# دم (د-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الدال والميم
مد ، دم : ( مستعملة ) .
دم : قال الليث : الدَّمُّ الفِعْل من الدِّمامِ وهو كل دَوَاءٍ يُلْطَخ على ظاهر العَيْن . وأَنشد :
تَجْلُو بقادمَتيْ حمامةِ أَيْكَةٍ
بَرَداً تُعَلُّ لِثاتُهُ بِدِمامِ
يعني النَّؤُور قد طُلِيَتْ به حَتّى رَسَخَ .
ويقال للشيء السمين كأنما دُمَّ بالشحم : دَمّاً ، وقال عَلْقَمَةُ :
كأنَّهُ من دَمِ الأَجْوَافِ مَدْمُوم
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : دَمَّ الرجلُ فلاناً إذا عَذَّبه عذاباً ما ، ودُمَّ الشيءُ إذا طُلِيَ . سلمة عن الفراء في قوله جل وعزّ ) فَعَقَرُوهَا فَدَمْدمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنبِهِمْ ) ( الشمس : 14 ) ، قال : دَمْدَم أَرْجَفَ ، وقال أبو بكر بن الأنباري في قوله : ( فَعَقَرُوهَا فَدَمْدمَ عَلَيْهِمْ ( أي غضب ، قال : وتكون الدَّمْدَمةُ الكلام الذي يُزْعج الرجلَ إلا أن أكْثر المفسرين قالوا في دَمْدَم عليهم أي أطْبَق عليهم العذابَ ، يقال : دَمْدَمتُ على الشيء أي أطبقتُ عليه ، وكذلك دَمْدَمْتُ عليه القَبْرَ وما أشبهه ، لذلك يقول : ناقةٌ مَدمُومة أي قد أُلْبِسها الشحمُ فإِذا كَرَّرْتَ الإطباقَ ، دَمْدَمت عليه .
وأخبرني المنذري عن إبراهيم الحربي عن عمرو عن أبيه قال : الدمدم ما يبس من الكلأ قلت : هو الدِّنْدِنُ ، قال : والدُّمادِمُ هو شيء يشبه القَطِران يسيل من السَلَم والسَّمُرِ أحمرُ الواحد دُمَدِمٌ وهو حَيْضَةُ أُمِّ أَسْلَمَ يَعْني شجرةً .
قال : وقال أبو الخرقاء : تقول للشيء يُدفن : قد دَمْدَمْتُ عليه أي سَوَّيْتُ عليه .
أبو عبيد عن الفراء : الدُّوَدِمُ شِبْهُ الدَّم يخرج من السَّمُرة وهو الحَذَال ، يقال : قد حَاضَتْ السَّمُرة إذا خرج ذلك منها ، وقال أبو تراب : قال أبو عمرو : الدِمْدِم أصول الصِّلِّبان المُحِيل ، في لغة بني أسد ، وهو في لغة بني تميم الدِّنْدِنُ .
اللحياني : ورَجُلٌ دَميم وقوم دِمام وامرأة دَمِيمة من نسوة دمائِم ودِمام ، وما كان دميماً ولقد دمَّ وهو يَدِمُّ دَمامة .
أبو عبيد عن أبي زيد : دَمَّ يَدِمُّ دَمامةً . قال : وقال الكسائي : دَمَمْتَ بَعْدي تَدِم دَمامة .
وقال اللحياني : يقال للرجل إذا طَحَن القومَ فأهلكهم : قد دَمَّهم يَدُمُّهم دَمّاً .
ويقال لليربوع إذا سَدَّفَا حُجْرِه بِنبيثَتِهِ : قد دَمَّه يَدُمُّه دَمّاً ، واسم الجُحْر الدَّمَّاءُ ممدود والدُّمَّاءُ والدُّمَّةُ والدُّمَمَةُ .
ويقال للمرأة إذا طَلَتْ ما حول عينها بِصَبْرٍ أو زعفران : قد دَمَّتْ عينها تَدُمُّها دَمّا ، ودُمَّ البعيرُ دَمّاً إذا كَثُر شحمُه ولَحمُه حتى لا يجدِ اللاَّمس مَسَّ حجْم عَظْمٍ فيه .
ويقال لِلْقِدر إذا طُلِيتْ بالدّم أو بالطِّحال بعد الجَبْر : قد دُمَّت دَمّاً ، وهي بُرْمةٌ مَدْمُومة ، ودَمِيمٌ ودَمِيمةٌ ، ويقال : دَمَمْتُ ظَهْره بآجُرَّة أَدُمُّه دَمّاً ، أي ضربتُ ظَهْره ، ودَمَمْتُ البيت أَدُمُّه دَمّاً أي طَيّنْتَه ، جَصَّصْتَه ، ودَمَمْتُ رأسَه إذا ضَربتَه فَشَجَجتَه .
قال : وقال الكسائي : لم أسمع أحداً يُثَقِّل الدَّمَ ، ويقال منه : قد دُمِّيَ الرجل وأُدْمِيَ .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الدّميمُ بالدال في قَدِّه ، والذّميم في أخلاقه .
وقال الليث : يقال : أساء فلان وأَدَمّ أي أقبح ، الفِعْل اللازم دَمّ يَدِم وقد قيل : دَمَمْتَ يا فلان تَدُمّ وليس في المضاعف مثله .
ابن الأعرابيّ : الدّمّ نبات والدُّمُّ القُدورُ المطْلِيَّةِ والدِّم القُوليِّة . وقال : دَمْدَم إذا عَذَّب عذاباً تاماً ، ومَدْمَدَ إذا هَرَب .
مد : قال الليث : المَدُّ كثرةُ الماءِ أيام المُدُودِ ، يقال : مَدّ النهرُ ، وامْتَدّ الحبلُ ، وهكذا تقول العرب .
أبو حاتم عن الأصمعيّ : المَدُّ مَدُّ النهرِ ، والمَد الحَبْلُ ، والمَدّ أن يَمُدّ الرجلُ الرجلَ في غَيِّه .
ويقال : وَادِي كذا يَمُد في نهر كذا ، أي يزيد فيه ، ويقال مِنْه : قَلّ ماء رَكِيّتِنا فمَدّتْها رَكِيّةٌ أُخْرَى ، فهي تَمُدّها مدّاً وأنشد :
سَيْلٌ أتِيٌّ مَدّهُ أَتِيُّ
وقال الأصمعيّ : امْتَد النهرُ ، ومَدَّ إذا امْتلأ ، ومَدّه نهرٌ آخر ، ومددتُ الحبلَ وامْتَد .
قال : والإمْداد : أن يُرْسِلَ الرجلُ للرجل بمَدَدٍ ، يقال : أَمْدَدْنا فلاناً بجيشٍ .
قال جل وعزّ : ( هَاذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ ءَالا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 فٍ ) ( آل عمران : 125 ) .
وقال في المال : ( ) ( أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِن مَّالٍ وَبَنِينَ ) ( المؤمنون : 55 ) . هكذا روي نُمِدهم بضم النون .
وقال : ( وَأَمْدَدْنَاكُم بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ ) ( الإسراء : 6 ) . قال : يكون مِداداً كالمِدَادِ الذي يُكتب به ، والشيءُ إذا مَد الشيءَ فكان زيادةً فيه فهو يَمُدُّه ، يقول : دِجْلةُ تَمُدُّ بِئَارَنا وأنهارَنا ، والله يَمُدُّنا بها ، وتقول : قد أَمْدَدتُك بألف فَمُدّ . ولا يُقاسُ على هذا كلُّ ما وَرَدَ .
الأصمعيّ : أَمَد الجُرْحُ يَمُدُّ إمْداداً وأَمْدَدْتُ الدَّوَاة إمْداداً .
وقال أبو زيد : مَدَدْتُ الإبل أَمُدها مَدّاً ، والاسم المَدِيدُ ، وهو أن يَسقيها الماءَ بالبَزْر أو الدقيق أو السِّمسم .
أبو عبيد عن الكسائي : مَدَدت الدواة ، وأمْدَدتُها جعلتُ فيها ماءً .
وقال أبو عبيد : مَد النهرُ جرى فيه ، ومَدَدْنا القومَ صِرنا لهم مَدَداً ، وأَمْدَدْناهم ، بغيرنا ؛ وأمَد الجُرْحُ ، وَأَمْدَدْتُ الرجلَ مُدةً وَأَمْدَدْت الدوَاة إذا جعلت فيها مِداداً .
وقال الليث : المَدَدُ ما أمْددتَ به قومَك في حرب أو غير ذلك من طعام أو أَعوان ، والمادةُ كلُّ شيء يكون مداداً
لغيره ، ويقال : دَعْ في الضَّرع مادَّةَ اللّبن ، فالمتروكُ في الضرع هو الدَّاعِيةُ ، وما اجتمع إليه فهو المادّة ، والأعرابُ مادةُ الإسلام ، والمِدَادُ ما يُكتبُ به ، يقال : مُدَّني يا غلامُ أي أعطني مَدّة من الدَّواة ، وإن قلت : امْدُدني مُدة كان جائزاً ، وخُرِّج على مجرى المَدَد بها والزيادة ، والمديدُ شعير يُجَشُّ ثم يُبلُّ فيضفرُ البعيرَ والمدّة الغاية ، يقال لهذه الأمة مُدَّةٌ أي غاية من بقائها ، ويُقال : أمدّ الله في عمرك ، أي جعل لعمرك مُدةً طويلة ، والمُدُّ مكيال معلومٌ وهو ربع الصاعِ ، ولُعبة للصبيان تسمى مداد قيْس .
وقال أبو زيد : يقال : مُدٌّ وثلاثةُ أَمداد ومِددٌ ومدادٌ كثيرة ، والتَّمدُّدُ كتهدُّدِ السِّقاء ، وكذلك كل شيء تبقى فيه سَعةُ المدِّ ، ويقال : امتدّ بهم السيْر أي طال .
وقوله سبحان الله : مداد كلماته أي عَدَدَها وكثرتها ، والأمدَّة المِساكُ في حافتي الثوب إذا ابتُدىء في عَمله .
وقال ابن الأعرابي : مدْمد أي هربَ ، قال : والمددُ العَساكر التي تلحق بالمغازي في سبيل الله ، ويُقال : جاء هذا على مدادٍ واحد أي على مثال واحد .
وقال جَندل :
لم أقْو فيهنّ ولم أساند
على مدادٍ ورَوِيٍ واحد
والإمدّان مياهُ السِّباخ .
وقال أبو الطّمحَان :
فأَصبحن قد أقْهيْن عنِّي كما أَبتْ
حِياض الإمدَّان الظِّباءُ القوامحُ
وقال أبو زيد : الأمدان الماء الملح الشديد الملوحة ، وفلان يُمادُّ فلاناً ، أي يُماطله ويجاذبُه ويقال : مددتُ الأرض مدّاً إذا زِدْت فيها تراباً أو سماداً من غيرها ، ليكون أعمر لها وأكثر ريعاً لزرعها .
وقال شمر : كل شيء امتلأ وارتفع فقد مدّ وأمددتُه أنا ، ومدّ النهارُ : إذا ارتفع .
وقال يونس : ما كان من الخير فإنك تقول : أَمددتُه ، وما كان من الشر ، فهو مددتُهُ ، ومدَّ النهرُ النهر إذا جرى فيه .
ومددنا القوم صرنا لهم مدداً وأمددناهم بغيرنا .
وقال أبو زيد : الإمدَّانُ الماءُ المالح الشديدُ الملوحة .

##### Türkçe

باب **الدال** ve **الميم**
**مد** ، **دم** : (kullanılan).

**دم** : **الليث** dedi: **الدَّمُّ** fiildir, **الدِّمامِ**’dan; o ise gözün dış yüzüne sürülen her ilaçtır. Ve inşad etti:
تَجْلُو بقادمَتيْ حمامةِ أَيْكَةٍ
بَرَداً تُعَلُّ لِثاتُهُ بِدِمامِ
Yani **النَّؤُور** onunla sıvanmıştır; ta ki yerleşip sağlamlaşıncaya kadar.

Ve semiz şeye, sanki iç yağıyla sıvanmış gibi olana: **دَمّاً** (denir). Ve **عَلْقَمَةُ** dedi:
كأنَّهُ من دَمِ الأَجْوَافِ مَدْمُوم
**ثعلب**’den, **ابن الأعرابيّ**’den: Adam falancayı, bir tür azapla azaplandırdığı zaman **دَمَّ** (derler). Ve şey, sıvandığı zaman **دُمَّ** (denir). **سلمة**’den, **الفراء**’dan, O’nun (aziz ve yüce) sözü hakkında: (**فَعَقَرُوهَا فَدَمْدمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنبِهِمْ**) (الشمس: 14); dedi: **دَمْدَم** “şiddetle sarstı”dır. Ve **أبو بكر بن الأنباري** onun sözü hakkında dedi: (**فَعَقَرُوهَا فَدَمْدمَ عَلَيْهِمْ**) yani “gazap etti”; dedi: **الدَّمْدَمةُ** kişinin ürküp rahatsız olacağı sözdür; ancak müfessirlerin çoğu **دَمْدَم عليهم** hakkında “azabı onların üzerine kapattı/örtüp bastırdı” dediler. Denir: **دَمْدَمتُ على الشيء** yani “onu üzerine kapattım”; yine **دَمْدَمْتُ عليه القَبْرَ** ve benzeri. Bu sebeple der ki: **ناقةٌ مَدمُومة** yani iç yağı ona giydirilmiştir; artık kapatmayı tekrarladığın zaman: **دَمْدَمت عليه**.

**المنذري** bana haber verdi: **إبراهيم الحربي**’den, **عمرو**’dan, babasından; dedi: **الدمدم** otlaktan kuruyup sertleşen şeydir. Dedim: o **الدِّنْدِنُ**’dür. Dedi: **الدُّمادِمُ** ise katrana benzeyen bir şeydir; **السَلَم** ve **السَّمُرِ**’dan kırmızı olarak akar; tekili **دُمَدِمٌ**’dur; o **حَيْضَةُ أُمِّ أَسْلَمَ**’dır; yani bir ağaç.

Dedi: Ve **أبو الخرقاء** dedi: Gömülen şeye şöyle dersin: **قد دَمْدَمْتُ عليه** yani “üzerini dümdüz ettim”.

