, kaçınılmaz olarak çürür.

  (**دمث**)  **الدل** ve **الميم** ve **الثاء** tek bir asıldır; yumuşaklık ve kolaylığa delâlet eder. Şu hâlde **الدَّمَث**: yumuşaklıktır; “Mekân **دَمِث** oldu, **يَدْمَثُ** **دَمَثاً**” denir; o, **دَمْثٌ** ve **دَمِثٌ** olur. Ve kumlu olur; bundan da şu hadis: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم **دَمَثٍ**’e meyletti ve dedi ki: Sizden biri bevlettiğinde bevli için uzaklaşsın([1]).” Ve **الدّماثة**: huyun kolaylığıdır. Ve “Bana sözü **دَمِّثْ** et” denir; yani onu kolaylaştır ve yumuşat.

  (**دمج**)  **الدال** ve **الميم** ve **الجيم** tek bir asıldır; dürülmeye ve örtmeye delâlet eder. “İpi **أدمَجْتُ**” denir; onu dürüp sardığında ve bükümünü sağlam yaptığında. Ve el-Asma‘î, Evs’un şu sözü hakkında dedi:
بَكَيْتمْ على الصُّلح الدُِّماجِ ومِنْكُمُ *** بذِي الرِّمْثِ من وادي هُبَالَة مِقْنَبُ([2])
  Dedi ki: Bu, “Onunla sulh üzere uyuştu” mânasında “Onu **دامَجَه** **دِمَاجاً**”dandır. “**تدامَجُوا**” denir. Ve “Falan, falanın **دَمَجِ** üzeredir” denir; yani onun yolu üzeredir. Onun söylediği bütün bu şeyler, zikrettiğimiz gizlilik ve örtmeden uzak değildir.

  (**دمخ**)  **الدال** ve **الميم** ve **الخاء** bir asıl değildir. Ancak o, **دَمْخٌ**’tur: bir dağ; söyleyenin sözünde:
كَفَى حَزَناً أنِّي تطالَلْتُ كَيْ أَرَى *** ذُرَى عَلَمَيْ دَمْخ فما يُريَانِ([3])

  (**دمر**)  **الدال** ve **الميم** ve **الراء** tek bir asıldır; eve ve başkasına girmeye delâlet eder. “Adam evini **دَمَرَ** etti” denir; yani ona girdi. Bir topluluk, girişinin izinle mi izinsiz mi olduğuna göre ayırım yaptı; Ebû Ubeyd, Peygamber عليه الصلاة والسلام’in hadisi hakkında dedi: “Bir kavmin evine izinsiz bakan kimse, muhakkak **دمر** etmiştir”; yani girmiştir. Ebû Ubeyd dedi ki: Bu, izinsiz olduğunda böyledir; izinle olursa **دُمُور** değildir. Bu, şer‘î bir tefsirdir; kelimenin kıyası ise, ilkin zikrettiğimizdir. Ondan Evs’un sözü:
فلاقَى عليه من صُبَاحَ مُدَمِّراً *** لناموسه من الصَّفيحِ سَقائفُ([4])قال الشّيبانيُّ والأصمعيُّ: **المدمِّر** dumanın içine giren kimsedir. Ve “Kirpi **دَمَر** etti” denir; yani inine girdi. Bir topluluk dedi ki: **المدَمّر** avcıdır; deve kılları ve başkalarıyla tütsüler ki av, kokusunu bulmasın. Bizim yanımızda **المدمّر**, dumanına giren kimsedir; ona girince tütsüledi. **المدمِّر**, tütsüleyenin sıfatından değildir; kıyas bunu gerektirmez. Allah تعالى dedi ki([5]): ﴿دَمَّرَ اللهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا﴾ [Muhammed 10]. Ve **الدَّمار**: helâktir. Ve denir ki **التّدْمُرِيَّ**: jerboaların bir türüdür. Eğer sahih ise, kıyastır; çünkü inlerinde **يدمِّر** eder.

  (**دمس**)  **الدال** ve **الميم** ve **السين** tek bir asıldır; şeyin gizliliğine delâlet eder. Bundan da onların sözü: “Şeyi **دَمَّسْتُ**” — onu gizlediğinde. Ve bize **دُمْس** işler getirdi; **دُبْس** gibi; bunlar, yüzü (ciheti) bulunamayan işlerdir. Ve “Karanlık **دَمَس** etti” derler: şiddetlendi. Ondan **الدِّيماس**; denir ki o, yeraltı geçididir. O, o **التماس**’tır([6]). Îsâ عليه السلام hadîsinde: “Sanki bir **دِيماسٍ**’tan çıkmış gibidir.”

  (**دمص**)  **الدال** ve **الميم** ve **الصاد** benim yanımda bir asıl değildir. Bunun üzerine, eğer sahihlerse kıyasta birbirine yaklaşan kelimeler zikredilmiştir. “**الدَّوْمَصُ**: demirin yumurtasıdır” derler; bu, şeyde bir pürüzsüzlüğe delâlet eder. Sonra kaşı incelen kimseye **أدْمَصُ** derler; o da buna yakındır. Ve denir ki duvardan her bir damar **دِمْصٌ**’tur. Bütün bunlarda bir nazar vardır.

  (**دمع**)  **الدال** ve **الميم** ve **العين** tek bir asıldır; suya yahut gözyaşına delâlet eder([7]). Bundan da **الدَّمْع**: gözün suyudur; damla **دَمْعةٌ**’dır. Fiil: göz **دَمَعَتِ** **دَمْعاً** ve **دَمِعَتْ** **دَمَعاً** ve ayrıca **دَمَعَتْ** **دُمُوعاً**. Ve **عينٌ دامعةٌ**. **الدَّمْع**’ın çoğulu **دُموع**. el-Halîl dedi ki: **المَدْمَع** gözün çevrelerinde gözyaşının toplandığı yerdir; hepsi **المَدامع**. Ve “Kadın **دَمِعَةٌ**” denir: çabuk ağlayan, gözyaşı çok olan. Ve “**شَجَّةٌ دامعةٌ**” denir: kan akıtır. el-Halîl’in kitabında böyledir. Bunun daha sahihi: kan akıtan, **الدَّامِية** olandır; ama **الدّامعة** ise, onun işi bundan aşağıdır; çünkü o, sanki ondan ince kırmızı bir su çıkıyormuş gibidir. Ve el-Yezîdî zikretti ki **الدُّمَاع**: yanakta gözyaşının izidir. Şu beyti okudu:
يا مَنْ لِعَينٍ لا تَنِي تَهْماعَا *** قد تَرَك الدّمْعُ بها دِمَاعا([8])
  Ve **دُماعاً** denir. **الدُّماع** hafifletilmiş ve şeddeli olarak: bahar günlerinde asmanın akan şeyidir.

