# دمن (د-م-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%85%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - م - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والنون والميم معهما
ن د م، م د ن، د م ن مستعملات
ندم:
النَّدَمُ والنَّدامة واحد، ونَدِمَ فلان فهو نادِمٌ سادِمٌ، وهو نَدْمانُ سَدْمانُ أي نادِمٌ مُهتَمٌّ، وجمعُة نَدامَى سَدامَى ونِدامٌ سِدامٌ.
ونَديم الرجلِ: شَريبُه ونَدْمانُه، وجمعُه النُدَماء والنَّدامَى.
والتَنَدُّمُ: التَحَسُّر، وهو أن يتَّبِعَ الإنسانُ أمراً نَدَماً، وقيل: التَقَدُّمُ قبل التَنَدُّم.
مدن:
المدينة فَعليةٌ تُهمَزُ في الفَعائل، لأنّ الياءَ زائدة، ولا تهمَزُ ياءُ المعايش لأن الياء أصلية.
والمدينة اسمُ مدينة الرسول -عليه السلام- خاصّة، والنسبة إلى المدينة مَدَنيٌّ، للإِنسان، وحمامةٌ مدينيّةٌ، فُرِّق بين الإنسان والحمامة.
وكل أرض يُبنَى بها حِصْنٌ في أُصطُمَّتِها فهو مدينتها، والنسبة إليها مَدَني.
ويقال للرجلِ العالِم بالأمر: هو ابنُ بَجْدَتِها، وابن مدينتها، قال الأخطل:
رَبَتْ ورَبَا في كَرْمِها ابنُ مدينةٍ		يظَلُّ على مِسْحاتِه يَتَـرَكَّـل
وابنُ مدينةٍ أي العالم بأمرها.
ويقال للأَمَة: مَدينةٌ أي مَمْلوكة، والميم ميمُ مفعول، ومَدَنَ الرجل إذا أَتَى المدينةَ.
دمن:
الدِّمنُ: ما تَلَبَّدَ من السِّرْقين وصارَ كِرْساً على وَجهِ الأرض، وكذلك ما اختَلَطَ من البَعْر والطِّين عند الحوض، قال لبيد:
راسِخُ الدِّمْنِ على أعضاده		ثَلَمَته كلُّ رِيحٍ وسَـبَـل
واسمُ البُقعَةِ وخُصُوص الموضع الدِّمْنةُ.
والدِّمْنةُ: ما اندَمَن من الحِقْدِ في الصَّدْر.
وفلانٌ يُدْمِن الخَمْرَ والشُّرْبَ أي يُديُمُ شُرْبَها، ومُدْمِنْ الخمر: الذي لا يُقلِعُ عن شُربِها.
والمَدمَنُ: موضعُ الدِّمنةِ من النّار.

##### Türkçe

باب **الدال** ve **النون** ve **الميم** onlarla beraber

**ن د م**، **م د ن**، **د م ن** kullanılagelenlerdir
**ندم**:
**النَّدَمُ** ve **النَّدامة** birdir; ve falan **نَدِمَ** eder; o hâlde o **نادِمٌ** **سادِمٌ**’dir; ve o **نَدْمانُ** **سَدْمانُ**’dır; yani **نادِمٌ** **مُهتَمٌّ**. Ve onun çoğulu **نَدامَى** **سَدامَى** ve **نِدامٌ** **سِدامٌ**’dur.
Ve erkeğin **نَديم**’i: onun içki arkadaşı ve onun **نَدْمان**’ıdır; ve onun çoğulu **النُدَماء** ve **النَّدامَى**’dır.
Ve **التَنَدُّمُ**: **التَحَسُّر**’dür; ve o, insanın bir işi **نَدَماً** olarak takip etmesidir. Ve denildi: **التَقَدُّمُ** **التَنَدُّم**’den öncedir.

**مدن**:
**المدينة** **فَعلية**’dir; **الفَعائل**’de hemzelenir; çünkü **الياء** ziyadedir; ve **المعايش**’in **ياء**’sı hemzelenmez; çünkü **الياء** asıldır.
Ve **المدينة** özellikle Resûl’ün şehrinin adı(-ona selâm olsun-)dır; ve **المدينة**’ye nisbet, insan için **مَدَنيٌّ**’dir; ve **حمامةٌ مدينيّةٌ**; insan ile güvercin arasında ayrım yapıldı.
Ve her yer ki onun **أُصطُمَّتِها**’sında bir **حِصْنٌ** bina edilir; o, onun **مدينتها**’sıdır; ve ona nisbet **مَدَني**’dir.
Ve denilir: işe âlim olan erkeğe: o, onun **بَجْدَتِها**’sının oğlu ve onun **مدينتها**’sının oğludur. **الأخطل** dedi:
رَبَتْ ورَبَا في كَرْمِها ابنُ مدينةٍ		يظَلُّ على مِسْحاتِه يَتَـرَكَّـل
Ve **ابنُ مدينةٍ** yani onun işiyle âlim olan.
Ve câriyeye denilir: **مَدينةٌ** yani **مَمْلوكة**; ve **الميم** **مفعول**’ün **ميم**’idir. Ve erkek **مَدَنَ** eder; şehir’e geldiği zaman.

**دمن**:
**الدِّمنُ**: **السِّرْقين**’den yapışıp kalan ve yerin yüzü üzerinde bir **كِرْس** olan şeydir; ve aynı şekilde havuz yanında **البَعْر** ile **الطِّين**’den karışan şey. **لبيد** dedi:
راسِخُ الدِّمْنِ على أعضاده		ثَلَمَته كلُّ رِيحٍ وسَـبَـل
Ve yer parçasının adı ve yerin hususiyeti **الدِّمْنةُ**’dir.
Ve **الدِّمْنةُ**: göğüste kinden **اندَمَن** olan şeydir.
Ve falan **الخَمْرَ** ve içmeyi **يُدْمِن** eder; yani onun içmesini **يُديُمُ** eder. Ve **مُدْمِنْ الخمر**: onun içmesinden vazgeçmeyen kimsedir.
Ve **المَدمَنُ**: ateşten **الدِّمنة**’nin yeridir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدِمْنُ: البَعَرُ. قال لبيد:
راسِخُ الدِمْنِ على أَعْضادِهِثَلَمَتْهُ كلُّ ريحٍ وسَـبَـلْ
وفلان دِمْنُ مالٍ، كما يقال إزاء مالٍ. والدمْنَةُ: آثار الناس وما سوَّدوا؛ والجمع الدِمَنُ. تقول منه: دَمَّنَ القومُ الدار، ودَمَّنَ الشاءُ الماءَ. هذا من البعر. قال ذو الرمة:
مُوَلَّعَةً خَنساءَ ليست بنعجةٍيُدَمِّنُ أجوافَ المياهِ وَقيرُها
والماءُ مُتَدَمِّنٌ، إذا سقطعت فيه أبعار الغنم والإبل. والدِمْنَةُ: الحقد، والجمع دِمَنٌ. وقد دَمِنَتْ قلوبهم بالكسر. يقال: دَمِنْتُ على فلانٍ، أي ضَغِنْتُ. ودَمَنْت الأرض مثل دَمَلْتُها بالفتح. وفلان يُدْمِنُ كذا، أي يديمه. ورجلٌ مُدْمِنُ خمرٍ، أي مداومٌ شربها. قال الأصمعي: إذا أَنْسَغَتِ النخلةُ عن عَفَنٍ وسواد قيل: قد أصابها الدَمانُ بالفتح.

##### Türkçe

**الدِمْنُ**: tezek. Lebîd dedi ki:
راسِخُ **الدِمْنِ** على أَعْضادِهِثَلَمَتْهُ كلُّ ريحٍ وسَـبَـلْ

Ve falan, malın **دِمْنُ**’udur; **إزاء** mal denildiği gibi. Ve **الدمْنَةُ**: insanların izleri ve kararttıkları şey; çoğulu **الدِمَنُ**. Ondan şöyle dersin: Kavim evi **دَمَّنَ** etti; ve koyun suyu **دَمَّنَ** etti. Bu, tezektendir. Zü’r-Rumme dedi ki:
مُوَلَّعَةً خَنساءَ ليست بنعجةٍيُدَمِّنُ أجوافَ المياهِ وَقيرُها

Ve su **مُتَدَمِّنٌ**dur; koyun ve develerin dışkıları onun içine düştüğü zaman. Ve **الدِمْنَةُ**: kin; çoğulu **دِمَنٌ**. Ve kalpleri kesre ile **دَمِنَتْ**. Denir ki: Falana karşı **دَمِنْتُ**; yani kin tuttum. Ve yeri fetha ile **دَمَنْت**; tıpkı onu **دَمَلْتُ** ettiğim gibi. Ve falan şunu **يُدْمِنُ**; yani onu sürdürür. Ve bir adam **مُدْمِنُ خمرٍ**dür; yani onu içmeye devam edendir. Asma‘î dedi ki: Hurma ağacı çürüme ve karalıktan sıyrılıp çıktığı zaman denilir ki: Fetha ile ona **الدَمانُ** isabet etmiştir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ن م
دنم ، دمن ، مدن ، ندم ، مند : مستعملة .
دنم : أبو عُبيد عن الفراء : رجل دِنَّمةٌ ودِنَّامَةٌ إذا كان قصيراً ندم .
( ندم ) : وقال ابن الأعرابيّ : النَّدَبُ والنَّدَمُ الأَثر .
وقال أَبو عَمرو يقال : خُذْ ما انْتَدَمَ وانْتَدَب وأَوْهَفَ أَي خُذْ ما تَيَسَّر .
وقال الليث : النَّدَمُ النَّدامةُ تقول : نَدِمَ فهو نادِمٌ سادمٌ وهو نَدْمانُ سَدْمانُ أي نادِمٌ مُهْتَمٌّ ، والجميع نَدامَى سَدامَى ، ونَدِيمٌ سَدِيمٌ ، والنديم شَرِيبُ الرجل الذي ينادمه ، وهو نَدْمانُه أيضاً ، والجميع النَّدَامَى والنُّدَماء ، والتَّنَدُّمُ أَنْ يُتْبِعَ الإنسانُ أمراً نَدَماً . يقال : التَّقَدُّمُ قبْل التَّنَدُّم ، وهذا يروى عن أَكْثَمَ بنِ صَيْفِيَ أنه قال : إن أردتَ المحاجَزَة فَقَبْلَ المناجَزَة والتَّقدُّم قبل التَّنَدُّم .
قال أبو عُبيد : معناه انْجُ بنفسك قبل لقاء من لا قِوَامَ لك به .
قال : وقال الذي قتَل محمد بنَ طلحةَ بن عبيد الله يوم الجمل :
يُذَكِّرُنِي حاميمَ والرَّمحُ شاجِرٌ
فهلاَّ تَلا حامِيمَ قبل التقدُّم
مدن : قال الليث : المدينةُ فَعِيلَة تُهْمَز في الفعائل لأن الياء زائدة ولا تهمز ياء المعايش ، لأن الياء أصلية ، ونحو ذلك قال الفرّاء وغيره .
وقال الليث : المدينةُ اسمُ مدينة الرسول عليه السلام خاصّة ، والنسبة للإنسان مَدَنِيٌّ ، فأَمَّا الطَّير ونحوه فلا يقال إلا مَدِينِيٌّ وحمامةٌ مَدِينيَّةٌ وجارية مَدينيَّة وكلُّ أرضٍ يُبنَى بها حِصْنٌ في أُصْطُمَّتِها فهي مدينة ، والنسبة إليها مَدَني ، ويقال للرجل العالم بالأمر : هو ابن بَجْدَتها ، وابنَ مَدينتِها ، وقال الأخطل :
رَبَتْ وَرَبا في كَرْمِها ابنُ مَدِينةٍ
يَظَلُّ عَلَى مِسْحَاتِهِ يَتَوَكَّلُ
ابن مدينةٍ أي العالم بأمرها ، ويقال لِلأَمَةِ : مَدينةٌ أي مملوكة والميم ميم مفعول ، ومَدَن الرجلُ إذا أتى المدينة .
دمن : قال أبو عُبيد : قال الأصمعي : الدِّمْن ما سَوَّدُوا من آثار البَقَر وغيره قال : والدِّمْن اسم للجنس مثل السِّدر اسم للجنس والدِّمَن جمع دِمْنَة ودَمِن مثل : سِدْرَةٍ وسِدَرٍ .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( إياكم وخَضْرَاءُ الدِّمَنِ ، قيل : وما ذاك ؟ قال : المرأةُ الحسناءُ في مَنْبِتِ السوء ) .
وقال أَبُو عُبيد : أرادَ فساد النسب إذا خِيف أن تكونَ لغيرِ رِشْدَةٍ ، وإنما جعلها خَضْراء الدِّمَن تشبيهاً بالبقلة الناضرة في دِمْنَة البَعَر ، وأصلُ الدِّمْن ما تُدَمِّنُه الإبل والغنم من أبعارها وأبوالها ، فلما نبتَ فيها النباتُ الحسنُ وأصله في دِمْنَةٍ ، يقول : فمنظرها أنيقٌ حسنٌ .
وقال زُفر بن الحارث :
قَدْ يَنْبُتُ المَرْعَى على دِمَنِ الثَّرَى
وتَبْقَى حَزازاتُ النفوسِ كما هِيَا
وقال الليث : الدِّمْنَةُ أيضاً ما انْدَمَن من الحِقد في الصدر وجمعها دِمَنٌ .
أبو عُبيد عن الكسائي : الدِّمْنَةُ الذَّحْلُ وجمعها دِمَنٌ وقد دَمِنْتُ عليه .
وقال الليث : الدِّمْنُ ما تَلَبَّدَ من السِّرْقِين وصار كِرْساً على وجه الأرض وكذلك ما اختلطَ من البَعَر والطِّين عند الحَوْض فَتَلَبَّد وقال لبيد :
راسِخُ الدِّمْنِ على أَعْضَادِه
ثَلَمَته كلُّ ريح وَسَبَل
قلت : وتَجْمعُ الدِّمْنَة دِمَناً قال لبيد :
دِمَنٌ تحرَّمَ بعد عَهْد أَنِيسها
أبو عبيد عن الأصمعيّ : قال : إذا أنْسَغَتْ النخلةُ عن عَفَنٍ وسَوَادٍ قيل : قد أصابها الدَّمانُ . قال : وقال ابن أبي الزِّناد : هو
الأدَمانُ .
وقال شمر : الصحيح إذا انْشَقَّتِ النخلةُ عن عَفَن لا أَنْسَغَتْ .
قال : والإنْسَاغُ أَنْ تُقْطَع الشَّجَرةُ ثم تَنْبُتُ بعد ذلك .
ويقال : دَمَّنَ فلانٌ فِنَاءَ فلان تَدْمِيناً إذا غَشِيَه ولَزِمه .
وقال كعْب بن زهير :
أَرْعَى الأمانةَ لا أَخونُ ولا أُرَى
أَبداً أُدَمِّنُ عَرْصَةَ الإخوانِ
ويقال : فلانٌ يُدْمِنُ الشُّرْبَ والخمرَ إذا لزم شُرْبها ، ومُدْمِنُ الخمر : الذي لا يُقْلِع عن شربها واشتقاقه من دَمْنِ البَعَر .
مند : مَنْدَدُ اسم موضع ذكره تميم بنُ أبي مُقْبِل فقال :
عَفَا الدَّارَ مِن دَهْمَاءَ بعد إِقامةٍ
عَجَاجٌ بِخَلْفَيْ مَنْدَدٍ مُتَناوِحُ
خَلْفَاهَا نَاحِيتَاهَا ، من قولهم : فَأْسٌ لها خَلْفَانِ ، ومَنْددٌ مَوْضِع .