**أبو عبيد**’den, **الفراء**’dan: **الدُّوَدِمُ** kana benzer bir şeydir; **السَّمُرة**’den çıkar; o **الحَذَال**’dır. Denir: **قد حَاضَتْ السَّمُرة**; o ondan çıktığı zaman. Ve **أبو تراب** dedi: **أبو عمرو** dedi: **الدِمْدِم** “**الصِّلِّبان المُحِيل**’in kökleri”dir; **بني أسد** dilinde; **بني تميم** dilinde ise o **الدِّنْدِنُ**’dür.

**اللحياني**: **رَجُلٌ دَميم** ve **قوم دِمام** ve **امرأة دَمِيمة**; **نسوة دمائِم** ve **دِمام**’dan. Ve her ne **دميماً** olduysa, andolsun **دمَّ** etti; **يَدِمُّ** eder; **دَمامة** (olarak).

**أبو عبيد**’den, **أبو زيد**’den: **دَمَّ يَدِمُّ دَمامةً**. Dedi: Ve **الكسائي** dedi: **دَمَمْتَ بَعْدي تَدِم دَمامة**.

Ve **اللحياني** dedi: Adam için, kavmi öğütüp helak ettiği zaman denir: **قد دَمَّهم يَدُمُّهم دَمّاً**.

Ve **اليربوع** için, yuvasının ağzını kendi çıkardığı toprakla kapattığı zaman denir: **قد دَمَّه يَدُمُّه دَمّاً**. Ve yuvanın adı **الدَّمَّاءُ**’dır (uzatmalı); ve **الدُّمَّاءُ** ve **الدُّمَّةُ** ve **الدُّمَمَةُ**.

Ve kadın için, gözünün çevresine **صَبْرٍ** veya safran sürdüğü zaman denir: **قد دَمَّتْ عينها تَدُمُّها دَمّا**. Ve deve için: iç yağı ve eti çoğalıp da dokunan, onda bir kemiğin hacmini dokunarak bulamayıncaya kadar olunca **دُمَّ البعيرُ دَمّاً** (denir).

Ve tencere için, onarımdan sonra kanla veya dalakla sıvandığı zaman denir: **قد دُمَّت دَمّاً**; o **بُرْمةٌ مَدْمُومة**’dur. Ve **دَمِيمٌ** ve **دَمِيمةٌ** (denir). Ve denir: **دَمَمْتُ ظَهْره بآجُرَّة أَدُمُّه دَمّاً**; yani “sırtına vurdum”. Ve **دَمَمْتُ البيت أَدُمُّه دَمّاً** yani “onu çamurla sıvadım; alçıyla sıvadım”. Ve **دَمَمْتُ رأسَه**: onu vurup yarıp başını yardığın zaman.

Dedi: Ve **الكسائي** dedi: **الدَّمَ**’ı şeddeli söyleyeni işitmedim. Ve ondan denir: **قد دُمِّيَ الرجل** ve **أُدْمِيَ**.

**ثعلب**’den, **ابن الأعرابيّ**’den; dedi: **الدّميمُ** **بالدال** ile, onun boy-posundadır; **الذّميم** ise ahlâkındadır.

Ve **الليث** dedi: Denir: Falanca kötü yaptı ve **أَدَمّ**; yani “daha çirkin oldu”. Lâzım fiil: **دَمّ يَدِم**; ve denilmiştir: **دَمَمْتَ يا فلان تَدُمّ**; ve ikizlenmiş (muda‘‘af) fiiller içinde onun benzeri yoktur.

**ابن الأعرابيّ**: **الدّمّ** bir bitkidir; **الدُّمُّ** sıvanmış tencerelerdir; **الدِّم** ise **القُوليِّة**’dir. Dedi: **دَمْدَم** tam bir azapla azaplandırdığı zaman (denir); **مَدْمَدَ** ise kaçtığı zaman (denir).

**مد** : **الليث** dedi: **المَدُّ** “**المُدُودِ** günlerinde suyun çokluğu”dur. Denir: **مَدّ النهرُ**; ve **امْتَدّ الحبلُ**; Araplar böyle der.

**أبو حاتم**’den, **الأصمعيّ**’den: **المَدُّ** nehrin meddi; ve **المَد** iptir; ve **المَدّ** kişinin kişiyi azgınlığında uzatmasıdır (onu azgınlığında desteklemesidir).

Ve denir: Şu vadisi, şu nehre **يَمُد**; yani ona artırır. Ve ondan denir: Kuyumuzun suyu azaldı da başka bir kuyu onu **مَدّتْها**; o onu **تَمُدّها مدّاً**. Ve inşad etti:
سَيْلٌ أتِيٌّ مَدّهُ أَتِيُّ
Ve **الأصمعيّ** dedi: **امْتَد النهرُ**; ve **مَدَّ** dolduğu zaman (denir); ve başka bir nehir onu **مَدّه**; ve ben ipi **مددتُ** ve **امْتَد**.

Dedi: **الإمْداد**: kişinin kişiye bir **مَدَدٍ** göndermesidir. Denir: **أَمْدَدْنا فلاناً بجيشٍ**.

O (aziz ve yüce) dedi: (**هَاذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ ءَالا ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 فٍ**) (آل عمران: 125).

Ve mal hakkında dedi: (**أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِن مَّالٍ وَبَنِينَ**) (المؤمنون: 55). Böyle rivayet edildi: **نُمِدهم**; **النون**’u damme ile.

Ve dedi: (**وَأَمْدَدْنَاكُم بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ**) (الإسراء: 6). Dedi: **مِداداً** olur; yazı yazılan **المِدَادِ** gibi. Ve şey, bir şeyi **مَد** edip onda bir artış olursa, onu **يَمُدُّه**. Der ki: **دِجْلةُ تَمُدُّ بِئَارَنا وأنهارَنا**; ve Allah bizi onunla **يَمُدُّنا**. Ve dersin: Sana bin ile **أَمْدَدتُك**; artık **فَمُدّ**. Bunun üzerine, vârid olan her şey kıyas edilmez.

**الأصمعيّ**: **أَمَد الجُرْحُ يَمُدُّ إمْداداً**; ve **أَمْدَدْتُ الدَّوَاة إمْداداً**.

Ve **أبو زيد** dedi: **مَدَدْتُ الإبل أَمُدها مَدّاً**; isim **المَدِيدُ**’dür; o, suyu **البَزْر** veya un veya susam ile ona içirmendir.

**أبو عبيد**’den, **الكسائي**’den: **مَدَدت الدواة** ve **أمْدَدتُها**: içine su koydum.

Ve **أبو عبيد** dedi: **مَد النهرُ**: içinde akıp gitti. Ve **مَدَدْنا القومَ**: onlara **مَدَداً** olduk. Ve **أَمْدَدْناهم**: başkalarıyla. Ve **أمَد الجُرْحُ**. Ve **أَمْدَدْتُ الرجلَ مُدةً**. Ve **أَمْدَدْت الدوَاة**: içine **مِداداً** koyduğun zaman.

Ve **الليث** dedi: **المَدَدُ** kavmini savaşta veya başka bir şeyde, yiyecekten veya yardımcıdan, onunla desteklediğin şeydir. Ve **المادةُ** başkası için mürekkep olan her şeydir. Ve denir: Memede sütün **مادَّةَ**sini bırak; memede bırakılan **الدَّاعِيةُ**’dir; ona toplanan ise **المادّة**’dir. Ve bedevîler İslâm’ın **مادةُ**sidir. Ve **المِدَادُ** yazı yazılan şeydir. Denir: **مُدَّني يا غلامُ** yani “hokkadan bana bir **مَدّة** ver”. Ve eğer: **امْدُدني مُدة** dersen caiz olur; **المَدَد** ile ve artış ile onun akışı üzerine çıkarılmıştır. Ve **المديدُ**: arpa; öğütülür, sonra ıslatılır; sonra deveye örülür. Ve **المدّة**: nihayet/son sınırdır. Denir: Bu ümmet için bir **مُدَّةٌ** vardır; yani bekasının bir sınırı. Ve denilir: **أمدّ الله في عمرك**; yani ömrün için uzun bir **مُدةً** kıldı. Ve **المُدُّ** bilinen bir ölçek olup **الصاعِ**’ın dörtte biridir. Ve çocuklar için bir oyun: **مداد قيْس** diye adlandırılır.

Ve **أبو زيد** dedi: Denir: **مُدٌّ** ve üç **أَمداد** ve **مِددٌ** ve çok **مدادٌ**. Ve **التَّمدُّدُ** kırbanın **تهدُّدِ**’ü gibidir. Ve her şeyde, **المدِّ** genişliği kaldığı sürece böyledir. Ve denir: **امتدّ بهم السيْر**; yani uzadı.

Ve O’nun sözü (Allah noksan sıfatlardan münezzehtir): **مداد كلماته**; yani onların sayısı ve çokluğu. Ve **الأمدَّة**: elbisenin iki kenarında, işine başlanıldığı zaman, tutacaklardır.

Ve **ابن الأعرابي** dedi: **مدْمد** yani “kaçtı”. Dedi: **المددُ** Allah yolunda gazvelere yetişip katılan askerlerdir. Ve denilir: Bu, tek bir **مدادٍ** üzere geldi; yani tek bir örnek üzere.

Ve **جَندل** dedi:
لم أقْو فيهنّ ولم أساند
على مدادٍ ورَوِيٍ واحد
Ve **الإمدّان**: tuzlalıkların sularıdır.

Ve **أبو الطّمحَان** dedi:
فأَصبحن قد أقْهيْن عنِّي كما أَبتْ
حِياض الإمدَّان الظِّباءُ القوامحُ
Ve **أبو زيد** dedi: **الأمدان** şiddetli tuzlulukta tuzlu sudur. Ve falanca falancayı **يُمادُّ** eder; yani onu oyalayıp çekişir. Ve denilir: **مددتُ الأرض مدّاً**; başka yerden ona toprak veya gübre artırdığın zaman; onun için daha bayındır ve ekini için daha çok gelir olsun diye.

Ve **شمر** dedi: Her şey dolup yükseldiği zaman **مدّ** etmiştir; ben de onu **أمددتُه**. Ve **مدّ النهارُ**: yükseldiği zaman.

Ve **يونس** dedi: Hayırdan olan şeyde sen **أَمددتُه** dersin; şerden olan şeyde ise **مددتُهُ**’dur. Ve **مدَّ النهرُ النهر**: içinde akıp gittiği zaman.

Ve **مددنا القوم**: onlara **مدداً** olduk; ve **أمددناهم**: başkalarıyla.