  (**دمغ**)  **الدال** ve **الميم** ve **الغين** tek bir kelimedir; dallanmaz ve üzerine kıyas yapılmaz. Şu hâlde **الدِّماغ** bilinen şeydir. Ve “Onu **دَمَغْتُ**”: başına vurdum; ta ki beyne ulaştım. O, **الدّامِغة**’dir([9]).

  (**دمق**)  **الدال** ve **الميم** ve **القاف** bir asıl değildir; her ne kadar “Evde **دَمَقَ** etti ve **اندمَقَ** etti” demiş olsalar da, yani girdi; ancak **القاف** görüldüğü üzere **جيم**’den بدل edilmiştir; asıl **دَمَج**’dir; onun zikri geçti.

  (**دمك**)  **الدال** ve **الميم** ve **الكاف** iki mânaya delâlet eder: biri şiddet, diğeri sürat; bazen iki mâna birleşir.
  Şiddete gelince: **الدَّمَكْمَكُ**: şiddetli olandır. Ve **الدّامِكَة**: musibet ve büyük iştir. Ve **المِدْماك**: sakinin iki ayağının altında bulunan tahtadır.
  Diğerine gelince: denir ki onlar “Tavşan **دَمَكَتِ**” derler; koşusunda hızlandığında. Ve **الدَّموك**: büyük makaradır. Böylece onda iki mâna birleşmiştir: şiddet ve sürat. Ve **الدَّموك**: değirmendir. Mânada ve makara ile birdir.

  (**دمل**)  **الدال** ve **الميم** ve **اللام** yumuşaklık ve kolaylık içinde bir şeyin toplanmasına delâlet eden bir asıldır. Bundan: yara **اندمَلَ** etti; bu, onun iyileşme ve salâh içinde toplanmasıdır. Ve yer **الدَّمَال** ile **دُمِلت** oldu; o da gübredir. Ve “Adamla **دامَلْتُ**” — ona yaltaklandığında. Bu, o kıyastır; çünkü o, yumuşaklık içinde bir yakınlaşmadır. Ve **الدُّمّل** Arapçadır; zikrettiğimiz yumuşaklık içinde toplanmanın kıyasıdır. Görmez misin ki Ebû’n-Necm şöyle der:
  * وامْتَهَدَ الغارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ([10]) *
  Allah daha iyi bilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د م ل
دمل الجرح فاندمل‏.‏
ودمل الدواء المريض فاندمل‏.‏
وامرأة ذات دملج ودملوج ودمالج ودماليج‏.‏
ومن المجاز‏:‏ دمل الأرض بالدمـال‏:‏ أصلحهـا بمـا تستصلـح بـه مـن القـوة وهـذا دمـال هـذا أي صلاحه‏.‏
دمـل السقـاء‏.‏
ودمـل بيـن الرجليـن‏.‏
وداملـت فلانـاً‏:‏ داريتـه لأصلـح مـا بينـي وبينـه‏.‏
قـال أبـو الأسود‏:‏ وما قدّم إلينا إلا دمالاً وهو التمر العفن‏.‏
وألقى عليه دماليجه أي ثقله‏.‏