##### Türkçe

د ن م
**دنم** ، **دمن** ، **مدن** ، **ندم** ، **مند**: kullanımdadır.

**دنم**: Ebû ʿUbeyd, Ferrâ’dan: Kısa boylu olup pişman olan kimse için: adam **دِنَّمةٌ** ve **دِنَّامَةٌ** (denir).

( **ندم** ): İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: **النَّدَبُ** ve **النَّدَمُ** izdir.
Ebû ʿAmr dedi ki: “**خُذْ ما انْتَدَمَ وانْتَدَب وأَوْهَفَ**” denir; yani: “kolaylaşanı al.”
Leys dedi ki: **النَّدَمُ** **النَّدامةُ**dır; dersin ki: **نَدِمَ**; o hâlde o **نادِمٌ** **سادمٌ**dur; o **نَدْمانُ** **سَدْمانُ**dur; yani: pişman, kaygılıdır; çoğulu **نَدامَى** **سَدامَى**dır; ve **نَدِيمٌ** **سَدِيمٌ** (denir). **النديم**: adamın kendisiyle içki içtiği, onunla ünsiyet kurduğu kimsenin içki arkadaşıdır; o aynı zamanda onun **نَدْمانُه**’dur da; çoğulu **النَّدَامَى** ve **النُّدَماء**dır. **التَّنَدُّمُ**: insanın bir işi pişmanlıkla takip etmesidir. Denir ki: **التَّقَدُّمُ** **قبْل** **التَّنَدُّم**; bu, Eksem b. Ṣayfî’den rivayet edilir; onun şöyle dediği rivayet olunur: “Eğer **المحاجَزَة**yi istersen, **فَقَبْلَ المناجَزَة**; ve **التَّقدُّم** **قبل** **التَّنَدُّم**.”
Ebû ʿUbeyd dedi ki: manası: kendin için kurtul; gücünün yetmeyeceği kimseyle karşılaşmadan önce.
Dedi ki: Cemel günü Muhammed b. Ṭalḥa b. ʿUbeydillâh’ı öldüren kimse şöyle dedi:
يُذَكِّرُنِي حاميمَ والرَّمحُ شاجِرٌ
فهلاَّ تَلا حامِيمَ قبل التقدُّم

**مدن**: Leys dedi ki: **المدينةُ** **فَعِيلَة**dir; **الفعائل**de hemzelenir; çünkü yâ ziyadedir; **ياء المعايش** hemzelenmez; çünkü yâ asıldır; Ferrâ ve başkaları da bunun benzerini söyledi.
Leys dedi ki: **المدينةُ** özellikle Resûl’ün şehri (aleyhisselâm)ın adıdır; insana nisbet: **مَدَنِيٌّ**dur; fakat kuş ve benzeri için ancak **مَدِينِيٌّ** denir; **حمامةٌ مَدِينيَّةٌ** ve **جارية مَدينيَّة** (denir). Herhangi bir yerde, onun **أُصْطُمَّتِها**sında bir kale inşa edilen her yer **مدينة**dir; ona nisbet **مَدَني**dir. Bir işte âlim olan adama: “o, onun **ابن بَجْدَتها**sıdır ve onun **ابنَ مَدينتِها**sıdır” denir. Aḫṭal dedi ki:
رَبَتْ وَرَبا في كَرْمِها ابنُ مَدِينةٍ
يَظَلُّ عَلَى مِسْحَاتِهِ يَتَوَكَّلُ
**ابن مدينةٍ**: yani onun işi hakkında âlim olan. Câriyeye de: **مَدينةٌ** denir; yani memlûke; mîm, **ميم مفعول**dür. Adam **مَدَن** ettiğinde: şehre geldi (demektir).

**دمن**: Ebû ʿUbeyd dedi ki: Aṣmaʿî dedi ki: **الدِّمْن**: sığırın ve başkasının izlerinden kararttıkları şeydir. Dedi ki: **الدِّمْن** cins ismidir; tıpkı **السِّدر**in cins ismi olması gibi. **الدِّمَن**: **دِمْنَة**nin çoğuludur; ve **دَمِن** (de böyledir); tıpkı: **سِدْرَةٍ** ve **سِدَرٍ** gibi.
Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “**إياكم وخَضْرَاءُ الدِّمَنِ**.” Denildi ki: “Bu nedir?” Dedi ki: “Kötülük biten yerdeki güzel kadın.”
Ebû ʿUbeyd dedi ki: nesebin bozulmasını kastetti; eğer onun **لغيرِ رِشْدَةٍ**den olması korkulursa. Onu **خَضْراء الدِّمَن** kılması, gübre **دِمْنَة**sindeki taze yeşil otla benzetme yoluyledir. **الدِّمْن**in aslı: develerin ve koyunların dışkıları ve idrarlarıyla **تُدَمِّنُه** ettikleri şeydir. Orada güzel bitki bittiğinde—aslının **دِمْنَة**de olmasıyla—der ki: onun görünüşü zarif, güzeldir.
Ẓufer b. el-Ḥâriṯ dedi ki:
قَدْ يَنْبُتُ المَرْعَى على دِمَنِ الثَّرَى
وتَبْقَى حَزازاتُ النفوسِ كما هِيَا
Leys dedi ki: **الدِّمْنَةُ** ayrıca göğüste kinden **انْدَمَن** olan şeydir; çoğulu **دِمَنٌ**dür.
Ebû ʿUbeyd, Kisâî’den: **الدِّمْنَةُ** **الذَّحْلُ**dür; çoğulu **دِمَنٌ**dür; “ona karşı **دَمِنْتُ** ettim” (denir).
Leys dedi ki: **الدِّمْنُ**: **السِّرْقِين**den yapışıp topaklanan ve yer yüzünde bir yığın hâline gelen şeydir; aynı şekilde havuz yanında dışkı ile çamurun karışıp yapışması da böyledir. Lebîd dedi ki:
راسِخُ الدِّمْنِ على أَعْضَادِه
ثَلَمَته كلُّ ريح وَسَبَل
Dedim ki: **الدِّمْنَة**yi **دِمَناً** olarak çoğul yaparsın. Lebîd dedi ki:
دِمَنٌ تحرَّمَ بعد عَهْد أَنِيسها
Ebû ʿUbeyd, Aṣmaʿî’den: dedi ki: Hurma ağacı çürüme ve karalıktan **أنْسَغَتْ** ettiğinde: ona **الدَّمانُ** isabet etti denir. Dedi ki: İbn Ebî’z-Zinâd dedi ki: o, **الأدَمانُ**dur.
Şemmer dedi ki: doğru olan: hurma ağacı çürümeden **انْشَقَّتِ** ettiğinde; **لا أَنْسَغَتْ** değil.
Dedi ki: **والإنْسَاغُ**: ağacın kesilmesi, sonra bunun ardından yeniden bitmesidir.
Denir ki: Falan, falanın avlusunu **دَمَّنَ** etti, **تَدْمِيناً**; ona uğradığında ve ona yapışıp kaldığında.
Kaʿb b. Zuheyr dedi ki:
أَرْعَى الأمانةَ لا أَخونُ ولا أُرَى
أَبداً أُدَمِّنُ عَرْصَةَ الإخوانِ
Denir ki: Falan **يُدْمِنُ الشُّرْبَ والخمرَ**; yani onun içmesini sürdürür. **مُدْمِنُ الخمر**: onu içmekten vazgeçmeyen kimsedir; onun اشتقاقı **دَمْنِ البَعَر**dandır.

**مند**: **مَنْدَدُ** bir yer adıdır; Temîm b. Ebî Muḳbil onu zikretti; şöyle dedi:
عَفَا الدَّارَ مِن دَهْمَاءَ بعد إِقامةٍ
عَجَاجٌ بِخَلْفَيْ مَنْدَدٍ مُتَناوِحُ
**خَلْفَاهَا**: onun iki tarafıdır; onların “iki tarafı olan balta: **فَأْسٌ لها خَلْفَانِ**” sözlerinden. **ومَنْددٌ مَوْضِع**: ve **مَنْددٌ** bir yerdir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والميم وما يثلثهما)
  (دمن)  الدال والميم والنون أصلٌ واحد يدلُّ على ثباتٍ ولزوم. فالدِّمْنُ: ما تَلبَّد من السِّرجين والبَعْر في مَبَاءات النَّعَم؛ وموضع ذلك الدِّمْنةُ، والجمع دِمَن. ويقال دَمَنْتُ الأرض بذلك، مثلُ دَمَلْتُها. والدِّمنة: ما اندفَن من الحِقْد في الصدر*. وذلك تشبيه بما تدمَّن من الأبعار في الدِّمَن. ويقال: دمَّن فلانٌ فِناءَ فُلانٍ، إذا غَشِيَه ولَزِمه. وفلانٌ دِمْنُ مالٍ، مثل قولهم إزاءُ مالٍ. وإنما سُمِّي بذلك لأنّه يلازم المال. ودَمُّونُ: مكانٌ. وكل هذا قياسٌ واحد.
  وأمّا الدّمَانُ، فهو عَفَنٌ يُصِيب النَّخْل، فإن كان صحيحاً فهو مشتقٌّ ممّا ذكرْناه من الدِّمْن؛ لأنّ ذلك يَعْفَنُ لا محالة.
  (دمث)  الدل والميم والثاء أصلٌ واحد يدلُّ على لينٍ وسُهولة. فالدَّمَث: اللِّين؛ يقال دَمِث المكانُ يَدْمَثُ دَمَثاً؛ وهو دَمْثٌ وَدَمِثٌ. ويكون ذا رَمْلٍ، ومن ذلك الحديث: "أنّ رسولَ الله صلى الله عليه وآله وسلم مال إلى دَمَثٍ، وقال: إذا بال أحَدُكُم فليرتَدْ لبَوْله([1])". والدّماثة: سُهولة الخُلُق. ويقال دَمِّثْ لي الحديثَ، أي سهِّلْه ووَطِّئْه.
  (دمج)  الدال والميم والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على الانطواء والسَّتر. يقال أدمَجْت الحَبلَ، إذا أدرَجْتَه وأحكَمْتَ فَتْلَه. وقال الأصمعيّ في قول أوس:
بَكَيْتمْ على الصُّلح الدُِّماجِ ومِنْكُمُ *** بذِي الرِّمْثِ من وادي هُبَالَة مِقْنَبُ([2])  قال: هو من دامَجَه دِمَاجاً، إذا وافَقَه على الصُّلح. يقال تدامَجُوا. ويقال فلان على دَمَجِ فُلانٍ، أي على طريقتِه. وكلّ هذا الذي قاله فليس يَبْعُد عمّا ذكَرْناه من الخَفاء والسَّتْر.
  (دمخ)  الدال والميم والخاء ليس أصلاً. إنما هو دَمْخٌ: جبلٌ، في قول القائل:
كَفَى حَزَناً أنِّي تطالَلْتُ كَيْ أَرَى *** ذُرَى عَلَمَيْ دَمْخ فما يُريَانِ([3])  (دمر)  الدال والميم والراء أصلٌ واحد يدلُّ على الدُّخول في البيت وغيرِه. يقال دَمَرَ الرّجُل بيتَه، إذا دَخَلَه. وفرَقَ ناسٌ بين أن يكون دخولُه بإذْنٍ أو غير إذْن، فقال أبو عُبيد في حديث النبي عليه الصلاة والسلام: "مَن اطَّلَعَ في بيتِ قومٍ بغير إذْنٍ فقد دمر"، أي دخل. قال أبو عبيد: هذا إذا كان بغير إذْن، فإن كان بإذنٍ فليس بدُمُور. وهذا تفسيرٌ شرعيّ، وأمّا قِياس الكلمة فما ذكرناه أوَّلاً. ومنه قول أوس:
فلاقَى عليه من صُبَاحَ مُدَمِّراً *** لناموسه من الصَّفيحِ سَقائفُ([4])قال الشّيبانيُّ والأصمعيُّ: المدمِّر الداخل في القُتْرة. ويقال دَمَر القُنفذُ إذا دخَلَ جُحْره. وقال ناسٌ: المدَمّر الصّائد يدخِّن بأوبار الإبلِ وغيرِها حتّى لا يَجد الصَّيدُ رِيحَه. والذي عندنا أنّ المدمّر هو الدّاخِلُ قُتْرتَه، فإِذا دخَلَها دَخّن. وليس المدمِّر من نعت المُدَخِّن، والقياس لا يقتضيه. وقال الله تعالى([5]): ﴿دَمَّرَ اللهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا﴾ [محمد 10]. والدَّمار: الهلاك. ويقال إن التّدْمُرِيَّ: ضَربٌ من اليَرابيع. فإِن كان صحيحاً فهو القياس، لأنه يدمِّر في جِحَرَتِه.
  (دمس)  الدال والميم والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خَفاء الشّيء. ومن ذلك قولُهم: دَمَّسْتُ الشيء، إِذا أخفَيْتَه. وأتانا بأُمورٍ دُمْس مثل دُبْس، وهي الأمور التي لا يُهْتَدَى لوَجْهها. ويقولون: دَمَس الظّلامُ: اشتدَّ. ومنه الدِّيماس، يقال إنّه السَّرَب. وهو ذلك التماس([6]). وفي حديث عيسى عليه السلام: "كأنّمَا خَرَج مِن دِيماسٍ".
  (دمص)  الدال والميم والصاد ليس عندي أصلاً. وقد ذُكِرَتْ على ذاك فيه كلماتٌ إنْ صحَّتْ فهي تتقارَبُ في القياس. يقولون الدَّوْمَصُ: بَيضة الحديد، فهذا يدلُّ على مَلاسَةٍ في الشّيء. ثم يقولون لمَنْ رَقَّ حاجبُه أدْمَصُ، وهو قريبٌ من ذلك. ويقال إنّ كل عِرْق من حائطٍ دِمْصٌ. وفي كلِّ ذلك نَظَرٌ.
  (دمع)  الدال والميم والعين أصلٌ واحد يدلُّ على ماءٍ أو عَبْرةٍ([7]). فمن ذلك الدَّمْع ماءُ العَين، والقَطرةُ دَمْعةٌ. والفِعْل دَمَعَتِ العينُ دَمْعاً ودَمِعَتْ دَمَعاً* ودَمَعَتْ دُمُوعاً أيضاً. وعينٌ دامعةٌ. وجمعُ الدَّمْع دُموع. قال الخليل: المَدْمَع مجتَمَع الدَّمع في نَوَاحي العَيْن، والجميع المَدامع. ويقال امرأة دَمِعَةٌ: سريعةُ البكاء كثيرةُ الدَّمْع. ويقال شَجَّةٌ دامعةٌ: تسيل دَماً. كذا هو في كتاب الخليل. والأصحُّ مِن هذا أنّ التي تسيلُ دماً هي الدَّامِية، فأمّا الدّامعة، فأمْرُها دون ذلك، لأنّها التي كأنّها يَخْرُج منها ماءٌ أحمرُ رقيق، وذكر اليزيديُّ أنّ الدُّمَاع أَثَرُ الدَّمْع على الخَدّ. وأنشد:
يا مَنْ لِعَينٍ لا تَنِي تَهْماعَا *** قد تَرَك الدّمْعُ بها دِمَاعا([8])  ويقال دُماعاً. والدُّماع مخفَّف ومثقّل: ما يَسِيل من الكَرْم أيَّامَ الرَّبيع.
  (دمغ)  الدال والميم والغين كلمةٌ واحدة لا تتفرّع ولا يقاس عليها. فالدِّماغ معروف. ودَمَغْتُه: ضربْتُه على رأسِه حتّى وصلْتُ إلى الدماغ. وهي الدّامِغة([9]).
  (دمق)  الدال والميم والقاف ليس أصلاً، وإن كانوا قد قالوا دَمَقَ في البيت واندمَقَ، إذا دخَل، وإنَّما القاف فيما يُرَى مبدلةٌ مِن جيم، والأصل دَمَج، وقد مضى ذِكْرُه.
  (دمك)  الدال والميم والكاف يدلُّ على معنيين: أحدهما الشِّدَّة، والآخر السُّرعة؛ وربَّما اجتمع المعنيانِ.
فأمَّا الشِّدّة فالدَّمَكْمَكُ: الشديد. والدّامِكَة: الدّاهية والأمرُ العظيم. والمِدْماك: الخشبة تكون تحت قدمَي السّاقي.
  وأمّا الآخر فيقال إنّهم يقولون دَمَكَتِ الأرنب، إذا أسرعَتْ في عَدْوِها. والدَّموك: البَكَرْة العظيمة. فقد اجتمع فيها المعنيانِ: الشدّة، والسُّرعة. والدَّموك: الرَّحَى. وهي في المعنى والبَكَرة سواءٌ.
  (دمل)  الدال والميم واللام أُصَيلٌ يدلُّ على تجمُّع شيءٍ في لِينٍ وسُهولة. من ذلك اندمَلَ الجُرْح؛ وذاكَ اجتماعُه في بُرْءٍ وصَلاح. ودُمِلت الأرض بالدَّمَال، وهو السِّرجين. ودامَلْتُ الرَّجُل، إذا داجَيْته. وهو ذلك القياسُ؛ لأنّه مقارَبةٌ في سهولةٍ، والدُّمّل عربيٌّ، وهو قياسُ ما ذكرناه من التجمُّع في لِينٍ. ألا ترى أنّ أبا النجم يقول:
  * وامْتَهَدَ الغارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ([10]) *
  والله أعلم.
----------------------------------------------------------------------
([1]) في اللسان: "وإنما فعل لئلا يرتد إليه رشاش البول".
([2]) الدماج ككتاب وغراب. والبيت في ديوان أوس بن حجر ص2. ويوم هبالة من أيامهم. وفي الديوان: "ولم يكن* بذي الرمث من وادي تبالة".
([3]) البيت لطهمان بن عمرو الكلابي، كما في اللسان (دمخ)، وقصيدته في معجم البلدان (دمخ).
([4]) صباح بالضم: اسم لعدة قبائل. عليه، أي على "المنهل" في بيت قبله، وهو:
فأوردها التقريب والشد منهلا *** قطاه معيد كرة الورد عاطفانظر الديوان 16. وفي اللسان: "عليها" تحريف، كما أن "صباح" ضبطت فيه بفتح الصاد خطأ.
([5]) بدلها في الأصل: "ويقال" فقط.
([6]) كذا في الأصل.
([7]) في الأصل: "أو غيره"، وهو كلام لا يصح.
([8]) البيتان في اللسان (دمع). واقتصر في اللسان على ضبط هذه الكلمة بالضم. وضبط متن البيت وتذييله هو من الأصل. ولم ترد الكلمة في القاموس.
([9]) أي الضربة. وفي الأصل: "وهي الدماغ"، صوابه من اللسان.
([10]) البيت في اللسان (مهد، دمل). وسيعيده في (مهد) وكذا في (3: 159).
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **الميم** ve onların üçüncüsü olan şey)