Ve **أبو زيد** dedi: **الإمدَّانُ** şiddetli tuzlulukta tuzlu sudur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال وما بعدها في المضاعف والمطابق)
   (در)  الدال والراء في المضاعف يدلُّ على أصلين: أحدهما تولُّد شيء عن شيء، والثاني اضطرابٌ في شيء.
  فالأوّل الدَّرُّ دَرُّ اللَّبَن. والدَِّرَّة دَِرّة السّحاب: صَبُّه. ويقال سَحابٌ مِدْرارٌ. ومن ذلك قولهم: "لله دَرُّه"، أي عمله، وكأنّه شُبِّه بالدَّر الذي يكونُ من ذوات الدّرّ. ويقولون في الشَّتْم: "لا دَرّ دَرُّه" أي لا كَثُر خَيره. ومن الباب: دَرّت حَلُوبةُ المسلمين، أي فَيْئُهم وخَراجهم. ولهذه السُّوق دِرَّة، أي نَفَاق، كأنّها قد دَرَّت. وهو خلاف الغِرار. قال:
ألا يا لَقومي لا نَوَارُ نَوارُولِلسُّوق منها دِرَّةٌ وغِرارُ  ومن هذا قولهم: استدرَّتِ المِعْزَى استدراراً، إذا أرادت الفحلَ، كأَنّها أرادت أنْ يَدِرَّ لها ماءُ فَحْلِها.
وأمَّا الأصل الآخرُ فالدّرِيرُ من الدوابّ: الشديدُ العَدْو السريعُهُ. قال:
دَرِيرٌ كَخُذْرُوف الوَلِيد أَدَرَّهُ *** تَتَابُعُ كَفَّيْه بخَيطٍ مُوَصَّلِ([1])  والدُّرْدُرُ: مَنابت أسنانِ الصبِيّ. وهو من تَدَرْدَرَتِ اللحمةُ تَدَرْدُراً، إذا اضطربَتْ، ودَرْدَر الصبيُّ الشَّيءَ، إذا لاكَهُ، يُدَرْدِرُه.
  وَدَرَرُ الرِّيح: مَهَبُّها. ودَرَرُ الطَّريق: قَصْدُهُ؛ لأنّه لا يخلو مِن جاءٍ وذاهب. والدُّرُّ: كبار اللُّؤلؤ، سمِّي بذلك لاضطرابٍ يُرَى فيه لصفائه، كأنّه ماءٌ يضطرب. ولذلك قال الهذليّ([2]):
فجاء بها ما شِئْتَ مِن لَطَمِيَّةٍ *** يَدُوم الفُراتُ فوقَها ويموجُ([3])  يقول: كأنَّ فيها ماءً يموج فيها، لصفائها وحسنها.
  والكوكب الدُّرّيّ: الثاقب المُضِيء. شُبِّه بالدُّر ونُسب إليه لبياضه.
  (دس)  الدال والسين في المضاعف والمطابق أصلٌ واحد يدلُّ على دُخول الشيءِ تحت خفاءٍ وسِرّ. يقال دَسَسْتُ الشَّيءَ في التُّراب أدُسُّه دَسّاً. قال الله تعالى: ﴿أَيُمْسِكُه عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ في التُّرابِ﴾ [النحل 59]. والدّسَّاسة: حيَّة صَمَّاء تكون تحت التراب.
  فأمّا قولهم دُسَّ البَعيرُ ففيه قولان، كلُّ واحدٍ منهما من قياس الباب.
  فأحدُهما أن يكون به قليل من جَرَب. فإن كان كذا فلأنّ ذلك الجربَ كالشَّيء الخفيف المُنْدَسّ. والقول الآخَر، هو أن يُجعل الهِنَاءُ على مَسَاعِرِ البعير. ومن الباب* الدَّسيس([4]). وقولهم: "العِرْق دَسَّاس"؛ لأنَّه يَنْزِع في خَفَاءٍ ولُطف.
   (دظ)  الدّال والظاء ليس أصلاً يعوَّل عليه ولا يَنْقَاس منه. ذكروا عن الخليل أنَّ الدَّظَّ الشَّلُّ([5])؛ يقال دظَظْناهم، إذا شَلَلْناهم. وليس ذا بشيءٍ.  (دع)  الدال والعين أصلٌ واحد مُنقاسٌ مطّرد، وهو يدلُّ على حركة ودَفْع واضطراب. فالدَّعُّ: الدفع؛ يقال دَعَعْتُه أَدُعُّه دَعَّاً. قال الله تعالى: ﴿يَوْمَ يُدَعُّونَ إلى نَارِ جهَنَّمَ دعّاً﴾ [الطور 13]. والدَّعْدَعَةُ: تحريك المِكيال ليستوعب الشَّيءَ. والدَّعْدَعةُ: عَدْوٌ في التِواء. ويقال جَفْنةٌ مدَعدَعة. وأصلُه ذاك، أي أنَّها دُعدِعَتْ حتّى امتلأَتْ.
فأمّا قولُهم الدَّعْدَعَةُ زَجْر الغنم، والدَّعدعةُ قولُك للعاثر: دَعْ دَعْ، كما يقال لَعاً، فقد قلنا: إنَّ الأصواتَ وحكاياتِها لا تكاد تنقاس، وليست هي على ذلك أصولاً.
  وأمّا قولهم للرجل القصير دَعْدَاعٌ، فإن صحّ فهو من الإبدال من حاءٍ([6]): دَحْدَاح.
  (دف)  الدال والفاء أصلان: أحدهما [يدُلّ] على عِرَضٍ في الشَّيء، والآخَر على سُرعة.
  فالأوَّل الدَّفُّ، وهو الجَنْب. ودَفَّا البعيرِ: جنباه. قال:
له عُنُقٌ تُلْوِي بما وُصِلَتْ به *** ودَفّانِ يَشْتَفَّانِ كلَّ ظِعانِ([7])   ويقال سَنَامٌ مُدَفِّفٌ، إذا سقَط على دفّيِ البعير. والدَّفّ والدُّفّ: ما يُتلهَّى به. والثاني دَفّ الطّائرُ دفيفاً، وذلك أن يَدُفَّ على وجه الأرض، يحرِّك جناحَيْه ورجلاه في الأرض. ومنه دفَّتْ علينا من بَنِي فلان دَافَّةٌ، تدِفّ دفيفا. ودَفِيفُهم: سَيْرهم([8]). وتقول: داففْتُ الرّجُلَ، إذا أجْهزْتَ عليه دِفَافاً ومُدَافَّة. ومن ذلك حديثُ خالدِ بن الوليد: "من كان معه أسيرٌ فليُدَافَِّه"، أي  ليُجْهِزْ عليه. وهو من الباب؛ لأنَّه يعجِل الموتَ عليه.
  (دق)  الدال والقاف أصلٌ واحد يدلُّ على صِغَر وحَقارة. فالدَّقيق: خِلافُ الجَليل. يقال: ما أدَقَّنِي فُلانٌ ولا أَجَلَّني، أي ما أعطاني دقيقةٌ ولا جَليلة. وأدقَّ فُلانٌ وأجلّ، إذا جاء بالقليل والكثير. قال:
سَحوحٍ إذا سَحَّتْ هُمُوع إذا هَمَتْ *** بكَتْ فأَدَقَّتْ في البُكَا وأجَلَّتِ([9])  والدّقيق: الرجل القليل الخَير. والدَّقيق: الأمر الغامض. والدقيق: الطَّحين. وتقول: دققتُ الشَّيْءَ أدُقُّه دَقاًّ.
  وأمّا الدَّقْدَقة فأصواتُ حوافر الدوابّ في تردُّدها. كذا يقولون. والأصل عندنا هو الأصل، لأنَّها تدقّ الأرضَ بحوافرها دَقّاً.
  (دك)  الدال والكاف أصلان: أحدهما يدلُّ على تطامُن وانسطاحٍ. من ذلك الدكّان، وهو معروف. قال العَبْدِيّ([10]):
  * كدُكّان الدَّرابِنَة المَطِينِ([11]) *
  ومنه الأرضُ الدَّكَّاءُ: وهي الأرض العريضة المستوية. قال الله تعالى:﴿جَعَلَهُ دَكَّاءَ﴾ [الكهف 98]. ومنه النَّاقة الدّكّاء، وهي التي لا سَنامَ لها.
  قال الكسائيّ: الدُّكُّ من الجبال: العِراضُ، واحدها أدَكُّ. وفرس أدَكُّ الظّهر، أي عريضُهُ.
  والأصل الآخر يقرب من باب الإبدال، فكأنَّ الكاف فيه قائمةٌ مَقام القاف. يقال دكَكْت الشيء، مثل دقَقته، وكذلك دكَّكته. ومنه دُكَّ الرَّجُل فهو مدكوكٌ، إذا مَرِض. ويجوز أن يكون هذا من الأوَّل، كأنَّ المرض مَدَّه وبَسَطَه؛ فهو محتملٌ للأمرين جميعاً.

 والدَّكْدَاك من الرّمل كأنه قد دُكَّ دَكّاً، أي دُق دَقّاً. قال أهلُ اللغة: الدَّكداك من الرَّمل: ما التَبَد بالأرض فلم يرتفِع. ومن ذلك حديثُ جرير بن عبد الله حين سأله رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم عن منزلِهِ بِبيشة، فقال: "سَهْلٌ * ودَكْداكٌ، وسَلَمٌ وأرَاكٌ".
  ومن هذا الباب: دَكَكت التُّرابَ على الميّت أدُكّه دَكَّاً، إذا هِلْتَهُ عليه. وكذلك الرّكِيَّة تدفِنها. وقيل ذلك لأنَّ الترابَ كالمدقوق.
  ومما شذّ عن هذين الأصلين قولهم، إن كان صحيحاً: أَمَةٌ مِدَكَّةٌ: قويّةٌ على العمل. ومن الشاذّ قولهم: أقمت عنده حولاً دكيكا، أي تامّاً.
  (دل)  الدال واللام أصلان: أحدهما إبانة الشيء بأمارةٍ تتعلّمها، والآخَر اضطرابٌ في الشيء.
  فالأوَّل قولهم: دلَلْتُ فلاناً على الطريق. والدليل: الأمارة في الشيء. وهو بيِّن الدَّلالة والدِّلالة.
  والأصل الآخَر قولهم: تَدَلْدَل الشَّيءُ، إذا اضطرَبَ. قال أوس:
أمْ مَن لحَيٍّ أضاعوا بعضَ أمرِهِمُ *** بَيْنَ القُسوط وبين الدِّينِ دَلْدَالِ([12])  والقُسوط: الجَوْر. والدِّين: الطّاعة.
  ومن الباب دَلال المرأة، وهو جُرْأتها في تغَنُّجٍ وشِكْلٍ، كأنَّها مخالِفَةٌ وليس بها خِلاف. وذلك لا يكون إلاّ بتمايُلٍ واضطراب. ومن هذه الكلمة: فلانٌ يُدِلُّ على أقرانِهِ([13]) في الحرب، كالبازي يُدِلُّ على صيده.
  ومن الباب الأوّل قولُ الفرّاء عن العرب: أدَلّ يُدِلّ، إذا ضَرَبَ بقَرابَةٍ([14]).
  (دم)  الدال والميم أصلٌ واحد يدلُّ على غِشْيان الشَّيء، مِن ناحيةِ أنْ يُطْلَى به. تقول دَممْتُ([15]) الثَّوبَ، إذا طليتَه أيَّ صِبْغ، وكلُّ شيءٍ طُلِي على شيءٍ فهو دِمام([16]). فأمّا الدّمدمة فالإهلاك. قال الله تعالى: ﴿فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهمْ﴾ [الشمس 14]. وذلك لِمَا غَشّاهم به من العذاب والإهلاك. وقِدْرٌ دميمٌ: مطلِيَّة بالطِّحال. والدَّامَّاء: جُحْر اليربوع، لأنّه يدُمُّه دمّاً، أي يُسَوِّيه تسويةً.
  فأمَّا قولهم رجلٌ دميمُ الوجه فهو من الباب، كأنّ وجهَه قد طلِيَ بسوادٍ أو قُبْحٍ. يقال دَمَّ وجههُ يَدُِمّ دَمامةً، فهو دميم.
  وأمَّا الدَّيْمُومَة، وهي المَفَازة لا ماءَ بها، فمن الباب؛ لأنّها كأنَّها في استوائها قد دُمَّت، أي سُوِّيت تسويةً، كالشَّيء الذي يُطلى بالشيء. والدَّمادِم من الأرض: رَوَابٍ سَهْلَةٌ.
  (دن)  الدال والنون أصلٌ واحد يدلّ على تطامُنٍ وانخفاض. فالأدَنُّ: الرجل المنحنِي الظَّهر. يقال منه قد دَنِنْتَ دَنَناً. ويقال بيتٌ أدنّ، أي متطامِنٌ. وفرسٌ أدَنّ، أي قصير اليدين. وإذا كان كذلك كان منْسجُهُ منْخفضاً([17]). ومن ذلك الدَّنْدَنَة، وهو أنْ تُسمَع من الرَّجل نَغْيَةٌ لا تُفْهَم، وذلك لأنّه يخفِض صوتَه بما يقوله ويُخفيه. ومنه الحديث: "فأمَّا دَنْدَنَتُكَ ودندنةُ مُعاذٍ فلا نُحْسِنُهُمَا([18])".
  ومما يقارب هذا القياسَ وليس هو بعينه قولهم للسيف الكَليل: دَدَانٌ([19]). ومما شذَّ عن الباب الدَّيْدَن، وهي العادة.
  ومما يقاس على الأصل الأول الدِّنْدِنُ، وهو ما اسودَّ من النّبات لِقدَمه.
  (ده)  الدال والهاء ليس أصلاً يُقاس عليه ولا يُفرَّع منه، وإنّما يجيء في قولهم تَدَهْدَهَ الشيءُ، إذا تدحرَج؛ فكأنَّ الدَّهْدَهَةُ الصَّوتُ التي يكون منه هناك. وقد قلنا إنَّ الأصواتَ لا يُقاس عليها.
  ويقولون: ما أدرِي أيُّ الدَّهْدَاءِ([20]) هو، أيْ أيُّ الناس هو؟ والدَّهْدَاهُ: الصِّغار من الإبل. ويقال الدَّهْدَهانُ: الكثيرُ من الإِبل.
  وممّا يدلُّ على ما قُلناه أنّ هذا ليس أصلاً، قول الخليل في كتابه: وأمّا قول رؤبة:
  * وقُوَّلٌ إلاّ دَهٍ فَلاَ دَهِ([21]) *
  فإنّه يقال إنّها فارسية، حَكَى قولَ دايَتِه([22]). والذي قاله الخليل فعلى ما تراه، بعد قولـه في أول الباب: دَهٍ كلمةٌ كانت العرب تتكلّم بها، إذا رأى أحدُهم ثَأرَه يقول له "يا فلانُ إلاّ دَهٍ فلا * دَهٍ"، أي إنّك إنْ لم تَثْأَرْ به الآن لم تثأَرْ به أبداً وفي نحو ذلك من الأمر. وهذا كله مما يدلُّ على ما قلناه.
  (دو)  الدال والحرف المعتل بعدها أو المهموز، قريبٌ من الباب الذي قبله. فالدَّوُّ والدَّوِّيّة المفازة. وبعضهم يقول: إنَّما سمِّيت بذلك لأنّ الخالي فيها يسمع كالدّوِيّ، فقد عاد الأمرُ إلى ما قلناه من أنّ الأصواتَ لا تُقاس. قال الشاعر في الدَّوِّيّة:
وَدوِّيّةٍ قفرٍ تَمَشَّى نَعَامُها *** كَمَشْيِ النَّصارى في خِفاف اليَرَنْدَجِ ([23])  ومن الباب الدّأْدَأَةُ: السَّير السريع. والدأدأة: صوتُ وَقْع الحجارة في المَسِيل. فأمّا الدآدئ فهي ثلاثُ ليالٍ في آخِر الشهر، قبل ليالي المُِحاق. فله قياسٌ صحيح؛ لأن كلّ إناءٍ قارَبَ أن يمتلئَ فقد تدأدأ. وكذلك هذه الليالي تكُونُ إذا قاربَ الشّهرُ أن يكمُل. فأمّا قولُ مَن قال سُمِّيت دآدِئَ لظَلْمتها، فليس بشيءٍ ولا قياسَ له.
  وأمّا الدَّوادِي فهي أراجيح الصِّبيان، وليس بشيء.
  (دب)  الدال والباء أصلٌ واحد صحيح مُنقاس، وهو حركةٌ على الأرض أخفُّ من المشْي. تقول: دَبَّ دبيباً. وكلُّ ما مَشى على الأرض فهو دابة. وفي الحديث: "لا يَدخُل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع". يُراد بالدَّيبوب النَّمام الذي يدِب بين النّاس بالنمائم. والقَلاَّع: الذي يَشِي بالإنسان إلى سُلطانه ليَقلَعه عن مرتبةٍ له عندَه. ويقال ناقة دَبُوبٌ، إذا كانت لا تَمْشي من كثرة اللّحم إلاّ دَبيباً. ويقال ما بالدار دِبِّيٌّ ودُبِّيٌّ، أي أحدٌ يدِبّ. ويقال طَعنةٌ دبُوب([24])، إذا كانت تَدِبُّ بالدّم. قال الهذَليّ([25]):
  * بصَفْحتهِ دَبُوبٌ تَقْلِسُ([26]) *
  ويقال ركب فلانٌ دُبَّة فُلانٍ، وأخَذَ بدُبّته، إذا فعل مِثل فِعلِه، كأنّه مَشى مِثل مشيه. والدُّبَّاء([27]): القَرْع. ويجوز أن يكون شاذّاً، ومحتملٌ أن يكون سمِّي بذلك لملاسَته، كأنّه يَخِفُّ إذا دُحْرِجَ. قال امرؤ القيس:
إذا أقْبلَتْ قلتَ دُبَّاءَةً *** من الخُضْرِ مَغْمُوسَةًٌ في الغُدُرْ([28])  وأمَّا الدَّبَبُ في الشّعَْرِ فمن باب الإبدال؛ لأنَّ الدال فيه مبدلةٌ من زاءٍ. والأدْبَبُ من الإبل: الأزبُّ. وفي الحديث-إنْ صحّ-: "أيَّتُكُنَّ صاحبة الجَمَل الأدْبَب([29])". وأمَّا الدَّبُوب، فيقال إنّه الغار البعيد القَعْر([30]). وليس هذا بشيء.
  (دث)  الدال والثاء كلمةٌ واحدة، وهو المَطَر الضَّعيف([31]).
  (دج)  الدال والجيم أصلان: أحدهما كشِبه الدَّبيب، والثاني شيءٌ يُغَشِّي ويغطِّي.
  فالأوَّل قولهم: دَجَّ دَجيجاً([32]) إذا دبّ وسَعَى. وكذلك الداجُّ الذين يسعَون مع الحاجِّ في تجاراتهم. وفي [الحديث([33])]: "هؤلاء الدّاجُّ ولَيسُوا بالحاجّ". فأمَّا حديث أنس: "ما تركت من حاجَةٍ ولا داجَة" فليس من هذا الباب، لأنَّ الدَّاجَة مخفّفة، وهي إِتْباعٌ للحاجَة. وأما الدَِّجاجَة فمعروفةٌ: لأنَّها تُدَجْدِجُ، أي تَجِيء وتذهَب. والدَّجاجة: كُبَّةُ المِغْزَل. فإن كان صحيحاً فهو على معنى التشبيه. وكذلك قولهم: لفلانٍ دَجاجة، أي عيالٌ. وهو قياسٌ؛ لأنَّهم إليه يدِجُّون.
  وأمّا الآخَر فقولهم تَدَجْدَج الليل: إذا أظْلَم. وليلٌ دَجُوجيّ. ودَجَّجت السماء تدجيجاً: تغيَّمت. وتدَجْدَجَ الفارسُ بشِكَّته، كأنَّه تغطَّى بها. وهو مدجِّج ومدَجَّج. وقولهم للقُنْفذ مُدَجَِّج([34]) من هذا. قال:
ومُدَجَِّجٍ يَعدُو بشِكّته *** محمَرَّةٍ عيناهُ كالكَلْبِ([35])  وأمّا قولهم للنّاقة المنبسطة على الأرض دَجَوْجَاةٌ، فهو من الباب، لأنّها كأنها تُغَشِّي الأرض.
  (دح)  الدال والحاء أصلٌ واحد يدلُّ على اتساع وتبسُّط. تقول العرب: دحَحْتُ البيت وغيرَه، إذا وسَّعته*. واندَحَّ بطنُه، إذا اتَّسع. قال أعرابيّ: "مُطِرْنا لليلتين بقيتا من الشّهر، فاندحَّتِ الأرضُ كَلأً". ويقال دَحَّ الصَّائدُ بيتَه، إذا جَعَلَه في الأرض. قال أبو النَّجم:
  * بيْتاً خَفِيّاً في الثَّرَى مَدْحُوحَا([36]) *
  ومن الباب الدَّحْدَاح: القصير، سمِّي لتطامُنِه وجُفُورِه([37]). وكذلك الدُّحَيْدِحَةُ. قال:
أغَرَّكِ أَنَّني رجلٌ دميم *** دُحَيْدِحَة وأنَّكِ عَيْطَمُوسُ([38])  (دخ)  الدال والخاء ليس أصلاً يُفَرّع منه، لكنّهم يقولون: دخدَخْنا القومَ: أذْلَلْناهم، دَخدَخةً. وذكر الشَّيبانيّ أنَّ الدخدخة الإعياء. فأما الدَُّخُّ فقد ذُكِر في بابه، وهو الدُّخان. قال:
  * عند سُعَارِ النّارِ يَغْشَى الدَُّخَّا([39]) *
  (دد)  الدال والدال كلمةٌ واحدة. الدَّدُ: اللهو واللَّعِب. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "ما أنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ مِنِّي([40])".
  ويقال: دَدٌ، وَدَداً، ودَدَنٌ. قال:
أيُّها القلبُ تَعَلَّلْ بدَدَنْ *** إنَّ همِّي في سَمَاعٍ وَأَذَنْ([41])  ودَد([42])-فيما يقال- اسمُ امرأةٍ. والله أعلم.
----------------------------------------------------------------------
([1]) لامرئ القيس في معلقته. والرواية المشهورة: "أمره" بدل: "أدره".
([2]) هو أبو ذؤيب الهذلي. انظر ديوانه 50-62 (واللسان، دوم).
([3]) وكذا رواية الديوان 57. وفي اللسان: "تدور البحار فوقها وتموج".
([4]) لم يفسره. والدسيس: إخفاء المكر. والدسيس أيضاً: من تدسه ليأتيك بالأخبار كالمتجسس. والدسيس: الصنان الذي لا يقلعه الدواء، والدسيس: المشوي. والدسيس: المرائي بعمله، يدخل مع القراء وليس قارئاً.
([5]) جعله في اللسان لغة أهل اليمن.
([6]) كلمة "من" ليست في الأصل. وفي الأصل: "جاء".
([7]) البيت لكعب بن زهير كما في اللسان (شفف). وهو في اللسان (ظعن) بدون نسبة وسيعيده في (شف).
([8]) في الأصل: "سيرتهم"، تحريف. وفي المجمل: "ودفيفهم: سير في لين".
([9]) في الأصل: "هموع إذا حرات همت وادقت"، وأصلحته مستضيئاً بما سبق في مادة (جل) من الجزء الأول 418.
([10]) هو المثقب العبدي. وقصيدة البيت في المفضليات (2: 88-92).
([11]) صدره كما في المفضليات واللسان (دكك، دربن، طين):
* فأبقى باطلي والجد منها *
([12]) ديوان أوس بن حجر 23 واللسان (دلل). قال: "وقوم دلدال، إذا تدلدلوا بين أمرين فلم يستقيموا".
([13]) الأقران: جمع قرن، بالكسر. وفي الأصل: "على امرأته"، وهو من عجيب التحريف.
([14]) في الأصل: "بقراته"، صوابه من المجمل.
([15]) في الأصل: "دمدمت"، تحريف.
([16]) ويقال "دم" أيضاً بتشديد الميم، للطلاء.
([17]) منسج الفرس، كمنبر ومجلس: ما بين العرف وموضع اللبد.
([18]) هو كلام أعرابي، سأله رسول الله صلى الله عليه وسلم: "ما تقول في التشهد؟" قال: "أسأل الله الجنة وأعوذ به من النار، فأما دندنتك ودندنة معاذ فلا نحسنهما".
([19]) الحق أن هذه الكلمة في مادة (ددن) لا (دن).
([20]) يقال أي الدهداء، وأي الدهدا، بالمد والقصر.
([21]) قبله كما في الديوان 166 واللسان (دهده): * فاليوم قد نهنهني تنهنهني*
([22]) الداية: الظئر، كلاهما عربي فصيح. وفي الأصل: "دابته" تحريف. وفي اللسان: "يقال إنها فارسية، حكى قول ظئره". والظئر: المرضعة لغير ولدها.
([23]) البيت للشماخ في ديوانه 11 برواية: "وداوية". وهي لغة ثالثة صحيحة. والبيت أيضاً في اللسان (دوا، ردج).
([24]) في الأصل: "ناقة ربوب"، صوابه في المجمل.
([25]) هو أبو قلابة الهذلي. وقصيدة البيت في بقية أشعار الهذليين 15 وديوان الهذليين نسخة الشنقيطي 106.
([26]) البيت بتمامه كما في المرجعين السابقين:
واستجمعوا نفراً وزاد جنابهم *** رجل بصفحته دبوب تقلس([27]) اختلف اللغويون في "الدباء" فجعله الزمخشري في (دبأ) وصاحب القاموس في (دبب) وصاحب اللسان في (دبي).
([28]) ديوان امرئ القيس 16 واللسان (دبي).
([29]) قيل أظهر التضعيف لموازنة الكلام. والحديث بتمامه أن رسول الله قال: "ليت شعري، أيتكن صاحبة الجمل الأدبب، تخرج فتنبحها كلاب الحوأب".
([30]) ورد في المجمل والقاموس: "الدبوب: الغار القعير". وأغفله صاحب اللسان.
([31]) هذا تفسير للدث بالفتح.
([32]) في الأصل: "دجيجاً وكذلك"، والكلمة الأخيرة مقحمة.
([33]) التكملة من المجمل.
([34]) في المخصص (8: 95): "المدجج والمدجج: الدلدل من القنافذ". وأنشد البيت.
([35]) البيت لعامر بن الطفيل كما في الحيوان (1: 313). وأنشده المبرد في الكامل 609: "ومدججا".
([36]) البيت في المجمل واللسان (دحح).
([37]) الجفور: مصدر جفر، ولم يصرح اللغويون بهذا المصدر إلا في قولهم: جفر الفحل جفورا إذا عجز عن الضراب. وفي الأصل: "جفون". وأراه محرفاً عن "الجفور". والجفر: الصبي إذا انتفخ لحمه وأكل وصارت له كرش.
([38]) أنشده في اللسان (دحح) برواية:
أغرك أنني رجل جليد *** دحيدحة وأنك علطميس    والعيطموس من النساء: التامة الخلق. والعلطميس: الضخمة الشديدة.
([39]) في الأصل: "يخشى الدخا" صوابه من اللسان والتاج (دخخ) وأمالي ثعلب 451 وأمالي الزجاجي 78 والخزانة (3: 104) وقد نقل البغدادي نسبة الرجز إلى العجاج، وليس في ديوانه المطبوع. وسيعيده ابن فارس في (درن).
([40]) في الأصل: "ولا دد مني"، صوابه من المجمل واللسان.
([41]) البيت لعدي بن زيد، كما في اللسان (أذن، ددن).
([42]) في كل ثنائي من أعلام الإناث لغتان: الصرف، وعدمه.
ـ