##### Türkçe

د م ل
**دمل** yara; böylece **فاندمل** (kapanıp iyileşti).‏
Ve **دمل** ilaç hastayı; böylece **فاندمل** (kapanıp iyileşti).‏
Ve **دملج** ve **دملوج** ve **دمالج** ve **دماليج** sahibi bir kadın.‏
Ve mecazdan: **دمل** yeri **بالدمـال** ile: onu, kuvvetten kendisiyle ıslah olunduğu şeyle ıslah etti; ve bu, “bu şeyin **دمـال**’ı” yani onun salâhı (düzgünlüğü) demektir.‏
**دمـل** kırbayı.‏
Ve **دمـل** iki bacak arasını.‏
Ve **دامـلت** falancayı: aramla onun arasındakini ıslah etmek için onu idare ettim.‏
Ebû’l-Esved dedi: “Bize ancak **دمالاً** takdim etti; o da bozulmuş hurmadır.”‏
Ve onun üzerine **دماليجه**’ni attı; yani ağırlığını.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّمَالُ: التمر العَفِن الأَسود الذي قد قَدُم، يقال: جاء بتمر دَمَال، والدَّمَالُ فساد الطلع قبل إِدْراكه حتى يَسْوَدّ. والدَّمَال: ما رَمَى به البحرُ من الصَّدَف والمناقِيف والنَّبَّاح. الليث: الدَّمال السِّرْقِينُ ونحوُه، وما رَمَى به البحرُ من خُشارة ما فيه من الخَلْق مَيِّتاً نحو الأَصداف والمَناقِيف والنَّبَّاح، فهو دَمَال؛ وأَنشد: دَمالُ البُحورِ وحيِتانُها
وقول أُمية بن أَبي عائذ الهُذَلي:
خَيال لعَبْدَة قد هاجَ لي
خَبالاً من الدَّاء، بعدَ انْدِمالِ
قال: الاندمالُ الذَّهابُ. انْدملَ القَوْمُ إِذا ذهبوا. والدَّمال: ما تَوَطَّأَتْهُ الدابة من البعر والوَأْلةِ وهي البعر مع التراب؛ قال: فَصَبَّحَتْ أَرْعَلَ كالنِّقال،
ومُظْلِماً ليس على دَمال
وقد فسر هذا البيت في موضعه. والدَّمال، بالفتح: السِّرجين ونحوه. ودَمَل الأَرضَ يَدْمُلُها دَمْلاً دَمْلاً ودَمَلاناً وأَدْمَلَها: أَصْلَحها بالدَّمال، وقيل: دَمَلها أَصْلَحها، وأَدْمَلَها: سَرْقَنَها. والدَّمَّال: الذي يُدْمِل الأَرض يُسَرْقِنُها. وتَدَمَّلَتِ الأَرضُ: صَلَحت بالدَّمال؛ أَنشد يعقوب:
وقد جَعَلَتْ منازِلُ آل لَيْلى،
وأُخْرَى لم تُدَمَّلْ يَسْتَوِينا
وفي حديث سعد بن أَبي وَقَّاص: أَنه كان يَدْمُل أَرْضه بالعُرَّة؛ قال الأَحمر: يَدْمُل أَرْضَه أَي يُصْلِحُها ويُحْسِن معالجتها بها وهي السِّرْجِين؛ ومنه قيل للجرح: قد انْدَمل إِذا تَماثَل وصَلَح. ودَمَل بين القوم يَدْمُل دَمْلاً: أَصْلح. وتَدامَلوا: تصالحوا؛ قال الكميت: رَأَى إِرَةً منها تُحَشُّ لِفتْنة،
وإِيقاد راجٍ أَن يكون دَمالَها
يقول: يرجو أَن يكون سبب هذه الحرب كما أَن الدَّمَالَ يكون سبباً لإِشعال النار.
والدُّمَّلُ: واحد دَماميل القُروح. والدُّمَلُ: الخُرَاجُ على التَّفاؤل بالصَّلاح، والجمع دَمامِيلُ نادر. ودَمِل جُرحُه وانْدَمَلَ بَرِيءَ والتَحم وتَماثَل؛ وأَنشد ابن بري لشاعر:
فكيفَ بِنَفْسٍ كُلَّما قلتُ: أَشْرَفَتْ
على البُرْءِ من دَهْماء، هِيضَ اندِمالُها؟
ودَمَله الدَّواءُ يَدْمُله؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
وجُرْحُ السيفِ تَدْمُلُه فَيَبْرا،
ويَبْقَى الدَّهْرَ، ما جَرَح اللِّسانُ
(* قوله «ويبقى الدهر» كذا في النسخ، والذي في المحكم وشرح القاموس: وجرح الدهر).
والانْدِمال: التَّماثُل من المرض والجُرْحِ، وقد دَمَلَه الدَّواءُ فانْدَمَل. وفي حديث أَبي سَلمةَ: دَمِل جُرْحُه على بَغْيٍ ولا يَدْري به أَي انخَتَم على فساد ولا يعلم به. والدُّمَّل: مستعمل بالعربية يجمع دَمامِيل؛ وأَنشد:
وامْتَهَدَ الغارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ
(* قوله «وامتهد الغارب فعل الدمل» هكذا ضبط في التهذيب هنا وعدة نسخ من الصحاح، وتقدم لنا ضبطه في مهد برفع اللام من فعل، ووقع في المحكم والتهذيب في مادة مهد بالنصب فيهما).
وقيل لهذه القُرْحَة دُمَّل لأَنها إِلى البُرْء والانْدِمال ما هي. وانْدَمَل المريض: تماثَل، واندمَل من وجَعه كذلك، ومن مرَضه إِذا ارتفع من مرضِه ولم يَتِمِّ بُرْؤه. والدَّمْل: الرِّفْق. ودامَلَ الرجلَ: داراه ليُصْلح ما بينه وبينه؛ قال أَبو الأَسود:
شَنِئْتُ من الإِخْوان من لستُ زائِلاً
أُدامِلُه دَمْلَ السِّقاء المُخَرَّقِ
والمُدامَلةُ: كالمُداجاة؛ وأَنشد ابن بري لابن الطَّيْفان الدارِمي والطَّيْفانُ أُمُّه:
ومَوْلىً كمَوْلى الزِّبْرِقان دَمَلْتُه،
كما اندَمَلَتْ ساقٌ يُهاضُ بها الكَسْر
ويقال: ادْمُل القومَ أَي اطْوِهم على ما فيهم، ويقال للسِّرْجين الدَّمال لأَن الأَرض تُصْلَح به.

##### Türkçe

**الدَّمَالُ**: eskimiş, kararmış siyah çürük hurma; denir ki: **دَمَال** hurma ile geldi. Ve **الدَّمَالُ**, olgunlaşmasından önce tomurcuğun bozulmasıdır; ta ki kararsın. Ve **الدَّمَال**: denizin **الصَّدَف** ve **المناقِيف** ve **النَّبَّاح**’tan attığı şeydir. **الليث**: **الدَّمال** **السِّرْقِينُ** ve benzeridir; ve denizin, içinde ölü olarak bulunan yaratıklardan olan çöp kırıntısından attığı şeydir; **الأَصداف** ve **المَناقِيف** ve **النَّبَّاح** gibi; işte o **دَمَال**’dır; ve inşad etti:
دَمالُ البُحورِ وحيِتانُها

Ve **أُمية بن أَبي عائذ الهُذَلي**’nin sözü:
خَيال لعَبْدَة قد هاجَ لي
خَبالاً من الدَّاء، بعدَ انْدِمالِ

Dedi: **الاندمالُ** gitmedir. **انْدملَ القَوْمُ** gittikleri zaman (denir). Ve **الدَّمال**: binek hayvanının, dışkıdan ve **الوَأْلةِ**’den çiğnediği şeydir; o da toprakla birlikte dışkıdır; dedi:
فَصَبَّحَتْ أَرْعَلَ كالنِّقال،
ومُظْلِماً ليس على دَمال

Bu beyt, yerinde tefsir edilmiştir. Ve **الدَّمال** (fetha ile): **السِّرجين** ve benzeridir. Ve **دَمَل الأَرضَ يَدْمُلُها دَمْلاً دَمْلاً ودَمَلاناً** ve **أَدْمَلَها**: onu **الدَّمال** ile ıslah etti; ve denildi ki: **دَمَلها** onu ıslah etti; ve **أَدْمَلَها**: onu gübreledi. Ve **الدَّمَّال**: toprağı **يُدْمِل** eden, onu gübreleyendir. Ve **تَدَمَّلَتِ الأَرضُ**: **الدَّمال** ile düzeldi; Yakub inşad etti:
وقد جَعَلَتْ منازِلُ آل لَيْلى،
وأُخْرَى لم تُدَمَّلْ يَسْتَوِينا

Ve **سعد بن أَبي وَقَّاص** hadîsinde: onun, toprağını **بالعُرَّة** ile **يَدْمُل** ettiği (vardır); **الأَحمر** dedi: **يَدْمُل أَرْضَه** yani onu ıslah eder ve onunla tedavisini güzel yapar; o da **السِّرْجِين**’dir; bundan dolayı yaraya: **قد انْدَمل** denildi; eşitlendi ve düzeldiği zaman. Ve **دَمَل بين القوم يَدْمُل دَمْلاً**: ıslah etti. Ve **تَدامَلوا**: barıştılar; **الكميت** dedi:
رَأَى إِرَةً منها تُحَشُّ لِفتْنة،
وإِيقاد راجٍ أَن يكون دَمالَها

Der ki: bu savaşın sebebi olmasını umar; tıpkı **الدَّمَال**’ın ateşi tutuşturmanın sebebi olması gibi.