  (**دمن**)  **الدال** ve **الميم** ve **النون** tek bir asıldır; sebat ve lüzuma delâlet eder. Şu hâlde **الدِّمْنُ**: **السِّرجين** ve **البَعْر**’dan, **النَّعَم**’ın yatak yerlerinde yapışıp katılaşmış olan şeydir; bunun yeri **الدِّمْنةُ**’dir; çoğulu **دِمَن**. Ve “Bu şeyle yeri **دَمَنْتُ**” denir; **دَمَلْتُها** gibi. Ve **الدِّمنة**: göğüste **الحِقْد**’dan gömülmüş olan şeydir*. Bu, **الدِّمَن**’de **الأبعار**’dan yapışıp katılaşmış olana benzetmedir. Ve “Falan, falanın avlusunu **دمَّن** etti” denir; onu bastı ve ona yapışıp kaldıysa. Ve falan, malın **دِمْنُ**’udur; onların “malın **إزاءُ**’u” demeleri gibi. Ancak buna, mala yapışıp kaldığı için bu ad verilmiştir. Ve **دَمُّونُ**: bir yerdir. Bütün bunlar tek bir kıyastır.

  Ama **الدّمَانُ**’a gelince, o, hurmaya isabet eden bir çürümedir; eğer sahih ise, zikrettiğimiz **الدِّمْن**’dan türemiştir; çünkü o, kaçınılmaz olarak çürür.

  (**دمث**)  **الدل** ve **الميم** ve **الثاء** tek bir asıldır; yumuşaklık ve kolaylığa delâlet eder. Şu hâlde **الدَّمَث**: yumuşaklıktır; “Yer **دَمِث** oldu, **يَدْمَثُ** **دَمَثاً**” denir; o, **دَمْثٌ** ve **دَمِثٌ**’tir. Ve kumlu olur; bundan da hadis: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم **دَمَثٍ**’e meyletti ve dedi ki: Sizden biri bevlettiğinde, bevli için uzaklaşsın([1]).” Ve **الدّماثة**: huyun kolaylığıdır. Ve “Bana sözü **دَمِّثْ** et” denir; yani onu kolaylaştır ve yumuşat.

  (**دمج**)  **الدال** ve **الميم** ve **الجيم** tek bir asıldır; dürülmeye ve örtmeye delâlet eder. “İpi **أدمَجْتُ**” denir; onu dürüp topladığında ve bükümünü sağlam yaptığında. Ve **الأصمعيّ**, Evs’in şu sözü hakkında dedi:
بَكَيْتمْ على الصُّلح الدُِّماجِ ومِنْكُمُ *** بذِي الرِّمْثِ من وادي هُبَالَة مِقْنَبُ([2])
Dedi ki: Bu, “Onunla sulh üzerinde uyuştu” mânasında **دامَجَه**’den, **دِمَاجاً**’dır. “**تدامَجُوا**” denir. Ve “Falan, falanın **دَمَجِ** üzeredir” denir; yani onun yolu üzeredir. Bütün onun söylediği, bizim zikrettiğimiz gizlilik ve örtmeden uzak değildir.

  (**دمخ**)  **الدال** ve **الميم** ve **الخاء** bir asıl değildir. Ancak o, **دَمْخٌ**’tur: bir dağ; söyleyenin sözünde:
كَفَى حَزَناً أنِّي تطالَلْتُ كَيْ أَرَى *** ذُرَى عَلَمَيْ دَمْخ فما يُريَانِ([3])

  (**دمر**)  **الدال** ve **الميم** ve **الراء** tek bir asıldır; eve ve başkasına girmeye delâlet eder. “Adam evini **دَمَرَ** etti” denir; yani ona girdi. Bir topluluk, girişinin izinle mi izinsiz mi olduğuna göre ayırdı; **أبو عُبيد**, Peygamber عليه الصلاة والسلام’in hadisi hakkında dedi: “Bir kavmin evine izinsiz bakan kimse, muhakkak **دمر** etmiştir”; yani girmiştir. **أبو عبيد** dedi ki: Bu, izinsiz olduğunda böyledir; izinle olursa **دُمُور** değildir. Bu, şer‘î bir tefsirdir; kelimenin kıyası ise, ilkin zikrettiğimizdir. Ondan Evs’in sözü:
فلاقَى عليه من صُبَاحَ مُدَمِّراً *** لناموسه من الصَّفيحِ سَقائفُ([4])
**الشّيبانيُّ** ve **الأصمعيُّ** dedi: **المدمِّر** dumanlılığa giren kimsedir. Ve “Kirpi **دَمَر** etti” denir; yani inine girdi. Bir topluluk dedi ki: **المدَمّر** avcıdır; deve kılları ve başkalarıyla tütsüler ki av, kokusunu bulmasın. Bizim katımızda **المدمّر**, dumanlılığına giren kimsedir; ona girince tütsüledi. **المدمِّر**, **المُدَخِّن**’in sıfatından değildir; kıyas bunu gerektirmez. Allah تعالى dedi ki([5]): ﴿دَمَّرَ اللهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا﴾ [محمد 10]. Ve **الدَّمار**: helâktir. Ve denir ki **التّدْمُرِيَّ**: **اليَرابيع**’den bir türdür. Eğer sahih ise, o kıyastır; çünkü inlerinde **يدمِّر** eder.

  (**دمس**)  **الدال** ve **الميم** ve **السين** tek bir asıldır; şeyin gizliliğine delâlet eder. Bundan onların sözü: “Şeyi **دَمَّسْتُ**” yani onu gizledim. Ve bize **دُمْس** işler getirdi; **دُبْس** gibi; o, yüzüne (vech’ine) yol bulunmayan işlerdir. Ve derler: “Karanlık **دَمَس** etti”; yani şiddetlendi. Ondan **الدِّيماس**; denir ki o **السَّرَب**’dir. Ve o, o **التماس**’tır([6]). İsa عليه السلام hadîsinde: “Sanki bir **دِيماسٍ**’tan çıkmış gibidir.”

  (**دمص**)  **الدال** ve **الميم** ve **الصاد** benim yanımda bir asıl değildir. Bunun üzerine, eğer sahih olurlarsa kıyasta birbirine yaklaşan kelimeler zikredilmiştir. Derler: **الدَّوْمَصُ**: demirin yumurtasıdır; bu, şeyde bir pürüzsüzlüğe delâlet eder. Sonra, kaşı incelen kimseye **أدْمَصُ** derler; o da buna yakındır. Ve denir ki: Duvarın her bir damarı **دِمْصٌ**’tur. Bütün bunlarda bir nazar vardır.

  (**دمع**)  **الدال** ve **الميم** ve **العين** tek bir asıldır; suya yahut gözyaşına delâlet eder([7]). Bundan **الدَّمْع**: gözün suyudur; damla **دَمْعةٌ**’dır. Fiil: göz **دَمَعَتِ** **دَمْعاً** ve **دَمِعَتْ** **دَمَعاً*** ve ayrıca **دَمَعَتْ** **دُمُوعاً**. Ve **عينٌ دامعةٌ**. **الدَّمْع**’ın çoğulu **دُموع**. **الخليل** dedi: **المَدْمَع**, gözün çevrelerinde gözyaşının toplandığı yerdir; hepsi **المَدامع**. Ve “Kadın **دَمِعَةٌ**” denir: ağlaması çabuk, gözyaşı çok. Ve “**شَجَّةٌ دامعةٌ**” denir: kan akıtır. **الخليل**’in kitabında böyledir. Bunun daha sahihi: kan akıtan olan **الدَّامِية**’dir; ama **الدّامعة**’ya gelince, onun işi bunun altındadır; çünkü o, sanki ondan ince kırmızı bir su çıkıyormuş gibi olandır. **اليزيديُّ**, **الدُّمَاع**’ın, yanak üzerindeki **الدَّمْع**’ın izi olduğunu zikretti. Ve şu şiiri okudu:
يا مَنْ لِعَينٍ لا تَنِي تَهْماعَا *** قد تَرَك الدّمْعُ بها دِمَاعا([8])
Ve **دُماعاً** denir. **الدُّماع** hafifletilmiş ve ağırlaştırılmış olarak: bahar günlerinde asmanın akan şeyidir.

  (**دمغ**)  **الدال** ve **الميم** ve **الغين** tek bir kelimedir; dallanmaz ve üzerine kıyas yapılmaz. Şu hâlde **الدِّماغ** bilinir. Ve “Onu **دَمَغْتُ**” (yani) başına vurdum; ta ki beyne ulaştım. O, **الدّامِغة**’dir([9]).

  (**دمق**)  **الدال** ve **الميم** ve **القاف** bir asıl değildir; hâlbuki “Evde **دَمَقَ** etti ve **اندمَقَ** etti” demişlerdir; yani girdi. Ancak **القاف** görüldüğü üzere **جيم**’den değiştirilmiştir; asıl **دَمَج**’dir; onun zikri geçti.

  (**دمك**)  **الدال** ve **الميم** ve **الكاف** iki mânaya delâlet eder: biri şiddet, diğeri sürat; bazen iki mânâ birleşir.

فأمَّا الشِّدّة فـ **الدَّمَكْمَكُ**: şiddetli olandır. Ve **الدّامِكَة**: musibet ve büyük iş. Ve **المِدْماك**: sakinin iki ayağı altında bulunan tahta.

  Ama diğeri: denir ki onlar “Tavşan **دَمَكَتِ**” derler; yani koşusunda hızlandı. Ve **الدَّموك**: büyük makara. Böylece onda iki mânâ birleşmiştir: şiddet ve sürat. Ve **الدَّموك**: değirmendir. O, mânada ve makara ile birdir.

