# دنر (د-ن-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%86%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

دِينَارٍ kelimesinin aslı دِنَّارٍ dir

- Harfler: د - ن - ر
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بِدِينَارٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%90%D8%AF%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%8D.md) | بِفِيعَالٍ | Dinarı | 1 | 1 | [3:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B1/ayet/3:75.md) |

## Mücavir kökler — 14 mücavir (24 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قنطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%B7%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Bir kantar malı
2. [أدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · İdave matara (su kabı) demektir
3. [دوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Devam : Kışın yaprak dökmeyen ağaç, katran ağacı demektir
4. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
5. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Emam ön demektir
6. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hilal yeni ay demektir
7. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Biribirini kesen yoldur
8. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
9. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
10. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
11. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
12. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
13. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
14. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دنر |
| Yapı | Üçlü (İsimden türetilmiş / Muarreb kök) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ورق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%82.md), [قنطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%B7%D8%B1.md), [نقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [فلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%B3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Basılmış, damgalanmış, yuvarlak ve parlak altın para birimi |
| Çekirdek Özet 2 | Emanete riayet ve ahlaki sadakatin ölçüldüğü en küçük altın değer birimi |
| Çekirdek Özet 3 | Standartlaştırılmış mübadele aracı, iktisadi güven ve zimmet taahhüdünün sembolü |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin sadece yabancı kökenli bir sikke adı sayılarak Kur'an'daki ahlaki ve hukuki ölçü karşıtlığı işlevinin göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دن | Alçaklık, yaklaşma, tabana oturma ve içine alma (karşılaştırınız: [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md), [دنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%86.md), [دنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%81.md)) | ر | Çekirdeğin alçaklık ve yayılma anlamına baş, tepe ve parlaklık eklenerek taban/ölçü birimi olan madeni sikkenin dairesel ve ışıltılı biçimde somutlaşması |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Değerin elden ele dolaşımı, mübadele kapısı ve iktisadi geçişkenlik |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Değerin tedavüldeki akıcılığı, canlılığı ve zenginliğin sürekliliği |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | En üst kıymet basamağı, sikkenin üzerindeki hükümdar başı veya damga ve madenin parlaklığı |
| دنر | Kapıdan geçerek sürekli dolaşan en üstün madeni değer | Dolaşıma giren, üzerine yetki damgası vurulmuş, parıldayan ve en üst mübadele gücünü taşıyan dairesel değer birimi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Darp edilmiş, üzeri nakışlı veya resimli, dairesel altın sikke; yüzün sevinçten dinar gibi parlaması (دَنَّرَ وَجْهُهُ) ve hayvanın üzerinde dinar büyüklüğünde dairesel siyah-beyaz beneklerin bulunması (بَرْذَوْنٌ مُدَنَّرٌ). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde hükümdar yüzünün veya sevgilinin çehresinin parlaklığını ve güzelliğini Bizans darplı Heraklios dinarına benzetme yaygındır (örnek: وجه كأنه الدينار الهرقليّ). |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-Müferriğ divanında kumaşların dinar şeklinde nakışlarla bezenmesini ifade eden kullanım: وبرود مدنرات وقز ومـلاء مـن أعتـق الكتـان |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça دنر kökü, doğrudan bir fiil kökünden ziyade, dile erken dönemde giren ve zamanla morfolojik olarak kökleşen isim kökenli (muarreb) bir yapı arz eder. Kelimenin aslı Grekçe dēnárion (δηνάριον) üzerinden Latince denarius (onluk birim, on as değerinde gümüş sikke) kelimesine dayanır. Bu terim Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu'nun altın sikkesini ifade etmek üzere Süryanice ve Aramiceye dīnārā (ܕܝܺܢܳܪܳܐ) biçiminde geçmiş, oradan da Sasaniler ve ticaret kervanları aracılığıyla erken dönem Arapçasına دِنَّارٌ olarak intikal etmiştir. Arap fonetiğinde çift nun harfinden birincisi ses uyumu ve hafifletme amacıyla ya harfine dönüşerek دِينَارٌ yapısını kazanmış, çoğulu ise asıl kök seslerini koruyarak دنانير şeklinde kalmıştır. Kökün Arapçada دَنَّرَ gibi fiillere türetilmesi, sikkenin dairesel formu ve altının ışıltısının çehreye ve desenlere benzetilmesiyle gelişen iç Arapça bir semantik genişlemedir.

Güven: Kesin

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Fraenkel (Die aramäischen Fremdwörter im Arabischen), Jeffery (The Foreign Vocabulary of the Qur'an), Payne Smith (Thesaurus Syriacus).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دِنَّار / دِينَار | Aslı şeddeli nun olan kelimede hafifletme için nun harfi yâ harfine dönüşmüş, kökten parıldama ve yuvarlak beneklilik anlamında fiiller türetilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve Aramice dīnārā | Grekçe üzerinden Sami sahasına giren ve altın para birimini niteleyen ortak ticaret terimi. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Latince denarius, Grekçe dēnárion | Roma para sisteminde onluk birimi temsil eden deni kökünden türeyen sikke adı. | Kesin |

Kaynak: Arthur Jeffery, David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دنر | Anlamlı | Altın para, parıldama | Darp edilmiş dairesel altın sikke ve onun parlaklığı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [درن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%86.md) | Anlamlı | Kir, pas, leke | Elbisede veya bedende biriken kir; manevi kusur | Hedef kökteki parlaklığın zıddı bir kirlilik anlamı taşır; Kur'an'da geçmez |
| [ندر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%B1.md) | Anlamlı | Dışarı fırlama, tek kalma, azlık | Bir şeyin benzerlerinin arasından sıyrılıp tek veya az bulunması | Seyreklik ve değerlilik bakımından hedef kökle anlamsal teması vardır; Kur'an'da geçmez |
| [نرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B1%D8%AF.md) | Anlamlı | Tavla oyunu | Zarlarla ve pullarla oynanan meşhur oyun tahtası ve aleti | Farsça kökenli muarreb isimdir; Kur'an'da geçmez |
| [ردن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%86.md) | Anlamlı | Yen, kol ucu; bükme | Elbisenin kol ucu ve ipliğin eğrilip bükülmesi | Kumaş ve giysi parçasıyla ilgilidir; Kur'an'da geçmez |
| [رند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%86%D8%AF.md) | Anlamlı | Güzel kokulu çöl ağacı | Mersin ağacı veya defneye benzer hoş kokulu nebat | Botanik terimidir; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دنر | Merkez | Para, mübadele aracı | En yüksek madeni kıymeti temsil eden tekil altın sikke | Darp edilmiş, ağırlığı ve ayarı belirli tekil altın para birimi |
| [ورق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Para, madeni değer | Gümüş parayı ve genel madeni tedavül aracını ifade eder | [ورق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%82.md) gümüş sikkeye odaklanırken, دنر som altın değerini temsil eder |
| [قنطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%B7%D8%B1.md) | Komşu | Yığılmış büyük servet | Kantarlarla tartılan, yığılmış ve muazzam miktardaki servet | [قنطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%B7%D8%B1.md) servetin devasa hacmini, دنر ise tekil ve asgari altın birimini gösterir |
| [نقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AF.md) | Komşu | Nakit, hazır para | Ayıklanmış, sahtesinden ayrılmış peşin tedavül aracı | [نقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AF.md) paranın peşin ve kusursuz niteliğine, دنر bizzat altın sikkenin kendisine bakar |
| [فلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%B3.md) | Zıt | Değersiz para, iflas | Değeri en düşük bakır sikke ve iktisadi yoksunluk | دنر en üstün madeni kıymet iken, [فلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%B3.md) en alt basamağı ve sıfırlanmayı simgeler |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دنر / دِينَار | Altın sikke, değer ölçüsü | Darp edilmiş standart altın para; sevinçten parlayan çehre | Kesin |
| Latince | denarius, nummus aureus | Onluk sikke, altın para | Latince denarius gümüş sikkeyle başlasa da altın aureus karşılığı olarak tedavül etmiştir | Kesin |
| İngilizce | dinar, gold coin, standard monetary unit | Altın para birimi | Değer birimi ve nakit servet aracını karşılar; ahlaki emanet bağlamını doğrudan içermez | Güçlü |
| Almanca | Dinar, Goldmünze, Währungseinheit | Dinar, altın madeni para | Darp edilmiş kıymetli maden birimini eksiksiz verir; mecazi parıltı anlamını taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | dinar, pièce d'or, monnaie | Dinar, altın sikke | Resmi damgalı altın sikkeyi karşılar; metinsel bağlamdaki emanet boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Nişanyan Sözlük, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دِينَارٍ | Asgari altın değer birimi ve emanet testi | Emanete riayet ve hıyanetin taban sınırını, ahlaki sebatın en küçük altın miktarda dahi denenmesini beyan eden bağlam (Âl-i İmrân [3:75](https://lisan.digital/tr/ayet/3:75.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Emanet ve ahlaki sorumluluk | Müminin ve ehlikitabın fıtri ve akdi güvenilirliği; kalpteki niyetin somut maddeyle imtihanı | Emanete sadakatin miktar büyüklüğüne göre değişmeyen ilahi bir yükümlülük oluşu |
| Fıkıh | Zekat, diyet ve borçlar hukuku | Zekat nisabı (yirmi dinar), tam diyet miktarı (bin dinar) ve şer'i dirhem-dinar paritesi | Standart ağırlığı olan (şer'i miskal/4.25 gr) altın para birimi |
| Tefsir | Karşılaştırmalı sebat ve hıyanet | Kintar (büyük servet) ile dinar (tekil altın) arasındaki mukayese üzerinden insan tabiatı | İhanetin az veya çok mala değil, zihniyet ve ahlaki ilkeye bağlı olduğunun tespiti |
| Hadis | Ahiret hesabı ve zühd rivayetleri | Dinar ve dirhem kulu olanların kınanması; kalbinde dinar ağırlığında iman bulunanın kurtuluşu | Dünyevi hırsın sembolü veya imanın tartılabilir en somut asgari kıymeti |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve zekat hukuku | Asli mübadele ve nisab ölçüsü | Arınma ve infak yükümlülüğünün eşiğini tayin etme | Kişinin dini mükellefiyet sınırına ulaşıp ulaşmadığını belirleyen altın taban. | Kesin |
| İlmi | İktisat ve nümizmatik | Standart ağırlık ve maden ayarı | Değerin ölçülmesinde sabit referans birimi olma | Keyfi değer kayıplarını engelleyen, ağırlığı tanımlı evrensel hesap standardı. | Güçlü |
| Siyasi | Egemenlik ve darphane hakkı | Hükümranlık ve sikke basma yetkisi | Meşruiyetin ve devlet otoritesinin ilanı | Devletin piyasaya sunduğu resmi güvence ve mali egemenlik alameti. | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve borç tasfiyesi | Likit altın tedavül aracı | Değer saklama ve borçları nihai ifa etme | Mal ve hizmet değişimini sağlayan en güvenilir ve genel kabul gören ödeme vasıtası. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kuantum (kesikli asgari enerji paketi) / Birim metrik | Sürekli akış içinde parçalanamaz en küçük standart değer basamağı; hesaplamanın taban birimi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki zimmet eşiği / Güven test parametresi | Bir aktörün ahlaki tutarlılığını test etmek için tasarlanmış asgari güvenilirlik eşiği. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Dinar kelimesini sadece tarihsel bir Bizans sikkesi veya günümüzdeki bazı Arap ülkelerinin kağıt para birimi olarak algılayıp daraltmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da dinar, kintar (muazzam servet) kavramının karşıtı olarak ahlaki sadakatin, emanete vefanın ve zihniyet dürüstlüğünün sınandığı en küçük reel altın birimidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin getirdiği derin ahlak psikolojisini ıskalayarak meselenin sadece Yahudiler ile Hristiyanlar arasındaki etnik veya yerel bir para meselesi olduğunu zannetmek; küçük meblağlarda hıyaneti önemsiz gören modern zaafı fark edememek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İktisadi değerlerin en alt ve en üst sınırları (kintar-dinar) üzerinden insanoğlunun emanet psikolojisini, hak tanımazlığını ve ahlaki sebatını çarpıcı bir diyalektikle ortaya koyduğu için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i kitabın emanete bakışını, ahitleri yerine getirme ahlakını ve iktisadi muamelelerde ötekileştirici zihniyeti eleştiren ayet grubunda (Âl-i İmrân [3:75](https://lisan.digital/tr/ayet/3:75.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın dürüstlüğünün sadece büyük servetler karşısında sınandığı yanılgısını düzeltir; hakiki emanet bilincinin tek bir dinarda bile taviz vermez bir sebat gerektirdiğini öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Standart ağırlıkta, damgalı, yuvarlak ve parlak altın sikke.
- Soyut anlam: Asgari değer ölçüsü, borç zimmeti ve ahlaki sadakatin sınır eşiği.
- Sistematik karşılık: Değer saklama ve mübadele aracı; fıkıhta nisab ve diyetin referans matrisi; emanet testinde taban parametresi.
- LaTeX modeli: $$T(x) = \lim_{v \to \delta} \left( \frac{\partial E(x, v)}{\partial v} \right) \quad \text{burada} \quad \delta \in \{d, k\}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $x$ ahlaki faili, $v$ emanet edilen iktisadi değer miktarını temsil eder. $E(x, v)$ fonksiyonu failin emaneti geri ödeme kararlılığını gösterir. $\delta$ parametresi Kur'an'ın vazettiği iki kutuplu test sınırlarıdır; $k$ kintar (üst sınır, devasa servet), $d$ ise dinar (alt sınır, asgari altın birim) değerini ifade eder. Model, ahlaki güvenilirlik testinin ($T$) değerin taban birime ($v \to d$) yaklaştığı anda dahi türevsel sürekliliğini koruması gerektiğini simgeler.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%86%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B1/ayet/3:75.md) — بِدِينَارٍ

وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Ehl-i Kitab’dan öylesi vardır ki; kantarla emanet bıraksan; onu sana öder. Öylesi de vardır ki; bir tek altın emanet etsen; tepesine dikilmedikçe onu sana ödemez. Bu, onların: Ümmiler hakkında bize karşı sorumluluk yoktur, demelerindendir. Onlar, bile bile Allah’a karşı yalan söylemektedirler.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

دِينَارٍ kelimesinin aslı دِنَّارٍ dir. İlk nun harfi ya harfine dönüşmüştür.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والراء والنون معهما
د ر ن، ر د ن، ن د ر، ر ن د، د ن ر، ن ر د مستعملات
درن:
الدَّرَنُ: تَلَطُّخُ الوَسَخُ، وثَوْبٌ دَرِنٌ وأَدْرنُ داخِلٌ عليه ويجوز في الشِّعْر قال رؤبة يمدح رجلاً:
إِنِ امرُؤٌ دَغْمَرَ لونَ الأَدْرَنِ
سَلِمتَ عِرْضاً ثوبُه لم يُدْكَنِ
والفِعلُ دَرِنَ يدرَنُ.
والدَّرينُ: اليَبيسُ الحَوْلِيُّ، ويقال: ما في الأرض من اليَبيس إلاّ الدُّرانةُ.
والدُّرَيْنةُ: الأَحمَقُ بلغة ناسٍ من أهل الكوفة.
ودُرّانة على فُعْلانة: من أسماء الجَواري.
ردن:
الرُّدْنُ: مُقَدَّمُ كُمِّ القميص.
والأُرْدُنٌّ: أرضٌ بالشام، وقيل: هو نَهْرٌ بالحَجر بينَ تِيهِ بني إسرائيلَ وبينَ أرض الشام.
والرّادِنيُّ من الإِبِل: ما جَعُدَ وَبَرُه، وهو منها كريمٌ جميلٌ يضرِبُ إلى السَّواد شيئاً.
ولَيْلٌ مُرْدِن، أي مظلمٌ.
وعَرَقٌ مُرْدِن:ٌ قد نَمَّسَ الجَسَدَ كلَّه.
والرَّدَنُ: الخَزُّ ويقال: الحرير.
رند:
الرَّنْدُ: ضربٌ من العُود يُدخَّنُ به.
ندر:
نَدَرَ الشيء إذا سَقَطَ، وإنَّما يقال ذلك لشيءٍ من بينِ شيءٍ أو من جَوف شيءٍ، وكذلك نَوادِر الأشياء تَنْدُر.
والأنْدَرِيُّ، والجميع الأَنَدرُون، وهم الفِتيانُ الذينَ يجتمعُونَ من مَواضعَ شَتَّى، قال
ولا تُبقى خُمُورَ الأَنْدَرينا
وقيلَ: الأَنُدَرُ موضعٌ، وهي قرية أبي عُبَيد الوَزير.
ويقال: إنما يكون ذلك في النُّدْرة بعدَ النُّدْرة أي الأحيان، وكذلك الخَطيئةِ بعد الخطيئة.
والأندَرُ: البَيْدَرُ في لغة أهل الشام.
ويقال للرجل إذا خَضَفَ: نَدَرَ بها.
دنر:
دَنَّرَ وَجْهُ فلانٍ إذا أَشرَقَ وتَلأَلأَ.
ودِينارُ مُدَنَّرُ أي مضروبٌ ديناراً.
ويِرْذَوْنٌ مُدَنَّرُ اللَّوْنِ أي أشهَبُ على مَتنَيْه وعَجُزه سَوادٌ مستديرٌ يخالِطُه شُهْبَهٌ.
نرد:
النَّرْدُ: الكَعْبُ الذي يُلْعَبُ به.
ومن لعِبَ بالنَّرْد فكأنّما غَمَسَ يَدَيْهِ في لَحْمِ الخِنزيرِ.

##### Türkçe

باب **الدال** ve **الراء** ve **النون**’un onlarla birlikte olanı

**د ر ن**، **ر د ن**، **ن د ر**، **ر ن د**، **د ن ر**، **ن ر د** kullanılanlardır.

**درن**:
**الدَّرَنُ**: pisliğin bulaşıp kirletmesi; ve **ثَوْبٌ دَرِنٌ** ve **أَدْرنُ** (içine girmiş olan); şiirde caiz olur. Rü’be bir adamı överek dedi ki:
إِنِ امرُؤٌ دَغْمَرَ لونَ الأَدْرَنِ
سَلِمتَ عِرْضاً ثوبُه لم يُدْكَنِ
Fiil: **دَرِنَ** **يدْرَنُ**.

**الدَّرينُ**: yıllık kurumuş olan; denilir: yerde kurumuştan **الدُّرانةُ**’dan başka yoktur.

**الدُّرَيْنةُ**: Kûfe ehlinden bir topluluğun dilinde ahmak.

**دُرّانة** **فُعْلانة** vezni üzere: câriyelerin adlarından.

**ردن**:
**الرُّدْنُ**: gömleğin kol ağzının önü.

**الأُرْدُنٌّ**: Şam’da bir yer; ve denildi: o, Benî İsrail’in Tîh’i ile Şam toprağı arasında **الحَجر**’de bir nehirdir.

Develerden **الرّادِنيُّ**: tüyü kıvırcık olan; o, onlardan değerli, güzel olup biraz siyahlığa çalar.

**لَيْلٌ مُرْدِن**: yani karanlık.

**عَرَقٌ مُرْدِن**: bütün bedeni nemlendirmiş olan.

**الرَّدَنُ**: **الخَزُّ**; ve denilir: ipek.

**رند**:
**الرَّنْدُ**: onunla tütsü yapılan ağaçtan bir tür.

**ندر**:
**نَدَرَ** şey: düştü; ancak bu, bir şeyin arasından yahut bir şeyin içinden olan bir şey için söylenir; aynı şekilde şeylerin **نَوادِر**’i **تَنْدُر**.

**الأنْدَرِيُّ**, çoğulu **الأَنَدرُون**: çeşitli yerlerden toplanıp bir araya gelen delikanlılardır; dedi ki:
ولا تُبقى خُمُورَ الأَنْدَرينا

Ve denildi: **الأَنُدَرُ** bir yerdir; o, vezir Ebû Ubeyd’in köyüdür.

Ve denilir: bu ancak **النُّدْرة**’den sonra **النُّدْرة**’de olur; yani vakitler; aynı şekilde hatadan sonra hata.

**الأندَرُ**: Şam ehlinin dilinde harman yeri.

Ve bir adama, **خَضَفَ** ettiği zaman denilir: onunla **نَدَرَ**.

**دنر**:
Falancanın yüzü **دَنَّرَ**: parladı ve ışıldadı.

**دِينارُ مُدَنَّرُ**: yani dinar olarak basılmış.

**يِرْذَوْنٌ مُدَنَّرُ اللَّوْنِ**: yani iki sırtı ve sağrısı üzerinde, içine kırçıllığı karışan yuvarlak bir siyahlık bulunan kır.

**نرد**:
**النَّرْدُ**: onunla oynanan zar.

Kim **النَّرْد** ile oynarsa, sanki iki elini domuz etine batırmış gibidir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

المُدَنَّرُ من الخيل: الذي يكون فيه نُكَثٌ فَوْقَ البَرَشِ.

##### Türkçe

Atlardan **المُدَنَّرُ**: onda **نُكَثٌ** bulunan, **البَرَشِ**in üstünde.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ر ن
دنر ، ردن ، رند ، ندر ، نرد : ( مستعملة ) .
( درن ) : قال الليث : الدَّرَنُ تَلَطُّخ الوَسَخ ، وثوب دَرِنٌ وأدْرَنُ أي وسخ .
قال رؤبة يمدح رجلاً :
إنِ امرُؤٌ دَغْمَرَ لَوْنَ الأدْرَنِ
سَلِمْتَ عِرْضاً ثَوْبُه لم يَدْكَنِ
أبو عبيد عن الأصمعيّ : كلُّ حُطام شَجر أو حَمْضٍ أو أَحرار بَقْل ، فهو الدَّرين إذا قَدُم .
وقال الليث : اليَبيسُ الحَوْليُّ هو الدَّرين . ويقال : ما في الأرض من اليَبيسِ إلا الدُّرَانَةُ . قال : وناس من أهل الكوفة يسمون الأحمق دُرَيْنَة .
وقال الليث : دُرَّانةُ اسم من أسماء الجواري وهو فُعْلانه . قلت : النون في درَّانة إن كانت أَصْلية فهي فُعْلالَة من الدَّرَنِ ، فإن كانت غير أصلية فهي فُعْلانَة من الدُّر أو الدَّر ، كما قالوا : قُرَّان من القُرِّ أو من القَرِين .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : فلان إدْرَوْنُ شَرَ وطِمِرُّ شَرَ إذا كان نهاية في الشَّر .
وقال شمر : والإدْرَوْنُ الأصْلُ ، وقال القُلاّخُ :
ومِثْلُ عَتَّابِ رَدَدْناه إلَى
إدْرَوْنِهِ ولُؤْمِ أصِّهِ على
الرَّغم مَوْطُوء الحصى مُذَلَّلاَ
قال : وإدْرَوْنُ الدَّابة آرِيُه . قلت : ومن جعل الهمز في إدْرَوْن فاءَ المثال فهي رُباعية ، مثل فِرْعَون وبِرْذَوْن .
دنر : قال الليث : يقال : دَنَّرَ وجهُ الرجل إذا تَلأْلأَ وأشْرَقَ ، ودينار مُدَنَّر أي مَضروبٌ ، وبِرْذَوْنٌ مُدَنَّر اللون أَشْهَبُ على مَتْنَيْهِ وعَجُزِهِ سَوَادٌ مُسْتَدِيرٌ يُخَالِطُهُ شُبْهَة .
وقال أبو عبيد : المدَنَّر من الخيل الذي به نُكَتٌ فوق البَرَشِ .
وقال أبو الهيثم : أصل دينار دِنّارٌ فقلبت إحدى النونين ياءً ولذلك جُمع على دنانير مثل قِيراط أصله قرّاطٌ وديباج أصله دِبّاج .
ويقال : دُنِّر الرجلُ فهو مُدَنّر ، إذا كثرت دنانيره .
ردن : الليث : الرُّدْنُ مقَدَّم كمِّ القميص .
عمرو عن أبيه : الرُّدْن الكمّ .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الرَّدَنُ الخَزّ . وقال في قوله :
كَشَقِّ القَرَارِيِّ ثَوْبَ الرَّدَنْ
قال : الردَنُ الخزّ الأصفر .
وقال الليث : الأُرْدُنّ أرض بالشام .
وقال ابن السكيت : الأُرْدُنّ النُّعاسُ
الغالبُ وأنشد :
قد أخذَتْنِي نَعْسَةٌ أُرْدُنُّ
قال : وبه سميت الأُرْدُنُّ البَلَدُ .
وقال الليث : الرادِنِيُّ مِن الإبل ما جَعُدَ وَبَرُه ، وهو منها كريم جميل يَضْرِبُ إلى السَّواد قليلاً .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا خالَطَ حُمْرَةَ البعير صُفْرَةٌ كالْوَرْسِ قيل : جَمَلٌ رادِنِيٌّ وناقة رَادِنيَّةٌ .
وقال الليث : ليلٌ مُرْدِنٌ ، أي مُظْلِمٌ . وعَرَق مَرْدونٌ قد نَمَّسَ الجَسَد كلَّه ، وأمَّا قول أبي دُوَاد الإيادي :
أَسْأَدَتْ ليلةً ويوماً فلما
دَخَلَتْ في مُسَرْبَخٍ مَرْدُونِ
فإن بعضهم قال : أراد بالمردُون المردوم فأبدل من الميم نوناً . والمسَرْبَخُ الواسعُ ، وقال بعضهم : المَرْدُومَ الموصول .
وقال شمر : المرْدُون المنْسُوجُ . قال : والرَّدَنُ الغَزْلُ أراد بقوله : في مُسربخٍ مَرْدون الأرضَ التي فيها السَّراب . وقيل : الرَّدَنُ الغَزْل الذي ليس بمستقيم .
رند ( نرد ) : أبو عبيد عن أبي عبيدة : الرَّنْد شَجَرٌ طَيِّبٌ من شجر البادية ، قال : وربما سمّوا عودَ الطيب الذي يُتَبَخَّر به رَنْداً ، وأنكر أن يكون الرّنْدُ الآس .
وروى أبو عمرو عن أبي العباس أحمد بن يحيى أنه قال : الرَّنْد الآسُ عند جماعة أهل اللغة ، إلا أن عمرو الشيباني وابن الأعرابي فإنهما قالا : الرَّندَ الْحَنوَة وهو طيب الرائحة . قلت : والرند عند أهل البحرين شبه جُوالِقٍ واسع الأسفل مخروط الأعْلَى يُسَفُّ من خَوصِ النَّخل ، ثم يُخَيَّط ويُضْرب بالشُّرْطِ المفتولة من الليف حتى يَتَمَتَّن فيقوم قائماً ، ويُعَرى بِعُرًى وثيقةٍ ينقل فيه الرُّطب أيّام الْخِراف ، يُحمل منه رَنْدان على الجمل القويّ ، ورَأَيت هَجَرياً يقول له : النَّرْد وكأنه مقلوب ، ويقال له : القَرْنة أيضاً ، وأما النّرد الذي يتقامر به فليس بعربيَ وهو مُعرب .
ندر : قال الليث : يقال : نَدَر الشيء إذا سقَط ؛ وإنما يقال ذلك لشيءٍ يَسْقُط من بين شيءٍ أو مِن جوف شيء ؛ وكذلك نوادرُ الكلام يَنْدِرُ .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : النَّدْرَةُ الخَصْفَةُ بالعَجَلَة وفي الحديث : أن رجلاً نَدَر في مجلسِ عمرَ فأمر القومَ بالتَّطهُّر لئلا يخجل النادرُ .
ويقال نَدَر الرجلُ : إذا مات ، وقال ساعدة الهُذَليّ :
كلانا وإنْ طالَ أيامُه سينْدُر عن شَزَنٍ مُدْحِضِ .
سينْدُرُ : سيموت ، والنَّدْرةُ القطعة من
الذهب أو الفِضة توجد في المعدن .
وقال الليث : الأنْدِرِيّ ويجمع الأندرين ، يقال : هُمْ الفتيان الذين يجتمعون من مواضع شتى وأنشد :
ولا تُبقي خُمَور الأنْدَرِينا
عمرو عن أبيه : الأنْدَرِيُّ : الحبْلُ الغليظ وقال لبيد :
مُمَرٍ كَكَرِّ الأنْدَرِيِّ شَتِيم
وقال الليث : الأنْدَر : البَيْدَر شَاميَّة ، ويقال للرجل إذا خَضَفَ : نَدَر بها ، وقيل : الأنْدرُ قرية بالشام فيها كروم ؛ وكأنه على هذا المعنى أراد خمور الأنْدريِّينَ خفِّفَتْ ياءٌ النِّسبة كما تقول الأشعرِين بمعنى الأشعرِيِّينَ إنما يكون ذلك في النَّدْرة بَعْد النَّدْرَة إذا كان في الأحايين مرة ، وكذلك الخطيئةُ بعد الخطيئةِ .