Ve **الدُّمَّلُ**: yaraların **دَماميل**’inden bir tanedir. Ve **الدُّمَلُ**: iyiliğe yorma (tefe’ül) üzere **الخُرَاجُ**’dır; cem‘i **دَمامِيلُ** (nadir). Ve **دَمِل جُرحُه** ve **انْدَمَلَ**: iyileşti, kaynaştı ve eşitlendi; İbn Berrî bir şair için inşad etti:
فكيفَ بِنَفْسٍ كُلَّما قلتُ: أَشْرَفَتْ
على البُرْءِ من دَهْماء، هِيضَ اندِمالُها؟

Ve **دَمَله الدَّواءُ يَدْمُله**; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:
وجُرْحُ السيفِ تَدْمُلُه فَيَبْرا،
ويَبْقَى الدَّهْرَ، ما جَرَح اللِّسانُ

(* «ويبقى الدهر» sözü: nüshalarda böyle; **المحكم** ve **شرح القاموس**’ta olan ise: **وجرح الدهر**).

Ve **الانْدِمال**: hastalıktan ve yaradan eşitlenmedir; ve ilâç onu **دَمَلَه** etti de o **فانْدَمَل**. Ve **أَبي سَلمةَ** hadîsinde: **دَمِل جُرْحُه على بَغْيٍ ولا يَدْري به** yani bozukluk üzere kapanmıştır ve onunla bilmez. Ve **الدُّمَّل**: Arapçada kullanılmıştır; **دَمامِيل** olarak cem‘ edilir; ve inşad etti:
وامْتَهَدَ الغارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ

(* «وامتهد الغارب فعل الدمل» sözü: burada **التهذيب**’de ve **الصحاح**’ın birkaç nüshasında böyle ضبط edilmiştir; bize **مهد**’de, **فعل**’in lâm’ının ref‘i ile ضبطı geçti; **المحكم** ve **التهذيب**’de **مهد** maddesinde ikisinde de nasb ile vaki olmuştur).

Bu yaraya **دُمَّل** denildi; çünkü o, iyileşmeye ve **الانْدِمال**’a (yakın) olan şeydir. Ve **انْدَمَل المريض**: eşitlendi; ve ağrısından da böyle **اندمَل**; ve hastalığından: hastalığından yükseldiği ve iyileşmesi tamam olmadığı zaman. Ve **الدَّمْل**: yumuşaklıktır. Ve **دامَلَ الرجلَ**: onunla arasını ıslah etmek için ona yumuşak davrandı; **أَبو الأَسود** dedi:
شَنِئْتُ من الإِخْوان من لستُ زائِلاً
أُدامِلُه دَمْلَ السِّقاء المُخَرَّقِ

Ve **المُدامَلةُ**: **المُداجاة** gibidir; İbn Berrî, **ابن الطَّيْفان الدارِمي** için inşad etti; ve **الطَّيْفانُ** onun annesidir:
ومَوْلىً كمَوْلى الزِّبْرِقان دَمَلْتُه،
كما اندَمَلَتْ ساقٌ يُهاضُ بها الكَسْر

Ve denir ki: **ادْمُل القومَ** yani onları, kendilerinde olan şey üzerine dür (ört). Ve **السِّرْجين**’e **الدَّمال** denir; çünkü yer onunla ıslah edilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د م ل * * انْدَمَلَ * الجرح تماثل و * الدُّمَّلُ * واحد * دَمَامِيلُ * القروح

##### Türkçe

* د م ل * * **انْدَمَلَ** *: yara iyileşti; ve * **الدُّمَّلُ** *: bir tanedir; * **دَمَامِيلُ** *: yaraların çıbanları.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدمال، كسحاب: التمر العفن الأسود القديم يقال: جاء بتمر دمال، كما في المحكم، وهو قول الأصمعي. في التهذيب: الدمال: ما رمى به البحر من خشارة ما فيه من الخلق ميتا، نحو الأصداف والمناقيف والنباح، قاله الليث، وأنشد:
  دمال البحور وحيتانها الدمال: السرقين ونحوه، كما في التهذيب. الدمال: ما وطئته الدواب من البعر، الوألة، وهي البعر من التراب كما في المحكم، وأنشد:
  فصبحت أرعل كالنقال
  ومظلما ليس على الدمال الدمال: فساد الطلع قبل إدراكه حتى يسود. ونص ابن دريد: الدمال داء يصيب النخل فيسواد طلعه قبل أن يلقح، ويقال له أيضا: الدمان، واللام يشارك النون في مواضع. ودمل الأرض دملا بالفتح ودملانا، محركة: أصلحها بالدمال. أو دملها: أصلحها، وأدملها: سرقنها كما في المحكم. ومنه حديث سعد رضي الله تعالى عنه:  أنه كان يدمل أرضه بالعرة، وكان يقول: مكتل عرة مكتل برة. فتدملت: صلحت به قال:
  وقد جعلت منازل آل ليلى                      وأخرى لم تدمل يستوينا من المجاز: دمل بينهم دملا: إذا أصلح قال الكميت:
  رأى إرة منها تحش لفتـنة                      وإيقاد راج أن يكون دمالها يقول: يرجو أن يكون سبب هذه الحرب، كما أن الدمال يكون سببا لإشعال النار. كدومل بينهم، وهذه عن ابن عباد. وتداملوا: تصالحوا عن ابن دريد. والدمل، كسكر وصرد: الخراج لأنه إلى البرء والاندمال ما هو، نقله الأزهري. وفي العباب: سمي به تفاؤلا بالصلاح، كما سميت المهلكة مفازة، واللديغ سليما. هذا قول البصريين، وقد خالف قوم من أهل اللغة ذلك، قال أبو النجم:
  وقام جني السنام الأميل
  وامتهد الغارب فعل الدمل ج: دماميل نادر. دمل جرحه. كسمع برئ، كاندمل وذلك إذا تماثل، قاله الليث ويقال: اندمل المريض واندمل من وجعه. ودمله الدواء يدمله، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  وجرح السيف تدمله فـيبـرا                      وجرح الدهر ما جرح اللسان قلت: ومنه أخذ الشاعر:
  جراحات السنان لها التئام                      ولا يلتام ما جرح اللسان والدمل: الرفق، ودامله: داراه ليصلح، وهو مجاز، قال أبو الأسود:

  شنئت من الإخوان من لست زائلا                      أدامله دمل السقاء الـمـخـرق جاء بالمصدر على غير فعله.
 ومما يستدرك عليه: اليدملة: واد من أودية العرب. ودميلى اليربوع، كسميهى: داماؤها، عن ابن عباد. ويقال: ادمل القوم: أي اطوهم على ما فيهم. وأدمل الأرض إدمالا: سرقنها، عن الليث وابن عباد. والمداملة، كالمداجاة. وادمل الجرح: على افتعل: تماثل، عن أبي عمرو. وقد سموا دمالا ودميلا، كشداد وزبير.