  (**دمل**)  **الدال** ve **الميم** ve **اللام** yumuşaklık ve kolaylık içinde bir şeyin toplanmasına delâlet eden bir asıldır. Bundan: yara **اندمَلَ** etti; bu, iyileşme ve salah içinde toplanmasıdır. Ve yer **دُمِلت** oldu **بالدَّمَال** ile; o da **السِّرجين**’dir. Ve “Adamla **دامَلْتُ**” denir; yani onunla yumuşak davrandım. Bu, o kıyastır; çünkü o, kolaylık içinde bir yakınlaşmadır. Ve **الدُّمّل** Arapçadır; o, zikrettiğimiz yumuşaklık içinde toplanmanın kıyasıdır. Görmez misin ki **أبو النجم** şöyle der:
  * وامْتَهَدَ الغارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ([10]) *

  Ve Allah daha iyi bilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د م ن
وقفوا على دمنة الدار وهي البقعة التي سوّدها أهلها وبالت فيها وبعرت مواشيهم‏.‏
ودمّنوا المكان وهو مدمّنهم وفي دمنتهم دمن كثير وهو السرقين نفسه‏.‏
ودمن الماء‏:‏ وقع فيه الدمن‏.‏
ودمن أرضه‏.‏
وأرض مدمونة‏:‏ مسرقته‏.‏
ومن المجاز‏:‏ في قلبه دمنة وهو الحقد الثابت اللابد وقد دمن قلبه عليه‏.‏
ودمن فناء فلان غشيه ولزمه‏.‏
ولا أدمن بابك‏:‏ لا أغشاه‏.‏
قال كعب بن زهير‏:‏ وفلان مدمن خمر‏:‏ لا يقلع عن شربها وهو يدمن شربها‏.‏
وأدمن الأمر وأدمن عليه‏:‏ واظب‏.‏

##### Türkçe

د م ن
**دِمْنَةُ الدَّارِ** üzerinde durdular; o, ehlinin kararttığı, onda bevlettiği ve hayvanlarının onda pislediği yerdir.

Mekânı **دَمَّنُوا**; o, onların **مُدَمَّنُهُمْ**’udur; ve onların **دِمْنَتِهِمْ**’inde çok **دِمْن** vardır; o, bizzat **السِّرْقِين**’dir.

**دَمَنَ الْمَاءَ**: onda **الدِّمْن** vuku buldu.

**دَمَنَ أَرْضَهُ**.

**أَرْضٌ مَدْمُونَةٌ**: onun **مَسْرَقَتُهَا**.

Mecazdan: onun kalbinde **دِمْنَةٌ** vardır; o, sabit, yok olmayan kindir; ve kalbi ona karşı **دَمَنَ**.

**دَمَنَ فِنَاءَ فُلَانٍ**: ona musallat oldu ve ona yapıştı.

**لَا أَدْمِنُ بَابَكَ**: ona uğramam.

Ka‘b b. Züheyr dedi: ve falan **مُدْمِنُ خَمْرٍ**: onu içmekten vazgeçmez; ve onun içmesini **يُدْمِنُ**.

**أَدْمَنَ الْأَمْرَ** ve **أَدْمَنَ عَلَيْهِ**: devam etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

دِمْنةُ الدار: أَثَرُها. والدِّمْنة: آثارُ الناس وما سَوَّدوا، وقيل: ما سَوَّدوا من آثار البَعَر وغيره، والجمع دِمَن، على بابه، ودِمْنٌ، الأَخيرة كسِدْرة وسِدْر. والدِّمْن: البَعَر. ودَمَّنتِ الماشيةُ المكانَ: بَعَرت فيه وبالت. ودَمَّن الشاءُ الماء، هذا من البَعَر؛ قال ذو الرمة يصف بقرة وحشية:
إذا ما عَلاها راكِبُ الصّيْفِ لم يَزَلْ
يَرَى نَعْجةً في مَرْتَع، فيُثيرُها
مُوَلَّعةً خَنْساءَ ليْستْ بنعْجة،
يُدَمِّن أَجْوافَ المِياه وَقِيرُها.
ودَمّن القومُ الموضعَ: سوّدوه وأَثَّروا فيه بالدِّمْن؛ قال عَبيد بن الأَبرص:
مَنْزِلٌ دَمّنه آباؤُنا الـ
ـمُورثُون المَجْدَ في أُولى اللَّيالي.
والماء مُتَدَمِّن إذا سقَطَت فيه أَبعار الغَنَم والإِبل. والدِّمْن: ما تَلَبَّد من السِّرقِينِ وصار كِرْساً على وجه الأَرض. والدِّمْنة: الموضع الذي يَلْتبدُ فيه السِّرقِين، وكذلك ما اختلط من البعر والطين عند الحوض فتَلَبَّد. الصحاح: الدِّمْن البَعر؛ قال لبيد:
راسِخُ الدِّمْن على أَعضادِه،
ثَلَمَتْه كُلُّ رِيحٍ وسَبَلْ.
ودمَنْتُ الأَرضُ: مثل دَمَلْتها، وقيل: الدِّمْن اسم للجنس مثل السِّدْر اسم للجنس. والدِّمَن: جمع دِمْنة، ودِمْنٌ
(* قوله «ودمن» بالرفع عطف
على والدمن). ويقال: فلانِ دِمْنُ مالٍ كما يقال إزاءُ مالٍ. والدِّمْنة: الموضع القريب من الدار. وفي الحديث: أَنه، صلى الله عليه وسلم، قال: إيّاكم وخَضْراءَ الدِّمَن، قيل: وما ذاك؟ قال: المرأَة الحسناء في المَنْبت السُّوء؛ شبه المرأَة بما ينبت في الدِّمَن من الكلأِ يُرى له غَضارة وهو وَبيء المرْعى مُنْتِن الأَصل؛ قال زُفَر بن الحرث:
وقد يَنْبُت المَرْعى على دِمَن الثَّرَى،
وتَبْقى حَزازاتُ النُّفوسِ كما هيَا والدِّمْنة: الحقد المُدَمِّن للصدر، والجمع دِمن، وقيل: لا يكون الحقد دِمْنة حتى يأْتي عليه الدهر وقد دَمِن عليه. وقد دَمِنَت قلوبُهم، بالكسر، ودَمِنْت على فلان أَي ضَغِنْت؛ وقال أَبو عبيد في تفسير الحديث: أَراد فسادَ النَّسَب إذا خيف أَن تكون لغير رِشْدة، وإنما جعلها خضراء الدِّمَن تشبيهاً بالبقلة الناضرة في دمنة البعر، وأَصل الدِّمْن ما تُدَمِّنه الإِبل والغنم من أَبعارها وأَبوالها أَي تُلَبِّده في مرابضها، فربما نبت فيها النباتُ الحسن النَّضِير، وأَصله من دِمْنة، يقول: فَمَنظَرُها أَنيق حسن؛ ومنه الحديث: فيَنْبُتون نباتَ الدِّمْن في السيل؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاء في رواية، بكسر الدال وسكون الميم، يريد البعر لسرعة ما ينبت فيه؛ ومنه الحديث: فأَتينا على جُدْجُد مُتَدَمِّن أَي بئر حولها الدِّمْنة. وفي حديث النخعيّ: كان لا يرى بأْساً بالصلاة في دِمْنة الغنم. والدِّمنة: بقية الماء في الحوض، وجمعها دِمْن؛ قال علقمة بن عَبْدَة:
تُرادى على دِمْن الحِياضِ، فإِن تَعَفْ
فإِنّ المُنَدَّى رِحْلَةٌ فَرُكوبُ.
والدَّمْن والدَّمان: عَفَن النخلة وسوادُها، وقيل: هو أَن يُنسِغَ النخل عن عَفَن وسواد. الأَصمعي: إذا أَنْسَغَت النخلة عن عفن وسواد قيل قد أَصابه الدَّمَان، بالفتح. وقال ابن أَبي الزِّناد: هو الأَدَمانُ. وقال شمر: الصحيح إذا انْشَقَّت النخلةُ عن عفن لا أَنْسَغَت، قال: والإِنْساغ أَن تُقْطَع الشجرةُ ثم تَنْبت بعد ذلك. وفي الحديث: كانوا يَتَبايَعُون الثِّمَار قبل أَن يَبْدُو صَلاحُها، فإِذا جاء التقاضي قالوا أَصاب الثمرَ الدَّمانُ؛ هو بالفتح وتخفيف الميم فساد الثمر وعفَنُه قبل إدراكه حتى يسودّ، من الدِّمْن وهو السرقين. ويقال: إذا أَطلعت النخلة عن عَفَن وسواد قيل أَصابها الدَّمانُ، ويقال: الدَّمال أَيضاً، باللام وفتح الدال بمعناه؛ ابن الأَثير: كذا قيده الجوهري وغيره بالفتح، قال: والذي جاء في غريب الخطّابي بالضم، قال: وكأَنه أَشبه لأَن ما كان من الأَدواء والعاهات فهو بالضم كالسُّعال والنُّحاز والزُّكام. وقد جاء في هذا الحديث: القُشام والمُراض، وهما من آفات الثمرة، ولا خلاف في ضمِّهما، وقيل: هما لغتان، قال الخطابي: ويروى الدَّمار، بالراء، قال: ولا معنى له. والدَّمان: الرَّماد. والدَّمان: السّرْجين. والدَّمان: الذي يُسَرقِنُ الأَرضَ أَي يَدْبِلها ويَزْبِلُها. وأَدْمَن الشرابَ وغيرَه: لم يُقْلِعْ عنه؛ وقوله أَنشده ثعلب:
فَقُلنا: أَمِن قبَرْ خَرَجْتَ سَكَنْتَه؟
لكَ الوَيْلُ أَم أَدْمَنْتَ جُحْرَ الثَّعالب؟
معناه: لزمتَه وأَدْمَنْت سُكناه، وكأَنه أَراد أَدْمنْت سُكنى جُحْر الثعالب لأَن الإِدْمان لا يقع إلا على الأَعراض. ويقال: فلان يُدْمِنُ الشُّرب والخمر إذا لزِم شربها. يقال: فلان يُدْمِنُ كذا أَي يُديمه. ومُدْمِن الخمر الذي لا يُقْلع عن شربها. يقال: فلان مُدْمن خمر أَي مُداومُ شربِها. قال الأَزهري: واشتقاقه من دَمْنِ البعر. وفي الحديث: مُدْمِن الخمر كعابد الوثَن؛ هو الذي يُعاقِر شربها ويلازمه ولا ينفك عنه، وهذا تغليظ في أَمرها وتحريمِهِ. ويقال: دَمَّن فلان فِناءَ فلان تَدْمِيناً إذا غشيه ولزمه؛ قال كعب بن زهير:
أَرْعى الأَمانةَ لا أَخُونُ ولا أُرى،
أَبداً، أُدَمِّن عَرْصَة الإِخْوانِ
(* قوله «عرصة الإخوان» كذا بالأصل
والتهذيب، والذي في التكملة: عرصة الخوَّان. ودَمَّن الرجلَ: رخَّص له؛ عن كراع. والمُدَمَّن: أَرض. ودَمُّون؛ بالتشديد: موضع، وقيل: أَرض؛ حكاه ابن دريد؛ وأَنشد لامرئ القيس:
تَطاولَ الليلُ علينا دَمُّون،
دَمُّون إنَّا مَعشَرٌ يمانُونْ،
وإِنَّنا لأَهْلِنا مُحِبُّونْ.
وعبد الله بن الدُّمَيْنة: من شعرائهم.

##### Türkçe

**دِمْنةُ الدار**: onun izi. Ve **الدِّمْنة**: insanların izleri ve kararttıkları şeylerdir; ve denildi ki: tezek ve başkasının izlerinden kararttıkları şeydir; çoğulu **دِمَن**’dir, kendi babı üzeredir; ve **دِمْنٌ**; sonuncusu **سِدْرة** ve **سِدْر** gibidir. Ve **الدِّمْن**: tezek. Ve **دَمَّنتِ الماشيةُ المكانَ**: onda tezekledi ve bevletti. Ve **دَمَّن الشاءُ الماء**: bu, tezekten (dolayıdır); **ذو الرمة** bir yaban ineğini vasfederek dedi:

إذا ما عَلاها راكِبُ الصّيْفِ لم يَزَلْ
يَرَى نَعْجةً في مَرْتَع، فيُثيرُها
مُوَلَّعةً خَنْساءَ ليْستْ بنعْجة،
يُدَمِّن أَجْوافَ المِياه وَقِيرُها.

Ve **دَمّن القومُ الموضعَ**: onu kararttılar ve **الدِّمْن** ile onda iz bıraktılar; **عَبيد بن الأَبرص** dedi:

مَنْزِلٌ دَمّنه آباؤُنا الـ
ـمُورثُون المَجْدَ في أُولى اللَّيالي.

Ve su, içine koyun ve deve tezekleri düştüğü zaman **مُتَدَمِّن**’dir. Ve **الدِّمْن**: **السِّرقِين**’den yapışıp topaklanan ve yer yüzünde bir yığın hâline gelen şeydir. Ve **الدِّمْنة**: **السِّرقِين**’in içinde topaklandığı yer; yine havuz yanında tezek ile çamurun karışıp topaklandığı şey de böyledir. **الصحاح**: **الدِّمْن** tezektir; **لبيد** dedi:

راسِخُ الدِّمْن على أَعضادِه،
ثَلَمَتْه كُلُّ رِيحٍ وسَبَلْ.