##### Türkçe

د ر ن
دنر ، ردن ، رند ، ندر ، نرد : (kullanılan) .

( **درن** ) : Leys dedi: **الدَّرَنُ** pisliğin bulaşmasıdır; ve **ثوب دَرِنٌ** ve **أدْرَنُ** yani pis.
Rü’be bir adamı överek dedi:
إنِ امرُؤٌ دَغْمَرَ لَوْنَ الأدْرَنِ
سَلِمْتَ عِرْضاً ثَوْبُه لم يَدْكَنِ
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Ağaç kırıntısı yahut **حَمْضٍ** yahut otların serbest (yabani) olanlarından her türlü döküntü; o, eskidiği zaman **الدَّرين**’dir.
Leys dedi: Yıllanmış kuru olan, o **الدَّرين**’dir. Ve denir: Yerde kuru olandan hiçbir şey yoktur, ancak **الدُّرَانَةُ**. Dedi: Kûfe ehlinin bir kısmı ahmağa **دُرَيْنَة** der.
Leys dedi: **دُرَّانةُ** cariyelerin adlarından bir addır ve o **فُعْلانه**’dir. Dedim: **درَّانة**’deki **النون** aslî ise o, **الدَّرَنِ**’den **فُعْلالَة**’dır; aslî değil ise o, **الدُّر** yahut **الدَّر**’den **فُعْلانَة**’dır; nitekim **قُرَّان** dediler, **القُرِّ**’den yahut **القَرِين**’den.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Falan **إدْرَوْنُ شَرَ** ve **طِمِرُّ شَرَ**’dır; şerde nihayet olduğu zaman.
Şemmer dedi: Ve **الإدْرَوْنُ** asıldır; ve **القُلاّخُ** dedi:
ومِثْلُ عَتَّابِ رَدَدْناه إلَى
إدْرَوْنِهِ ولُؤْمِ أصِّهِ على
الرَّغم مَوْطُوء الحصى مُذَلَّلاَ
Dedi: Ve **إدْرَوْنُ** binitin **آرِيُه**’sidir. Dedim: **إدْرَوْن**’da hemzeyi misâlin fâ’sı yapan kimseye göre o dörtlüdür; **فِرْعَون** ve **بِرْذَوْن** gibi.

دنر : Leys dedi: Denir: **دَنَّرَ وجهُ الرجل**; adamın yüzü parıldadığı ve aydınlandığı zaman. Ve **دينار مُدَنَّر** yani basılmış. Ve **بِرْذَوْنٌ مُدَنَّر اللون**: iki sırtı ve sağrısı üzerinde yuvarlak bir siyahlık bulunan, ona bir benzerlik karışan, kırçıl.
Ebû Ubeyd dedi: Atlardan **المدَنَّر**; üzerinde **البَرَشِ** üstünde noktalar bulunan kimsedir.
Ebû’l-Heysem dedi: **دينار**’ın aslı **دِنّارٌ**’dır; iki **النون**’dan biri **ياءً**’ya çevrildi; bu yüzden **دنانير** üzere cem‘ olundu; **قِيراط** gibi, aslı **قرّاطٌ**’dır; ve **ديباج** gibi, aslı **دِبّاج**’dır.
Ve denir: **دُنِّر الرجلُ**; o **مُدَنّر**’dir; dinarları çoğaldığı zaman.

ردن : Leys: **الرُّدْنُ** gömleğin kol ağzının ön tarafıdır.
Amr, babasından: **الرُّدْن** kol (yen)dir.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الرَّدَنُ** ipektir (**الخَزّ**). Ve şu sözünde:
كَشَقِّ القَرَارِيِّ ثَوْبَ الرَّدَنْ
Dedi: **الردَنُ** sarı ipektir (**الخَزّ**).
Leys dedi: **الأُرْدُنّ** Şam’da bir yerdir.
İbnü’s-Sikkît dedi: **الأُرْدُنّ** galip gelen uyuklamadır; ve şu beyti rivayet etti:
قد أخذَتْنِي نَعْسَةٌ أُرْدُنُّ
Dedi: Ve onunla **الأُرْدُنّ** beldesi adlandırıldı.
Leys dedi: Develerden **الرادِنِيُّ**; tüyü kıvırcık olan şeydir; ve o, onlardan değerli, güzel bir türdür; azıcık siyaha çalar.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Devenin kızıllığına **الْوَرْسِ** gibi bir sarılık karıştığı zaman: **جَمَلٌ رادِنِيٌّ** ve **ناقة رَادِنيَّةٌ** denir.
Leys dedi: **ليلٌ مُرْدِنٌ**; yani karanlık. Ve **عَرَق مَرْدونٌ**; bütün bedeni beneklendirmiştir. Ebû Duvâd el-İyâdî’nin sözüne gelince:
أَسْأَدَتْ ليلةً ويوماً فلما
دَخَلَتْ في مُسَرْبَخٍ مَرْدُونِ
Bazıları dedi: **المردُون** ile **المردوم**’u kastetti; **الميم**’den **نوناً** bedel yaptı. Ve **المسَرْبَخُ** geniş olandır. Bazıları dedi: **المَرْدُومَ** bitişik olandır.
Şemmer dedi: **المرْدُون** dokunmuş olandır. Dedi: Ve **الرَّدَنُ** ipliktir (**الغَزْلُ**). Şu sözüyle kastetti: **في مُسربخٍ مَرْدون**; serabın bulunduğu yeri. Ve denildi: **الرَّدَنُ** düzgün olmayan ipliktir (**الغَزْل**).

رند ( نرد ) : Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **الرَّنْد** bozkır ağacından hoş (kokulu) bir ağaçtır. Dedi: Bazen tütsülenilen hoş koku çubuğuna da **رَنْداً** ad verirler. Ve **الرّنْدُ**’ün **الآس** olmasını inkâr etti.
Ebû Amr, Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’dan rivayet etti: Dedi ki: Dil ehlinin bir cemaatine göre **الرَّنْد** **الآس**’tır; ancak Amr eş-Şeybânî ve İbnü’l-A‘râbî; ikisi dedi: **الرَّندَ** **الْحَنوَة**’dur ve o hoş kokuludur. Dedim: Bahreyn ehli yanında **الرند**; altı geniş, üstü konik, hurma yaprağı lifinden örülen, sonra dikilen ve liften bükülmüş şeritlerle vurulup sağlamlaştırılan, böylece dik durur hâle gelen; sağlam halkalarla halkalanan; **الرُّطب**’un **الْخِراف** günlerinde taşındığı; güçlü deve üzerinde ondan iki **رَنْدان** taşınan; bir Hecerî’nin ona **النَّرْد** dediğini gördüm ve o, sanki ters çevrilmiş gibidir; ve ona **القَرْنة** da denir. Kumar oynanan **النّرد** ise Arapça değildir; o, Arapçalaştırılmıştır (**مُعرب**).