##### Türkçe

(**باب الدال** ve ondan sonrakiler, ikizli ve mutâbıkta)

   (**در**)  **الدال** ile **الراء** ikizlide iki asla delâlet eder: bunlardan biri bir şeyin bir şeyden türemesi, ikincisi ise bir şeyde çalkantıdır.
  Birincisi: **الدَّرُّ**; sütün **دَرُّ**’ü. Ve **الدَِّرَّة**: bulutun **دَِرّة**’si; onun dökmesi. Ve denir: **سَحابٌ مِدْرارٌ**. Ve bundan onların sözü: “**لله دَرُّه**”, yani onun işi; sanki o, **الدَّر** ile benzetilmiştir; o **الدَّر** ki **ذوات الدّرّ**’den olur. Ve sövmede derler: “**لا دَرّ دَرُّه**” yani hayrı çoğalmadı. Ve bâbdan: **دَرّت حَلُوبةُ المسلمين**; yani onların fey’i ve haraçları. Ve bu pazarın **دِرَّة**’si vardır; yani sürüm; sanki o **دَرَّت**. Ve o, **الغِرار**’ın zıddıdır. Dedi ki:
ألا يا لَقومي لا نَوَارُ نَوارُولِلسُّوق منها دِرَّةٌ وغِرارُ
  Ve bundan onların sözü: **استدرَّتِ المِعْزَى استدراراً**; eğer erkeği isterse; sanki o, kendi erkeğinin suyunun kendisine akmasını istemiştir.
  İkinci asla gelince: **الدّرِيرُ** (binit hayvanlarından): koşusu şiddetli, hızlı olan. Dedi ki:
دَرِيرٌ كَخُذْرُوف الوَلِيد أَدَرَّهُ *** تَتَابُعُ كَفَّيْه بخَيطٍ مُوَصَّلِ
  Ve **الدُّرْدُرُ**: çocuğun dişlerinin bitme yerleri. Ve o, **تَدَرْدَرَتِ اللحمةُ تَدَرْدُراً**’dandır; eğer çalkalanırsa. Ve **دَرْدَر** çocuk bir şeyi; eğer onu çiğnerse; onu **يُدَرْدِرُه**.
  Ve **دَرَرُ الرِّيح**: onun estiği yer. Ve **دَرَرُ الطَّريق**: onun doğrultusu; çünkü o, gelen ve giden olmaksızın boş kalmaz. Ve **الدُّرُّ**: iri inciler; onda, berraklığından dolayı görülen bir çalkantı sebebiyle böyle adlandırıldı; sanki o, çalkalanan bir sudur. Bu yüzden Hüzeli dedi ki:
فجاء بها ما شِئْتَ مِن لَطَمِيَّةٍ *** يَدُوم الفُراتُ فوقَها ويموجُ
  Der ki: berraklığı ve güzelliği sebebiyle, sanki onun içinde dalgalanan bir su var.
  Ve **الكوكب الدُّرّيّ**: delip geçen, ışık saçan. Beyazlığından dolayı **الدُّر**’e benzetildi ve ona nisbet edildi.

  (**دس**)  **الدال** ile **السين** ikizli ve mutâbıkta tek bir asıldır; bir şeyin gizlilik ve sır altında içeri girmesine delâlet eder. Denir: **دَسَسْتُ الشَّيءَ في التُّراب**; onu **أدُسُّه دَسّاً**. Allah Teâlâ dedi: ﴿أَيُمْسِكُه عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ في التُّرابِ﴾ [النحل 59]. Ve **الدّسَّاسة**: toprağın altında bulunan sağır bir yılandır.
  “**دُسَّ البَعيرُ**” sözlerine gelince, onda iki söz vardır; her biri bâbın kıyasındandır.
  Bunlardan biri: onda az bir uyuz bulunmasıdır. Eğer böyle ise, o uyuz, gizlice sokulmuş hafif bir şey gibidir. Diğer söz ise: devenin **مَسَاعِر**’ine **الهِنَاءُ** sürülmesidir. Ve bâbdan: **الدَّسيس**. Ve onların sözü: “**العِرْق دَسَّاس**”; çünkü o, gizlilik ve incelik içinde çekip gider.

   (**دظ**)  **الدّال** ile **الظاء** güvenilecek bir asıl değildir ve ondan kıyas yapılmaz. Halîl’den naklettiler ki: **الدَّظَّ** felçtir; denir: **دظَظْناهم**; eğer onları felç ettiysek. Bu ise bir şey değildir.

  (**دع**)  **الدال** ile **العين** tek bir asıldır; kıyaslı, düzenli; ve o, hareket, itme ve çalkantıya delâlet eder. **الدَّعُّ**: itmedir; denir: **دَعَعْتُه أَدُعُّه دَعَّاً**. Allah Teâlâ dedi: ﴿يَوْمَ يُدَعُّونَ إلى نَارِ جهَنَّمَ دعّاً﴾ [الطور 13]. Ve **الدَّعْدَعَةُ**: ölçeği, şeyi tamamen alacak şekilde hareket ettirmektir. Ve **الدَّعْدَعةُ**: kıvrımlı bir koşudur. Ve denir: **جَفْنةٌ مدَعدَعة**. Aslı odur; yani o, doluncaya kadar **دُعدِعَتْ**.
  “**الدَّعْدَعَةُ** koyunları sürmek” ve “**الدَّعدعةُ** sendeleyene ‘**دَعْ دَعْ**’ demendir; ‘**لَعاً**’ denildiği gibi” sözlerine gelince; biz dedik ki: sesler ve onların taklidi neredeyse kıyaslanmaz; ve onlar bu şekilde asıllar değildir.
  Kısa boylu adama “**دَعْدَاعٌ**” demelerine gelince; eğer sahihse, bir **حاء**’dan ibdâldendir: **دَحْدَاح**.