Ve **دمَنْتُ الأَرضُ**: **دَمَلْتها** gibidir; ve denildi ki: **الدِّمْن** cins ismidir, **السِّدْر**’ün cins ismi olması gibi. Ve **الدِّمَن**: **دِمْنة**’nin çoğuludur; ve **دِمْنٌ**.
(* “**ودمن**” sözü merfûdur; **والدمن** üzerine atıftır.) Ve denilir: “Falanca, malın **دِمْنُ**’üdür”; “malın **إزاءُ**’u” denildiği gibi. Ve **الدِّمْنة**: evin yakınındaki yer. Hadiste: onun, sallallahu aleyhi ve sellem, şöyle dediği (rivayet edilmiştir): “**خَضْراءَ الدِّمَن**’den sakının.” Denildi ki: “Bu nedir?” Dedi ki: “Kötü bitiş yerinde (yetişmiş) güzel kadın”; kadını, **الدِّمَن** içinde biten ottan bir şeye benzetti: ona tazelik görülür, hâlbuki o, otlağı hastalıklı, kökü pis kokuludur; **زُفَر بن الحرث** dedi:

وقد يَنْبُت المَرْعى على دِمَن الثَّرَى،
وتَبْقى حَزازاتُ النُّفوسِ كما هيَا

Ve **الدِّمْنة**: göğüs için yerleşik kin; çoğulu **دِمن**’dir. Ve denildi ki: kin, ancak üzerine zaman gelip de onun üzerinde **دَمِن** olunca **دِمْنة** olur. Ve onların kalpleri **دَمِنَت** oldu, kesre ile; ve “Falancaya karşı **دَمِنْت**” yani kin tuttum. Ve **أَبو عبيد** hadisin tefsirinde dedi: nesebin bozulmasını kastetti; eğer (kadının) meşru olmayan bir yoldan olmasından korkulursa. Onu “**خَضْراءَ الدِّمَن**” kılması, tezek **دِمْنة**’sindeki taze yeşil otla benzetmedir. **الدِّمْن**’in aslı, develerin ve koyunların tezekleri ve bevilleriyle **تُدَمِّنه** (yani) yataklıklarında onu topaklaştırdıkları şeydir; bazen onda güzel, taze bitki biter; aslı **دِمْنة**’dendir; “onun görünüşü hoş, güzel” der. Ve ondan hadistir: “Selde **نباتَ الدِّمْن** gibi biterler.” **ابن الأَثير** dedi: rivayette böyle geldi; **الدال**’ın kesresi ve **الميم**’in sükûnu ile; tezeği kasteder, onda bitenin çabukluğu sebebiyle. Ve ondan hadistir: “Derken **جُدْجُد مُتَدَمِّن**’e geldik”; yani çevresinde **الدِّمْنة** bulunan kuyu. Ve **النخعيّ** hadîsinde: koyun **دِمْنة**’sinde namaz kılmada bir sakınca görmezdi. Ve **الدِّمنة**: havuzdaki suyun kalıntısıdır; çoğulu **دِمْن**’dir; **علقمة بن عَبْدَة** dedi:

تُرادى على دِمْن الحِياضِ، فإِن تَعَفْ
فإِنّ المُنَدَّى رِحْلَةٌ فَرُكوبُ.

Ve **الدَّمْن** ve **الدَّمان**: hurma ağacının çürümesi ve kararmasıdır; ve denildi ki: hurma ağacının çürüme ve kararmadan **يُنسِغَ** etmesidir. **الأَصمعي**: hurma ağacı çürüme ve kararmadan **أَنْسَغَت** ettiği zaman “ona **الدَّمَان** isabet etti” denilir; fetih ile. Ve **ابن أَبي الزِّناد** dedi: o, **الأَدَمان**’dır. Ve **شمر** dedi: doğru olan, hurma ağacının **أَنْسَغَت** etmesi değil, çürümeden **انْشَقَّت** etmesidir. Dedi ki: **الإِنْساغ** ağacın kesilmesi, sonra bundan sonra yeniden bitmesidir. Hadiste: meyveleri, olgunluğu belirmeden önce alıp satarlardı; tahsil vakti gelince “meyveye **الدَّمان** isabet etti” derlerdi; o, fetih ile ve **الميم**’in tahfîfiyle, meyvenin bozulması ve olgunlaşmadan önce çürümesidir; ta ki kararsın; **الدِّمْن**’dendir, o da **السِّرقين**’dir. Ve denilir: hurma ağacı çürüme ve kararmadan **أَطلعت** ettiği zaman “ona **الدَّمان** isabet etti” denilir; ve denilir: **الدَّمال** da (vardır); **اللام** ile ve **الدال**’ın fethiyle, aynı manada. **ابن الأَثير**: **الجوهري** ve başkaları onu fetih ile böyle kaydetti, dedi. Dedi ki: **غريب الخطّابي**’de gelen ise damme iledir. Dedi ki: sanki bu daha uygundur; çünkü hastalıklar ve âfetlerden olan şeyler damme iledir; **السُّعال** ve **النُّحاز** ve **الزُّكام** gibi. Bu hadiste **القُشام** ve **المُراض** da gelmiştir; ikisi de meyvenin âfetlerindendir; ikisinin dammesi üzerinde ihtilaf yoktur. Ve denildi ki: ikisi iki lehçedir. **الخطابي** dedi: **الدَّمار** diye de rivayet edilir; **الراء** ile. Dedi ki: onun manası yoktur. Ve **الدَّمان**: kül. Ve **الدَّمان**: **السّرْجين**. Ve **الدَّمان**: toprağı **يُسَرقِنُ** eden, yani onu gübreleyen ve ona gübre atan kimsedir. Ve **أَدْمَن الشرابَ** ve başkasını: ondan vazgeçmedi. **ثعلب**’in okuduğu sözü:

فَقُلنا: أَمِن قبَرْ خَرَجْتَ سَكَنْتَه؟
لكَ الوَيْلُ أَم أَدْمَنْتَ جُحْرَ الثَّعالب؟

Manası: ona yapıştın ve onun ikametini **أَدْمَنْت** ettin; sanki “tilkilerin deliğinde oturmayı **أَدْمنْت** ettin” demek istedi; çünkü **الإِدْمان** ancak arazlara vâki olur. Ve denilir: falanca, içmeyi ve şarabı, onu içmeye devam ederse **يُدْمِنُ** eder. Denilir: falanca şunu **يُدْمِنُ** eder; yani onu sürdürür. Ve **مُدْمِن الخمر**: onu içmekten vazgeçmeyen kimsedir. Denilir: falanca **مُدْمن خمر**’dir; yani onun içişine devam edendir. **الأَزهري** dedi: onun اشتقاقı, tezeğin **دَمْن**’indendir. Hadiste: “**مُدْمِن الخمر** putperest gibi(dir)”; o, onu içmeyi sürdürüp ona devam eden ve ondan ayrılmayan kimsedir; bu, onun işi ve haramlığı hususunda ağırlaştırmadır. Ve denilir: falanca, falancanın avlusunu **تَدْمِيناً** **دَمَّن** etti; eğer ona uğradı ve ona yapıştıysa; **كعب بن زهير** dedi:

أَرْعى الأَمانةَ لا أَخُونُ ولا أُرى،
أَبداً، أُدَمِّن عَرْصَة الإِخْوانِ

(* “**عرصة الإخوان**” sözü asılda ve **التهذيب**’de böyledir; **التكملة**’de olan ise: **عرصة الخوَّان**. Ve **دَمَّن الرجلَ**: ona ruhsat verdi; **كراع**’dan. Ve **المُدَمَّن**: bir arazi. Ve **دَمُّون**; şeddeli olarak: bir yer; ve denildi ki: bir arazi; **ابن دريد** onu nakletti; ve **امرئ القيس**’ten şu beyit okundu:

تَطاولَ الليلُ علينا دَمُّون،
دَمُّون إنَّا مَعشَرٌ يمانُونْ،
وإِنَّنا لأَهْلِنا مُحِبُّونْ.

Ve **عبد الله بن الدُّمَيْنة**: onların şairlerindendir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د م ن * * الدِّمْنَةُ * آثار الناس وما سودوا وجمعها دمن وقد * دَمَّنَ * القوم الدار * تَدْمينا * وفلان * يُدْمِنُ * كذا أي يديمه ورجل * مُدْمِنُ * خمر أي مداوم شربها

##### Türkçe

* د م ن * * **الدِّمْنَةُ** * insanların izleri ve kararttıkları şeylerdir; çoğulu **دمن**’dir. Ve kavim evi **دَمَّنَ**; **تَدْمينا** (olarak). Ve falan **يُدْمِنُ** şöyle-böyle; yani onu sürdürür. Ve **مُدْمِنُ** şarap olan bir adam; yani onu içmeyi devamlı yapan.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( الدِّمْنُ ، بالكسْرِ : السِّرْقِينُ المُتَلَبِّدُ ) الذي صارَ كرْساً على وجْهِ الأرْضِ .
( و ) في الصِّحاحِ : الدِّمْنُ : ( البَعَرُ ) ( وأَنْشَدَ للبيدٍ :
راسِخُ الدِّمْن على أَعْضادِهِثَلَمَتْهُ كُلُّ رِيحٍ وسَبَلْومنه الحدِيثُ : ( فيَنْبُتون نباتَ الدِّمْن ) ، هكذا رُوِي بالكسْرِ فسكونِ الميمِ .
قالَ ابنُ الأَثيرِ : يُرِيدُ البَعَرَ لسُرْعَةِ ما ينْبتُ فيه .
( ودَمَّنَتِ الماشِيَةُ المكانَ تَدْمِيناً ) : بَعَرتْ فيه وبالَتْ ، ( فهو مُتَدَمِّنٌ ) ؛

ودَمَّنَ الشاءُ الماءَ كذلِكَ ، قالَ ذو الرُّمَّةِ يصِفُ بَقَرَةً وَحْشيَّة :
مُوَلَّعةً خَنْساءَ ليْستْ بنَعْجة يُدَمِّن أَجْوافَ المِياهِ وَقِيرُهاويقالُ : الماءُ مُتَدَمِّن إذا سَقَطَتْ فيه أَبْعارُ الإِبِلِ والغَنَمِ .
( و ) الدِّمْنَةُ ، ( بهاءٍ : آثارُ الدَّارِ والنَّاسِ .
( و ) أَيْضاً : ( ما سَوَّدوا ) وأَثَّروا فيه بالدِّمْن ؛ قالَ عبيدُ بنُ الأَبْرَصِ :
مَنْزِلٌ دَمَّنَهُ آباؤُناالمُورثُونَ المَجْدَ في أُولى اللَّياليويقالُ : وَقعُوا على دِمْنةِ الدَّارِ : وهي البقْعَةُ التي سَوَّدَها أَهْلُها وبالَتْ فيه وبَعَرتْ ماشِيَتُهُم .
( و ) مِن المجازِ : الدِّمْنَةُ : ( الحِقْدُ القَديمُ ) الثابِتُ المُدَمِّنُ للصَّدْرِ .
وقيلَ : لا يكونُ الحِقْدُ دِمْنةً حتى يأْتيَ عليه الدَّهْرُ ، ولذا وَصَفُوه بالقَديمِ .
( وقد دَمِنَ ) عليه ، ( كفَرِحَ ) ؛ ودَمِنَتْ قُلوبُهم : أَي ضَغَنَتْ .
( و ) الدِّمْنَةُ : ( المَوْضِعُ القَرِيبُ مِنَ الَّدارِ جَمْعُ الكُلِّ دِمَنٌ ) على بابِه ، ( ودِمْنٌ بالكَسْرِ ) الأَخيرَةُ كسِدْرَةٍ وسِدْرٍ .
وقيلَ : الدِّمْنُ اسمُ الجِنْسِ مثْلُ السِّدْر اسمُ الجِنْسِ .
وفي الحدِيثِ : ( إيَّاكُم وخَضْراءَ الدِّمَن ) ، قيلَ : وما ذاك ؟ قالَ : ( المرْأَةُ الحَسْناء في مَنْبَتِ السُّوءِ ) ؛ شبَّه المرْأَةَ بما يَنْبتُ في الدِّمَنِ مِنَ الكَلَأِ يُرى له غَضَارَةٌ وهو وَبِيءُ المَرْعَى مُنْتِنُ الأصْلِ ؛ قالَ زُفَرُ بنُ الحارِثِ :
وقد يَنْبُتُ المَرْعى على دِمَن الثَّرَى وتَبْقى حَزازاتُ النُّفُوسِ كما هِيَا

( و ) الدَّمانُ ، ( كسَحابٍ : الرَّمادُ .
( و ) أَيْضاً : ( السِّرْقِينُ ) التي يزبل بها الأرْض .
( و ) أَيْضاً : ( عَفَنُ النَّخْلَةِ وسَوادُها ) .
قالَ الأصْمعيُّ : إذا أَنْسَغَتِ النَّخْلَةُ عن عَفَنٍ وسَوادٍ قيلَ : قد أَصابه الدَّمَان ، بالفتحِ ؛ هذا نَصُّ الجَوْهرِيِّ .
وفي التَّهْذيبِ : قالَ شَمِرٌ : الصَّحيحُ انْشَقَّتْ لا أَنْسَغَتْ ؛ وقد ذُكِرَ في مَوْضِعِه .
وقالَ ابنُ الأَثيرِ : الدَّمانُ فسادُ الثَّمرِ وعفَنُه قبْلَ إِدْراكِهِ حتى يَسْودَّ ؛ ويقالُ أَيْضاً الدَّمالُ باللامِ ؛ قالَ : وهكذا قيَّدَه الجَوْهرِيُّ وغيرُهُ الدَّمَانُ بالفتْحِ .
والذي جاء في غريبِ الخطابيّ الدُّمَان بالضمِّ ؛ قالَ : وكأَنَّه أَشْبَه لأَنَّ ما كانَ مِنَ الأَدواءِ والعَاهَاتِ فهو بالضمِّ ؛ وقيلَ : هُما لُغتان . قالَ الخطابيُّ : ويُرْوَى الدَّمَار بالرَّاءِ ولا معْنَى له ؛ ( كالدَّمنِ ) ، بالفتْحِ ، ( والأدْمانِ ، محرَّكةً عن ابنِ القَطَّاعِ ) ؛ وهو قوْلُ ابنِ أَبي الزِّنادِ .
( و ) الدَّمَانُ ، كسَحابٍ : ( مَنْ يُسَرْقِنُ الأرضَ ) ، أَي يَزْبِلُها ؛ هكذا مُقْتَضَى سِياقِه ، والصَّحيحُ أنَّه كشَدَّادٍ .
( وأَدْمَنَ الشَّيءَ : أَدَامَهُ ) ولَزمَهُ ، ولم يَنْفَكّ عنه .
وفي الحدِيثِ : ( مُدْمِنُ الخمْرِ كعابِدِ الوثَنِ ) ، هو الذي يُعاقِرُ شُرْبها ويُلازِمُها ولا يُقْلِعُ عنها ؛ وأَنْشَدَ ثَعْلَب :
فَقُلْنا : أَمِن قَبْرٍ خَرَجْتَ سَكَنْتَهلكَ الوَيْلُ أَمْ أَدْمَنْتَ جُحْرَ الثَّعالبِ ؟ معْناهُ : لَزِمْتَه وأَدْمَنْتَ سُكْناهُ ، كأَنَّه أَرادَ أَدْمَنْتَ سُكْنى جُحْر الثَّعالِبِ .
( ودَمَنَ الأَرضَ ) : مثْلُ ( دَمَلَها ) ، وذلكَ إذا زَبَلَها بالسِّرْقِين .
( و ) يقالُ : ( هو دِمْنُ مالٍ ودِمْنَتَهُ ،