##### Türkçe

**الدمال**، **كسحاب**: çürümüş, siyah, eski hurma; denir ki: “**جاء بتمر دمال**”, **المحكم**’de olduğu gibi; ve bu, **الأصمعي**’nin sözüdür. **التهذيب**’de: **الدمال**: denizin, içindeki yaratıklardan ölü olarak attığı **خشارة**; **الأصداف** ve **المناقيف** ve **النباح** gibi; bunu **الليث** söylemiştir; ve şu beyti okumuştur:
  **دمال البحور وحيتانها**
**الدمال**: **السرقين** ve benzeri, **التهذيب**’de olduğu gibi. **الدمال**: **الدواب**’ın **البعر**’dan çiğnediği şey; **الوألة**; ve o, **البعر**’ın topraktan olanıdır, **المحكم**’de olduğu gibi; ve şu beyti okumuştur:
  **فصبحت أرعل كالنقال**
  **ومظلما ليس على الدمال**
**الدمال**: olgunlaşmasına erişmeden önce **الطلع**’ın bozulması; ta ki kararıncaya kadar. **ابن دريد**’in nassı: **الدمال** hurmaya isabet eden bir hastalıktır; böylece aşılanmadan önce **طلع**’ı kararır; ve ona ayrıca **الدمان** da denir; ve **اللام** yerlerde **النون**’a ortak olur. Ve **دمل** toprağı **دملا** (fetha ile) ve **دملانا** (harekeli): onu **الدمال** ile ıslah etti. Yahut **دملها**: onu ıslah etti; ve **أدملها**: onu **سرقن**ladı, **المحكم**’de olduğu gibi. Ondandır **سعد** hadisi, Allah Teâlâ ondan razı olsun: onun toprağını **بالعرة** ile **يدمل** ederdi; ve derdi ki: “**مكتل عرة مكتل برة**.” Böylece **تدملت**: onunla düzeldi. Şair dedi ki:
  **وقد جعلت منازل آل ليلى                      وأخرى لم تدمل يستوينا**
Mecazdandır: **دمل** aralarında **دملا**: ıslah ettiğinde. **الكميت** dedi ki:
  **رأى إرة منها تحش لفتـنة                      وإيقاد راج أن يكون دمالها**
Der ki: bu savaşın sebebi olmasını umar; tıpkı **الدمال**’ın ateşi tutuşturmanın sebebi olması gibi. **كدومل** aralarında; ve bu, **ابن عباد**’dandır. Ve **تداملوا**: barıştılar; **ابن دريد**’den. Ve **الدمل**، **كسكر وصرد**: **الخراج**; çünkü o, iyileşmeye ve **الاندمال**’a doğru olan şeydir; bunu **الأزهري** nakletmiştir. Ve **العباب**’da: ıslaha uğur sayılarak onunla adlandırıldı; tıpkı **المهلكة**’nin **مفازة** diye, ve **اللديغ**’in **سليما** diye adlandırılması gibi. Bu, Basralıların sözüdür; ve dil ehlinden bir kavim buna muhalefet etmiştir. **أبو النجم** dedi ki:
  **وقام جني السنام الأميل**
  **وامتهد الغارب فعل الدمل**
**ج**: **دماميل** (nadir). **دمل** yarası; **كسمع**: iyileşti; **كاندمل**; ve bu, (yara) kendine geldiğinde olur; bunu **الليث** söylemiştir. Ve denir ki: **اندمل** hasta ve **اندمل** ağrısından. Ve **دمله** ilaç, onu **يدمله**; **ابن الأعرابي**’den; ve şu beyti okumuştur:
  **وجرح السيف تدمله فـيبـرا                      وجرح الدهر ما جرح اللسان**
Dedim ki: ondandır şairin aldığı:
  **جراحات السنان لها التئام                      ولا يلتام ما جرح اللسان**
Ve **الدمل**: yumuşaklık. Ve **دامله**: düzelsin diye onu idare etti; ve bu mecazdır. **أبو الأسود** dedi ki:

  **شنئت من الإخوان من لست زائلا                      أدامله دمل السقاء الـمـخـرق**
Masdarı, fiilinin dışında getirdi.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **اليدملة**: Arap vadilerinden bir vadi. Ve **دميلى اليربوع**، **كسميهى**: onun **داماؤها**’sı; **ابن عباد**’dan. Ve denir ki: **ادمل القوم**: yani onları, içlerindekine rağmen dür. Ve **أدمل** toprağı **إدمالا**: onu **سرقن**ladı; **الليث** ve **ابن عباد**’dan. Ve **المداملة**، **كالمداجاة**. Ve **ادمل** yara: **على افتعل**: kendine geldi; **أبي عمرو**’dan. Ve **دمالا** ve **دميلا** diye adlandırdılar; **كشداد وزبير**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَمَلَ الأَرْضَ
1 دَمَلَ الأَرْضَ ذ , (T, S, M, Mgh, Msb, K,) aor. دَمُلَ , (T, M, Msb,) inf. n. دَمْلُ and دَمَلَانٌ, (M, K,) He put the land into a right, or proper, state: (M, K:) or he did so with دَمَال, (S, M, Mgh, Msb, * K, *) i. e., [he manured it with] سِرْجِين (S) or سِرْقِين, (M, Msb, K,) or سَمَاد; (Mgh;) or ↓ أَدْمَلَهَا has this latter signification; (M;) and so دَبَلَهَا. (T in art. دبل.) ― -b2- And [hence,] دَمَلَ الشَّىْءَ, (S in art. دبل, and Msb,) aor. دَمُلَ , inf. n. دَمْلٌ, (Msb,) (assumed tropical:) He put the thing into a right, or proper, state; prepared it, or improved it; (S in art. دبل, and Msb;) as also دَبَلَهُ. (S in that art.) And دَمَلَ بَيْنَ القَوْمِ, (S, M, K, *) aor. دَمُلَ , (M,) inf. n. دَمْلٌ, (TA,) (tropical:) He made peace, effected a reconciliation, or adjusted a difference, between the people; (S, M, K, TA;) as also ↓ دَوْمَلَ. (Ibn-'Abbلd, K.) ― -b3- دَمَلَ الجُرْحَ, (T, M, K, *) aor. دَمُلَ , (M,) (assumed tropical:) It (a remedy) healed the wound: (T, * M, K: *) [and ↓ ادملهُ has a similar meaning; for] اـِدْمَالٌ signifies the healing a wound; and causing it to skin over. (KL.) -A2- دَمِلَ: see 7.