  (**دف**)  **الدال** ile **الفاء** iki asıldır: biri şeyde bir yan/kenara delâlet eder, diğeri sürate.
  Birincisi **الدَّفُّ**’tür; o, yan taraftır. Ve **دَفَّا البعيرِ**: onun iki yanı. Dedi ki:
له عُنُقٌ تُلْوِي بما وُصِلَتْ به *** ودَفّانِ يَشْتَفَّانِ كلَّ ظِعانِ
   Ve denir: **سَنَامٌ مُدَفِّفٌ**; eğer devenin iki yanına düşerse. Ve **الدَّفّ** ve **الدُّفّ**: oyalanılan şey. İkincisi: **دَفّ الطّائرُ دفيفاً**; bu, onun yer yüzü üzerinde **يَدُفَّ** etmesidir; iki kanadını hareket ettirir, ayakları da yerde olur. Ve ondan: **دفَّتْ علينا** falan oğullarından bir **دَافَّةٌ**; **تدِفّ دفيفا**. Ve onların **دَفِيفُهم**’i: yürüyüşleridir. Ve dersin: **داففْتُ الرّجُلَ**; eğer onu **دِفَافاً** ve **مُدَافَّة** ile işini bitirdiysen. Ve bundan Hâlid b. Velîd’in hadisi: “**من كان معه أسيرٌ فليُدَافَِّه**”, yani onu öldürüp işini bitirsin. Ve o, bâbdandır; çünkü ölümü ona çabuklaştırır.

  (**دق**)  **الدال** ile **القاف** tek bir asıldır; küçüklük ve değersizliğe delâlet eder. **الدَّقيق**: **الجَليل**’in zıddıdır. Denir: **ما أدَقَّنِي فُلانٌ ولا أَجَلَّني**; yani bana ne küçük bir şey verdi ne de büyük. Ve **أدقَّ** falan ve **أجلّ**; eğer azı ve çoğu getirdiyse. Dedi ki:
سَحوحٍ إذا سَحَّتْ هُمُوع إذا هَمَتْ *** بكَتْ فأَدَقَّتْ في البُكَا وأجَلَّتِ
  Ve **الدّقيق**: hayrı az adam. Ve **الدَّقيق**: kapalı iş. Ve **الدقيق**: un. Ve dersin: **دققتُ الشَّيْءَ أدُقُّه دَقاًّ**.
  **الدَّقْدَقة**’ya gelince: binit hayvanlarının nalları, gidip gelmelerinde çıkardıkları seslerdir; böyle derler. Bizce asıl, asıldır; çünkü onlar, nallarıyla yeri **دَقّاً** döverler.

  (**دك**)  **الدال** ile **الكاف** iki asıldır: biri alçalma ve düzleşmeye delâlet eder. Bundan **الدكّان**; o, bilinen şeydir. el-‘Abdî dedi ki:
  * كدُكّان الدَّرابِنَة المَطِينِ *
  Ve ondan **الأرضُ الدَّكَّاءُ**: geniş, düz yer. Allah Teâlâ dedi: ﴿جَعَلَهُ دَكَّاءَ﴾ [الكهف 98]. Ve ondan **النَّاقة الدّكّاء**: hörgücü olmayan dişi deve.
  el-Kisâî dedi: dağlardan **الدُّكُّ**: geniş olanlardır; tekili **أدَكُّ**. Ve **فرس أدَكُّ الظّهر**; yani sırtı geniş olan.
  Diğer asıl, ibdâl bâbına yakındır; sanki onda **الكاف**, **القاف**’ın yerini tutmuştur. Denir: **دكَكْت الشيء**; **دقَقته** gibi; ve yine **دكَّكته**. Ve ondan: **دُكَّ الرَّجُل فهو مدكوكٌ**; eğer hastalandıysa. Ve caizdir ki bu, birincidendir; sanki hastalık onu uzatıp yaymıştır; o hâlde iki ihtimale de elverişlidir.

 Ve kumdan **الدَّكْدَاك**: sanki **دُكَّ دَكّاً** edilmiştir; yani **دُق دَقّاً**. Dil ehli dedi: kumdan **الدَّكداك**: yere yapışıp yükselmeyen şeydir. Ve bundan Cerîr b. Abdullah’ın hadisi: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم ona Bîşe’deki menzilini sorunca dedi ki: “**سَهْلٌ** * ve **دَكْداكٌ**; ve **سَلَمٌ** ve **أرَاكٌ**.”
  Ve bu bâbdan: **دَكَكت التُّرابَ على الميّت أدُكّه دَكَّاً**; eğer toprağı onun üzerine döktüysen. Ve aynı şekilde kuyuyu gömersin. Ve bunun, toprağın dövülmüş gibi olmasından dolayı olduğu söylenmiştir.
  Bu iki asıldan şâz olanlardan: eğer sahihse, “**أَمَةٌ مِدَكَّةٌ**”: işe güçlü. Ve şâzdan: “**أقمت عنده حولاً دكيكا**”; yani tam.

  (**دل**)  **الدال** ile **اللام** iki asıldır: biri, öğrendiğin bir alâmetle şeyi açıklamaktır; diğeri, şeyde çalkantıdır.
  Birincisi onların sözü: **دلَلْتُ فلاناً على الطريق**. Ve **الدليل**: şeydeki alâmettir. Ve o, **بيِّن الدَّلالة والدِّلالة**’dır.
  Diğer asıl: onların sözü **تَدَلْدَل الشَّيءُ**; eğer çalkalandıysa. Evs dedi ki:
أمْ مَن لحَيٍّ أضاعوا بعضَ أمرِهِمُ *** بَيْنَ القُسوط وبين الدِّينِ دَلْدَالِ
  Ve **القُسوط**: zulümdür. Ve **الدِّين**: itaattir.
  Ve bâbdan: kadının **دَلال**’ı; o, nazlanma ve tavır içinde cüretidir; sanki muhalefet edicidir, hâlbuki onda muhalefet yoktur. Bu ise ancak salınma ve çalkantı ile olur. Ve bu kelimeden: falan, savaşta akranlarına karşı **يُدِلُّ** eder; doğanın avına karşı **يُدِلُّ** etmesi gibi.
  Ve birinci bâbdan: Ferrâ’nın Araplardan naklettiği söz: **أدَلّ يُدِلّ**; eğer akrabalıkla vurduysa.

  (**دم**)  **الدال** ile **الميم** tek bir asıldır; bir şeyi, onunla sıvanması yönünden kaplamaya delâlet eder. Dersin: **دَممْتُ** elbiseyi; eğer onu herhangi bir boya ile sıvadıysan. Ve bir şeyin üzerine sıvanan her şey **دِمام**’dır. **الدّمدمة**’ya gelince: helâktir. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهمْ﴾ [الشمس 14]. Bu, onlara azap ve helâkten neyi kapladığındandır. Ve **قِدْرٌ دميمٌ**: dalakla sıvanmış. Ve **الدَّامَّاء**: yerboğan faresinin deliği; çünkü onu **يدُمُّه دمّاً**; yani onu düzleyip düzleştirir.
  “**رجلٌ دميمُ الوجه**” sözlerine gelince; o, bâbdandır; sanki yüzü siyahlıkla yahut çirkinlikle sıvanmıştır. Denir: **دَمَّ وجههُ يَدُِمّ دَمامةً**; o hâlde o **دميم**’dir.
  Ve **الدَّيْمُومَة**’ya gelince; o, suyu olmayan çöldür; bâbdandır; çünkü o, düzlüğünde sanki **دُمَّت**; yani düzlenip düzleştirildi; bir şeyin bir şeyle sıvanması gibi. Ve yerden **الدَّمادِم**: yumuşak tepeler.

  (**دن**)  **الدال** ile **النون** tek bir asıldır; alçalma ve düşüklüğe delâlet eder. **الأدَنُّ**: sırtı eğik adam. Ondan denir: **قد دَنِنْتَ دَنَناً**. Ve denir: **بيتٌ أدنّ**; yani alçak. Ve **فرسٌ أدَنّ**; yani iki eli kısa. Böyle olunca onun **منْسجُهُ** alçak olur. Ve bundan **الدَّنْدَنَة**: adamdan anlaşılmayan bir mırıltının işitilmesidir; bu, söylediği şeyde sesini alçaltıp gizlemesindendir. Ve ondan hadis: “**فأمَّا دَنْدَنَتُكَ ودندنةُ مُعاذٍ فلا نُحْسِنُهُمَا**”.
  Bu kıyasa yakın olup aynısı olmayanlardan: körelmiş kılıca “**دَدَانٌ**” demeleridir. Ve bâbdan şâz olanlardan: **الدَّيْدَن**; o, âdettir.
  Birinci asla kıyaslananlardan: **الدِّنْدِنُ**; o, eskiliğinden bitkiden kararan şeydir.

  (**ده**)  **الدال** ile **الهاء** kıyas yapılacak bir asıl değildir ve ondan dallandırılmaz; ancak onların “**تَدَهْدَهَ الشيءُ**” sözünde gelir; eğer yuvarlandıysa. Sanki **الدَّهْدَهَةُ**, orada ondan meydana gelen sestir. Ve biz dedik ki: sesler üzerine kıyas yapılmaz.
  Ve derler: **ما أدرِي أيُّ الدَّهْدَاءِ هو**; yani o, insanların hangisidir? Ve **الدَّهْدَاهُ**: develerin küçükleri. Ve denir: **الدَّهْدَهانُ**: develerin çoğu.
  Bunun asıl olmadığını söylediğimize delil olan şeylerden: Halîl’in kitabındaki sözü; Ru’be’nin sözüne gelince:
  * وقُوَّلٌ إلاّ دَهٍ فَلاَ دَهِ *
  Denir ki o Farsçadır; sütannesinin sözünü hikâye etti. Halîl’in söylediği ise, senin gördüğün üzeredir; bâbın başındaki sözünden sonra: **دَهٍ** bir kelimedir; Araplar onunla konuşurdu; onlardan biri kan davasını görünce ona “**يا فلانُ إلاّ دَهٍ فلا دَهٍ**” der; yani sen şimdi onunla öç almazsan, onunla asla öç almayacaksın; ve bunun benzeri işlerde. Bu da bütünüyle, söylediğimize delâlet eder.

  (**دو**)  **الدال** ve ondan sonra gelen illetli harf yahut hemzeli, bir önceki bâba yakındır. **الدَّوُّ** ve **الدَّوِّيّة**: çöl. Bazıları der ki: ancak ona bu ad verildi; çünkü onda bulunan boş kimse, **الدّوِيّ** gibi işitir; böylece iş, seslerin kıyaslanmaması hakkında söylediğimize dönmüştür. Şair **الدَّوِّيّة** hakkında dedi ki:
وَدوِّيّةٍ قفرٍ تَمَشَّى نَعَامُها *** كَمَشْيِ النَّصارى في خِفاف اليَرَنْدَجِ
  Ve bâbdan **الدّأْدَأَةُ**: hızlı yürüyüş. Ve **الدأدأة**: sel yatağında taşların düşüş sesidir. **الدآدئ**’e gelince: ayın sonunda, **المُِحاق** gecelerinden önceki üç gecedir. Bunun sahih bir kıyası vardır; çünkü dolmaya yaklaşan her kap, **تدأدأ** etmiştir. Ve aynı şekilde bu geceler, ay tamamlanmaya yaklaştığında olur. “Karanlığından dolayı **دآدِئَ** adlandırıldı” diyenin sözü ise bir şey değildir ve kıyası yoktur.
  **الدَّوادِي**’ye gelince: o, çocukların salıncaklarıdır; bu da bir şey değildir.

  (**دب**)  **الدال** ile **الباء** tek bir sahih asıldır; kıyaslıdır; o, yerde yürüyüşten daha hafif bir harekettir. Dersin: **دَبَّ دبيباً**. Yerde yürüyen her şey **دابة**’dır. Hadiste: “**لا يَدخُل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع**.” **الدَّيبوب** ile, insanların arasında laf taşıyarak yürüyen nemmâm kastedilir. Ve **القَلاَّع**: insanı, sultanına gammazlayıp onu, yanında kendisine ait bir mertebeden söküp atan kimsedir. Ve denir: **ناقة دَبُوبٌ**; eğer etin çokluğundan ancak **دَبيباً** yürürse. Ve denir: **ما بالدار دِبِّيٌّ ودُبِّيٌّ**; yani debelenen hiç kimse yok. Ve denir: **طَعنةٌ دبُوب**; eğer kanla debeleniyorsa. Hüzeli dedi ki:
  * بصَفْحتهِ دَبُوبٌ تَقْلِسُ *
  Ve denir: falan, falanın **دُبَّة**’sine bindi ve onun **دُبّته**’sinden tuttu; eğer onun fiilinin benzerini yaptıysa; sanki onun yürüyüşü gibi yürüdü. Ve **الدُّبَّاء**: kabaktır. Şâz olması caizdir; ve muhtemeldir ki, pürüzsüzlüğünden dolayı böyle adlandırıldı; sanki yuvarlandığında hafifler. İmru’ül-Kays dedi ki:
إذا أقْبلَتْ قلتَ دُبَّاءَةً *** من الخُضْرِ مَغْمُوسَةًٌ في الغُدُرْ
  Saçtaki **الدَّبَبُ**’a gelince: ibdâl bâbındandır; çünkü ondaki **الدال**, bir **زاء**’dan ibdâl edilmiştir. Develerden **الأدْبَبُ**: kıllı olan. Hadiste—eğer sahihse—: “**أيَّتُكُنَّ صاحبة الجَمَل الأدْبَب**”. **الدَّبُوب**’a gelince; onun, dibi uzak bir mağara olduğu söylenir. Bu ise bir şey değildir.

  (**دث**)  **الدال** ile **الثاء** tek bir kelimedir; o, zayıf yağmurdur.