ندر : Leys dedi: Denir: **نَدَر الشيء**; düştüğü zaman. Ancak bu, bir şeyin iki şey arasından yahut bir şeyin içinden düşmesi için söylenir. Ve bunun gibi, sözün **نوادرُ**’i: **يَنْدِرُ**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النَّدْرَةُ** acele ile yapılan yamadır (**الخَصْفَةُ**). Ve hadiste: Bir adam Ömer’in meclisinde **نَدَر** etti; kavme, **النادرُ** utanmasın diye temizlenmeyi emretti.
Ve denir: **نَدَر الرجلُ**: öldüğü zaman. Ve Sâ‘ide el-Hüzelî dedi:
كلانا وإنْ طالَ أيامُه سينْدُر عن شَزَنٍ مُدْحِضِ .
**سينْدُرُ**: ölecek. Ve **النَّدْرةُ**; madende bulunan altın yahut gümüş parçasıdır.
Leys dedi: **الأنْدِرِيّ** ve **الأندرين** cem‘ edilir; denir: Onlar, çeşitli yerlerden toplanıp bir araya gelen delikanlılardır. Ve şu beyti okudu:
ولا تُبقي خُمَور الأنْدَرِينا
Amr, babasından: **الأنْدَرِيُّ**: kalın iptir. Ve Lebîd dedi:
مُمَرٍ كَكَرِّ الأنْدَرِيِّ شَتِيم
Leys dedi: **الأنْدَر**; Şamca **البَيْدَر**’dır. Ve bir adama, yamadığı zaman: onunla **نَدَر** etti denir. Ve denildi: **الأنْدرُ** Şam’da bir köydür, onda bağlar vardır. Sanki bu mânaya göre **خمور الأنْدريِّينَ**’i kastetti; nisbet **ياءٌ**’sı hafifletildi; senin **الأشعرِين** demen gibi, **الأشعرِيِّينَ** mânasında. Bu ancak nadirlikte, nadirlikten sonra, bazen ara sıra bir defa olduğu zaman olur; ve bunun gibi **الخطيئةُ**’den sonra **الخطيئةِ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والنون وما يثلثهما في الثلاثي)
(دنـي) الدال والنون والحرف المعتل أصلٌ واحد يُقاس بعضُه على بعض، وهو المقارَبَة. ومن ذلك الدّنِيُّ، وهو القَريب، مِن دنا يدنُو. وسُمِّيت الدُّنيا لدنوّها، والنِّسبة إليها دُنْياوِيّ. والدَّنِيُّ من الرجال: الضعيف الدُّونُ، وهو مِن ذاكَ لأنّه قريب المأخذ والمنزلة. ودانَيْت بين الأمرَين: قاربْتُ بينهما. وهو ابن عَمِّهِ دُِنْيا(1) ودِنْيَةً. والدّنِيُّ: الدُّون، مهموز. يقال رجلٌ دنيءٌ، وقد دَنُؤَ يَدْنُؤُ دَناءةً(2). وهو من الباب أيضاً، لأنّه قريبُ المنزِلة. والأدْنَأُ من الرّجال: الذي فيه انكبابٌ على صدرِهِ. وهو من الباب، لأنّ أعلاه دانٍ من وَسطه. وأدْنَتِ الفَرَسُ وغيرُها، إذا دنا نِتاجُها. والدَّنِيّة: النقيصة. وجاء في الحديث: "إذا أكْلتُم فَدَنُّوا" أي كلُوا ممّا يلِيكُم مما يدنُو منكم. ويقال لقيتُه أدنَى دَنِيٍّ، أي أوّل كلِّ شيء.‏
(دنب) الدال والنون والباء لا أصل له. على أنّهم قد قالوا: رجلٌ دِنَّبَةُ ودِنَّابَةٌ، وهو القَصير. وهذا إن صحّ فهو من الإبدال لأن الأصل الميم دِنَّمَةٌ.‏
(دنخ) الدال والنون والخاء ليس أصلاً يُعوَّل عليه. وقد قالوا دنَّخ الرجل، إذا ذَلّ ونكَّسَ رأسه. وأنشدوا:‏
* إذا رآنِي الشُّعراءُ دنَّخُوا(3) *‏ ويقولون: إِنّ التّدنيخ في البِطّيخة أن تنْهزِمَ إلى داخِلِها. ويقولون: التَّدنيخ: ضَعْف البَصَر. ويقال* دَنَّخَ في بيته، إذا أقامَ ولم يبرَحْ. فإِن كان ما ذُكر من هذا صحيحاً فكله قياسٌ يدلُّ على الضَّعف والانكسار.‏
(دنس) الدال والنون والسين كلمةٌ واحدة، وهي الدَّنَس، وهو اللَّطْخ بقبيحٍ.‏
(دنع) الدال والنون والعين أصلٌ يدلُّ على ضَعْف وقِلَّةٍ ودناءة. فالرجل الدَّنِع: الفَسْل الذي لا خَيرَ فيه. والدَّنَعُ: الذلّ. ويزعمون أنّ الدَّنَعَ ما يطرَحُه الجازرُ من البعير إذا جُزِر.‏
(دنف) الدال والنون والفاء أصلٌ يدلُّ على مشارَفَةِ ذَهاب الشيء. يقال دَنِفَ الأمرُ، إذا أشرَفَ على الذَّهاب والفَراغ منه. والدَّنَف: المرضُ الملازم؛ والمريض دَنَفٌ، كأنّه قد قارب الذَّهاب؛ لا يثنَّى ولا يجمع. فإنْ قلتَ دَنِفٌ ثَنَّيتَ وَجمعت. فأمّا قولُ العجّاج:‏
* والشّمسُ قد كادَت تكونُ دَنَفا(4) *‏
فهو من الباب؛ لأنّه يريد اصفرارَهَا ودنُوِّها للمَغيب. وقد يقال منه أَدْنَفَتْ.‏
(دنق) الدال والنون والقاف قريبٌ مِن الذي قبْلَه. يقال دَنَّقَ وجْهُ الرجُل، إذا اصفرَّ من المرض. ودنَّقَت الشّمس، إذا دانَت الغُروبَ.‏
(دنم) الدال والنون والميم أصلٌ يدلُّ على ضعْفٍ وقِلَة. فالتَّدنيم: الإسفاف للأمور الدنيّة(5). والدِّنَّامة: الرجلُ القصير؛ ذكره الفَرّاء. ويقولون: الدِّنَّامة: النَّملة الصَّغيرة(6).‏
(دنر) الدال والنون والراء كلمةٌ واحدة، وهي الدِّينار. ويقولون: دَنَّرَ وَجْهُ فُلانٍ، إذا تلأْلأَ وأشْرَق. والله أعلم.‏
-------------------------------------------------ـ
(1) بكسر الدال وسكون النون منون وغير منون، وكذلك دنيا، بالضم مقصور.‏
(2) ويقال أيضاً من بان "منع".‏
(3) للعجاج في ديوانه 14 واللسان (دنخ). وفي اللسان: "وإن رآني".‏
(4) ديوان العجاج 82 واللسان (دنف).‏
(5) في الأصل: "والتنديم الإسعاف للأمور" تحريف. والكلمة لم ترد في اللسان. وفي القاموس "والتدنيم: النذالة". وأثبت ما في المجمل.‏
(6) ذكرت في القاموس، ولم تذكر في اللسان.‏
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** و**النون** وما يثلثهما في الثلاثي)
(**دنـي**) **الدال** ve**النون** ve illetli harf tek bir asıldır; bazısı bazısına kıyas edilir; o da yakınlıktır. Bundan: **الدّنِيُّ**; o, yakındır; **دنا يدنُو**’dan. **الدُّنيا** onun yakınlığından dolayı adlandırıldı; ona nisbet: **دُنْياوِيّ**. Erkeklerden **الدَّنِيُّ**: zayıf, aşağı olan; bu da ondandır; çünkü alınış ve mertebe bakımından yakındır. **دانَيْت** iki iş arasında: ikisini birbirine yaklaştırdım. O, amcaoğludur: **دُِنْيا**(1) ve **دِنْيَةً**. **الدّنِيُّ**: aşağı olan; hemzeli. Denir: **رجلٌ دنيءٌ**; ve **دَنُؤَ يَدْنُؤُ دَناءةً**(2). Bu da babdandır; çünkü mertebece yakındır. Erkeklerden **الأدْنَأُ**: göğsüne doğru kapanma bulunan kimse. Bu da babdandır; çünkü onun üstü, ortasına yakındır. **أدْنَتِ** kısrak ve başkası; doğumu yaklaştığında. **الدَّنِيّة**: eksiklik. Hadiste geldi: “**إذا أكْلتُم فَدَنُّوا**” yani size bitişik olan, sizden yakın olan şeyden yiyin. Ve denir: Onu **أدنَى دَنِيٍّ** ile karşılaştım; yani her şeyin ilki.

(**دنب**) **الدال** ve**النون** ve**الباء**’ın aslı yoktur. Şu var ki onlar demişlerdir: **رجلٌ دِنَّبَةُ** ve**دِنَّابَةٌ**; o, kısadır. Bu sahih ise, bu ibdâldendir; çünkü asıl **الميم**’dir: **دِنَّمَةٌ**.

(**دنخ**) **الدال** ve**النون** ve**الخاء** güvenilecek bir asıl değildir. Demişlerdir: **دنَّخ** adam, zelil olduğunda ve başını eğdiğinde. Şiir okudular:
* **إذا رآنِي الشُّعراءُ دنَّخُوا**(3) *
Ve derler: **التّدنيخ** karpuzda, içine doğru çökmesidir. Ve derler: **التَّدنيخ**: görmenin zayıflığı. Ve denir: **دَنَّخَ في بيته**; ikamet ettiğinde ve ayrılmadığında. Eğer bundan zikredilenler sahih ise, hepsi zayıflık ve kırılmayı gösteren bir kıyastır.

(**دنس**) **الدال** ve**النون** ve**السين** tek bir kelimedir; o da **الدَّنَس**’tir; o, çirkin bir şeyle lekelenmedir.

(**دنع**) **الدال** ve**النون** ve**العين** zayıflık, azlık ve aşağılık gösteren bir asıldır. Adam **الدَّنِع**: içinde hayır olmayan alçak kimse. **الدَّنَعُ**: zillet. Ve zannederler ki **الدَّنَعَ**, deve boğazlandığında kasabın deveden attığı şeydir.

(**دنف**) **الدال** ve**النون** ve**الفاء** bir şeyin gitmeye yaklaşmasını gösteren bir asıldır. Denir: **دَنِفَ** iş; gitmeye ve ondan boşalmaya yaklaştığında. **الدَّنَف**: yapışık hastalık; hasta **دَنَفٌ**’tur; sanki gitmeye yaklaşmış gibidir; ikilenmez ve çoğullanmaz. Eğer **دَنِفٌ** dersen ikilersin ve çoğullarsın. Ama **العجّاج**’ın sözü:
* **والشّمسُ قد كادَت تكونُ دَنَفا**(4) *
o babdandır; çünkü onun sararmasını ve batmaya yakınlığını ister. Ondan **أَدْنَفَتْ** de denir.

(**دنق**) **الدال** ve**النون** ve**القاف** bir öncekinin yakınıdır. Denir: **دَنَّقَ** adamın yüzü; hastalıktan sarardığında. Ve **دنَّقَت** güneş; batmaya yaklaştığında.

(**دنم**) **الدال** ve**النون** ve**الميم** zayıflık ve azlık gösteren bir asıldır. **التَّدنيم**: aşağı işlere alçalma(5). **الدِّنَّامة**: kısa adam; onu **الفَرّاء** zikretti. Ve derler: **الدِّنَّامة**: küçük karınca(6).

(**دنر**) **الدال** ve**النون** ve**الراء** tek bir kelimedir; o da **الدِّينار**’dır. Ve derler: **دَنَّرَ** falanın yüzü; parladığında ve ışıldadığında. Allah daha iyi bilir.
-------------------------------------------------ـ
(1) **الدال**’ın kesresi ve**النون**’un sükûnu ile, tenvinli ve tenvinsiz; aynı şekilde **دنيا**; zamme ile, maksûr.
(2) **بان**’dan da denir: “**منع**”.
(3) **العجاج**’ın divanında 14 ve**اللسان** (**دنخ**). **اللسان**’da: “**وإن رآني**”.
(4) **ديوان العجاج** 82 ve**اللسان** (**دنف**).
(5) Asılda: “**والتنديم الإسعاف للأمور**” tahriftir. Kelime **اللسان**’da gelmedi. **القاموس**’ta “**والتدنيم: النذالة**”. **المجمل**’de olanı sabit kıldım.
(6) **القاموس**’ta zikredildi; **اللسان**’da zikredilmedi.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿من إن تأمنه بدينار﴾ [آل عمران/75]، أصله: دنار، فأبدل من إحدى النونين ياء، وقيل: أصله بالفارسية دين آر، أي: الشريعة جاءت به.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi: ﴿**من إن تأمنه بدينار**﴾ [Âl-i İmrân/75]; aslı: **دنار**’dır; iki **النون**’dan birinden **ياء** bedel kılındı; ve denildi ki: aslı Farsça **دين آر** iledir; yani: şeriat onu getirdi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ن ر
وجه كأنه الدينار الهرقليّ‏.‏
قال‏:‏ كأن دنانيراً على قسماتهم وإن كان قد شفّ الوجوه لقاء وذهب مدنر‏:‏ مضروب‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ثوب مدنر‏:‏ وشيه كالدينار نحو مسهم ومرحل‏.‏
قال ابن المفرغ‏:‏ وبرود مدنرات وقز ومـلاء مـن أعتـق الكتـان وبرذون مدنر اللون‏:‏ أشهب مفلس بسواد‏.‏
وكلمته فدنر وجهه إذا أشرق‏.‏

##### Türkçe

د ن ر
Yüzü, sanki Herakliyye dinarı gibi.
Dedi ki: Sanki onların simalarında dinarlar (var); ve yüzleri karşılaşma ile incelmiş olsa da; ve **ذهب مدنر**: basılmıştır.
Mecazdan: **ثوب مدنر**: nakışı dinar gibi; **مسهم** ve **مرحل** gibi.
İbnü’l-Müferrığ dedi ki: Ve **برود مدنرات** ve ipek ve eski ketenden bir örtü; ve **برذون مدنر اللون**: siyahlıkla karışık külrengi, iflâs etmiş.
Ve onunla konuştum da yüzü parladı; **فدنر وجهه**: parladığı zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدِّيْنَارُ: فارسي مُعَرَّبٌ، وأَصله دِنَّارٌ، بالتشديد، بدليل قولهم دَنانِير ودُنَيْنِير فقلبت إِحدى النونين ياء لئلاَّ يلتبس بالمصادر التي تجيء على فِعَّالٍ، كقوله تعالى: وكذبوا بآياتنا كِذَّاباً؛ إِلاَّ أَن يكون بالهاء فيخرّج على أَصله مثل الصِّنَّارَةِ والدِّنَّامَة لأَنه أَمن الآن من الإِلتباس، ولذلك جمع على دنانير، ومثله قِيراط ودِيباج وأَصله دِبَّاجٌ. قال أَبو منصور: دينار وقيراط وديباج أَصلها أَعجمية غير أَن العرب تكلمت بها قديماً فصارت عربية.
ورجل مُدَنَّرٌ: كثير الدَّنانير. ودِينارٌ مُدَنَّرٌ: مضروب. وفرس مُدَنَّرٌ: فيه تَدْنِيرٌ سوادٌ يخالطه شُهْبَةٌ. وبَرْذَوْنٌ مُدَنَّرُ اللون: أَشهبُ على مَتْنَيْهِ وعَجُزهِ سوادٌ مستدير يخالطه شُهْبَةٌ؛ قال أَبو عبيدة: المُدَنَّرُ من الخيل الذي به نُكَتٌ فوق البَرَشِ. ودَنَّرَ وَجْهُه: أَشرق وتلألأَ كالدِّينار. ودِينارٌ: اسم.

