# دنس (د-ن-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%86%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ن - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدَنَسُ: الوسخ. وقد دَنِسَ الثوبُ يَدْنَسُ دَنَساً: توسخ. وتَدَنَّسَ مثله. ودَنَّسَهُ غيره تَدْنيساً.

##### Türkçe

**الدَنَسُ**: pislik. Ve elbise **دَنِسَ** **يَدْنَسُ** **دَنَساً**: kirlendi. Ve **تَدَنَّسَ**: onun benzeri. Ve başkası onu **دَنَّسَهُ** **تَدْنيساً**: kirletti.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س د ن
سدن ، سند ، ندس ، دنس : ( مستعملة ) .
سدن : ذَكَر النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) سِدَانةَ الكَعْبة وسقاية الحاج في حديث .
قال أبو عبيد : سِدَانة الكعبة : خِدمْتَها .
يقال منه : سَدَنْتُ أسْدُنُ سِدَانة . ورجُلٌ سادِن من قومٍ سَدَنة : وهم الخَدَم .
وقال ابن السكّيت : الأسْدانُ والسُّدُون : ما جُلِّل به الهَوْدَج من الثّياب . واحدُها سَدَن .
عَمْرو عن أبيه : السَّدِين : الشَّحْمُ . والسَّدِين : السَّتر .
سند : أبو عُبَيد عن أبي عُبَيدة : مِن عُيوب الشِّعر السِّناد ، وهو اختلاف الأرداف . كقوله :
كأنّ عُيونهُنّ عُيونُ عِينِ
ثم قال :
وأَصبَحَ رأسُه مِثلَ اللُّجَيْنِ
وأخبَرَني أبو محمّد المُزَنيّ عن أبي خليفة عن محمّد بن سلاّم الجَمَحيّ أنه قال : السِّنَاء في القافية مِثل شَيْبٍ وشِيبٍ .
يقال : سانَدَ فلانٌ في شِعرِه ، قال : ومن هذا يقالُ خرج القدم متساندين إذا خرج كلُّ بني أبٍ على رايةٍ ولم يَجتمعوا على راية واحدة .
وقال ابن بُزُرْج : يقال : أَسنَدَ في الشِّعْر إسناداً بمعنى سانَدَ مثل إِسناد الخبر .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : السَّنَدُ : ضَرْبٌ من البُرود .
وفي الحديث : ( أنّه رأى على عائشة أربعةَ أثواب سَنَد ) . وهو واحد وجمع .
وقال الليث : السَّنَد : ضَربٌ من الثّياب : قميص ، ثم فوقَه قميصٌ أقصرَ منه . وكذلك قُمُص قِصار من خِرَق مُغَيَّب بعضُها تحت بعض . وكلُّ ما ظهر من ذلك يسمَّى سِمْطاً سِمطاً .
وقال العجَّاج يصف ثوراً وَحْشيّاً :
كَتّانها أو سَنَدٍ أَسْماط
وقال ابن بُزُرْج : السَّندُ واحد الأَسْناد من الثِّياب ، وهي مِنَ البُرود ، وأنشد :
جُبّةُ أَسْنادٍ نَقِيٌّ لَوْنها
لَم يَضرِب الخيّاطُ فيها بالإبَر
قال : وهي الحمراء من جِبَابِ البُرُود .
قال : والسَّنَد مثقَّلٌ : سُنود القومِ في الجَبَلِ . والإسناد : إسناد الرّاحلة في سيْرها ، وهو سيْرٌ بين الذَّميل والهمْلَجة .
وقال : سنَدْنا في الجبل ، وأَسنَدْنا إبِلَنا فيها .
ابن الأعرابي : سند الرجلُ : إذا لبس السَّنَد ، وهو ضرْب من البُرود .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : الهبِيطُ : الضامر . وقال غيرُه السِّناد مثلُه . وأنكره شمر . وقال : قال أبو عمْرو : ناقةٌ سِنَاد : شديدةُ الخُلق .
وقال الليث : ناقةٌ سنادٌ : طويلة القَوائم مُسنَدة السَّنام .