داملهُ
3 داملهُ دامله داملة , (T, M, K,) inf. n. مُدَامَلَةٌ, (S,) (tropical:) He treated him with gentleness, or blandishment; soothed, coaxed, wheedled, or cajoled, him; (T, M, K;) in order to effect a reconciliation between himself and him: (T, M, * TA:) مُدَامَلَةٌ is similar to مُدَاجَاةٌ. (S.) Abu-l-Hasan says,
شَنِئْتُ مِنَ الاـِخْوَانِ مَنْ لَسْتُ زَائِلًا
السِّقَآءِ المُخَرَّقِ ↓ أُدَامِلُهُ دَمْلَ
[(assumed tropical:) I hated, of the brethren, him whom I was not ceasing to treat gently, with the gentle treatment of the water-skin, or milk-skin, having in it many holes, or rents]: (T, M:) thus using an inf. n. with a verb to which it does not properly belong. (M.) And one says, دَامِلِ القَوْمَ, (so in a copy of the S,) or القَوْمَ ↓ أَدْمِلِ, (so in two other copies of the S, [but only the former agrees with the context,]) meaning اِطْوِهِمْ عَلَى مَا فِيهِمْ [i. e. (assumed tropical:) Treat thou the people with gentleness, notwithstanding what fault, or the like, there may be in them: see a phrase similar to this explanation voce بَلَلٌ]. (S, TA.)

4 أَدْمَلَ see 1, in two places: ― -b2- and see also 3.

تدمّلت الأَرْضُ
5 تدمّلت الأَرْضُ ذ The land was, or became, put into a right, or proper, state, with دَمَال, i. e. سِرْقِين. (M, K.)

تداملو
6 تداملو تداملو (tropical:) They made peace, or became reconciled, one with another. (M, K, TA.)

اندمل
7 اندمل أندمل اندمل ٱندمل (assumed tropical:) It (a wound, T, S, M, Mgh, * Msb) healed; or became in a healing state; (M, K;) as also ↓ دَمِلَ, (M, K,) aor. دَمَلَ : (K:) or became healed, (Mgh,) or nearly healed, (T, S, Mgh,) as also ↓ اِدَّمَلَ, originally اِدْتَمَلَ, (AA, TA,) and in a healthy state: (T, Mgh:) from دَمَلَ الأَرْضَ: (Mgh:) or gradually recovered. (Msb.) And (assumed tropical:) He became nearly recovered from (مِنْ) his disease, (T, M, *) and from a wound, (T,) and from his pain. (M.)

اِدّْمَلَ
8 اِدّْمَلَ أدمل ادمل دمل : see 7.

دَوْمَلَ بَيْنَ القَوْمِ
Q. Q. 1 دَوْمَلَ بَيْنَ القَوْمِ دومل بين القوم : see 1.

دَمْلٌ
دَمْلٌ دمل Gentle treatment. (M, K.) See also 3.

دُمَلٌ
دُمَلٌ دمل : see دُمَّلٌ.

دَمَالٌ
دَمَالٌ دمال [Dung, such as is called] سِرْجِين (S) or سِرْقِين, (T, M, K,) and the like; (T;) [used for manuring land;] as also دَبَالٌ: (M in art. دبل:) or compost of dung and ashes, or of dust, or earth, and dung: (Mgh:) and camels' or similar dung, and dust, or earth, trodden by the beasts. (M, K.) ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) A means [of kindling] of war; like as دمال [signifying dung] is a means of kindling of fire. (S, TA.) ― -b3- Rotten dates: (As, T, S:) or rotten, black, old dates: (M, K: [in the CK, الثَّمَرُ is erroneously put for التَّمْرُ:]) [and] such are called تَمْرٌ دَمَالٌ. (M.) ― -b4- Refuse that the sea rejects, (Lth, T, M, * K,) consisting of dead creatures therein, (Lth, T,) and the like, ('Eyn, TT,) such as [the shells, or shell-fish, called] أَصْدَاف and مَنَاقِيف, (Lth, T, TA,) or صَدَف and مَنَاقِف, (M,) and نَبَّاح. (Lth, T, M, TA. [The last word is erroneously written in one place, in the TT, نَبَّاج; and in another place, in the same, سُبَّاح.]) ― -b5- An unsoundness, or infection, in the spadix of the palm-tree, (M, Mgh, K,) so that it becomes black, (M, K,) before it attains to maturity, (M, Mgh, K,) or before it is fecundated: (IDrd:) also termed دَمَانٌ, [q. v.,] (Mgh, TA,) from دِمْنٌ meaning سِرْقِين. (Mgh.)

دُمَّلٌ
دُمَّلٌ دمل (T, S, M, Msb, K) and ↓ دُمَلٌ (S, M, K) A kind of purulent pustule, or imposthume; (T, S;) i. q. خُرَاجٌ; (M, K;) well known: (Msb:) [said to be] an appellation applied as ominating good, (M, O,) like مَفَازَةٌ applied to a place of destruction; (O;) or because it tends to healing: (T:) said by IF to be Arabic: (Msb:) by As said to be used in Arabic: (T:) [app. of Pers. origin:] in Pers. دُنْبَلٌ, and بُنَاوَرٌ: (MA:) [now vulgarly pronounced دِمَّلٌ and دِمِّل: and applied to any pimple or pustule, and to a boil: see حِبْنٌ:] the pl. (of دُمَّلٌ, T, S) is دَمَامِيلُ, (T, S, M, K,) which is anomalous, (M,) or دَمَامِلُ [agreeably with analogy]. (Msb.)

دَمَّالٌ
دَمَّالٌ دمال One who manures land with [دَمَال, i. e.] سِرْقِين. (M.)