  (**دج**)  **الدال** ile **الجيم** iki asıldır: biri debib benzeri, ikincisi ise örten ve kaplayan bir şey.
  Birincisi onların sözü: **دَجَّ دَجيجاً**; eğer debelendi ve koşuşturduysa. Ve aynı şekilde **الداجُّ**: hacılarla birlikte ticaretlerinde koşuşturan kimselerdir. Ve hadiste: “**هؤلاء الدّاجُّ ولَيسُوا بالحاجّ**.” Enes’in hadisi: “**ما تركت من حاجَةٍ ولا داجَة**” ise bu bâbdan değildir; çünkü **الدَّاجَة** hafifletilmiştir ve o, **الحاجَة**’ye tâbidir. **الدَِّجاجَة** ise bilinen şeydir; çünkü o **تُدَجْدِجُ** eder; yani gelir gider. Ve **الدَّجاجة**: iğ’in yumağıdır. Eğer sahihse, o benzetme mânâsınadır. Ve aynı şekilde onların sözü: falanın **دَجاجة**’si vardır; yani bakmakla yükümlü oldukları. Bu kıyastır; çünkü onlar ona doğru **يدِجُّون**.
  Diğerine gelince: onların sözü **تَدَجْدَج الليل**; eğer karardıysa. Ve **ليلٌ دَجُوجيّ**. Ve **دَجَّجت السماء تدجيجاً**: eğer bulutlandıysa. Ve **تدَجْدَجَ الفارسُ بشِكَّته**: sanki onunla örtündü. Ve o, **مدجِّج** ve **مدَجَّج**’dir. Kirpiye “**مُدَجَِّج**” demeleri de bundandır. Dedi ki:
ومُدَجَِّجٍ يَعدُو بشِكّته *** محمَرَّةٍ عيناهُ كالكَلْبِ
  Ve yere yayılıp uzanmış deveye “**دَجَوْجَاةٌ**” demelerine gelince; o, bâbdandır; çünkü o, sanki yeri örtüyor.

  (**دح**)  **الدال** ile **الحاء** tek bir asıldır; genişleme ve yayılmaya delâlet eder. Araplar der: **دحَحْتُ البيت** ve başkasını; eğer onu genişlettiysem. Ve **اندَحَّ بطنُه**; eğer genişlediyse. Bir bedevî dedi: “Ayın kalan iki gecesinde yağmura tutulduk; yer otla **اندحَّت**.” Ve denir: **دَحَّ الصَّائدُ بيتَه**; eğer onu yere yaptıysa. Ebû’n-Necm dedi ki:
  * بيْتاً خَفِيّاً في الثَّرَى مَدْحُوحَا *
  Ve bâbdan **الدَّحْدَاح**: kısa boylu; alçaklığı ve **جُفُورِه** sebebiyle adlandırıldı. Ve aynı şekilde **الدُّحَيْدِحَةُ**. Dedi ki:
أغَرَّكِ أَنَّني رجلٌ دميم *** دُحَيْدِحَة وأنَّكِ عَيْطَمُوسُ

  (**دخ**)  **الدال** ile **الخاء** dallandırılacak bir asıl değildir; fakat derler: **دخدَخْنا القومَ**: onları zelil ettik; **دَخدَخةً**. Şeybânî, **الدخدخة**’nın bitkinlik olduğunu zikretti. **الدَُّخُّ** ise kendi bâbında zikredilmiştir; o, dumandır. Dedi ki:
  * عند سُعَارِ النّارِ يَغْشَى الدَُّخَّا *

  (**دد**)  **الدال** ile **الدال** tek bir kelimedir. **الدَّدُ**: eğlence ve oyundur. Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: “**ما أنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ مِنِّي**.”
  Ve denir: **دَدٌ** ve **وَدَداً** ve **دَدَنٌ**. Dedi ki:
أيُّها القلبُ تَعَلَّلْ بدَدَنْ *** إنَّ همِّي في سَمَاعٍ وَأَذَنْ
  Ve **دَد**—denildiğine göre—bir kadının adıdır. Allah daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- أصل الدم دمي، وهو معروف، قال الله تعالى: ﴿حرمت عليكم الميتة والدم﴾ [المائدة/3]، وجمعه دماء، وقال: ﴿لا تسفكون دماءكم﴾ [البقرة/84]، وقد دميت الجراحة، وفرس مدمي: شديد الشقرة، كالدم في اللون، والدمية صورة حسنة، وشجة دامية.

##### Türkçe

- **أصل الدم دمي**: ve o bilinen (şey)dir; Allah Teâlâ dedi ki: ﴿حرمت عليكم الميتة والدم﴾ [المائدة/3]; onun çoğulu **دماء**’dır; ve dedi ki: ﴿لا تسفكون دماءكم﴾ [البقرة/84]; ve (denir ki) **دميت الجراحة**: yara kanadı; ve **فرس مدمي**: kızıllığı şiddetli (olan), renk bakımından kan gibi; ve **الدمية** güzel bir surettir; ve **شجة دامية** kanayan bir yaradır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَمَّ
1 دَمَّ دم , (S, M, Msb, K, &c.,) aor. دَمُ٣َ , (S, M, Msb,) inf. n. دَمٌّ, (T, M, Msb,) He smeared, or did over, (S, M, Msb, K,) a thing, (S, M, K, *) or the face, (Msb,) with any kind of dye [or the like]: (S, Msb:) and a house, or chamber, with [plaster of] gypsum, (T, M, K,) or with mud or clay, (T,) and with [a wash of] quick lime: (TA:) and a ship with tar: (M, K:) and an eye, externally, (Lth, T, K,) or a pained eye, externally, (M,) with a دِمَام, (Lth, T, M, K,) i. e. any medicinal liniment, (Lth, T,) such as aloes, and saffron; (TA;) as also ↓ دمّم: (Kr, M, K:) [or this latter, probably, has an intensive signification: see also R. Q. 1:] and دَمَّتْ, aor. and inf. n. as above, said of a woman, she smeared the parts around her eye with aloes or saffron: (M:) or دَمَّتِ العَيْنَ she applied a collyrium to the eye; or smeared it with a دِمَام. (Msb.) You say also, دَمَّ القِدْرِ, aor. and inf. n. as above, He smeared, or did over, the [stone] cooking-pot with blood or spleen, [or with liver, (see دَمِيمٌ,]) after repairing it: (Lh, M:) and دُمَّت it (the [stone] cooking-pot) was smeared, or done over, with blood or spleen [or liver], after it had been repaired: (T:) or was plastered with mud or clay, and with gypsum. (TA.) And دَمَّ الصَّدْعِ, aor. and inf. n. as above, He smeared over the crack with blood and burnt hair mixed together; as also ↓ دَمَّمَهُ. (M.) ― -b2- [Hence,] دُمَّ بِالشَّحْمِ, said of a camel &c., (assumed tropical:) He was, or became, loaded [or overspread] with fat; syn. أَوْقَرَ or أُوْقِرَ. (So accord. to different copies of the S.) And دُمَّ [alone], inf. n. as above, (tropical:) He (a camel) had much fat and flesh, so that one could not feel in him the prominence of a bone. (T, TA.) And دُمَّ وَجْهُهُ حُسْنًا (assumed tropical:) His face was [flushed,] as though it were overspread, with beauty. (M.) ― -b3- [Hence also,] بِمَ دَمَّتْ عَيْنَاهَا, [so I find it written, but I think it should be دُمَّتْ,] meaning (tropical:) What did she bring forth? or what has she brought forth? a male or a female? and دمّت فُلَانَةُ بِغُلَامٍ [the verb (here written without any vowel-sign) being app. دُمَّتْ, meaning دُمَّتْ عَيْنَاهَا, because offspring, and especially boys, are among the things by which the eye is said to be refreshed, as it is by the application of a دِمَام,] (tropical:) Such a woman brought forth a boy. (TA.) ― -b4- دَمَّ الأَرْضَ, (M, K,) aor. and inf. n. as above, (M,) He made the earth, or ground, even, (M, K,) as is done after turning it over for sowing. (M.) And دَمَّ جُحْرَهُ, said of the Jerboa, (T, S, M, K,) aor. and inf. n. as above, (T,) It stopped up the mouth of its hole with its نَبِيشَة [or earth which it had extracted]: (T:) or it filled up its hole with earth: (S:) or it covered over its hole and made it even. (M, K.) And دَمَّ الكَمْأَةَ He made the earth, or dust, even over the truffles. (K.) And دَمَمْتُ عَلَى الشَّىْءِ I covered over the thing; (T, TA;) as also دَمَمْتُ الشَّىْءَ: (Ham p. 461: [see also R. Q. 1:]) and in like manner, دَمَمْتُ عَلَيْهِ القَبْرَ [I covered up the grave over him]: and ↓ دَمْدَمْتُ عَلَى الشَّىْءِ I buried the thing, making the ground even over it. (T, TA. *) ― -b5- دَمَّهُ, (K,) or دَمَّ رَأْسَهُ, (T, M,) aor. and inf. n. as above, (M,) (assumed tropical:) He broke his head: (M, K:) or he struck, or beat, and broke, his head: (T:) or it signifies, accord. to Lh, (M,) or signifies also, (K,) he struck, or beat, his head, (M, K,) whether he broke it or not. (M.) And دَمَّ ظَهْرَهُ, aor. and inf. n. as above, (tropical:) He struck, or beat, his back with a brick, (M, TA,) and with a staff or stick, or with a stone: a tropical meaning, as is said in the A. (TA.) ― -b6- دَمَّهُمْ, (Lh, T, M, K,) aor. as above, (Lh, T, M,) and so the inf. n., (M,) (assumed tropical:) He crushed them (طَحَنَهُمْ), and destroyed them; (Lh, T, M, K;) as also ↓ دَمْدَمَهُمْ, and عَلَيْهِمٌ ↓ دَمْدَمَ: (M, K:) or this last (دمدم عليهم) signifies He (God) destroyed them: and الشَّىْءَ ↓ دَمْدَمْتُ, I made the thing to cleave to the ground, and scattered it, or broke it, destroying it. (S.) ↓ فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمٌ رَبُّهُمْ, (M, TA,) in the Kur [xci. 14], (TA,) means And their Lord crushed them (طَحَنَهُمْ), and destroyed them: (M, TA:) or made punishment to fall, or come, upon them in common, or universally; expl. by أَطْبَقَ عَلَيْهِمُ العَذَابَ: (Zj, T, Bd, Jel, TA:) or made the earth to quake with them: (Fr, T, TA:) or was angry with them: (IAmb, T:) or spoke to them in anger: (TA:) for [the inf. n.] دَمْدَمَةٌ signifies the being angry: (M, K:) and the speaking so as to disquiet, or agitate, a man: (T, TA:) and دَمْدَمَ عَلَيْهِ he spoke to him in anger. (M, K.) You say also, دَمَّ فُلَانًا, meaning He (a man, IAar, T) punished such a one fully, or completely; (IAar, T, K;) as also ↓ دَمْدَمَهُ: (TA:) [or perhaps دَمْدَمَ عَلَيْهِ; for Az says, in another place, at the close of this art.,] IAar says that دَمْدَمَ signifies he punished fully, or completely; or inflicted a full, or complete, punishment. (T.) ― -b7- دَمَّ الحِجْرَ, (K,) aor. and inf. n. as above, (TA,) said of a stallion horse, He leaped the mare. (K.) ― -b8- دَمَّ, (M, K,) aor. and inf. n. as above, (M,) also signifies He hastened; syn. أَسْرَعَ [app. in a trans. sense; for otherwise, accord. to rule, the aor. should be يَدِمُّ, with kesr]. (M, K, TA. In the CK, [erroneously,] اَصْرَعَ.) -A2- دَمَّ; (T, Msb;) sec. pers. دَمَمْتَ, (S, M, Msb, K,) aor. دَمِ٣َ (Ks, Lh, T, S, M, Msb, K) and دَمُ٣َ ; (S, M, K;) and دَمِمْتَ, (M, Msb, K,) aor. دَمَ٣َ ; (AZ, T, Msb;) and دَمُمْتَ, (T, M, Msb, K) aor. دَمُ٣َ ; (T, Msb;) inf. n. (of the last, TA, or of all, M) دَمَامَةٌ; (S, M, K;) the last of these verbs mentioned by IKtt on the authority of Kh; (TA;) and [said to be] the only instance of its kind, among reduplicative verbs, (T, Msb, TA,) except لَبُبْتَ and شَرُرْتَ (Msb, TA) and فَكُكْتَ, mentioned in the K, and عَزُزَتِ الشَّاةُ, mentioned by IKh; (TA;) He (a man, T, S, Msb) was, or became, such as is termed دَمِيم [q. v.]: (Ks, Lh, T, S, Msb:) or he did evil; syn. أَسَآءَ. (M, K. [See also 4.])

2 دَمَّ٣َ see 1, in two places.

ادمّ
4 ادمّ أدام أدم أدمى ادم دام دم دمى دمي آدم He did what was bad, evil, abominable, or foul; syn. أَقْبَحَ (Lth, T, K) and أَسَآءَ: (Lth, T: [see also 1, last sentence: in the K, also, and in the M, the sec. pers., أَدْمَمْتَ, is explained as meaning أَقْبَحْتَ الفِعْلَ, which is a pleonasm for أَقْبَحْتَ:]) or he had a child, or offspring, borne to him such as is termed دَمِيمٌ (K, TA) or قَبِيحٌ دَمِيمٌ (so in the CK) in make. (TA.)

دَمْدَمَ
R. Q. 1 دَمْدَمَ دمدم , [inf. n. دَمْدَمَةٌ,] He smeared, or did over, a thing much, or exceedingly, or with energy: and he so covered over a thing. (Ham p. 461. [But the context there indicates that the verb in these two senses should be correctly written دمّم.]) ― -b2- See also 1, near the middle of the paragraph, and in five places after that.

دَمٌّ
دَمٌّ دم : see دِمَامٌ: ― -b2- and دَمَّآءُ. -A2- Also a dial. var. of دَمٌ [i. e. Blood: see art. دمو or دمى]: (K:) but ignored by Ks. (T, TA.)

دُمٌّ
دُمٌّ دم : see دَمِيمٌ.

دُمَّةٌ
دُمَّةٌ دم دمه دمة : see دَامَّآءُ. -A2- Also A way, course, mode, or manner, of acting or conduct or the like. (S, K.) ― -b2- And A certain game. (S, K.)