وقال ابن بزرج : السِّناد : من صفات الإبل أن يُشرِفَ حارِكُها .
وقال الأصمعيّ : هي المُشرِفة الصَّدْر والمُقدَّم ، وهي المُساندة . قال شمر : أي : يساند بعضُ خَلْقها بعضاً .
وقال أبو عُبَيد : سمعتُ الكِسائيّ يقول : رجلٌ سِنْدَأْوَة وقِنْدَأْوَة : وهو الخفيف .
وقال الفراء : من النون الجريئة . وقال الليث : السند ما ارتفع من الأرض في قُبل جبَل أو وَادِ ، وكلُّ شيء أسنَدْتَ إليه شيئاً فهو مُسنَد . قال : وقال الخليل : الكلام سنَد ومُسنَد ، فالسند كقولك : عبدُ الله رجلٌ صالح ، فعبدُ الله سنَد ، ورجلٌ صَالح مُسنَدٌ إليه .
قال : والمسنَدُ : الدّعِيّ . والمسند : الدهْر .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : لا آتيه يد الدهْر ، ويدَ المُسنَد : أي : لا آتِيه أبداً .
وقال أبو سعيد : السِّنْدَأوَةُ : خرْقةُ تكون وقايةً تحت العِمامة من الدُّهن .
قلتُ : والمسنَد من الحديث : ما اتّصل إسناده حتى يُرفع إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) والمرسلُ والمنقطع : ما لَم يتَّصل . ويقال للدَعِيّ : سنيد ، وقال لَبيد :
كريمٌ لا أَحَدُّ ولا سنيدُ
وقال أبو العباس : المسند : كلامُ أولادِ شِيث .
أبو عُبيد عن الأصمعي : سندتُ إلى الشيء أَسنُد سُنوداً : إذا استَنَدْتَ إليه وأسندت إِليه غيري .
ويقال : سانَدْتُه إلى شيء يتسانَدُ إليه . وقال أبو زيد :
سانَدُوه حتى إذا لَمْ يَرَوْه
شُدَّ أجلاَدُه على التَّسْنِيدِ
وما يستند إليه يسمَّى مِسنَداً ومُسنَداً .
السنْد : جيلٌ من الناس تُتاخم بلادُهم بلاد أهلِ الهند ، والنسبة إليهم سنْدِيّ . والسَّنَدُ : بلد معروف في البادية . ومنه قوله :
يا دارمَيَّةَ بالْعَلْياءِ فالسَّنَدِ
والعلياء : اسمُ بلدٍ آخر .
ندس : الحَراني عن ابن السكّيت : رجلٌ نَدِسٌ ونَدُسٌ : إذا كان عالماً بالأخبار .
ورجلٌ نَطِسٌ ونُطُسٌ : للمُبالِغ في الشيء .
ثعلب عن ابن الأعرابي : تندّستُ الخبَر وتحسسْتُه بمعنًى واحد .
وقال الليث : النّدُسُ : السريعُ الاستماع للصّوت الخفيّ .
وقال الأصمعي : النَّدْسُ : الطَّعن ، وقال الكُميت :
ونحن صَبَحْنا آل نَجْرَانَ غارةً
تَميمَ بنَ مُرَ والرِّماح النَّوَادِسَا
حكاه أبو عُبيد عنه .
وفي حديث أبي هُرَيرة ( أنه دخل المسجدَ وهو يَنْدُس الأرض برجلِه ) ، أي : يَضربها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أسماء الخُنْفساء : المَنْدُوسة والفاسيَاء .
قيل : وتَندَّسَ ماءُ البئرِ : إذا فاض من حَوَاليْها .
دنس : قال الليث : الدَّنس في الثياب : لطخ الوَسخ ، ونحوه في الأخلاق .
رجُلٌ دَنسُ المُروءَةِ ، وقد دَنِس دنساً ، والاسم الدَّنس . ودنَّس الرجلُ عرضَه إذا فَعل ما يشينُه .

##### Türkçe

س د ن
**سدن** , **سند** , **ندس** , **دنس** : (kullanılan).

**سدن** : Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) bir hadiste **سِدَانةَ الكَعْبة**’yi ve hacıya su verme işini zikretti.