##### Türkçe

**الدِّيْنَارُ**: Farsça Arapçalaştırılmıştır; aslı şeddeli olarak **دِنَّارٌ**’dır; bunun delili onların **دَنانِير** ve **دُنَيْنِير** demeleridir. Böylece iki **النون**’dan biri, **فِعَّالٍ** vezni üzere gelen mastarlarla karışmasın diye **ياء**’ya çevrildi; Yüce Allah’ın sözü gibi: “Ve âyetlerimizi yalanladılar, **كِذَّاباً**.”

Ancak **الهاء** ile olursa, aslı üzere çıkarılır; **الصِّنَّارَةِ** ve **الدِّنَّامَة** gibi; çünkü şimdi karışmadan emindir. Bundan dolayı **دنانير** üzere çoğul yapıldı. Bunun benzeri **قِيراط** ve **دِيباج**’dır; aslı **دِبَّاجٌ**’dır. Ebû Mansûr dedi: **دينار** ve **قيراط** ve **ديباج**’ın aslı yabancıdır; ancak Araplar onunla eskiden konuştu da Arapça oldu.

Ve **مُدَنَّرٌ** adam: **الدَّنانير**’i çok olan. Ve **دِينارٌ مُدَنَّرٌ**: basılmış. Ve **مُدَنَّرٌ** at: onda **تَدْنِيرٌ** vardır; karışan bir **سوادٌ** (siyahlık) ve ona karışan bir **شُهْبَةٌ** (kırçıllık). Ve rengi **مُدَنَّرُ** olan **بَرْذَوْنٌ**: iki sırtı ve sağrısı üzerinde, ona karışan bir **شُهْبَةٌ** ile birlikte yuvarlak bir **سوادٌ** (siyahlık) olan **أَشهبُ** (kırçıl); Ebû Ubeyde dedi: Atlardan **المُدَنَّرُ**, **البَرَشِ**’in üstünde **نُكَتٌ** (benekler) bulunan kimsedir.

Ve **دَنَّرَ وَجْهُه**: **الدِّينار** gibi parladı ve ışıldadı. Ve **دِينارٌ**: isimdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدينار، بالكسر، معرب، واختلف في أصله، فقال الراغب: دين آر، أي الشريعة جاءت به، وقيل أصله دنار، بالتشديد، بدليل قولهم دنانير ودنينير، فأبدل من إحداهما ياء، ولا يخفى لو قال: فقلبت إحداهما ياء، كان أحسن، لئلا يلتبس بالمصادر التي تجئ على فعال، ككذاب، في قوله تعالى:  وكذبوا بآياتنا كذابا  إلا أن يكون بالهاء فيخرج على أصله مثل الصنارة والدنامة، لأنه أمن الآن من الالتباس، ولذلك جمعت على دنانير. ومثله قيراط وديباج. وقال أبو منصور: دينار وقيراط وديباج أصلها أعجمية، غير أن العرب تكلمت بها قديما فصارت عربية. وقد مر تفسيره في ح ب ب فراجعه. والديناري: فرس بكر بن وائل، وهو ابن الهجيس فرس بني تغلب، ابن زاد الركب فرس الأزد الذي دفعه إليهم سليمان عليه السلام، كذا في أنساب الخيل لمحمد بن السائب الكلبي، وهذا الكتاب عندي بخط قديم كتب في مصر سنة 522 يقول في آخره: وعامة خيل الجاهلية والإسلام تنسب إلى الهجيس والديناري، وزاد الركب، وجلوى الكبرى، وجلوى الصغرى وذي الموتة والقسامة وسوادة. والفياض وذلك مائة وسبعة وخمسون فرسا سوابق مشهورة في الجاهلية والإسلام سوى خيل رسول الله صلى الله عليه وسلم. ودينار الأنصاري: صحابي، وهو جد عدي بن ثابت بن دينار، قاله ابن معين، وقيل اسمه قيس، كذا في معجم ابن فهد.
 قلت: والضمير في قوله  اسمه  راجع إلى جد عدي، بدليل ما في تحرير المشتبه للحافظ ابن حجر: وقيل: اسم جده قيس. وعمرو بن دينار: تابعي. وأبوه دينار هذا قيل صحابي هكذا أورده عبدان في الصحابة مجردا، وليس بصحيح. قلت: وإليه نسب أبو بكر محمد بن زكريا بن يحيى بن عبد الله بن ناصح بن عمرو بن دينار الديناري، ويقال فيه الحارثي أيضا، حدث عن هانئ بن النضر، ومحمد بن المهلب، وتوفي سنة 302. وبقي عليه: دينار بن عمرو الأسدي أبو عمرو البزار الكوفي. ودينار الخزاعي القراط. ودينار الكوفي والد عيسى. ودينار والد سفيان العصفري. ودينار أبو حازم: محدثون. والدينور، بكسر الدال وفتح النون، كذا ضبطه ابن خلكان، وضبطه السمعاني وغيره بفتح الدال وضم النون وفتحها أيضا: د من أعمال الجبل، بين الموصل وأذربيجان، بينهما وبين همذان نيف وعشرون فرسخا، كثيرة الزروع والثمار. وقال ابن الأثير: عند قرميسين. وقد خرج منه علماء أجلة، ذكرهم أهل الأنساب. والمدنر، كمعظم: فرس فيه نكت فوق البرش، قاله أبو عبيدة. وقال غيره: فرس مدنر: فيه تدنير: سواد تخالطه شهبة. وبرذون مدنر اللون: أشهب على متنيه وعجزه سواد مستدير يخالطه شهبة. وفي الأساس: برذون مدنر اللون أشهب مفلس بسواد، وهو مجاز. ومن المجاز أيضا:  دنر وجهه تدنيرا: تلألأ كالدينار. ويقال: كلمته فتدنر وجهه، أي أشرق. ودينار مدنر: مضروب، وكذا ذهب مدنر. ودنر الرجل، بالضم، فهو مدنر: كثر دنانيره، كالمفلس لمن كثر فلسه.
 ومما يستدرك عليه:

  الشراب الديناري نسبة لابن دينار الحكيم، ذكره داوود وغيره، أو لأنه كالدينار في حمرته. ومالك بن دينار: زاهد مشهور. وأبو عبد الله محمد بن عبد الله بن دينار النيسابوري، ذكره ابن الأثير. وأبو الفتح محمد بن الحسن الديناري، من ولد دينار بن عبد الله. وابنه أبو الحسن، حدثا. ودينار آباد: قرية باستراباذ. ودرب دينار: محلة ببغداد.
 ودينار بن النجار بن ثعلبة: بطن من الأنصار. وأبو العباس أحمد بن بيان بن عمرو بن عوف الديناري، لأن أبا أمه أحدث الدينار المتعامل به بما وراء النهر للأمير الساماني. وأم دينار: قريتان بمصر، إحداهما بالجيزة، وقد رأيتها، والثانية بالغربية. وزميل بن أم دينار في فزارة، وهو قاتل سالم بن دارة، لأنه هجاه فقال:
  أبلغ فزارة أني لن أصالحها                      حتى ينيك زميل أم دينـار وأبو دينار: قرية بالبحيرة من مصر.

##### Türkçe

**الدينار**: kesre ile; muarrebdir; ve aslında ihtilaf edildi. **الراغب** dedi ki: **دين آر**; yani şeriat onu getirdi. Ve denildi ki: aslı **دنار**’dır, teşdîd ile; onların **دنانير** ve **دنينير** demeleri deliliyle; böylece ikisinden birinden bir **ياء** ibdâl edildi. Ve gizli değildir ki, eğer “böylece ikisinden biri **ياء**’ya çevrildi” deseydi daha iyi olurdu; ta ki **فعال** üzere gelen masdarlarla karışmasın; **كذاب** gibi; Yüce Allah’ın sözü olan: “Ve âyetlerimizi **كذابا** olarak yalanladılar”da. Ancak **الهاء** ile olursa, o zaman **الصنارة** ve **الدنامة** gibi aslının üzerine çıkar; çünkü şimdi karışmadan emindir; ve bunun için **دنانير** üzere cem‘ edildi. Bunun benzeri **قيراط** ve **ديباج**tır. **أبو منصور** dedi ki: **دينار** ve **قيراط** ve **ديباج** asılları acemîdir; ancak Araplar onunla eskiden konuştu da Arapça oldu. Onun tefsiri **ح ب ب**’de geçti; ona müracaat et.

**الديناري**: **بكر بن وائل**’in atıdır; ve o, **بني تغلب**’in atı **الهجيس**’in oğludur; **الأزد**’in atı **زاد الركب**’in oğludur; onu onlara **سليمان** عليه السلام verdi; **محمد بن السائب الكلبي**’nin **أنساب الخيل**’inde böyledir. Ve bu kitap bende, Mısır’da 522 senesinde yazılmış eski bir yazı ile; sonunda şöyle der: Câhiliye ve İslâm atlarının çoğu **الهجيس** ve **الديناري**’ye ve **زاد الركب**’e ve **جلوى الكبرى**’ya ve **جلوى الصغرى**’ya ve **ذي الموتة**’ye ve **القسامة**’ye ve **سوادة**’ye ve **الفياض**’a nisbet edilir; ve bu, câhiliye ve İslâm’da meşhur önde giden atlardan yüz elli yedi attır; **رسول الله صلى الله عليه وسلم**’in atları hariç.

**دينار الأنصاري**: sahâbîdir; ve o, **عدي بن ثابت بن دينار**’ın dedesidir; bunu **ابن معين** söyledi. Ve denildi ki: adı **قيس**tir; **معجم ابن فهد**’de böyledir.

Dedim ki: onun “**اسمه**” sözündeki zamir, **عدي**’nin dedesine râcidir; **تحرير المشتبه**’de **الحافظ ابن حجر**’ın yanındaki delil ile: “Ve denildi ki: dedesinin adı **قيس**tir.” Ve **عمرو بن دينار**: tâbiîdir. Ve onun babası bu **دينار** hakkında “sahâbîdir” denildi; **عبدان** onu sahâbîler içinde mücerred olarak böyle zikretti; ve bu sahih değildir. Dedim ki: ona nisbet edildi: **أبو بكر محمد بن زكريا بن يحيى بن عبد الله بن ناصح بن عمرو بن دينار الديناري**; ve onda **الحارثي** de denilir. **هانئ بن النضر**’dan ve **محمد بن المهلب**’den rivayet etti; ve 302 senesinde vefat etti. Ve üzerinde kalan: **دينار بن عمرو الأسدي أبو عمرو البزار الكوفي**. Ve **دينار الخزاعي القراط**. Ve **دينار الكوفي**: **عيسى**’nın babası. Ve **دينار**: **سفيان العصفري**’nin babası. Ve **دينار أبو حازم**: muhaddislerdir.

**الدينور**: **الدال**’ın kesri ve **النون**’un fethi ile; bunu **ابن خلكان** böyle ضبط etti. Ve **السمعاني** ve başkası onu **الدال**’ın fethi ve **النون**’un zammı ve onun fethi ile de ضبط etti. **د**: **الجبل** amellerindendir; **الموصل** ile **أذربيجان** arasında; onunla **همذان** arasında yirmi küsur fersah vardır; ekin ve meyvesi çoktur. **ابن الأثير** dedi ki: **قرميسين** yanındadır. Ondan yüce âlimler çıkmıştır; onları neseb ehli zikretmiştir.