دِمَّةٌ
دِمَّةٌ دم دمه دمة The lodging-place, or nightly lodging-place, (مَرْبِض, [for which Golius appears to have read مريض,]) of sheep or goats; (M, K, TA;) as though [originating] from its being befouled with urine and dung: occurring in a trad., in which it is said that there is no harm in praying in a دمّة of sheep or goats: (M, TA:) but some read, in this instance, دِمْنَة: and some say that دِمَّة is originally دِمْنَة. (TA.) ― -b2- A piece of بَعْر [i. e. camels', sheep's, goats', or similar, dung]: (S, K: [in the CK, البَقَرَةُ is erroneously put for البَعْرَةُ:]) so called because of its despicableness. (TA.) ― -b3- A louse; (Msb, K;) or a small louse: (M, TA:) or (so in the M, but in the Msb and K “ and ”) an ant; (M, K;) because of its smallness; (TA;) or a small ant. (Msb.) ― -b4- And hence, app., (M, TA,) (assumed tropical:) A short and contemptible man. (M, K. [See also دَمِيمٌ.]) ― -b5- And A cat. (K.)

دَمِمٌ
دَمِمٌ دمم Blood, or biestings, with which the crevices of stone cooking-pots are stopped up (تُسَدُّ: in the TT and CK, تُشَدُّ). (IAar, M, K, TA.)

دُمَمَةٌ
دُمَمَةٌ دمم دممه دممة : see دَامَّآءُ.

دُمَمَآءُ
دُمَمَآءُ دممآء : see دَامَّآءُ.

دِمَامٌ
دِمَامٌ دمام دميم (T, S, M, Msb, K) and ↓ دَمٌّ (M, K) A thing (S, M, Msb, K) of any kind (S, TA) with which one smears, or does over, (S, M, Msb, K,) the face [&c.]: (Msb:) said by some to be the red pigment with which women redden their faces: (Msb:) and particularly, [i. e. both these words,] (K,) or the former, (S,) a medicinal liniment with which one smears the forehead of a child (S, K) and the exterior of his eyes: (S:) or the former word, a medicament with which the forehead of a child is smeared, called حُضَض or حُضُض: and as some say, [the pigment called] نَؤُور: (TA:) and a collyrium, or liniment, that is applied to the eye: (Msb:) or any medicament with which the exterior of the eye is smeared; (Lth, T;) such as aloes, and saffron: (TA:) and i. q. نَؤُورٌ, which is applied to the gums. (T.) بُصِّرَتْ بِدِمَامٍ, said of the feathers of an arrow, means They were stuck fast with glue: (M, TA:) or they were besmeared with blood. (S in art. بصر.) ― -b2- Also, [i. e. both words,] (K,) or the former word, (T,) (assumed tropical:) Clouds in which is no water; (K, TA;) as being likened to the liniment so called. (TA)

دَمِيمٌ
دَمِيمٌ دميم , applied to a قِدْر [or cooking-pot], (S, M, K,) or a بُرْمَة [meaning one of stone, (see دِمَمٌ,]) (T,) Smeared, or done over, with spleen (T, S, M, K) or liver (M, K) or blood [or biestings], (T, M, K,) after being repaired; (T, K;) as also دَمِيمَةٌ (T, Lh, M, K) and ↓ مَدْمُومَةٌ: (T, S:) and ↓ دُمٌّ, with damm, [app. pl. of دَمِيمٌ,] signifies cooking-pots (قُدُورٌ) [so] smeared. (IAar, TA.) -A2- Also, (S, M, K,) applied to a man, (M, Msb,) Foul, or ugly; syn. قَبِيحٌ: (S, M:) or contemptible: (M, K:) or foul, or ugly, (قَبِيح,) in aspect, and small in body: (Msb:) not pleasing to the eyes: (TA in art. بشع:) دَمِيمٌ relates to the stature; and ذَمِيمٌ, to the dispositions: (IAar, T:) app. from دِمَّةٌ signifying “a louse” and “a small ant:” (Msb:) [see also دِمَّةٌ:] fem. with ة: pl. دِمَامٌ and دَمَائِمُ; the former masc. (M, Msb, K) and fem., (M, K,) and the latter fem. (M, Msb, K.)

دُمَّا
دُمَّا دم دما [or دُمَّى], and دُمَّآءُ, or دَمَّآءُ: see دَامَّآءُ.

دَمَّامٌ
دَمَّامٌ دمام دميم One who repairs cooking-pots by cementing them. (Golius from Meyd. See 1.)

دَامَّآءُ
دَامَّآءُ دامآء and ↓ دُمَمَةٌ and ↓ دُمَّةٌ (T, S, K) The hole that is stopped up by the jerboa with the earth that it has extracted; (T, TA; *) and so ↓ دُمَّا [more properly written دُمَّى], or ↓ دُمَّآءُ, each with damm, (TA,) or ↓ دَمَّآءُ: (T, accord. to the TT:) or one of the holes of the jerboa; (S, K;) like رَاهِطَآءُ [q. v.]: (S:) [and so, app., ↓ دَمٌّ, accord. to the KL; there explained as signifying سوراخ موش دشتى:] and also, (K,) or the first and second, (M,) the earth which the jerboa collects and extracts from its hole, and with which it stops up the entrance thereof; (M, K;) or the earth with which it stops up one of its holes: (M:) and ↓ دُمَمَآءُ also signifies the دَامَّآءُ of the jerboa: (IAar, K:) the pl. (of دَامَّآءُ, S) is دَوَامُّ. (S, K.)

دَيْمُومٌ
دَيْمُومٌ ديموم and دَيْمُومَةٌ A wide [desert such as is termed] فَلَاة; (M, K, TA;) in which journeying continues long (يَدُومُ [for it is regarded by some as derived from دَامَ, of which دَيْمُومَةٌ is also an inf. n.,]) by reason of its far-extending: (TA:) or a [desert such as is termed] مَفَازَة in which is no water: (S:) or a level tract of land in which are no signs of the way, nor any road, nor water, nor any one to cheer by his presence: pl. دَيَامِيمُ: which is explained as signifying smooth deserts of which the extremities are far apart: and أَرْضٌ دَيْمُومَةٌ signifies a land that is disapproved, disliked, or abominable. (T in art. دوم, and TA.)

مِدَمَّةٌ
مِدَمَّةٌ مدمه مدمة A wooden implement with teeth, with which the earth, or ground, is made even, (M, K,) after it has been turned over for sowing. (M.)

كُرٌّ مُدَمَّمٌ
كُرٌّ مُدَمَّمٌ كر مدمم (S, K *) [A well] cased with stones or burnt bricks; syn. مَطْوِىٌّ. (S, K.)

مَدْمُومٌ
مَدْمُومٌ مدموم [Smeared, or done over, with any kind of dye &c.: fem. with ة]: see دَمِيمٌ. ― -b2- [Hence,] Red. (S.) ― -b3- And (assumed tropical:) Fat in the utmost degree; (M, K;) full of fat; (S, M, K;) as though smeared therewith: (M:) applied to a camel &c.; (S;) or to a human being, and an ass, and a bull, and a sheep or goat, and any beast. (TA.) [Accord. to the KL, it signifies also Heavily laden: but the right explanation is probably laden with fat: see دُمَّ بِالشَّحْمِ, in the first paragraph of this art.]

##### Türkçe

**دَمَّ**
1 **دَمَّ** **دم** , (S, M, Msb, K, &c.,) muzâri‘i **دَمُ٣َ** , (S, M, Msb,) mastarı **دَمٌّ**, (T, M, Msb,) O, bir şeyi, (S, M, Msb, K,) (S, M, K, *) yahut yüzü, (Msb,) herhangi bir tür boya [veya benzeri] ile sıvadı, yahut kapladı: (S, Msb:) ve bir evi, yahut odayı, [alçı] jips ile, (T, M, K,) yahut çamur veya kil ile, (T,) ve [sönmemiş kireçten bir badana] ile: (TA:) ve bir gemiyi zift ile: (M, K:) ve bir gözü, dıştan, (Lth, T, K,) yahut ağrılı bir gözü, dıştan, (M,) bir **دِمَام** ile, (Lth, T, M, K,) yani herhangi bir tıbbî merhem ile, (Lth, T,) meselâ sarısabır ve safran; (TA;) keza ↓ **دمّم**: (Kr, M, K:) [yahut bu ikincisi, muhtemelen, pekiştirme anlamına sahiptir: ayrıca bkz. R. Q. 1:] ve **دَمَّتْ**, muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, bir kadın hakkında söylenir; o, gözünün çevresindeki kısımları sarısabır veya safran ile sıvadı: (M:) yahut **دَمَّتِ العَيْنَ** o, göze sürme çekti; yahut onu bir **دِمَام** ile sıvadı. (Msb.) Sen ayrıca dersin ki, **دَمَّ القِدْرِ**, muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, O, [taş] tencereyi, onu onardıktan sonra, kan veya dalak ile, [yahut karaciğer ile, (bkz. **دَمِيمٌ**,)] sıvadı, yahut kapladı: (Lh, M:) ve **دُمَّت** o ([taş] tencere) onarıldıktan sonra kan veya dalak [yahut karaciğer] ile sıvandı, yahut kaplandı: (T:) yahut çamur veya kil ile ve jips ile sıvandı. (TA.) Ve **دَمَّ الصَّدْعِ**, muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, O, çatlağı, kan ve yakılmış kıl karışımıyla sıvadı; keza ↓ **دَمَّمَهُ**. (M.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **دُمَّ بِالشَّحْمِ**, deve vb. hakkında söylenir, (varsayılan mecaz:) O, yağ ile yüklendi [yahut kaplandı]; eşanlamlısı **أَوْقَرَ** yahut **أُوْقِرَ**. (S’nin farklı nüshalarına göre.) Ve **دُمَّ** [yalnız], mastarı yukarıdaki gibi, (mecaz:) O (bir deve) çok yağa ve ete sahipti; öyle ki onda bir kemiğin çıkıntısı hissedilemezdi. (T, TA.) Ve **دُمَّ وَجْهُهُ حُسْنًا** (varsayılan mecaz:) Onun yüzü, sanki güzellik ile kaplanmış gibi [al aldı]. (M.) ― -b3- [Bundan ayrıca,] **بِمَ دَمَّتْ عَيْنَاهَا**, [bunu böyle yazılmış buluyorum; fakat bence **دُمَّتْ** olmalıdır,] anlamı (mecaz:) O ne doğurdu? yahut ne doğurmuş? erkek mi dişi mi? ve **دمّت فُلَانَةُ بِغُلَامٍ** [fiil (burada harekesiz yazılmış) görünüşe göre **دُمَّتْ** olup **دُمَّتْ عَيْنَاهَا** anlamındadır; çünkü nesil, özellikle oğlanlar, gözün ferahlatıldığı şeylerdendir; tıpkı gözün bir **دِمَام** uygulanmasıyla ferahlaması gibi,] (mecaz:) Şu kadın bir oğlan doğurdu. (TA.) ― -b4- **دَمَّ الأَرْضَ**, (M, K,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (M,) O, yeri, toprağı düzledi, (M, K,) ekim için sürüldükten sonra yapıldığı gibi. (M.) Ve **دَمَّ جُحْرَهُ**, yer faresi hakkında söylenir, (T, S, M, K,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (T,) O, deliğinin ağzını kendi **نَبِيشَة**’si [yahut çıkardığı toprak] ile tıkadı: (T:) yahut deliğini toprakla doldurdu: (S:) yahut deliğini örttü ve onu düzledi. (M, K.) Ve **دَمَّ الكَمْأَةَ** O, yer mantarlarının üstündeki toprağı yahut tozu düzledi. (K.) Ve **دَمَمْتُ عَلَى الشَّىْءِ** Ben şeyi örttüm; (T, TA;) keza **دَمَمْتُ الشَّىْءَ**: (Ham s. 461: [ayrıca bkz. R. Q. 1:]) ve aynı şekilde, **دَمَمْتُ عَلَيْهِ القَبْرَ** [ben onun üzerine kabri örttüm]: ve ↓ **دَمْدَمْتُ عَلَى الشَّىْءِ** Ben şeyi gömdüm; yerini onun üstünde düzleyerek. (T, TA. *) ― -b5- **دَمَّهُ**, (K,) yahut **دَمَّ رَأْسَهُ**, (T, M,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (M,) (varsayılan mecaz:) O, onun başını yardı: (M, K:) yahut onun başına vurdu, yahut dövdü, ve yardı: (T:) yahut Lh’ye göre, (M,) yahut ayrıca anlamı, (K,) o, onun başına vurdu, yahut dövdü, (M, K,) onu yarıp yarmadığına bakılmaksızın. (M.) Ve **دَمَّ ظَهْرَهُ**, muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (mecaz:) O, onun sırtına bir tuğla ile, (M, TA,) ve bir değnek yahut sopa ile, yahut bir taş ile vurdu, yahut dövdü: A’da söylendiği üzere mecaz bir anlamdır. (TA.) ― -b6- **دَمَّهُمْ**, (Lh, T, M, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (Lh, T, M,) ve mastarı da öyle, (M,) (varsayılan mecaz:) O, onları ezdi (**طَحَنَهُمْ**), ve helâk etti; (Lh, T, M, K;) keza ↓ **دَمْدَمَهُمْ**, ve **عَلَيْهِمٌ** ↓ **دَمْدَمَ**: (M, K:) yahut bu sonuncu (**دمدم عليهم**) O (Allah) onları helâk etti demektir: ve **الشَّىْءَ** ↓ **دَمْدَمْتُ**, Ben şeyi yere yapışır kıldım, ve onu dağıttım, yahut kırdım, onu helâk ederek. (S.) ↓ **فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمٌ رَبُّهُمْ**, (M, TA,) Kur’ân’da [xci. 14], (TA,) demektir ki: Ve Rableri onları ezdi (**طَحَنَهُمْ**), ve helâk etti: (M, TA:) yahut onlara azabı topluca, yahut umûmî olarak, indirdi; **أَطْبَقَ عَلَيْهِمُ العَذَابَ** ile açıklanır: (Zj, T, Bd, Jel, TA:) yahut yeri onlarla birlikte sarsıntıya uğrattı: (Fr, T, TA:) yahut onlara gazap etti: (IAmb, T:) yahut onlara öfkeyle konuştu: (TA:) çünkü [mastarı] **دَمْدَمَةٌ** öfkelenmeyi ifade eder: (M, K:) ve bir adamı huzursuz edecek, yahut çalkalayacak şekilde konuşmayı: (T, TA:) ve **دَمْدَمَ عَلَيْهِ** o, ona öfkeyle konuştu. (M, K.) Sen ayrıca dersin ki, **دَمَّ فُلَانًا**, anlamı: O (bir adam, IAar, T) falancayı tam, yahut bütünüyle cezalandırdı; (IAar, T, K;) keza ↓ **دَمْدَمَهُ**: (TA:) [yahut belki **دَمْدَمَ عَلَيْهِ**; zira Az, bu maddenin sonunda başka bir yerde,] IAar’ın **دَمْدَمَ**’ın tam, yahut bütünüyle cezalandırmak; yahut tam, yahut eksiksiz bir ceza vermek anlamına geldiğini söylediğini aktarır. (T.) ― -b7- **دَمَّ الحِجْرَ**, (K,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) aygır at hakkında söylenir, O, kısrağa aştı. (K.) ― -b8- **دَمَّ**, (M, K,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (M,) ayrıca şu anlama gelir: O, acele etti; eşanlamlısı **أَسْرَعَ** [görünüşe göre geçişli anlamda; yoksa kaideye göre muzâri‘inin kesre ile **يَدِمُّ** olması gerekirdi]. (M, K, TA. CK’de [yanlış olarak] **اَصْرَعَ**.) -A2- **دَمَّ**; (T, Msb;) ikinci şahıs **دَمَمْتَ**, (S, M, Msb, K,) muzâri‘i **دَمِ٣َ** (Ks, Lh, T, S, M, Msb, K) ve **دَمُ٣َ** ; (S, M, K;) ve **دَمِمْتَ**, (M, Msb, K,) muzâri‘i **دَمَ٣َ** ; (AZ, T, Msb;) ve **دَمُمْتَ**, (T, M, Msb, K) muzâri‘i **دَمُ٣َ** ; (T, Msb;) mastarı (sonuncunun, TA, yahut hepsinin, M) **دَمَامَةٌ**; (S, M, K;) bu fiillerin sonuncusu IKtt tarafından Kh’den rivayetle zikredilmiştir; (TA;) ve [denilmiştir ki] ikizli fiiller arasında bunun benzeri tek örnektir, (T, Msb, TA,) **لَبُبْتَ** ve **شَرُرْتَ** hariç (Msb, TA) ve K’da zikredilen **فَكُكْتَ**, ve IKh’nin zikrettiği **عَزُزَتِ الشَّاةُ**: (TA;) O (bir adam, T, S, Msb) **دَمِيم** diye adlandırılan türden idi, yahut oldu [bkz.]: (Ks, Lh, T, S, Msb:) yahut o, kötülük yaptı; eşanlamlısı **أَسَآءَ**. (M, K. [Ayrıca bkz. 4.])