Ebû Ubeyd dedi ki: **سِدَانة الكعبة** : onun hizmetidir.
Ondan denir: **سَدَنْتُ** **أسْدُنُ** **سِدَانة**. Ve bir adam **سادِن** (olur), **سَدَنة** olan bir kavimdendir: onlar hizmetçilerdir.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الأسْدانُ** ve **السُّدُون** : **الهَوْدَج**’in elbiselerden onunla örtüldüğü şeydir. Onun teki **سَدَن**’dir.
Amr, babasından: **السَّدِين** : içyağıdır. Ve **السَّدِين** : örtüdür.

**سند** : Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: Şiirin ayıplarından **السِّناد** vardır; o, rediflerin ihtilafıdır. Şu sözü gibi:
كأنّ عُيونهُنّ عُيونُ عِينِ
Sonra dedi:
وأَصبَحَ رأسُه مِثلَ اللُّجَيْنِ
Ebû Muhammed el-Müzenî bana, Ebû Halîfe’den, Muhammed b. Sellâm el-Cumahî’den haber verdi ki o şöyle dedi: Kafiyede **السِّنَاء** , **شَيْبٍ** ve **شِيبٍ** gibidir.
Denir: Falan, şiirinde **سانَدَ** etti. Dedi ki: Bundan dolayı denir: Ayak, **متساندين** olarak çıktı; her baba oğulları bir sancak üzere çıktığında ve tek bir sancak üzere toplanmadıklarında.
İbn Büzurc dedi ki: Denir: Şiirde **أَسنَدَ** eder, **إسناداً**; **سانَدَ** manasında; haberin **إِسناد**’ı gibi.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **السَّنَدُ** : **البُرود**’dan bir türdür.
Hadiste: (Onun Âişe’nin üzerinde dört **أثواب سَنَد** gördüğü) (vardır). O, tekil ve çoğuldur.
Leys dedi ki: **السَّنَد** : elbiselerden bir türdür: bir gömlek, sonra onun üstünde ondan daha kısa bir gömlek. Aynı şekilde, paçavralardan kısa gömlekler; bazısı bazısının altına gizlenmiş. Bunun görünen her birine **سِمْطاً** **سِمطاً** denir.
el-Acçâc, vahşî bir boğayı vasfederken:
كَتّانها أو سَنَدٍ أَسْماط
İbn Büzurc dedi ki: **السَّندُ** , elbiselerden **الأَسْناد**’ın tekidir; onlar **البُرود**’dandır. Ve şu beyti okudu:
جُبّةُ أَسْنادٍ نَقِيٌّ لَوْنها
لَم يَضرِب الخيّاطُ فيها بالإبَر
Dedi ki: O, **البُرُود** cübbelerinden kırmızı olandır.
Dedi ki: Ve **السَّنَد** (şeddeli) : dağda kavmin **سُنود**’udur. Ve **الإسناد** : binitin yürüyüşünde onun **إسناد**’ıdır; o, **الذَّميل** ile **الهمْلَجة** arasında bir yürüyüştür.
Ve dedi ki: Dağda **سنَدْنا** ettik; ve develerimizi orada **أَسنَدْنا** ettik.
İbnü’l-A‘râbî: Adam **سند** etti: **السَّنَد** giydiği zaman; o, **البُرود**’dan bir türdür.
Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **الهبِيطُ** : zayıf olandır. Başkası dedi ki: **السِّناد** onun gibidir. Şemir onu inkâr etti. Ve dedi ki: Ebû Amr dedi: **ناقةٌ سِنَاد** : yaratılışı serttir.
Leys dedi ki: **ناقةٌ سنادٌ** : uzun bacaklı, hörgücü dayalı (yüksek) olandır.
İbn Büzurc dedi ki: **السِّناد** : develerin sıfatlarındandır; onun **حارِك**’inin yükselmesidir.
Asma‘î dedi ki: O, göğsü ve önü yüksek olandır; o, **المُساندة**’dir. Şemir dedi ki: Yani: onun yaratılışının bir kısmı bir kısmına dayanır.