**المدنر**: **معظم** gibi; üzerinde **البرش**’in üstünde noktalar bulunan attır; bunu **أبو عبيدة** söyledi. Başkası dedi ki: **فرس مدنر**: onda **تدنير** vardır: içine kırçıllık karışan siyahlık. Ve **برذون مدنر اللون**: iki sırtı ve sağrısı üzerinde kırçıl; üzerinde kırçıllık karışan yuvarlak bir siyahlık. Ve **الأساس**’ta: **برذون مدنر اللون**: siyahlıkla benekli kırçıl; ve bu mecazdır. Mecazdan ayrıca: **دنر وجهه تدنيرا**: **الدينار** gibi parladı. Ve denilir: onunla konuştum da yüzü **تدنر** etti; yani ışıldadı. **دينار مدنر**: darb olunmuş; ve böylece **ذهب مدنر**. Ve **دنر الرجل**: zamm ile; o halde o **مدنر**dir: **دنانير**i çoğaldı; **المفلس** gibi, felseği çoğalan kimse için.

Ve ona istidrâk olunanlardandır:

**الشراب الديناري**: **ابن دينار الحكيم**’e nisbet; onu **داوود** ve başkası zikretti; yahut kızıllığında **الدينار** gibi olduğu için. Ve **مالك بن دينار**: meşhur zâhiddir. Ve **أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن دينار النيسابوري**: onu **ابن الأثير** zikretti. Ve **أبو الفتح محمد بن الحسن الديناري**: **دينار بن عبد الله** neslindendir. Ve onun oğlu **أبو الحسن**: rivayet ettiler. **دينار آباد**: **استراباذ**’da bir köydür. **درب دينار**: Bağdat’ta bir mahalledir.

Ve **دينار بن النجار بن ثعلبة**: ensardan bir batındır. Ve **أبو العباس أحمد بن بيان بن عمرو بن عوف الديناري**: çünkü annesinin babası, Mâverâünnehir’de **الأمير الساماني** için muamele edilen **الدينار**ı ihdas etti. Ve **أم دينار**: Mısır’da iki köydür; ikisi de **الجيزة**’dedir; onu gördüm; ikincisi **الغربية**’dedir. Ve **زميل بن أم دينار** **فزارة**’dadır; ve o, **سالم بن دارة**’nin katilidir; çünkü onu hicvetti de şöyle dedi:

**أبلغ فزارة أني لن أصالحها
حتى ينيك زميل أم دينـار**

Ve **أبو دينار**: Mısır’ın **البحيرة**sinde bir köydür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَنَّرَ
2 دَنَّرَ دنر , (T, M, K,) inf. n. تَدْنِيرٌ; (K;) and ↓ تدنّر; (A;) (tropical:) It (a man's face) glistened (T, M, A, K) like a دِينَار. (TA.) ― -b2- دُنِّرَ He (a man, TA) had many دَنَانِير [pl. of دِينَار]. (K.) ― -b3- See also the pass. part. n., below.

5 تَدَنَّرَ see 2.

دُنَيْنِيرٌ
دُنَيْنِيرٌ دنينير : see the next paragraph.

دِينَارٌ
دِينَارٌ دينار , an arabicized word, (M, K,) from the Persian [دِينَارْ], (M,) or from دِينْ آرْ, meaning “ the law brought it ” [into being or circulation]: (Er-Rلghib:) some say, (TA,) its original is دِنَّارٌ; one of its ن being changed into ى (S, Msb, K,) to render it more easy to be pronounced, (Msb,) or that it may not be confounded with inf. ns., such as كِذَّابٌ; (S, K;) and hence its pl. is دَنَانِيرُ, (M, Msb,) and its dim. ↓ دُنَيْنِيرٌ: (M:) this is the opinion generally obtaining: others say that it is of the measure فِيعَالٌ; but this opinion is contradicted by the absence of the ى in [the second syllable of] the pl.; for were it so, its pl. would be like دَيَامِيسُ, pl. of دِيمَاسٌ: (Msb:) [it is the name of A certain gold coin;] its weight is seventy-one barley-corns and a half, nearly, reckoning the دَانِق as eight grains of wheat and two fifths; but if it be said that the دانق is eight grains of wheat, then the دينار is sixty-eight grains of wheat and four sevenths: it is the same as the مَثْقَال. (Msb.)

شَرَابٌ دِينَارِىٌّ
شَرَابٌ دِينَارِىٌّ ذ A kind of wine or beverage, so called in relation to Ibn-Deenلr el-Hakeem, or because like the دينار in its redness. (TA.)

مُدَنَّرٌ
مُدَنَّرٌ مدنر , applied to a دِينَار, (M, K,) and to gold, (TA,) Coined. (M, K, TA.) ― -b2- Also A man having many دَنَانِير [pl. of دِينَار]. (M, K.) ― -b3- Also (tropical:) A horse having specks, or small spots, exceeding what are termed بَرَشٌ: (AO, T, S, M, K:) or having black and white spots like دَنَانِير: (Mgh:) or having a spotting (↓ تَدْنِير) of black intermixed with whiteness predominating over blackness: (TA:) and of a white colour predominating over blackness, with a round blackness intermixed with the former colour upon his back and rump: (M:) or of a white hue intermixed with red, (أَصْهَبُ,) marked with round black spots. (A.) ― -b4- Also (tropical:) A garment, or piece of cloth, with marks, or figures, like دَنَانِير. (A.)

##### Türkçe

**دَنَّرَ**
2 **دَنَّرَ** **دنر**, (T, M, K,) mastar ismi **تَدْنِيرٌ**; (K;) ve aşağıdaki **تدنّر**; (A;) (mecazen:) O (bir adamın yüzü) (T, M, A, K) bir **دِينَار** gibi parladı. (TA.) ― -b2- **دُنِّرَ** O (bir adam, TA) çok sayıda **دَنَانِير** [**دِينَار**’ın çoğulu] sahibi oldu. (K.) ― -b3- Aşağıda, edilgen ism-i mef‘ûle de bak.

5 **تَدَنَّرَ** 2’ye bak.

**دُنَيْنِيرٌ**
**دُنَيْنِيرٌ** **دنينير**: sonraki paragrafa bak.

**دِينَارٌ**
**دِينَارٌ** **دينار**, Arapçalaştırılmış bir kelime, (M, K,) Farsça [دِينَارْ]’dan, (M,) yahut “kanun onu var etti” [onu meydana getirdi yahut tedavüle soktu] mânâsındaki **دِينْ آرْ**’dan: (Er-Rلghib:) bazıları der ki, (TA,) onun aslı **دِنَّارٌ**’dır; onun **ن**’lerinden birinin, telaffuzu daha kolay kılmak için, (Msb,) yahut **كِذَّابٌ** gibi mastar isimleriyle karıştırılmaması için, (S, K;) **ى**’ya çevrilmiştir (S, Msb, K,); bundan dolayı onun çoğulu **دَنَانِيرُ**, (M, Msb,) ve küçültmesi aşağıdaki **دُنَيْنِيرٌ**’dür: (M:) genel olarak geçerli olan görüş budur: başkaları ise onun **فِيعَالٌ** vezninde olduğunu söyler; fakat bu görüş, çoğulun [ikinci hecesinde] **ى**’nın bulunmayışıyla çürütülür; zira öyle olsaydı, onun çoğulu, **دِيمَاسٌ**’ın çoğulu **دَيَامِيسُ** gibi olurdu: (Msb:) [o, belirli bir altın paranın adıdır;] ağırlığı, **دَانِق**’i buğdaydan sekiz tane ve beşte iki tane sayarak, yaklaşık yetmiş bir arpa tanesi ve yarımdır; fakat **دانق**’in buğdaydan sekiz tane olduğu söylenirse, o zaman **دينار** buğdaydan altmış sekiz tane ve yedide dört tanedir: o, **مَثْقَال** ile aynıdır. (Msb.)

**شَرَابٌ دِينَارِىٌّ**
**شَرَابٌ دِينَارِىٌّ** ذ İbn-Deenلr el-Hakeem’e nispetle, yahut kızıllığında **دينار** gibi olduğundan dolayı böyle adlandırılan bir çeşit şarap yahut içecek. (TA.)

**مُدَنَّرٌ**
**مُدَنَّرٌ** **مدنر**, bir **دِينَار**’a, (M, K,) ve altına, (TA,) söylenir, Darbedilmiş. (M, K, TA.) ― -b2- Yine, çok sayıda **دَنَانِير** [**دِينَار**’ın çoğulu] sahibi olan bir adam. (M, K.) ― -b3- Yine (mecazen:) **بَرَشٌ** denilen şeyi aşan benekleri yahut küçük lekeleri olan bir at: (AO, T, S, M, K:) yahut **دَنَانِير** gibi siyah ve beyaz benekleri olan: (Mgh:) yahut beyazlığın siyahlığa galip geldiği bir beyazlıkla karışık siyah beneklenmesi (aşağıdaki **تَدْنِير**) olan: (TA:) ve sırtı ve sağrısı üzerinde önceki renkle karışık yuvarlak bir siyahlıkla, siyahlığa galip gelen beyaz renkte olan: (M:) yahut kırmızıyla karışık beyaz bir renkte, (**أَصْهَبُ,**) yuvarlak siyah beneklerle işaretli. (A.) ― -b4- Yine (mecazen:) **دَنَانِير** gibi işaretleri yahut şekilleri bulunan bir elbise yahut kumaş parçası. (A.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَنَرَ
دَنَرَ دَنَّرَ II ,
a.  Glistened, shone ( face ).

دِيْنَار
دِيْنَار ( pl. دَنَانِيْر ),  P. ,
a.  A certain gold coin : dinar.

##### Türkçe

دَنَرَ
**دَنَرَ** **دَنَّرَ** II ,
a. (yüz) parladı, ışıldadı.

دِيْنَار
**دِيْنَار** (çoğ. **دَنَانِيْر**), P. ,
a. Belli bir altın sikke: dinar.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