2 **دَمَّ٣َ** bkz. 1, iki yerde.

**ادمّ**
4 **ادمّ** **أدام** **أدم** **أدمى** **ادم** **دام** **دم** **دمى** **دمي** **آدم** O, kötü, fena, iğrenç, yahut pis olanı yaptı; eşanlamlısı **أَقْبَحَ** (Lth, T, K) ve **أَسَآءَ**: (Lth, T: [ayrıca bkz. 1, son cümle: K’da ayrıca, ve M’de, ikinci şahıs **أَدْمَمْتَ**, **أَقْبَحْتَ الفِعْلَ** anlamıyla açıklanır; bu, **أَقْبَحْتَ** için bir fazlalıktır:]) yahut ona, erkeklikçe **دَمِيمٌ** (K, TA) yahut **قَبِيحٌ دَمِيمٌ** (CK’de böyle) diye adlandırılan türden bir çocuk, yahut nesil, doğuruldu. (TA.)

**دَمْدَمَ**
R. Q. 1 **دَمْدَمَ** **دمدم** , [mastarı **دَمْدَمَةٌ**,] O, bir şeyi çokça, yahut aşırı derecede, yahut kuvvetle sıvadı, yahut kapladı: ve bir şeyi böylece örttü. (Ham s. 461. [Fakat oradaki bağlam, fiilin bu iki anlamda doğru yazılışının **دمّم** olması gerektiğini gösterir.]) ― -b2- Ayrıca bkz. 1, paragrafın ortalarına yakın, ve bundan sonra beş yerde.

**دَمٌّ**
**دَمٌّ** **دم** : bkz. **دِمَامٌ**: ― -b2- ve **دَمَّآءُ**. -A2- Ayrıca **دَمٌ**’ün lehçe varyantıdır [yani Kan: bkz. md. **دمو** yahut **دمى**]: (K:) fakat Ks tarafından dikkate alınmamıştır. (T, TA.)

**دُمٌّ**
**دُمٌّ** **دم** : bkz. **دَمِيمٌ**.

**دُمَّةٌ**
**دُمَّةٌ** **دم** **دمه** **دمة** : bkz. **دَامَّآءُ**. -A2- Ayrıca bir yol, gidiş, tarz, yahut davranış biçimi vb. (S, K.) ― -b2- Ve belirli bir oyun. (S, K.)

**دِمَّةٌ**
**دِمَّةٌ** **دم** **دمه** **دمة** Koyunların veya keçilerin gece yatma yeri, yahut gece konaklama yeri, (**مَرْبِض**, [Golius’un **مريض** okumuş göründüğü yer]), (M, K, TA;) sanki idrar ve dışkı ile kirlenmiş olmasından [kaynaklanır] gibi: bir rivayette geçer; onda, koyunların veya keçilerin bir **دمّة**’sinde namaz kılmada bir sakınca olmadığı söylenir: (M, TA:) fakat bazıları bu yerde **دِمْنَة** okur: ve bazıları **دِمَّة**’nin aslının **دِمْنَة** olduğunu söyler. (TA.) ― -b2- **بَعْر**’dan bir parça [yani deve, koyun, keçi vb. dışkısı]: (S, K: [CK’de **البَقَرَةُ**, yanlışlıkla **البَعْرَةُ** yerine konmuştur:]) aşağılığından dolayı böyle adlandırılmıştır. (TA.) ― -b3- Bir bit; (Msb, K;) yahut küçük bir bit: (M, TA:) yahut (M’de böyle; fakat Msb ve K’da “ve”) bir karınca; (M, K;) küçüklüğünden dolayı: (TA;) yahut küçük bir karınca. (Msb.) ― -b4- Ve bundan dolayı, görünüşe göre, (M, TA,) (varsayılan mecaz:) kısa ve aşağılık bir adam. (M, K. [Ayrıca bkz. **دَمِيمٌ**.]) ― -b5- Ve bir kedi. (K.)

**دَمِمٌ**
**دَمِمٌ** **دمم** Taş tencerelerin çatlaklarının tıkandığı kan, yahut ağız sütü; ( **تُسَدُّ**: TT ve CK’de **تُشَدُّ**). (IAar, M, K, TA.)

**دُمَمَةٌ**
**دُمَمَةٌ** **دمم** **دممه** **دممة** : bkz. **دَامَّآءُ**.

**دُمَمَآءُ**
**دُمَمَآءُ** **دممآء** : bkz. **دَامَّآءُ**.

**دِمَامٌ**
**دِمَامٌ** **دمام** **دميم** (T, S, M, Msb, K) ve ↓ **دَمٌّ** (M, K) Yüzü [&c.] sıvamak, yahut kaplamak için, (S, M, Msb, K,) kullanılan, (S, M, Msb, K) herhangi bir türden bir şey: (Msb:) bazılarınca, kadınların yüzlerini kızarttıkları kırmızı pigment olduğu söylenir: (Msb:) ve özellikle, [yani bu iki kelimenin ikisi de,] (K,) yahut birincisi, (S,) bir çocuğun alnına (S, K) ve gözlerinin dışına sürülen tıbbî bir merhem: (S:) yahut birinci kelime, çocuğun alnına sürülen, **حُضَض** yahut **حُضُض** denilen bir ilaçtır: ve bazılarına göre, [**نَؤُور** denilen pigment]: (TA:) ve göze uygulanan bir sürme, yahut merhem: (Msb:) yahut gözün dışına sürülen herhangi bir ilaç; (Lth, T;) meselâ sarısabır ve safran: (TA:) ve diş etlerine uygulanan **نَؤُورٌ** ile aynı anlamdadır. (T.) **بُصِّرَتْ بِدِمَامٍ**, bir okun tüyleri hakkında söylenir, demektir ki: Onlar tutkal ile yapıştırıldı: (M, TA:) yahut kan ile sıvandı. (S, md. **بصر**’da.) ― -b2- Ayrıca, [yani iki kelimenin ikisi de,] (K,) yahut birinci kelime, (T,) (varsayılan mecaz:) içinde su bulunmayan bulutlar; (K, TA;) bu adla anılan merheme benzetilmesi sebebiyle. (TA)

**دَمِيمٌ**
**دَمِيمٌ** **دميم** , bir **قِدْر**’a [yahut tencereye], (S, M, K,) yahut bir **بُرْمَة**’ye (taştan olan anlamında, (bkz. **دِمَمٌ**,]) (T,) uygulanır: Onarıldıktan sonra dalak ile (T, S, M, K) yahut karaciğer ile (M, K) yahut kan [yahut ağız sütü] ile, (T, M, K,) sıvanmış, yahut kaplanmış; (T, K;) keza **دَمِيمَةٌ** (T, Lh, M, K) ve ↓ **مَدْمُومَةٌ**: (T, S:) ve ↓ **دُمٌّ**, damme ile, [görünüşe göre **دَمِيمٌ**’ün çoğulu,] bu şekilde sıvanmış tencereler (**قُدُورٌ**) anlamına gelir. (IAar, TA.) -A2- Ayrıca, (S, M, K,) bir adama uygulanır: (M, Msb,) çirkin, yahut kötü görünüşlü; eşanlamlısı **قَبِيحٌ**: (S, M:) yahut aşağılık: (M, K:) yahut görünüşte çirkin, ( **قَبِيح**, ) ve bedence küçük: (Msb:) gözlere hoş gelmeyen: (TA, md. **بشع**’da:) **دَمِيمٌ** boyla ilgilidir; **ذَمِيمٌ** ise huylarla: (IAar, T:) görünüşe göre “bit” ve “küçük karınca” anlamındaki **دِمَّةٌ**’den: (Msb:) [ayrıca bkz. **دِمَّةٌ**:] dişili ة iledir: çoğulu **دِمَامٌ** ve **دَمَائِمُ**; birincisi eril (M, Msb, K) ve dişil, (M, K,) ikincisi dişildir. (M, Msb, K.)

**دُمَّا**
**دُمَّا** **دم** **دما** [yahut **دُمَّى**], ve **دُمَّآءُ**, yahut **دَمَّآءُ**: bkz. **دَامَّآءُ**.

**دَمَّامٌ**
**دَمَّامٌ** **دمام** **دميم** Tencereleri çimentolayarak onaran kimse. (Golius, Meyd’den. Bkz. 1.)

**دَامَّآءُ**
**دَامَّآءُ** **دامآء** ve ↓ **دُمَمَةٌ** ve ↓ **دُمَّةٌ** (T, S, K) Yer faresinin, çıkardığı toprakla tıkadığı delik; (T, TA; *) ve keza ↓ **دُمَّا** [daha doğru yazılışı **دُمَّى**], yahut ↓ **دُمَّآءُ**, her biri damme ile, (TA,) yahut ↓ **دَمَّآءُ**: (T, TT’ye göre:) yahut yer faresinin deliklerinden biri; (S, K;) **رَاهِطَآءُ** gibi [bkz.]: (S:) [ve böylece, görünüşe göre, ↓ **دَمٌّ**, KL’ye göre; orada “سوراخ موش دشتى” anlamıyla açıklanır:] ve ayrıca, (K,) yahut birinci ve ikinci, (M,) yer faresinin deliğinden topladığı ve çıkardığı, ve girişini tıkadığı toprak; (M, K;) yahut deliklerinden birini tıkadığı toprak: (M:) ve ↓ **دُمَمَآءُ** ayrıca yer faresinin **دَامَّآءُ**’su anlamına gelir: (IAar, K:) çoğulu ( **دَامَّآءُ**’nun, S) **دَوَامُّ**’dur. (S, K.)

**دَيْمُومٌ**
**دَيْمُومٌ** **ديموم** ve **دَيْمُومَةٌ** Geniş bir **فَلَاة** [denilen türden çöl]; (M, K, TA;) uzaklara uzanması sebebiyle yolculuğun uzun sürdüğü ( **يَدُومُ** [çünkü bazılarınca **دَامَ**’dan türemiş sayılır; **دَيْمُومَةٌ** onun da bir mastarıdır,]) : (TA:) yahut içinde su bulunmayan bir **مَفَازَة**: (S:) yahut yol işaretlerinin, yolun, suyun bulunmadığı, ve varlığıyla sevindirecek kimsenin olmadığı düz bir arazi: çoğulu **دَيَامِيمُ**; bu, uçları birbirinden uzak olan düz çöller anlamıyla açıklanır: ve **أَرْضٌ دَيْمُومَةٌ** hoş görülmeyen, sevilmeyen, yahut iğrenç bir arazi demektir. (T, md. **دوم**’da, ve TA.)

**مِدَمَّةٌ**
**مِدَمَّةٌ** **مدمه** **مدمة** Dişleri olan tahta bir alet; onunla, ekim için sürüldükten sonra, yer, yahut toprak, düzlenir. (M, K.)

**كُرٌّ مُدَمَّمٌ**
**كُرٌّ مُدَمَّمٌ** **كر** **مدمم** (S, K *) Taşlarla yahut pişmiş tuğlalarla kaplanmış [bir kuyu]; eşanlamlısı **مَطْوِىٌّ**. (S, K.)

**مَدْمُومٌ**
**مَدْمُومٌ** **مدموم** [Herhangi bir tür boya vb. ile sıvanmış, yahut kaplanmış: dişili ة iledir]: bkz. **دَمِيمٌ**. ― -b2- [Bundan dolayı,] Kırmızı. (S.) ― -b3- Ve (varsayılan mecaz:) en ileri derecede yağlı; (M, K;) yağla dolu; (S, M, K;) sanki onunla sıvanmış gibi: (M:) deve vb. için kullanılır; (S;) yahut insan için, ve eşek, ve boğa, ve koyun veya keçi, ve her türlü hayvan için. (TA.) [KL’ye göre ayrıca “ağır yüklü” anlamına gelir: fakat doğru açıklama muhtemelen yağ ile yüklü’dür: bkz. bu maddenin ilk paragrafında **دُمَّ بِالشَّحْمِ**.]