Ebû Ubeyd dedi ki: Kisâî’yi şöyle derken işittim: **رجلٌ سِنْدَأْوَة** ve **قِنْدَأْوَة** : o, hafif olandır.
Ferrâ dedi ki: (Bu) cesur **النون**’dandır. Leys dedi ki: **السند** : dağın veya vadinin ön tarafında yerden yükselen şeydir; ve her şey ki ona bir şeyi **أسنَدْتَ** ettin, o **مُسنَد**’dir. Dedi ki: Halîl dedi: Söz **سنَد** ve **مُسنَد**’dir; **السند** senin “**عبدُ الله** صالح bir adamdır” sözün gibidir; **عبدُ الله** **سنَد**’dir, ve “salih adam” ona **مُسنَدٌ إليه**’dir.
Dedi ki: Ve **المسنَدُ** : **الدّعِيّ**’dir. Ve **المسند** : zamandır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Denir: Ona, zamanın eli boyunca gelmem; ve **يدَ المُسنَد** (boyunca): yani: ona asla gelmem.
Ebû Saîd dedi ki: **السِّنْدَأوَةُ** : sarığın altında yağdan korunma olan bir bez parçasıdır.
Dedim ki: Hadisten **المسنَد** : isnadı bitişik olup Nebî’ye ( صلى الله عليه وسلم ) yükseltilinceye kadar (devam eden) şeydir. **المرسلُ** ve **المنقطع** : bitişik olmayan şeydir. Ve **الدَعِيّ** için denir: **سنيد**. Lebîd dedi:
كريمٌ لا أَحَدُّ ولا سنيدُ
Ebû’l-Abbâs dedi ki: **المسند** : Şît oğullarının sözüdür.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **سندتُ** bir şeye **أَسنُد** **سُنوداً** : ona dayandığın ve ona başkasını dayandırdığın zaman.
Ve denir: Onunla, ona dayanılan bir şeye **سانَدْتُه**; **يتسانَدُ** ona. Ebû Zeyd dedi:
سانَدُوه حتى إذا لَمْ يَرَوْه
شُدَّ أجلاَدُه على التَّسْنِيدِ
Ona dayanılan şeye **مِسنَداً** ve **مُسنَداً** denir.
**السنْد** : insanların bir neslidir; ülkeleri Hind ehlinin ülkelerine komşudur; onlara nisbet **سنْدِيّ**’dir. Ve **السَّنَدُ** : bedevîde bilinen bir beldedir. Ondan şu sözdür:
يا دارمَيَّةَ بالْعَلْياءِ فالسَّنَدِ
Ve **العلياء** : başka bir beldenin adıdır.

**ندس** : el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **رجلٌ نَدِسٌ** ve **نَدُسٌ** : haberleri bilen olduğu zaman.
Ve **رجلٌ نَطِسٌ** ve **نُطُسٌ** : bir şeyde aşırı olan için.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **تندّستُ** haberi ve **تحسسْتُه** bir manadadır.
Leys dedi ki: **النّدُسُ** : gizli sesi işitmede hızlı olandır.
Asma‘î dedi ki: **النَّدْسُ** : saplamadır. Kumeyt dedi:
ونحن صَبَحْنا آل نَجْرَانَ غارةً
تَميمَ بنَ مُرَ والرِّماح النَّوَادِسَا
Ebû Ubeyd onu ondan nakletti.
Ebû Hureyre hadîsinde: (Onun mescide girdiği ve ayağıyla yeri **يَنْدُس** ettiği) (vardır); yani: ona vurur.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الخُنْفساء**’nın adları: **المَنْدُوسة** ve **الفاسيَاء**.
Denildi: Ve kuyunun suyu **تَندَّسَ** etti: çevresinden taştığı zaman.