دنر
دَنَرَ - يَدْنِرُ - دِيْنَار
دَنَرَ - يَدْنِرُ + الكائن أوالشيئ: يشرق ويتلألأ بلون أسود فيه شهبة
دَنَّرَ - يُدَنِّرُ +كائن + شيئاً: على وزن " فـَعـَّل" من " دَنَرَ - يَدْنِرُ "يجعله " يَدْنِرُ ": يصكه على شكل دينار
دِيْنار: على وزن " فـِعلال": الشيء المتألق واللامع بشدة بلونه الأسود: وهو اصطلاحاً: العملة المصكوكة على شكل قطع معدنية لامعة: آلة أو وسيلة لتقدير ثمن الأشياء تصنع غالباً من معدن الذهب على شكل قطع ذات وزن محدد وشكل محدد
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " إصدار الأجسام للضياء بعكسها وصدها له بدرجاته "، وهي:
دَرَّ - يَدِرُّ، لأْلأَ - يُلَأْلِئ، كَوْكَبَ - يُكَوْكِبُ، زَهَرَ - يَزْهَرُ، شَرَقَ - يَشْرُقُ، دَنَرَ - يَدْنِرُ
دينار
	﴿ومن أهل الكتاب من إن تأمنه بقنطار يؤده إليك ومنهم من إن تأمنه بدينار لا يؤده إليك إلا ما دمت عليه قائما ذلك بأنهم قالوا ليس علينا في الأميين سبيل ويقولون على الله الكذب وهم يعلمون(75)﴾ آل عمران
معجم الفرائد القرآنية
د ن ر
"دِينَارٍ" في قوله تعالى " وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلاّ مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائـِماً " (75) آل عمران
الدِينار: نقد من الذهب، وقد يختلف وزنه من عصر إلى آخر، ومن دولة إلى أخرى . والمقصود الإشارة إلى خفة الوزن في مقابل القنطار الذي ذكر في الآية الكريمة .
الراغب
دنر
- قال تعالى: }من إن تأمنه بدينار{ [آل عمران/75]، أصله: دنار، فأبدل من إحدى النونين ياء، وقيل: أصله بالفارسية دين آر، أي: الشريعة جاءت به.
ملخص اللسان
1.     الدِّيْنَارُ: فارسي مُعَرَّبٌ، وأَصله دِنَّارٌ،
2.     ورجل مُدَنَّرٌ: كثير الدَّنانير.
3.     ودِينارٌ مُدَنَّرٌ: مضروب
4.     وفرس  مُدَنَّرٌ: فيه تَدْنِيرٌ سوادٌ يخالطه شُهْبَةٌ.
5.     المُدَنَّرُ من الخيل الذي به نُكَتٌ فوق البَرَشِ.
6.    ودَنَّرَ وَجْهُه: أَشرق وتلألأَ كالدِّينار.
لسان العرب
● - دنر: الدِّيْنَارُ: فارسي مُعَرَّبٌ، وأَصله دِنَّارٌ، بالتشديد، بدليل  قولهم دَنانِير ودُنَيْنِير فقلبت إِحدى النونين ياء لئلاَّ يلتبس  بالمصادر التي تجيء على فِعَّالٍ، كقوله تعالى: وكذبوا بآياتنا كِذَّاباً؛  إِلاَّ أَن يكون بالهاء فيخرّج على أَصله مثل الصِّنَّارَةِ والدِّنَّامَة  لأَنه أَمن الآن من الإِلتباس، ولذلك جمع على دنانير، ومثله قِيراط ودِيباج  وأَصله دِبَّاجٌ. قال أَبو منصور: دينار وقيراط وديباج أَصلها أَعجمية  غير أَن العرب تكلمت بها قديماً فصارت عربية.  ورجل مُدَنَّرٌ: كثير الدَّنانير. ودِينارٌ مُدَنَّرٌ: مضروب. وفرس  مُدَنَّرٌ: فيه تَدْنِيرٌ سوادٌ يخالطه شُهْبَةٌ. وبَرْذَوْنٌ مُدَنَّرُ  اللون: أَشهبُ على مَتْنَيْهِ وعَجُزهِ سوادٌ مستدير يخالطه شُهْبَةٌ؛ قال  أَبو عبيدة: المُدَنَّرُ من الخيل الذي به نُكَتٌ فوق البَرَشِ.  ودَنَّرَ وَجْهُه: أَشرق وتلألأَ كالدِّينار. ودِينارٌ: اسم.
مقاييس اللغة:
(دنر) الدال والنون والراء كلمةٌ واحدة، وهي الدِّينار. ويقولون: دَنَّرَ وَجْهُ فُلانٍ، إذا تلأْلأَ وأشْرَق. والله أعلم.‏
القاموس المحيط:
الدِّينارُ، معربٌ، أصلُهُ دِنَّارٌ، فَأُبْدِلَ من إحداهُما ياءٌ لِئِلاَّ يَلْتَبِسَ بالمَصادِرِ، ككِذَّابٍ وتفسيرُهُ في ح ب ب.
والدِّينارِيُّ: فَرَسٌ. ودِينارٌ الأَنصارِيُّ: صحابيٌّ. وعَمْرُو بنُ دِينارٍ: تابِعيٌّ، وأبوهُ قيل: صحابِيٌّ.والدِّينَوَرُ، بكسر لدال: د.والمُدَنَّرُ: فرسٌ فيه نُكَتٌ فوقَ البَرَشِ.ودَنَّرَ وجْهُهُ تَدْنيراً: تلألأَ.ودينارٌ مُدَنَّرٌ: مَضْروبٌ.ودُنِّرَ، بالضم، فهو مُدَنَّرٌ: كثُرَ دَنانيرُهُ.
تاج العروس:
د ن ر
الدِّينارُ بالكَسْر مُعَرّبٌ واختُلِف في أَصِله فقال الرّاغِب : دِين آر أَي الشريعةُ جاءَتْ به وقيل أَصلُه دِنّارٌ بالتَّشْدِيد بدَليل قولهم دَنَانِير ودُنَيْنِير فأُبْدِل من إحداهُما ياءٌ ولا يَخْفَى لو قال : فقُلِبَت إحداهما يَاءً كان أَحْسَن لِئَلاَّ يَلتَبِس بالمَصَادِرِ التي تَجِئُ على فِعّال ككِذَّابٍ في قوله تعالى : " وكَذَّبُوا بآياتِنَا كِذَّاباً " إلاّ أَن يكون بالهَاءِ فيَخْرج على أَصْله مثل الصِّنَّارَة والدِّنّامِة لأنَه أُمِن الآن من الالْتِباس ولذلك جُمِعَت على دَنَانير . ومِثْله قِيرَاطٌ ودِيباجٌ . وقال أبو مَنْصُور : دِينَارٌ وقِيرَاطٌ ودِيباجٌ أَصلها أَعجَمِيّة غير أَنّ العَرَب تَكلَّمتْ بها قدِيماً فصارت عَربِيَّة . وقد مرَّ تفسيره في ح ب ب فراجعْه . والدِّينارِيُّ : فَرَس بَكْرِ بن وائل وهو ابن الهُجَيْسُ فَرَس بَنِي تَغْلب ابْنِ زادِ الرَّكْبِ فَرَسِ الأَزْدِ الذي دَفَعه إليهم سُليمانُ عليه السّلامُ كذا في أَنساب الخيلِ لمحمّد بن السائب الكَلْبِيّ وهذا الكتاب عندي بخط قَدِيم كُتِب في مصر سنة 522 يقول في آخره : وعامَّة خَيْل الجاهليّة والإسلام تُنْسَب إلى الهُجَيْسِ والدّينَارِيّ وزَاد الرَّكْب وجَلْوَى الكُبْرَى وجَلْوَى الصُّغْرَى وذي المُوتَة والقَسَامَة وسَوادَة . والفَيَّاض وذلِك مائِةٌ وسَبْعَةٌ وخَمْسُون فَرَساً سوابِقُ مَشْهُورةٌ في الجاهِلِيَّة والإسلام سِوَى خَيْلِ رسول الله صلى الله عليه وسلم . ودينارٌ الأنَصارِيُّ : صحابيٌّ وهو جَدُّ عَدِيّ بْنِ ثابِتِ بن دِيْنارٍ قاله ابن مُعِين وقيل اسْمُه قَيس كذا في معجم ابن فَهْد
قلت : والضَّمِير في قوله " اسمُه " راجعٌ إلى جَدِّ عَدِيّ بدَلِيلِ ما في تَحْرِير المُشْتَبِه للحافِظِ ابن حَجَر : وقيل : اسم جَدِّه قَيْسٌ . وعَمْرُو بن دِينَارٍ : تابعيٌّ . وأَبوهُ ديِنَارٌ هذا قيل صَحَابِيُّ هكذَا أَوردَه عَبْدَان في الصَّحَابَة مَجَّرداً وليس بصحيح . قلت : وإِليه نُسِب أبو بَكْر مُحَمَّد بن زَكَرِيّا بن يَحْيَى بن عَبْدِ الله بْنِ ناصِحِ بن عَمْرِو بن دِينَارٍ الدِّينَارِيّ ويقال فيه الحارِثّي أَيضاً حَدَّث عن هانئِ بن النَّضْر ومُحَمَّد بن المُهَلَّب وتوفي سنة 302 . وبقي عليه : دِينارُ بن عَمْرٍو الأَسَدِيّ أبو عَمْرٍو البَزَّار الكُوفيّ . ودِينارٌ الخُزَاعِيّ القَرَّاط . وديِنارٌ الكُوفيّ والدُ عيسَى . ودِينارٌ والدُ سُفْيَانَ العُصْفِريّ . ودِينارٌ أبو حازِم : مُحَدِّثُون . والدِّيَنَورُ بكسر الدال وفتح النون كذا ضَبَطَه ابنُ خلِّكان وضَبَطه السَّمْعَانيّ وغيرُه بفتح الدّال وضَمّ النون وفَتْحها أيضاً : د من أَعمال الجَبَلِ بَيْن المَوْصِلِ وأَذْرَبِيجَانَ بينهما وبين هَمَذَانَ نَيِّفٌ وعِشْرُون فَرْسَخاً كَثِيرةْ الزُّروعِ والثِّمَار . وقال ابنُ الأثَير : عند قَرْمِيسِينَ . وقد خَرجَ منه عُلماءُ أَجِلَّةٌ ذَكَرهم أَهْلُ الأَنساب . والمُدَنَّرُ كمُعَظَّم : فَرسٌ فيه نُكَتٌ فوقَ البَرَشِ قاله أَبو عُبَيْدة . وقال غيرُه : فُرْسٌ مُدَنَّرٌ : فيه تَدْنِيرٌ : سَوادٌ تُخَالِطه شُهْبَةٌ . وبِرْذَوْن مُدَنَّرُ اللَّونِ : أَشْهَبُ عَلَى مَتْنَيْه وعَجُزهِ سَوَادٌ مُسْتَدِيرٌ يُخَالِطُه شُهْبَةٌ . وفي الأسَاس : بِرْذَوْن مُدَنَّرُ اللَّوْنِ أَشْهَبُ مُفَلَّسٌ بَسَوادٍ وهو مَجَاز . ومن المَجَاز أيضاً : " دَنَّرَ وَجْهُه تَدْنِيراً : تَلأْلأَ كالدِّينار . ويقال : كلَّمتُه فتَدَّنَر وَجْهُه أَي أَشرَقَ . ودِينَارٌ مُدَنَّرٌ : مَضْروبٌ وكذا ذَهَبٌ مُدَنَّرٌ . ودُنِّرَ الرَّجلُ بالضَّمّ فهو مُدَنَّرٌ : كَثُرَ دَنانِيرُهُ كالمُفلس لمَنْ كثُرَ فَلسُه
ومما يستدرك عليه :
الشَّرَاب الدِّينَاريّ نِسْبَةٌ لابنِ دِينارٍ الحَكِيم ذَكَرَه داَوودُ وغَيْرُه أو لأنّه كالدِّينار في حُمْرَته . ومَالِكُ بن دِينَار : زاهِدٌ مشهورٌ . وأبو عَبْد الله مُحَمَّد بْنُ عَبْد الله بنِ دِيَنارٍ النَّيْسَابُوِريُّ ذكرَه ابنُ الأَثيِر . وأبوُ الفَتْح مُحَمَّد بنُ الحَسَن الدِّينَارِيّ من وَلَد ديِنارِ بن عَبْد الله . وابنُه أبو الحَسَن حَدَّثاً . ودينار آباد : قرية باستراباذ . ودَرْبُ دِينارٍ : مَحلَّةٌ ببغدادَ
ودِينَارُ بن النَّجَّارِ بن ثَعْلَبَة : بَطْنٌ من الأَنْصَار . وأبو العَبَّاس أَحمدُ بن بَيّان بن عَمْرِو بن عَوفٍ الديِّنَاريّ لأنَّ أبَا أُمّه أَحْدَثَ الدِّينَار المُتَعامَلَ به بما وراءَ النَّهْرِ للأَمِيرِ السامانيّ . وأُمّ دِينَارٍ : قريتانِ بمصر إِحداهما بالجِيزة وقد رأَيتُها والثانِيَة بالغرْبِيّة . وزُمَيْلُ بنُ أُمِّ دِينَارٍ في فَزَارةَ وهو قاتلُ سالِمِ بْنِ دارَةُ لأنه هَجاه فقال :
أَبِلغْ فَزَارةَ أنِّي لن أُصالِحها ... حتى يَنِيكَ زُمَيْلٌ أُمَّ دِينَارِ وأَبُو دِينَارٍ : قَرْيَة بالبُحَيْرة من مصر

##### Türkçe

دنر
**دَنَرَ** - **يَدْنِرُ** - **دِيْنَار**

**دَنَرَ** - **يَدْنِرُ** + canlı veya şey: içinde kırçıllık bulunan siyah bir renkle parlar ve ışıldar.

**دَنَّرَ** - **يُدَنِّرُ** + canlı + bir şeyi: “**فـَعـَّل**” vezninde, “**دَنَرَ - يَدْنِرُ**”den; onu “**يَدْنِرُ**” yapar: onu dinar biçiminde damgalar.

**دِيْنار**: “**فـِعلال**” vezninde: siyah rengiyle şiddetle parıldayan ve parlayan şey; ve ıstılahta: parlak metal parçalar şeklinde basılmış para: eşyaların fiyatını takdir etmeye yarayan bir alet veya vasıta; çoğunlukla altın madeninden, belirli ağırlıkta ve belirli biçimde parçalar şeklinde yapılır.

Ve lafız, “cisimlerin ışığı, onu yansıtıp geri çevirmek suretiyle dereceleriyle yaymaları” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**دَرَّ - يَدِرُّ**، **لأْلأَ - يُلَأْلِئ**، **كَوْكَبَ - يُكَوْكِبُ**، **زَهَرَ - يَزْهَرُ**، **شَرَقَ - يَشْرُقُ**، **دَنَرَ - يَدْنِرُ**

Dinar
	﴿Ehl-i kitaptan öylesi vardır ki ona bir kantar emanet etsen onu sana öder; onlardan öylesi de vardır ki ona bir dinar emanet etsen, başında dikilip durmadıkça onu sana ödemez; bu, onların “ümmi(ler) hakkında bize bir yol yoktur” demeleri sebebiyledir; Allah’a karşı yalan söylerler, hâlbuki bilirler (75)﴾ Âl-i İmrân

Kur’ânî Ferîdeler Sözlüğü

د ن ر
“**دِينَارٍ**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “**وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلاّ مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائـِماً**” (75) Âl-i İmrân

**الدِينار**: altından bir nakit; ağırlığı bir çağdan diğerine, bir devletten diğerine değişebilir. Maksat, kerim ayette zikredilen kantara karşılık ağırlığın hafifliğine işaret etmektir.