بكسْرِهما ) ، كما يقالُ : هو إزاءُ مالٍ ، أَي ( سائِسُه ) مُلازِمُه لا ينْفكُّ عنه .
( والدُّمَّيْنَى ، كسُمَّيْهَى : دَأْماءُ اليَرْبوعِ ) لإِدامَةِ إِقامَتِه فيه .
( و ) المُدَمَّنُ ، ( كمُعَظَّمٍ : ع ) .
وفي المُحْكَم : أَرْضٌ .
( و ) الدَّمُّونُ ، ( كتَنُّورٍ : القَبيحُ .
( و ) دَمُّونٌ : ( ع ) أَو أَرْضٌ ؛ حَكَاهُ ابنُ دُرَيْدٍ ؛ وأَنْشَدَ لامْرىءِ القَيْسِ :
تَطاولَ الليلُ علينا دَمُّونْإنَّا مَعْشَرٌ يَمانُونْو وإِنَّنا لأَهْلِنا مُحِبُّونْ ( وعبدُ الّلهِ بنُ الدُّمَيْنَةَ ، كجُهَيْنَةَ : شاعِرٌ .
( ودَمَّنَه تَدْمِيناً : رَخَّصَ له ) ؛ عن كُراعٍ .
( و ) مِن المجازِ : دَمَّنَ ( بابَهُ ) تَدْمِيناً : إذا غَشِيَهُ و ( لَزِمَه ) ؛ قالَ كعبُ بنُ زُهَيْرٍ ، رَضِيَ الّلهُ تعالى عنه :
أَرْعى الأَمانَةَ لا أَخُونُ ولا أُرَى أَبداً أُدَمِّنُ عَرْصَةَ الإِخْوانِ ( ودامانُ : ة ، كثيرَةُ التُّفَّاحِ بالعِراقِ .
( وفي أَنْسابِ السّمعانيُّ : بالجَزيرَةِ ، منها أَبو أَحمدَ فهْرُ بنُ بشيرٍ الرقّيّ الدَّامانيُّ عن جَعْفرِ بنِ برقانَ ، وعنه أَهْلُ الجزيرَةِ ، ماتَ بعْدَ المائتَيْنِ .
( ودَمامِينُ : ة بالصَّعيدِ ) الأَعْلَى ، منها الضياءُ إبراهيمُ بنُ مكيِّ بنِ عُمَر بنِ نوحِ بنِ عبْدِ الواحِدِ الدَّمامِينيُّ المَخْزوميُّ الكاتِبُ ، سَمِعَ عن أَبي الحُسَيْن نَصْرِ بنِ الحُسَيْنِ الجلال ، وحدَّثَ بالقاهِرَة سَمِعَ منه الشَّريفُ عزُّ الدِّيْن أَحمدُ بنُ محمدٍ وغيرُهُ ،

تُوفي رَحِمَه الّلهُ تعالى ببَلْبِيس سَنَة 663 .
وقد ذُكِرَت في ( د م م ) ، وذَكَرْنا هناك البَدْرِ الدَّمامِينيُّ النّحويُّ فليُنْقل هنا .
( وكِتابُ كَلِيلَةَ ودِمْنَةَ ، بالكسْرِ : وضْعُ الهِنْدِ ) ، أَي وضْعُ حُكَمائِهم لملُوكِهم ، مُشْتَمِلٌ على قَصَصٍ وحَكَاياتٍ ونَوادِرَ وضَرْبَ أَمْثالٍ لا يَسْتَغْني عنها المُلُوك والوزَراءُ والأُمراءُ والحكَّامُ ، ترْجَمَهُ عبْدُ الّلهِ بنُ المُقَفَّعِ إلى العَربيَّةِ ، ثم تَرْجَمَهُ أَبو المَعالِي نَصْرُ الّلهِ بنُ محمدِ بنِ عبْدِ الحميدِ لأَحدِ مُلُوك غزْنةَ بالفارِسِيَّة نظماً وقد رأَيْتُ النّسْخَتَيْن .
( والأدْمانُ : شجرَةٌ مِن الجَنْبَةِ ) ، هو بالفتْحِ .
( و ) أَيْضاً : ( عاهَةٌ مِن عاهاتِ النَّخْلِ ) ، وهذا بالتَّحْريكِ كما ضَبَطَه هو عن ابنِ القَطّاعِ ومَرَّ قَرِيباً .
( ودَوْمِيْنُ ، وقد تُفْتَحُ ، مِيمُه : ة قُرْبَ حِمْصَ ) ، ومحلُّ ذِكْرِها في ( دوم ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
الدِّمْنَةُ ، بالكسْرِ : الزّبْلَةُ ؛ والمَوْضِعُ الذي يلبَدُ فيه السِّرْقِينُ ؛ وكذلِكَ ما اخْتَلَطَ مِنَ البَعَرِ والطِّيْنِ عنْدَ الحَوْضِ . وأَيْضاً بقيَّةُ الماءِ في الحَوْضِ ؛ والجمْعُ دِمْنٌ ، قالَ علْقمَةُ بنُ عَبْدَةَ :
تُرادى على دِمْن الحِياضِ فإن تَعَفْفإنَّ المُنَدَّى رِحْلةٌ فَرُكوبُوالدُّمَانُ ، بالضمِّ ، لُغَةٌ في الدَّمَانِ ، بالفتْحِ ، وقد تقدَّمَ ؛ ونقلَ في التَّوْشيحِ التَّثْلِيثَ .
ودَمُّونُ بنُ الصَّدفِ ، كتَنُّورٍ ، وبه نُسِبَ المَوْضِعُ .
ودِمْنَةُ الذَّهَبِ ، بالكسْرِ : قرْيَةٌ باليمنِ .

ومحلَّةُ دَمَنَةَ ، محرَّكةً : قرْيَةٌ بمِصْرَ مِن أعْمالِ الدقهلية .
وهذا مُدَمِّنهم .
وأَرْضٌ مدمونةٌ : مُسَرْقَنَةٌ .
ودَامانُ : ناحِيَةٌ شامِيَّةٌ ، عن نَصْرِ ، رَحِمَه اللهاُ تعالى .

##### Türkçe

: (**الدِّمْنُ**), kesre ile: (**السِّرْقِينُ المُتَلَبِّدُ**) ki yer yüzünün üzerinde bir **كَرْس** hâline gelmiştir.
(ve) **الصِّحاح**’ta: **الدِّمْنُ**: (**البَعَرُ**). (Ve Lebîd’e ait olarak inşâd etti:)
راسِخُ الدِّمْن على أَعْضادِهِثَلَمَتْهُ كُلُّ رِيحٍ وسَـبَلْ
Ve ondan hadis: (**فيَنْبُتون نباتَ الدِّمْن**), böylece kesre ile, sonra mîm’in sükûnu ile rivayet edilmiştir.
İbnü’l-Esîr dedi: İçinde çabucak bittiği için **البَعَرُ**’ı kasteder.
(**ودَمَّنَتِ الماشِيَةُ المكانَ تَدْمِيناً**): orada pisledi ve bevletti; (o hâlde o, **مُتَدَمِّنٌ**’dir);

Ve koyunlar suyu da böylece **دَمَّنَ** etti; Zü’r-Rumme vahşî bir ineği vasfederek dedi:
مُوَلَّعةً خَنْساءَ ليْستْ بنَعْجة يُدَمِّن أَجْوافَ المِياهِ وَقِيرُها
Ve denilir: su, içine deve ve koyunların pislikleri düştüğünde **مُتَدَمِّن**’dir.
(ve) **الدِّمْنَةُ**, (tâ ile): evin ve insanların izleri.
(ve) ayrıca: (**ما سَوَّدوا**) ve **الدِّمْن** ile onda iz bıraktıkları şey; Ubeyd b. el-Ebras dedi:
مَنْزِلٌ دَمَّنَهُ آباؤُناالمُورثُونَ المَجْدَ في أُولى اللَّيالِ
Ve denilir: evin **دِمْنة**’si üzerine düştüler: o, ehlinin kararttığı, içinde bevlettiği ve hayvanlarının pislediği lekedir.
(ve) mecazdan: **الدِّمْنَةُ**: (**الحِقْدُ القَديمُ**) sâbit, göğsü **مُدَمِّن** eden (kin).
Ve denildi: kin, üzerinden dehr geçmedikçe **دِمْنة** olmaz; bu yüzden onu **القَديم** ile vasfettiler.
(ve **دَمِنَ**) ona, (**كفَرِحَ**) (vezninde); ve kalpleri **دَمِنَتْ**: yani kin tuttular.
(ve) **الدِّمْنَةُ**: (**المَوْضِعُ القَرِيبُ مِنَ الَّدارِ جَمْعُ الكُلِّ دِمَنٌ**) kapısının yanında; (ve **دِمْنٌ** kesre ile) sonuncusu, **سِدْرَة** ve **سِدْر** gibi.
Ve denildi: **الدِّمْنُ** cins ismidir; **السِّدْر**’ün cins ismi olması gibi.
Ve hadiste: (**إيَّاكُم وخَضْراءَ الدِّمَن**), denildi: bu nedir? Dedi: (**المرْأَةُ الحَسْناء في مَنْبَتِ السُّوءِ**); kadını, **الدِّمَن**’de biten ottan bir şeye benzetti: ona bir tazelik görülür, hâlbuki o, otlağı vebalı, kökü pis kokulu (bir şey)dir; Züfer b. el-Hâris dedi:
وقد يَنْبُتُ المَرْعى على دِمَن الثَّرَى وتَبْقى حَزازاتُ النُّفُوسِ كما هِيَا

(ve) **الدَّمانُ**, (**كسَحابٍ**): (**الرَّمادُ**).
(ve) ayrıca: (**السِّرْقِينُ**) ki onunla yer gübrelenir.
(ve) ayrıca: (**عَفَنُ النَّخْلَةِ وسَوادُها**).
el-Asma‘î dedi: hurma ağacı bir çürüme ve kararmadan **أَنْسَغَتِ** olduğunda denilir ki: ona **الدَّمَان** isabet etmiştir, fetha ile; bu, Cevherî’nin nassıdır.
**التَّهْذيب**’de: Şemir dedi: sahih olan **انْشَقَّتْ**’tir, **أَنْسَغَتْ** değil; ve kendi yerinde zikredilmiştir.
İbnü’l-Esîr dedi: **الدَّمانُ**, meyvenin bozulması ve olgunlaşmasından önce çürümesidir; ta ki kararsın; ve ayrıca **الدَّمالُ** (lâm ile) denilir; dedi: Cevherî ve başkaları onu böyle kaydetti: **الدَّمَانُ** fetha ile.
Ve Hattâbî’nin **غريب**’inde gelen **الدُّمَان** damme ile idi; dedi: sanki bu daha benzer; çünkü hastalıklardan ve âfetlerden olan şey damme iledir; ve denildi: ikisi iki lugattır. Hattâbî dedi: **الدَّمَار** râ ile de rivayet olunur ve onun bir mânâsı yoktur; (**كالدَّمنِ**) fetha ile; (ve **الأدْمانِ**, harekeli olarak İbnü’l-Kattâ‘dan) ve bu, İbn Ebî’z-Zinâd’ın sözüdür.
(ve) **الدَّمَانُ**, (**كسَحابٍ**): (**مَنْ يُسَرْقِنُ الأرضَ**), yani onu gübreler; böylece onun siyakının مقتضى’sıdır; ve sahih olan, onun **كشَدَّادٍ** olmasıdır.
(**وأَدْمَنَ الشَّيءَ : أَدَامَهُ**) ve ona devam etti, ondan ayrılmadı.
Ve hadiste: (**مُدْمِنُ الخمْرِ كعابِدِ الوثَنِ**): o, içmesini sürdürüp ona devam eden ve ondan vazgeçmeyen kimsedir; ve Sa‘leb inşâd etti:
فَقُلْنا : أَمِن قَبْرٍ خَرَجْتَ سَكَنْتَهلكَ الوَيْلُ أَمْ أَدْمَنْتَ جُحْرَ الثَّعالبِ ؟
Mânâsı: ona yapıştın ve onun içinde oturmayı **أَدْمَنْتَ** ettin; sanki **أَدْمَنْتَ سُكْنى جُحْر الثَّعالِبِ** demek istedi.
(**ودَمَنَ الأَرضَ**): (**دَمَلَها**) gibidir; bu, onu **السِّرْقِين** ile gübrelediğinde olur.
(ve) denilir: (**هو دِمْنُ مالٍ ودِمْنَتَهُ**,

ikisi de kesre ile), denildiği gibi: o, bir malın karşısındadır; yani (**سائِسُه**) (onun idarecisi/bakımıyla meşgul olanı), ona yapışık olanı, ondan ayrılmaz.
(**والدُّمَّيْنَى ، كسُمَّيْهَى : دَأْماءُ اليَرْبوعِ**) onun içinde ikametini sürdürmesinden dolayı.
(ve) **المُدَمَّنُ**, (**كمُعَظَّمٍ**): (bir yer adı).
**المُحْكَم**’de: bir arazi.
(ve) **الدَّمُّونُ**, (**كتَنُّورٍ**): çirkin.
(ve) **دَمُّونٌ**: (bir yer adı) yahut bir arazi; İbn Düreyd bunu nakletti; ve İmru’ul-Kays’a ait olarak inşâd etti:
تَطاولَ الليلُ علينا دَمُّونْإنَّا مَعْشَرٌ يَمانُونْو إِنَّنا لأَهْلِنا مُحِبُّونْ
(ve **عبدُ الّلهِ بنُ الدُّمَيْنَةَ**, **كجُهَيْنَةَ**): bir şair.
(**ودَمَّنَه تَدْمِيناً : رَخَّصَ له**); Kurâ‘dan.
(ve) mecazdan: **دَمَّنَ** (**بابَهُ**) **تَدْمِيناً**: onu ziyaret ettiğinde ve (**لَزِمَهُ**) (ona yapışıp ayrılmadığında); Ka‘b b. Züheyr, Allah Teâlâ ondan razı olsun, dedi:
أَرْعى الأَمانَةَ لا أَخُونُ ولا أُرَى أَبداً أُدَمِّنُ عَرْصَةَ الإِخْوانِ
(ve **دامانُ**): (bir belde), Irak’ta elması çok.
(ve Sem‘ânî’nin **أَنْساب**’ında: Cezîre’de; ondan Ebû Ahmed Fehr b. Beşîr er-Rakkî **الدَّامانيُّ**, Ca‘fer b. Burkân’dan (rivayet eder); ondan da Cezîre ehli (rivayet etti); iki yüz(üncü yıl)dan sonra öldü.)
(ve **دَمامِينُ**: Yukarı Sa‘îd’de bir belde), ondan: ed-Dıyâ’ İbrâhîm b. Mekki b. Ömer b. Nûh b. Abdülvâhid **الدَّمامِينيُّ** el-Mahzûmî el-Kâtib; Ebû’l-Hüseyn Nasr b. el-Hüseyn el-Celâl’den semâ‘ etti; Kahire’de hadis rivayet etti; ondan eş-Şerîf İzzü’d-Dîn Ahmed b. Muhammed ve başkası semâ‘ etti;