دُمَّيْلَى
دُمَّيْلَى دميلى دميلي The دَمَّآء [q. v.] of the jerboa. (Ibn- 'Abbلd, TA.) [See also دُمَّيْنَى.]

##### Türkçe

دَمَلَ الأَرْضَ
1 **دَمَلَ الأَرْضَ** ذ , (T, S, M, Mgh, Msb, K,) muzâri‘ı **دَمُلَ** , (T, M, Msb,) mastarı **دَمْلُ** ve **دَمَلَانٌ**, (M, K,) O, araziyi doğru yahut uygun bir hâle koydu: (M, K:) yahut bunu **دَمَال** ile yaptı, (S, M, Mgh, Msb, * K, *) yani, **سِرْجِين** (S) yahut **سِرْقِين**, (M, Msb, K,) yahut **سَمَاد** ile; (Mgh;) yahut ↓ **أَدْمَلَهَا** bu son mânaya sahiptir; (M;) ve böylece **دَبَلَهَا**. (T, md. دبل’de.) ― -b2- Ve [bundan dolayı,] **دَمَلَ الشَّىْءَ**, (S, md. دبل’de, ve Msb,) muzâri‘ı **دَمُلَ** , mastarı **دَمْلٌ**, (Msb,) (mecaz kabul edilerek:) O, şeyi doğru yahut uygun bir hâle koydu; onu hazırladı yahut iyileştirdi; (S, md. دبل’de, ve Msb;) keza **دَبَلَهُ** da böyledir. (S, o maddede.) Ve **دَمَلَ بَيْنَ القَوْمِ**, (S, M, K, *) muzâri‘ı **دَمُلَ** , (M,) mastarı **دَمْلٌ**, (TA,) (mecaz:) O, kavim arasında barış yaptı, uzlaştırma gerçekleştirdi yahut bir ihtilâfı düzeltti; (S, M, K, TA;) keza ↓ **دَوْمَلَ** da böyledir. (İbn-‘Abbâd, K.) ― -b3- **دَمَلَ الجُرْحَ**, (T, M, K, *) muzâri‘ı **دَمُلَ** , (M,) (mecaz kabul edilerek:) O (bir ilaç) yarayı iyileştirdi: (T, * M, K: *) [ve ↓ **ادملهُ** benzer bir mânaya sahiptir; zira] **اـِدْمَالٌ** bir yarayı iyileştirmeyi; ve onun kabuk bağlamasını ifade eder. (KL.) -A2- **دَمِلَ**: 7’ye bak.

داملهُ
3 **داملهُ** **دامله** **داملة** , (T, M, K,) mastarı **مُدَامَلَةٌ**, (S,) (mecaz:) O, ona yumuşaklıkla yahut gönül almayla muamele etti; onu yatıştırdı, kandırıp yumuşattı, tatlı dille aldattı yahut yağ çekti; (T, M, K;) kendisi ile onun arasında bir uzlaşma gerçekleştirmek için: (T, M, * TA:) **مُدَامَلَةٌ**, **مُدَاجَاةٌ** gibidir. (S.) Ebu’l-Hasan der ki,
شَنِئْتُ مِنَ الاـِخْوَانِ مَنْ لَسْتُ زَائِلًا
السِّقَآءِ المُخَرَّقِ ↓ أُدَامِلُهُ دَمْلَ
[(mecaz kabul edilerek:) Kardeşlerden, kendisine karşı delik deşik su tulumunun yahut süt tulumunun yumuşak muamelesiyle yumuşak muamele etmeyi bırakmadığım kimseye buğzettim]: (T, M:) böylece, aslında kendisine ait olmayan bir fiille bir mastar kullanarak. (M.) Ve denir ki, **دَامِلِ القَوْمَ**, (S’nin bir nüshasında böyle,) yahut **القَوْمَ** ↓ **أَدْمِلِ**, (S’nin iki başka nüshasında böyle, [lâkin bağlama yalnız birincisi uygundur,]) mânası **اِطْوِهِمْ عَلَى مَا فِيهِمْ** [yani (mecaz kabul edilerek:) Onlarda bulunan kusur yahut benzeri şeye rağmen, sen kavme yumuşaklıkla muamele et: bu açıklamaya benzer bir ibare için بَلَلٌ maddesine bak]. (S, TA.)

4 **أَدْمَلَ**: 1’e iki yerde bak: ― -b2- ve ayrıca 3’e de bak.

تدمّلت الأَرْضُ
5 **تدمّلت الأَرْضُ** ذ Arazi, **دَمَال** ile, yani **سِرْقِين** ile, doğru yahut uygun bir hâle konuldu yahut o hâle geldi. (M, K.)

تداملو
6 **تداملو** **تداملو** (mecaz:) Onlar birbirleriyle barış yaptılar yahut uzlaştılar. (M, K, TA.)

اندمل
7 **اندمل** **أندمل** **اندمل** **ٱندمل** (mecaz kabul edilerek:) O (bir yara, T, S, M, Mgh, * Msb) iyileşti; yahut iyileşme hâlinde oldu; (M, K;) keza ↓ **دَمِلَ**, (M, K,) muzâri‘ı **دَمَلَ** : (K:) yahut iyileşmiş oldu, (Mgh,) yahut neredeyse iyileşti, (T, S, Mgh,) keza ↓ **اِدَّمَلَ**, aslı **اِدْتَمَلَ**, (AA, TA,) ve sağlıklı bir hâlde: (T, Mgh:) **دَمَلَ الأَرْضَ**’dan: (Mgh:) yahut yavaş yavaş toparlandı. (Msb.) Ve (mecaz kabul edilerek:) O, hastalığından (مِنْ) neredeyse iyileşmiş oldu, (T, M, *) ve bir yaradan, (T,) ve ağrısından. (M.)

اِدّْمَلَ
8 **اِدّْمَلَ** **أدمل** **ادمل** **دمل** : 7’ye bak.

دَوْمَلَ بَيْنَ القَوْمِ
Q. Q. 1 **دَوْمَلَ بَيْنَ القَوْمِ** **دومل بين القوم** : 1’e bak.

دَمْلٌ
**دَمْلٌ** **دمل** Yumuşak muamele. (M, K.) 3’e de bak.

دُمَلٌ
**دُمَلٌ** **دمل** : **دُمَّلٌ**’e bak.