Râgıb

دنر
- Yüce Allah dedi ki: }**من إن تأمنه بدينار**{ [Âl-i İmrân/75]; aslı: **دنار**; iki **النون**dan birinden **ياء** bedel kılındı. Ve denildi ki: aslı Farsçada **دين آر**dır; yani: şeriat onu getirdi.

Lisân’ın özeti

1. **الدِّيْنَارُ**: Farsça olup Arapçalaştırılmıştır; aslı **دِنَّارٌ**dur.
2. **مُدَنَّرٌ** adam: dinarları çok olan.
3. **دِينارٌ مُدَنَّرٌ**: basılmış.
4. **مُدَنَّرٌ** at: onda **تَدْنِيرٌ** vardır; kırçıllığın karıştığı bir siyahlık.
5. Atlardan **المُدَنَّرُ**: **البَرَشِ**in üstünde benekleri olan.
6. **دَنَّرَ وَجْهُه**: dinar gibi parladı ve ışıldadı.

Lisânü’l-ʿArab

● - دنر: **الدِّيْنَارُ**: Farsça olup Arapçalaştırılmıştır; aslı, şeddeli olarak **دِنَّارٌ**dur; delili, onların **دَنانِير** ve **دُنَيْنِير** demeleridir. İki **النون**dan biri, **فِعَّالٍ** vezninde gelen masdarlarla karışmasın diye **ياء**ya çevrildi; Yüce Allah’ın sözü gibi: “**وكذبوا بآياتنا كِذَّاباً**”. Ancak **الهاء** ile olursa aslı üzere çıkarılır; **الصِّنَّارَةِ** ve **الدِّنَّامَة** gibi; çünkü artık karışma emniyete alınmıştır. Bu yüzden **دنانير** üzere cem edildi. Bunun benzeri **قِيراط** ve **دِيباج**tır; aslı **دِبَّاجٌ**dur. Ebû Mansûr dedi ki: **دينار** ve **قيراط** ve **ديباج**ın aslı yabancadır; ancak Araplar onu eskiden konuştu da Arapça oldu. **مُدَنَّرٌ** adam: dinarları çok olan. **دِينارٌ مُدَنَّرٌ**: basılmış. **مُدَنَّرٌ** at: onda **تَدْنِيرٌ** vardır; kırçıllığın karıştığı bir siyahlık. **بَرْذَوْنٌ مُدَنَّرُ اللون**: sırtının iki yanında ve sağrısında, kırçıllığın karıştığı yuvarlak bir siyahlık bulunan; Ebû Ubeyde dedi ki: Atlardan **المُدَنَّرُ**: **البَرَشِ**in üstünde benekleri olan. **دَنَّرَ وَجْهُه**: dinar gibi parladı ve ışıldadı. **دِينارٌ**: isimdir.

Mekâyîsü’l-Luğa:

(دنر) **الدال** ve **النون** ve **الراء** bir tek kelimedir; o da **الدِّينار**dır. Ve derler ki: **دَنَّرَ وَجْهُ فُلانٍ**; yani parıldayıp aydınlandığı zaman. Allah daha iyi bilir.

el-Kâmûsü’l-Muhît:

**الدِّينارُ**: Arapçalaştırılmıştır; aslı **دِنَّارٌ**dur; masdarlarla karışmasın diye ikisinden birinden **ياء** bedel kılındı; **كِذَّابٍ** gibi; bunun açıklaması **ح ب ب**’dedir.
Ve **الدِّينارِيُّ**: bir attır. Ve **دِينارٌ الأَنصارِيُّ**: sahâbîdir. Ve **عَمْرُو بنُ دِينارٍ**: tâbiîdir; babası hakkında “sahâbîdir” denilmiştir. Ve **الدِّينَوَرُ** ( **الدال**ın kesresiyle): d.و. Ve **المُدَنَّرُ**: **البَرَشِ**in üstünde benekleri olan bir attır. Ve **دَنَّرَ وجْهُهُ تَدْنِيراً**: parıldadı. Ve **دينارٌ مُدَنَّرٌ**: basılmıştır. Ve **دُنِّرَ** (zamm ile), o hâlde o **مُدَنَّرٌ**dur: dinarları çoğaldı.

Tâcü’l-ʿArûs:

د ن ر
**الدِّينارُ** (kesre ile) Arapçalaştırılmıştır; aslında ihtilaf edilmiştir. **الرّاغِب** dedi ki: **دِين آر**; yani şeriat onu getirdi. Ve denildi ki: aslı, şeddeli olarak **دِنّارٌ**dur; delili onların **دَنَانِير** ve **دُنَيْنِير** demeleridir; ikisinden birinden **ياء** bedel kılındı. Gizli değildir ki “ikisi(n)den biri **ياء**ya çevrildi” deseydi daha iyi olurdu; **فِعّال** vezninde gelen masdarlarla karışmasın diye; Yüce Allah’ın şu sözündeki **كِذَّابٍ** gibi: “**وكَذَّبُوا بآياتِنَا كِذَّاباً**”. Ancak **الهَاءِ** ile olursa aslı üzere çıkar; **الصِّنَّارَة** ve **الدِّنّامِة** gibi; çünkü artık karışma emniyete alınmıştır; bu yüzden **دَنَانير** üzere cem edilmiştir. Bunun benzeri **قِيرَاطٌ** ve **دِيباجٌ**tır. Ebû Mansûr dedi ki: **دِينَارٌ** ve **قِيرَاطٌ** ve **دِيباجٌ**ın aslı yabancadır; ancak Araplar onu eskiden konuştu da Arapça oldu. Açıklaması **ح ب ب**’de geçti; ona müracaat et.
Ve **الدِّينارِيُّ**: Bekr b. Vâil’in atıdır; o, el-Huceys’in oğludur; Benî Tağlib’in atı, Zâd er-Rakb’in oğlu; Ezd’in atı ki Süleyman عليه السلام onu onlara vermiştir; Muhammed b. es-Sâib el-Kelbî’nin **أَنساب الخيل**’inde böyledir. Bu kitap bende, Mısır’da 522 yılında yazılmış eski bir yazıyla(dır); sonunda şöyle der: Câhiliye ve İslâm atlarının çoğu **الهُجَيْسِ**e ve **الدّينَارِيّ**ye ve **زَاد الرَّكْب**e ve **جَلْوَى الكُبْرَى**ya ve **جَلْوَى الصُّغْرَى**ya ve **ذي المُوتَة**ye ve **القَسَامَة**ye ve **سَوادَة**ye ve **الفَيَّاض**a nisbet edilir; bu, câhiliye ve İslâm’da meşhur koşucu yüz elli yedi attır; رسول الله صلى الله عليه وسلم’in atları hariç.
Ve **دينارٌ الأنَصارِيُّ**: sahâbîdir; **عَدِيّ بْنِ ثابِتِ بن دِيْنارٍ**ın dedesidir; bunu İbn Muʿîn söyledi. Ve denildi ki adı **قَيس**tir; İbn Fehd’in muʿceminde böyledir.
Dedim ki: “**اسمُه**” sözündeki zamir, **عَدِيّ**nin dedesine râcidir; bunun delili, hâfız İbn Hacer’in **تَحْرِير المُشْتَبِه**’sinde olan şudur: “Ve denildi ki: dedesinin adı **قَيْسٌ**tur.”
Ve **عَمْرُو بن دِينَارٍ**: tâbiîdir. Ve babası **ديِنَارٌ**; bunun sahâbî olduğu söylenmiştir; **عَبْدَان** onu sahâbede mücerred olarak böyle zikretti; doğru değildir. Dedim ki: Ona nisbet edildi: **أبو بَكْر مُحَمَّد بن زَكَرِيّا بن يَحْيَى بن عَبْدِ الله بْنِ ناصِحِ بن عَمْرِو بن دِينَارٍ الدِّينَارِيّ**; ona **الحارِثّي** de denir; **هانئِ بن النَّضْر** ve **مُحَمَّد بن المُهَلَّب**’den rivayet etti; 302 yılında vefat etti.
Ve geriye kaldı: **دِينارُ بن عَمْرٍو الأَسَدِيّ**; **أبو عَمْرٍو البَزَّار** el-Kûfî. Ve **دِينارٌ الخُزَاعِيّ القَرَّاط**. Ve **ديِنارٌ الكُوفيّ**; Îsâ’nın babası. Ve **دِينارٌ**; Sufyân el-ʿUsferî’nin babası. Ve **دِينارٌ أبو حازِم**: muhaddislerdir.
Ve **الدِّيَنَورُ**: **الدال**ın kesresi ve **النون**un fethiyledir; bunu İbn Hallikân böyle ضبط etti; es-Semʿânî ve başkaları **الدّال**ın fethi ve **النون**un zammı ve fethiyle de ضبط etti: Cebel amellerinden bir beldedir; Musul ile Azerbaycan arasında; onunla Hemedân arasında yirmi küsur fersah vardır; ekinleri ve meyveleri çoktur. İbnü’l-Esîr dedi ki: Karmîsîn yanındadır. Ondan, neseb ehlinin zikrettiği büyük âlimler çıkmıştır.
Ve **المُدَنَّرُ** ( **مُعَظَّم** gibi): **البَرَشِ**in üstünde benekleri olan bir attır; bunu Ebû Ubeyde söyledi. Başkası dedi ki: **فُرْسٌ مُدَنَّرٌ**: onda **تَدْنِيرٌ** vardır: kırçıllığın karıştığı bir siyahlık. Ve **بِرْذَوْن مُدَنَّرُ اللَّونِ**: sırtının iki yanında ve sağrısında, kırçıllığın karıştığı yuvarlak bir siyahlık bulunan. Ve **الأسَاس**’ta: **بِرْذَوْن مُدَنَّرُ اللَّوْنِ**: siyahlıkla beneklenmiş kırçıl; bu mecazdır.
Ve mecazdan olarak da: “**دَنَّرَ وَجْهُه تَدْنِيراً**: dinar gibi parıldadı.” Ve denir: Onunla konuştum da yüzü **تَدَّنَر** etti; yani aydınlandı. Ve **دِينَارٌ مُدَنَّرٌ**: basılmıştır; aynı şekilde **ذَهَبٌ مُدَنَّرٌ**. Ve **دُنِّرَ الرَّجلُ** (zamm ile), o hâlde o **مُدَنَّرٌ**dur: dinarları çoğaldı; çok **فَلس**i olana **المُفلس** denildiği gibi.

Ve ona ek olarak istidrâk edilenler:
**الشَّرَاب الدِّينَاريّ**: İbn Dînâr el-Hakîm’e nisbet; bunu Dâvûd ve başkası zikretti; yahut kızıllığında dinar gibi olduğu için. Ve **مَالِكُ بن دِينَار**: meşhur bir zâhiddir. Ve **أبو عَبْد الله مُحَمَّد بْنُ عَبْد الله بنِ دِيَنارٍ النَّيْسَابُوِريُّ**: onu İbnü’l-Esîr zikretti. Ve **أبوُ الفَتْح مُحَمَّد بنُ الحَسَن الدِّينَارِيّ**: **ديِنارِ بن عَبْد الله** soyundandır. Ve oğlu **أبو الحَسَن**: rivayet etti. Ve **دينار آباد**: Esterâbâd’da bir köydür. Ve **دَرْبُ دِينارٍ**: Bağdat’ta bir mahalledir.
Ve **دِينَارُ بن النَّجَّارِ بن ثَعْلَبَة**: Ensâr’dan bir batındır. Ve **أبو العَبَّاس أَحمدُ بن بَيّان بن عَمْرِو بن عَوفٍ الديِّنَاريّ**: çünkü annesinin babası, Mâverâünnehir’de Sâmânî emir için, onunla muamele edilen **الدِّينَار**ı ihdas etti. Ve **أُمّ دِينَارٍ**: Mısır’da iki köydür; biri Cîze’dedir, onu gördüm; ikincisi Garbiyye’dedir. Ve **زُمَيْلُ بنُ أُمِّ دِينَارٍ** Fezâre’dedir; **سالِمِ بْنِ دارَةُ**’nin katilidir; çünkü onu hicvetti de şöyle dedi:

Fezâre’ye ulaştır: ben onunla barışmayacağım ... ta ki **زُمَيْلٌ** **أُمَّ دِينَارِ**’ı cima edinceye kadar

Ve **أَبُو دِينَارٍ**: Mısır’ın Buhayra’sında bir köydür.