Allah Teâlâ ona rahmet etsin, Belbîs’te 663 senesinde vefat etti.
( **د م م**’de zikredilmiştir; ve orada Bedr ed-Damâmînî en-nahvî’yi zikrettik; buraya nakledilsin.)
(**وكِتابُ كَلِيلَةَ ودِمْنَةَ**), kesre ile: (**وضْعُ الهِنْدِ**), yani hükümdarları için hikmet sahiplerinin vaz‘ı; kıssalar, hikâyeler, nâdir şeyler ve darb-ı meselleri ihtiva eder; kralların, vezirlerin, emirlerin ve hâkimlerin ondan müstağni olamayacağı (bir şeydir); onu Abdullah b. el-Mukaffa‘ Arapçaya tercüme etti; sonra Ebû’l-Me‘âlî Nasrullah b. Muhammed b. Abdülhamîd, Gazne krallarından biri için Farsçaya nazmen tercüme etti; ve ben iki nüshayı gördüm.
(**والأدْمانُ : شجرَةٌ مِن الجَنْبَةِ**) o, fetha iledir.
(ve) ayrıca: (**عاهَةٌ مِن عاهاتِ النَّخْلِ**) ve bu, hareke ile; onu İbnü’l-Kattâ‘dan o böyle ضبط etti ve az önce geçti.
(**ودَوْمِيْنُ**), ve mîm’i bazen fetha edilir: Humus yakınında bir belde; ve onun zikrinin yeri (**دوم**)’dadır.
Ve ona istidrâk olunanlardan:
**الدِّمْنَةُ**, kesre ile: gübre yığını; ve **السِّرْقِينُ**’in içinde yapışıp kaldığı yer; ve yine havuz yanında **البَعَرِ** ile çamurun karıştığı şey. Ve ayrıca havuzdaki suyun kalıntısı; cem‘i **دِمْنٌ**’dür; Alkame b. Abde dedi:
تُرادى على دِمْن الحِياضِ فإن تَعَفْفإنَّ المُنَدَّى رِحْلةٌ فَرُكوبُ
Ve **الدُّمَانُ**, damme ile, fetha ile olan **الدَّمَان**’da bir lugattır; ve geçmişti; ve **التَّوْشيح**’te teslîsi nakletti.
Ve **دَمُّونُ بنُ الصَّدفِ**, **كتَنُّورٍ**, ve yer ona nisbet edildi.
Ve **دِمْنَةُ الذَّهَبِ**, kesre ile: Yemen’de bir köy.

Ve **دَمَنَةَ**’nin mahallesi, harekeli olarak: Mısır’da, **الدقهلية**’nin amellerinden bir köydür.

Ve bu, onların **مُدَمِّن**’idir.

Ve **مدمونةٌ** bir yer: **مُسَرْقَنَةٌ**’dir.

Ve **دَامانُ**: Şamî bir nahiyedir; **نَصْرِ**’den (rivayetle), Allah Teâlâ ona rahmet etsin.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَمَنَ الأَرْضَ
1 دَمَنَ الأَرْضَ ذ , (S, K,) aor. دَمُنَ , (TK,) inf. n. دَمْنٌ, (TA,) i. q. دَمَلَهَا; (S, K;) i. e. He put the land into a right or proper state, prepared it, or improved it, [or manured it,] with [دَمَان, i. e. dung such as is termed] سِرْقِين. (TA.) -A2- دَمِنَ, (S, M, K,) aor. دَمَنَ , (K,) inf. n. دَمَنٌ, (KL,) (tropical:) He bore rancour, malevolence, malice, or spite, (S, M, K, TA,) of long continuance, (M, K, TA,) عَلَيْهِ against him: (S, M, TA:) and دَمِنَتْ قُلُوبُهُمٌ (tropical:) Their hearts bore rancour, malevolence, malice, or spite, (S, TA,) of long continuance. (TA.) [Perhaps from دَمِنَتِ النَّخْلَةُ said in the TK to signify The palm-tree became rotten and black: see دَمَانٌ, below.] ― -b2- The inf. n. دَمَنٌ also signifies The being lasting, continual, or permanent. (KL.) [And ↓ اندمن app. signifies It was, or became, of long continuance: see a usage of its part. n. مُنْدَمِنٌ voce دِمْنَةٌ.]

دَمَّنَتِ المَاشِيَةُ المَكَانُ
2 دَمَّنَتِ المَاشِيَةُ المَكَانُ ذ , (M, K,) inf. n. تَدْمِينٌ, (K,) The cattle dunged (M, K *) and staled (M) in, or upon, the place. (M, K.) And دمّن الشَّآءُ المَآءَ The sheep, or goats, dunged in the water. (S, TA.) ― -b2- دمّن القَوْمُ الدَّارَ, (S,) or المَوْضِعَ, (M,) The people, or party, blackened [by the dung of their cattle, or by their cooking,] (S, M,) the house, or abode, (S,) or the place. (M.) ― -b3- دمّن فُلَانٌ فِنَآءَ فُلَانٍ, (T,) or بَابَهُ, (K,) (tropical:) Such a one came, and kept, or clave, to the court, or yard, of such a one, (T, TA, *) or [simply] kept, or clave, to his door. (K. [Freytag assigns this signification (which he renders “ semper stetit ad alicujus portam ”) to أَدْمَنَ followed by an accus. case, as on the authority of the K.]) -A2- And دمّنهُ, (Kr, M, K,) inf. n. as above, (K,) He granted him, or conceded to him, indulgence, or facilitation. (Kr, M, K.)

ادمنهُ
4 ادمنهُ أدام أدمن أدمنه ادمنه ادمنة دمن , (T, S, M, Msb, K,) inf. n. اـِدْمَانٌ, (Msb,) He did it continually, or perpetually: (S, K:) he kept, or clave, to it (T, M, Msb, TA) without desisting from it, or without quitting it, (M,) constantly, perseveringly, or assiduously, (Msb,) or inseparably; (TA;) namely, drinking, (T,) and wine, (T, M,) &c. (M.)

تدمّن
5 تدمّن أدام أدمن دام دمن تدمن تدمنن app. signifies It (water, or a place,) had dung of sheep or goats, or of camels, fallen into it, or upon it: see its part. n. مُتَدَمَّنٌ, below.]

[ 7 اـِنْدَمَنَ see 1, last sentence.]

دَمْنٌ
دَمْنٌ دام دمن دمنن دمنة : see دَمَانٌ.

دِمْنٌ
دِمْنٌ دام دمن دمنن دمنة [Dung, such as is called] سِرْقِين, (T, M, K,) or سِرْجِين, (Msb,) that has become compacted, (T, M, Msb, K,) and formed a cake upon the ground: (T:) and camels', sheep's, goats', or similar, dung; syn. بَعْرٌ: (S, M, K:) also, (T,) or ↓ دِمْنَةٌ, of which the former word is the pl. [or rather coll. gen. n.], (TA,) [dung of the kind called] بَعْر, and mud, or clay, that have become mixed together, at a watering-trough or tank, (T, TA,) and compacted, or caked: (T:) and remains of water in a watering-trough or tank. (TA.) See also دِمْنَةٌ, in three places. ― -b2- فُلَانٌ دِمْنُ مَالٍ is a phrase like اـِزَآءُ مَالٍ, (S, TA,) and means (assumed tropical:) Such a one is a manager, or tender, of cattle, or camels &c., (K, TA,) who keeps to them inseparably. (TA.)

دِمٌنَةٌ
دِمٌنَةٌ دمن دمنه دمننه دمنة : see the next preceding paragraph. Also A trace, (M,) or traces, (K,) of a house or an abode: (M, K: *) and the traces of men [in a place where they have sojourned]; and a place which they have blackened; (S, M, Msb, K, TA;) where they have left marks of the dung of cattle; a patch of ground which the people who have occupied it have blackened, and where their cattle have staled and dunged: (TA:) [a black, or dark, patch of compacted dung and urine of cattle:] a place near to a house or an abode: (M, K:) a place in which [dung such as is called] سِرْقِين has become compacted, or caked: (M, TA:) and a piece of زِبْل [i. e. سرقين]: (TA:) pl. دِمَنٌ (S, M, K) and ↓ دِمْنٌ, (M, Msb, K,) or [rather] the latter is a [coll.] gen. n.: (M:) [accord. to Az,] ↓ دِمْنٌ signifies what men have blackened [where they have sojourned, consisting] of the traces of بَعْر &c.; and is a gen. n., and also pl. of دِمْنَةٌ. (T.) It is said in a trad., اـِيَّاكُمْ وَخَضْرَآءَ الدِّمَنِ, meaning (assumed tropical:) Avoid ye the beautiful woman that is of bad origin: she is thus likened to the herbage that grows in the دِمَن; that appears to be in a flourishing condition, but is unwholesome as food, and of stinking origin. (M. [See also أَخْضَرُ: and see عُشْبَةُ الدَّارِ, in art. عشب.]) ― -b2- Also (tropical:) Rancour, malevolence, malice, or spite, (T, S, M, Msb, K, TA,) of long continuance (↓ مُنْدَمِنٌ M, or قَدِيمٌ K, and ثَابِتٌ TA) in the bosom: it is said that it is not thus termed unless of long continuance: (M, TA:) pl. دِمَنٌ (T, K) and [coll. gen. n.] ↓ دِمْنٌ. (Msb, K.)

دَمَانٌ
دَمَانٌ دمان [Dung such as is called] سِرْجِين (M) or سِرْقِين (K, TA) with which land is manured; (TA;) [as also دَمَالٌ and دَبَالٌ.] ― -b2- And Ashes. (M, K.) -A2- Also, (As, Sh, T, S, M, IAth, K,) or ↓ دُمَانٌ, with damm, like other words significant of diseases and the like, as in the “ Ghareeb ” of El-Khattلbee, or, accord. to the “ Towsheeh, ” both of these, and ↓ دِمَانٌ, (TA,) and ↓ دَمْنٌ, (M, K,) and ↓ أَدَمَانٌ, (Ibn-Abi-z-Zinلd, T, IKtt, K,) Rottenness and blackness of a palm-tree: (M, K:) or the state of a palm-tree اـِذَا أَنْسَغَتْ, as As says, (T, S, [and the like is said in the M, أَنْ تُنْسِغَ النَّخْلَةُ,]) but Sh says, correctly, اـِذَا انْشَقَّتْ [when it splits], (T,) in consequence of rottenness and blackness: (T, S, M:) or, accord. to IAth, corruptness and rottenness of fruits (الثمر [perhaps a mistranscription for التَّمْر i. e. dates]) before their coming to maturity; as also دَمَالٌ: (TA:) or دَمَانٌ and دَمَالٌ both signify an unsoundness, or infection, in the spadix of the palm-tree, (Mgh and TA in art. دمل,) so that it becomes black, (TA ib.,) before it attains to maturity, (Mgh and TA ib.,) or before it is fecundated. (TA ib.) -A3- Also دَمَانٌ, (M, K,) or in this sense it is correctly ↓ دَمَّانٌ, (TA,) One who manures land with [the dung called] سِرْقِين. (M, K, * TA.) -A4- [Golius adds the signification of “ Tormentum, supplicium, ” as from the KL, in my copy of which the only explanation given is عفونتى كه به درخت خرما رسد “ a rottenness that infects a palm-tree: ” he seems to have found in his copy of that work عقوبتى, either alone, or followed by some words imperfectly written.]

دُمَانٌ
دُمَانٌ دمان and دِمَانٌ: see the next preceding paragraph.

دَمَّانٌ
دَمَّانٌ دمان : see دَمَانٌ.

دَمُّونٌ
دَمُّونٌ دمون Bad, foul, or unseemly. (K.)

دُمَّيْنَى
دُمَّيْنَى دمي دمينى دميني The [hole called] دَمَّآء of a jerboa: (K:) because of its continuance therein. (TA.)

أَدْمَانٌ
أَدْمَانٌ ذ A certain tree of the [kind called] جَنْبَة. (K. [Golius read مِنَ الجَنَّةِ i. e. “ of Paradise, ” for من الجَنْبَةِ.]) -A2- Also, accord. to the K, A certain canker, disease, or bane, of palm-trees: but this is ↓ أَدَمَانٌ. (TA.)

أَدَمَانٌ
أَدَمَانٌ ذ : see what next precedes, and دَمَانٌ. هذا مدمنهم [thus in the TA: app. either مَدْمِنُهُمْ, and if so meaning This is their place of continuance, or مُدَمَّنُهُمْ, meaning the place where their cattle dung and stale].

رَجُلٌ مُدْمِنُ خَمْرٍ
رَجُلٌ مُدْمِنُ خَمْرٍ رجل مدمن خمر , (S,) or مُدْمِنُ الخَمْرِ, (T,) A man who is a continual drinker of wine; (S;) an incessant drinker of wine: (T, TA:) likened in a trad. to an idolater. (TA.)

مُتَدَمَّنٌ
مُتَدَمَّنٌ متدمن A place in which, or upon which, cattle have dunged and staled. (K, * TA.) And water into which the dung of sheep or goats, or of camels, has fallen. (S.)

مُنْدَمِنٌ
مُنْدَمِنٌ مندمن : see دِمْنَةٌ, last sentence.

##### Türkçe

**دَمَنَ الأَرْضَ**
1 **دَمَنَ الأَرْضَ** ذ , (S, K,) muzâri‘ı **دَمُنَ** , (TK,) mastarı **دَمْنٌ**, (TA,) **دَمَلَهَا** ile aynı; (S, K;) yani: O, araziyi doğru yahut uygun bir hâle koydu, onu hazırladı yahut ıslah etti, [yahut gübreledi,] **سِرْقِين** diye adlandırılan [**دَمَان** yani tezek gibi] ile. (TA.) -A2- **دَمِنَ**, (S, M, K,) muzâri‘ı **دَمَنَ** , (K,) mastarı **دَمَنٌ**, (KL,) (mecaz:) O, ona karşı (**عَلَيْهِ**) uzun süre devam eden kin, düşmanlık, kötülük yahut garez taşıdı; (S, M, K, TA,) uzun süreli, (M, K, TA,) ona karşı: (S, M, TA:) ve **دَمِنَتْ قُلُوبُهُمٌ** (mecaz:) Onların kalpleri uzun süre devam eden kin, düşmanlık, kötülük yahut garez taşıdı. (TA.) [Belki TK’da “Hurma ağacı çürüdü ve karardı” mânasına geldiği söylenen **دَمِنَتِ النَّخْلَةُ**’den: aşağıda **دَمَانٌ**’a bak.] ― -b2- Mastar **دَمَنٌ** ayrıca “kalıcı, sürekli yahut daimî olma”yı da ifade eder. (KL.) [Ve ↓ **اندمن** görünüşe göre “uzun süreli oldu yahut uzun süreli hâle geldi” mânasına gelir: **دِمْنَةٌ** maddesinde ism-i fâilinin bir kullanılışına bak: **مُنْدَمِنٌ**.]