دَمَالٌ
**دَمَالٌ** **دمال** [**سِرْجِين** denilen türden] gübre (S) yahut **سِرْقِين**, (T, M, K,) ve benzeri; (T;) [araziyi gübrelemek için kullanılır;] keza **دَبَالٌ** da böyledir: (M, md. دبل’de:) yahut gübre ile külün, yahut tozun yahut toprağın ve gübrenin karışımı: (Mgh:) ve develerin yahut benzerlerinin gübresi ve toz yahut toprak; hayvanların çiğnediği. (M, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] (mecaz kabul edilerek:) Savaşın [tutuşturulmasının] bir vasıtası; tıpkı **دمال**ın [gübre mânasında] ateşin tutuşturulmasının bir vasıtası olması gibi. (S, TA.) ― -b3- Çürük hurmalar: (As, T, S:) yahut çürük, siyah, eski hurmalar: (M, K: [CK’de **الثَّمَرُ**, yanlışlıkla **التَّمْرُ** yerine konmuştur:]) [ve] bunlara **تَمْرٌ دَمَالٌ** denir. (M.) ― -b4- Denizin dışarı attığı atık, (Lth, T, M, * K,) onun içindeki ölü yaratıklardan oluşan, (Lth, T,) ve benzeri, (‘Eyn, TT,) [**أَصْدَاف** ve **مَنَاقِيف** denilen kabuklar yahut kabuklu deniz hayvanları gibi], (Lth, T, TA,) yahut **صَدَف** ve **مَنَاقِف**, (M,) ve **نَبَّاح**. (Lth, T, M, TA. [Son kelime TT’de bir yerde yanlışlıkla **نَبَّاج**; aynı eserde başka bir yerde **سُبَّاح** yazılmıştır.]) ― -b5- Hurma ağacının salkımında bir bozukluk yahut bulaşma, (M, Mgh, K,) öyle ki olgunluğa erişmeden önce, (M, Mgh, K,) yahut döllenmeden önce, (IDrd:) siyahlaşır, (M, K,) buna **دَمَانٌ** da denir, [bkz.], (Mgh, TA,) **دِمْنٌ**’den; **دِمْنٌ**, **سِرْقِين** mânasındadır. (Mgh.)

دُمَّلٌ
**دُمَّلٌ** **دمل** (T, S, M, Msb, K) ve ↓ **دُمَلٌ** (S, M, K) İrinli bir tür kabarcık yahut apse; (T, S;) **خُرَاجٌ** ile eş mânalı; (M, K;) meşhur: (Msb:) [denildiğine göre] uğurla hayra yoran bir adlandırma olarak kullanılmıştır, (M, O,) tıpkı helâk yeri için **مَفَازَةٌ** denmesi gibi; (O;) yahut iyileşmeye meylettiği için: (T:) IF tarafından Arapça olduğu söylenmiştir: (Msb:) As tarafından Arapçada kullanıldığı söylenmiştir: (T:) [görünüşe göre Farsça asıllı:] Farsçada **دُنْبَلٌ**, ve **بُنَاوَرٌ**: (MA:) [şimdi halk arasında **دِمَّلٌ** ve **دِمِّل** diye telaffuz edilir: ve her türlü sivilce yahut kabarcığa ve çıbana uygulanır: **حِبْنٌ**’e bak:] çoğulu (**دُمَّلٌ**’ün, T, S) **دَمَامِيلُ**’dür, (T, S, M, K,) ki bu kıyas dışıdır, (M,) yahut **دَمَامِلُ** [kıyasa uygun olarak]. (Msb.)

دَمَّالٌ
**دَمَّالٌ** **دمال** [**دَمَال**, yani] **سِرْقِين** ile araziyi gübreleyen kimse. (M.)

دُمَّيْلَى
**دُمَّيْلَى** **دميلى** **دميلي** Yerboğasının **دَمَّآء**’sı [bkz.]. (İbn-‘Abbâd, TA.) [Ayrıca **دُمَّيْنَى**’ya da bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَمَلَ
دَمَلَ U ( n. ac. دَمْل 1 ,  دَمَلَاْن 36 ),
a.  Prepared by manuring ( ground ).

b.  Made peace, effected a reconciliation ( between people ).

c.  ( n. ac. دَمْل 1 ), Healed ( wound: remedy ).

دَمِلَ
دَمِلَ A ( n. ac. دَمَل 4 ),
a.  see VII .

دَاْمَلَ
دَاْمَلَ III ,
a.  Treated gently, was affable with.

تَدَمَّلَ
تَدَمَّلَ V ,
a.  Was prepared by manuring.

تَدَاْمَلَ
تَدَاْمَلَ VI ,
a.  Became reconciled.

اِنْدَمَلَ
اِنْدَمَلَ VII ,
a.  Healed up, was healed ( wound ).

دُمَل
دُمَل 9 ,  دُمَّل 11 , ( pl. دَمَامِيْل [ 70 ] ,

دَمَامِل
دَمَامِل ),
a.  Pimple; boil; tumour; abscess.

دُمَّلَة
دُمَّلَة 11t ,
a.  Pimple.

دَمَاْل
دَمَاْل 22 ,
a.  Dung, manure.

b.  Refuse; old dates.

##### Türkçe

**دَمَلَ**
**دَمَلَ** U (n. ac. **دَمْل** 1, **دَمَلَاْن** 36),
a. Gübrelemekle (toprak) hazırlanmış.

b. Barış yaptı, (insanlar arasında) bir uzlaşma gerçekleştirdi.

c. (n. ac. **دَمْل** 1), İyileşti (yara: tedavi).

**دَمِلَ**
**دَمِلَ** A (n. ac. **دَمَل** 4),
a. VII’ye bak.

**دَاْمَلَ**
**دَاْمَلَ** III,
a. Yumuşak davrandı, -e karşı mülayim oldu.

**تَدَمَّلَ**
**تَدَمَّلَ** V,
a. Gübrelemekle hazırlanmış oldu.

**تَدَاْمَلَ**
**تَدَاْمَلَ** VI,
a. Uzlaşmış oldu.

**اِنْدَمَلَ**
**اِنْدَمَلَ** VII,
a. Kapanıp iyileşti, iyileşti (yara).

**دُمَل**
**دُمَل** 9, **دُمَّل** 11, (pl. **دَمَامِيْل** [70],

**دَمَامِل**
**دَمَامِل**),
a. Sivilce; çıban; tümör; apse.

**دُمَّلَة**
**دُمَّلَة** 11t,
a. Sivilce.

**دَمَاْل**
**دَمَاْل** 22,
a. Tezek, gübre.

b. Atık; eski hurmalar.