**دَمَّنَتِ المَاشِيَةُ المَكَانُ**
2 **دَمَّنَتِ المَاشِيَةُ المَكَانُ** ذ , (M, K,) mastarı **تَدْمِينٌ**, (K,) Davarlar o yerde yahut o yerin üzerinde pisledi (M, K *) ve işedi. (M, K.) Ve **دمّن الشَّآءُ المَآءَ** Koyunlar yahut keçiler suya pisledi. (S, TA.) ― -b2- **دمّن القَوْمُ الدَّارَ**, (S,) yahut **المَوْضِعَ**, (M,) Kavim yahut topluluk, evi yahut meskeni, (S,) yahut yeri, (M,) [davarlarının pisliğiyle yahut yemek pişirmeleriyle] kararttı. (S, M.) ― -b3- **دمّن فُلَانٌ فِنَآءَ فُلَانٍ**, (T,) yahut **بَابَهُ**, (K,) (mecaz:) Falanca, falancanın avlusuna yahut bahçesine geldi ve oraya yapışıp kaldı, (T, TA, *) yahut [sadece] onun kapısına yapışıp kaldı. (K. [Freytag bu mânayı (bunu “semper stetit ad alicujus portam” diye tercüme eder) K’ya dayanarak mef‘ûl ile gelen **أَدْمَنَ**’a nisbet eder.]) -A2- Ve **دمّنهُ**, (Kr, M, K,) mastarı yukarıdaki gibi, (K,) O, ona müsamaha yahut kolaylık verdi. (Kr, M, K.)

**ادمنهُ**
4 **ادمنهُ** أدام أدمن أدمنه ادمنه ادمنة دمن , (T, S, M, Msb, K,) mastarı **اـِدْمَانٌ**, (Msb,) O, onu sürekli yahut daimî olarak yaptı: (S, K:) ona yapışıp kaldı (T, M, Msb, TA) ondan vazgeçmeksizin yahut onu terk etmeksizin, (M,) devamlı, sebatla yahut ısrarla, (Msb,) yahut ayrılmaz biçimde; (TA;) yani içmek, (T,) ve şarap, (T, M,) vb. (M.)

**تدمّن**
5 **تدمّن** أدام أدمن دام دمن تدمن تدمنن görünüşe göre şu mânaya gelir: O (su yahut bir yer), içine yahut üzerine koyun yahut keçi pisliği, yahut deve pisliği düşmüş oldu: aşağıda ism-i mef‘ûlüne bak: **مُتَدَمَّنٌ**.]

[ 7 **اـِنْدَمَنَ** için 1’in son cümlesine bak.]

**دَمْنٌ**
**دَمْنٌ** دام دمن دمنن دمنة : **دَمَانٌ**’a bak.

**دِمْنٌ**
**دِمْنٌ** دام دمن دمنن دمنة [**سِرْقِين** diye adlandırılan] pislik, (T, M, K,) yahut **سِرْجِين**, (Msb,) sıkışıp katılaşmış, (T, M, Msb, K,) ve yer üzerinde bir tabaka hâline gelmiş: (T:) ve deve, koyun, keçi yahut benzeri pisliği; eş anlamlısı **بَعْرٌ**: (S, M, K:) ayrıca, (T,) yahut ↓ **دِمْنَةٌ**, ki önceki kelime bunun çoğuludur [yahut daha doğrusu cins ismi], (TA,) [**بَعْر** denilen türden] pislik ve çamur yahut kilin, bir suluk yahut havuz başında birbirine karışıp, (T, TA,) sıkışıp katılaşması yahut tabaka hâline gelmesi: (T:) ve bir suluk yahut havuzda kalan su artıkları. (TA.) Ayrıca **دِمْنَةٌ**’ye üç yerde bak. ― -b2- **فُلَانٌ دِمْنُ مَالٍ** ifadesi **اـِزَآءُ مَالٍ** gibidir, (S, TA,) ve (varsayılan mecaz:) “Falanca, hayvanların yahut develerin vb. bakıcısı yahut gözeticisidir, (K, TA,) onlara ayrılmaz biçimde yapışıp kalır” demektir. (TA.)

**دِمٌنَةٌ**
**دِمٌنَةٌ** دمن دمنه دمننه دمنة : bir önceki paragrafa bak. Ayrıca bir iz, (M,) yahut izler, (K,) bir evin yahut meskenin: (M, K: *) ve insanların [konakladıkları yerdeki] izleri; ve onların kararttıkları bir yer; (S, M, Msb, K, TA;) hayvan pisliğinin izlerini bıraktıkları yer; insanların oturdukları için kararttıkları ve hayvanlarının işeyip pislediği bir toprak parçası: (TA:) [hayvanların sıkışmış pislik ve idrarından siyah yahut koyu bir parça:] bir evin yahut meskenin yakınındaki bir yer: (M, K:) içinde [**سِرْقِين** diye adlandırılan] pisliğin sıkışıp katılaştığı yahut tabaka hâline geldiği bir yer: (M, TA:) ve **زِبْل**’den bir parça [yani سرقين]: (TA:) çoğulu **دِمَنٌ** (S, M, K) ve ↓ **دِمْنٌ**, (M, Msb, K,) yahut [daha doğrusu] ikincisi bir cins ismidir: (M:) [Az’a göre] ↓ **دِمْنٌ**, insanların [konakladıkları yerde] kararttıkları şeyi, **بَعْر** vb. izlerinden [oluşan şeyi] ifade eder; ve bir cins ismidir, ayrıca **دِمْنَةٌ**’nin çoğuludur. (T.) Bir hadiste şöyle denmiştir: **اـِيَّاكُمْ وَخَضْرَآءَ الدِّمَنِ**, mânası (varsayılan mecaz:) “Kötü asıllı güzel kadından sakının”: o, **دِمَن** içinde biten ota benzetilmiştir; görünüşte gürdür, fakat yiyecek olarak sağlıksızdır ve pis kokulu bir asıldandır. (M. [Ayrıca **أَخْضَرُ**’a bak: ve عشب maddesinde **عُشْبَةُ الدَّارِ**’a bak.]) ― -b2- Ayrıca (mecaz:) uzun süre devam eden (↓ **مُنْدَمِنٌ** M, yahut **قَدِيمٌ** K, ve **ثَابِتٌ** TA) göğüste kin, düşmanlık, kötülük yahut garez; (T, S, M, Msb, K, TA,) bunun ancak uzun süreli olursa böyle adlandırıldığı söylenmiştir: (M, TA:) çoğulu **دِمَنٌ** (T, K) ve [cins ismi] ↓ **دِمْنٌ**. (Msb, K.)

**دَمَانٌ**
**دَمَانٌ** دمان [**سِرْجِين** (M) yahut **سِرْقِين** (K, TA) diye adlandırılan] ve arazinin onunla gübrelendiği pislik; (TA;) [aynı şekilde **دَمَالٌ** ve **دَبَالٌ**.] ― -b2- Ve kül. (M, K.) -A2- Ayrıca, (As, Sh, T, S, M, IAth, K,) yahut ↓ **دُمَانٌ**, damme ile; hastalıklar vb. mânasına gelen diğer kelimeler gibi; El-Hattâbî’nin “Ghareeb”inde olduğu üzere; yahut “Towsheeh”e göre bunların ikisi de, ve ↓ **دِمَانٌ**, (TA,) ve ↓ **دَمْنٌ**, (M, K,) ve ↓ **أَدَمَانٌ**, (Ibn-Abi-z-Zinâd, T, IKtt, K,) hurma ağacının çürümesi ve kararmasıdır: (M, K:) yahut As’ın dediği gibi hurma ağacının **اـِذَا أَنْسَغَتْ** hâli, (T, S, [ve benzeri M’de **أَنْ تُنْسِغَ النَّخْلَةُ** diye söylenmiştir,]) fakat Sh doğru olarak **اـِذَا انْشَقَّتْ** [yarıldığında] der, (T,) çürüme ve kararma sebebiyle: (T, S, M:) yahut IAth’a göre meyvelerin (الثمر [belki التَّمْر yani hurma için yanlış yazım]) olgunluğa erişmeden önce bozulması ve çürümesi; bunun gibi **دَمَالٌ** da: (TA:) yahut **دَمَانٌ** ve **دَمَالٌ** ikisi de hurma ağacının salkımında bir bozukluk yahut bulaşma ifade eder, (Mgh ve TA, دمل maddesinde,) böylece olgunluğa erişmeden önce, (Mgh ve TA ib.,) yahut döllenmeden önce, (TA ib.,) siyahlaşır. (TA ib.) -A3- Ayrıca **دَمَانٌ**, (M, K,) yahut bu mânada doğru olan ↓ **دَمَّانٌ**’dır, (TA,) [**سِرْقِين** diye adlandırılan] pislikle araziyi gübreleyen kimse. (M, K, * TA.) -A4- [Golius “Tormentum, supplicium” mânasını, KL’den olarak ekler; benim nüshamda verilen tek açıklama عفونتى كه به درخت خرما رسد “hurma ağacına isabet eden bir çürüme”dir: o, nüshasında عقوبتى kelimesini, ya tek başına ya da eksik yazılmış bazı kelimelerle birlikte bulmuş görünür.]

**دُمَانٌ**
**دُمَانٌ** دمان ve **دِمَانٌ**: bir önceki paragrafa bak.

**دَمَّانٌ**
**دَمَّانٌ** دمان : **دَمَانٌ**’a bak.

**دَمُّونٌ**
**دَمُّونٌ** دمون Kötü, pis, yahut yakışıksız. (K.)

**دُمَّيْنَى**
**دُمَّيْنَى** دمي دمينى دميني Jerboa’nın **دَمَّآء** denilen [deliği]: (K:) orada devamlı kalması sebebiyle. (TA.)

**أَدْمَانٌ**
**أَدْمَانٌ** ذ [**جَنْبَة** diye adlandırılan türden] belirli bir ağaç. (K. [Golius **من الجَنْبَةِ** yerine **مِنَ الجَنَّةِ** yani “cennetten” diye okumuştur.]) -A2- Ayrıca K’ya göre hurma ağaçlarının belirli bir kanseri, hastalığı yahut afeti: fakat bu ↓ **أَدَمَانٌ**’dır. (TA.)

**أَدَمَانٌ**
**أَدَمَانٌ** ذ : bir önceki maddeye ve **دَمَانٌ**’a bak. **هذا مدمنهم** [TA’da böyle: görünüşe göre ya **مَدْمِنُهُمْ**, ve o takdirde “Bu onların devam ettikleri yerdir” mânasında; yahut **مُدَمَّنُهُمْ**, “Hayvanlarının işeyip pislediği yer” mânasında].

**رَجُلٌ مُدْمِنُ خَمْرٍ**
**رَجُلٌ مُدْمِنُ خَمْرٍ** رجل مدمن خمر , (S,) yahut **مُدْمِنُ الخَمْرِ**, (T,) Şarabı sürekli içen bir adam; (S;) şarabı durmaksızın içen: (T, TA:) bir hadiste putpereste benzetilmiştir. (TA.)

**مُتَدَمَّنٌ**
**مُتَدَمَّنٌ** متدمن Hayvanların içinde yahut üzerinde işeyip pislediği bir yer. (K, * TA.) Ve içine koyun yahut keçi pisliği, yahut deve pisliği düşmüş su. (S.)

**مُنْدَمِنٌ**
**مُنْدَمِنٌ** مندمن : **دِمْنَةٌ**’nin son cümlesine bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَمَنَ
دَمَنَ U ( n. ac. دَمْن 1 ),
a.  Manured ( field ).

b.  Applied himself constantly, perseveringly to.

دَمِنَ
دَمِنَ A ( n. ac. دَمَن 4 )
a.  [ 'Ala ], Bore an inveterate hate against.

دَمَّنَ
دَمَّنَ II ,
a.  Defiled with dung.

أَدْمَنَ
أَدْمَنَ IV ,
a.  Applied himself to without intermission, persevered in.

تَدَمَّنَ
تَدَمَّنَ V ,
a.  Was defiled with dung.

دَمْن
دَمْن 1 ,
a.  Rottenness or canker in a palm-tree.

دِمْن
دِمْن 2 ,
a.  Dung.

دِمْنَة
دِمْنَة 2t , ( pl. دِمْن 2 ,  دِمَن 7 ),
a.  Dung-heap.

b.  Place covered with dung: traces of an encampment; ground round a house.

دَمَاْن
دَمَاْن 22 ,
a.  see 1 &  2 ( a ).

دَمُّوْن
دَمُّوْن 31 ,
a.  Foul; unseemly.

أَدْمَاْن
أَدْمَاْن 38 ,
a.  see 1 .

##### Türkçe

**دَمَنَ**
**دَمَنَ** U (n. ac. **دَمْن** 1),
a. Gübrelenmiş (tarla).

b. Kendini sürekli, sebatla bir şeye verdi.

**دَمِنَ**
**دَمِنَ** A (n. ac. **دَمَن** 4)
a. [ **'Ala** ], -e karşı kökleşmiş bir nefret taşıdı.

**دَمَّنَ**
**دَمَّنَ** II,
a. Tezekle kirletti.

**أَدْمَنَ**
**أَدْمَنَ** IV,
a. Ara vermeksizin bir şeye kendini verdi, onda sebat etti.

**تَدَمَّنَ**
**تَدَمَّنَ** V,
a. Tezekle kirlendi.

**دَمْن**
**دَمْن** 1,
a. Bir hurma ağacında çürüme yahut kanser.

**دِمْن**
**دِمْن** 2,
a. Tezek.

**دِمْنَة**
**دِمْنَة** 2t, (pl. **دِمْن** 2, **دِمَن** 7),
a. Tezek yığını.

b. Tezekle örtülü yer: bir konaklamanın izleri; bir evin çevresindeki yer.

**دَمَاْن**
**دَمَاْن** 22,
a. 1 ve 2 (a)’ya bak.

**دَمُّوْن**
**دَمُّوْن** 31,
a. Pis; yakışıksız.

**أَدْمَاْن**
**أَدْمَاْن** 38,
a. 1’e bak.