**دنس** : Leys dedi ki: Elbiselerde **الدَّنس** : pisliğin lekesidir; ve benzeri ahlâkta (da vardır).
Bir adam **دَنسُ المُروءَةِ**’dir; ve **دَنِس** etti, **دنساً**; isim **الدَّنس**’tir. Ve adam, kendisini ayıplayan şeyi yaptığı zaman ırzını **دنَّس** eder.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والنون وما يثلثهما في الثلاثي)
(دنـي) الدال والنون والحرف المعتل أصلٌ واحد يُقاس بعضُه على بعض، وهو المقارَبَة. ومن ذلك الدّنِيُّ، وهو القَريب، مِن دنا يدنُو. وسُمِّيت الدُّنيا لدنوّها، والنِّسبة إليها دُنْياوِيّ. والدَّنِيُّ من الرجال: الضعيف الدُّونُ، وهو مِن ذاكَ لأنّه قريب المأخذ والمنزلة. ودانَيْت بين الأمرَين: قاربْتُ بينهما. وهو ابن عَمِّهِ دُِنْيا(1) ودِنْيَةً. والدّنِيُّ: الدُّون، مهموز. يقال رجلٌ دنيءٌ، وقد دَنُؤَ يَدْنُؤُ دَناءةً(2). وهو من الباب أيضاً، لأنّه قريبُ المنزِلة. والأدْنَأُ من الرّجال: الذي فيه انكبابٌ على صدرِهِ. وهو من الباب، لأنّ أعلاه دانٍ من وَسطه. وأدْنَتِ الفَرَسُ وغيرُها، إذا دنا نِتاجُها. والدَّنِيّة: النقيصة. وجاء في الحديث: "إذا أكْلتُم فَدَنُّوا" أي كلُوا ممّا يلِيكُم مما يدنُو منكم. ويقال لقيتُه أدنَى دَنِيٍّ، أي أوّل كلِّ شيء.‏
(دنب) الدال والنون والباء لا أصل له. على أنّهم قد قالوا: رجلٌ دِنَّبَةُ ودِنَّابَةٌ، وهو القَصير. وهذا إن صحّ فهو من الإبدال لأن الأصل الميم دِنَّمَةٌ.‏
(دنخ) الدال والنون والخاء ليس أصلاً يُعوَّل عليه. وقد قالوا دنَّخ الرجل، إذا ذَلّ ونكَّسَ رأسه. وأنشدوا:‏
* إذا رآنِي الشُّعراءُ دنَّخُوا(3) *‏ ويقولون: إِنّ التّدنيخ في البِطّيخة أن تنْهزِمَ إلى داخِلِها. ويقولون: التَّدنيخ: ضَعْف البَصَر. ويقال* دَنَّخَ في بيته، إذا أقامَ ولم يبرَحْ. فإِن كان ما ذُكر من هذا صحيحاً فكله قياسٌ يدلُّ على الضَّعف والانكسار.‏
(دنس) الدال والنون والسين كلمةٌ واحدة، وهي الدَّنَس، وهو اللَّطْخ بقبيحٍ.‏
(دنع) الدال والنون والعين أصلٌ يدلُّ على ضَعْف وقِلَّةٍ ودناءة. فالرجل الدَّنِع: الفَسْل الذي لا خَيرَ فيه. والدَّنَعُ: الذلّ. ويزعمون أنّ الدَّنَعَ ما يطرَحُه الجازرُ من البعير إذا جُزِر.‏
(دنف) الدال والنون والفاء أصلٌ يدلُّ على مشارَفَةِ ذَهاب الشيء. يقال دَنِفَ الأمرُ، إذا أشرَفَ على الذَّهاب والفَراغ منه. والدَّنَف: المرضُ الملازم؛ والمريض دَنَفٌ، كأنّه قد قارب الذَّهاب؛ لا يثنَّى ولا يجمع. فإنْ قلتَ دَنِفٌ ثَنَّيتَ وَجمعت. فأمّا قولُ العجّاج:‏
* والشّمسُ قد كادَت تكونُ دَنَفا(4) *‏
فهو من الباب؛ لأنّه يريد اصفرارَهَا ودنُوِّها للمَغيب. وقد يقال منه أَدْنَفَتْ.‏
(دنق) الدال والنون والقاف قريبٌ مِن الذي قبْلَه. يقال دَنَّقَ وجْهُ الرجُل، إذا اصفرَّ من المرض. ودنَّقَت الشّمس، إذا دانَت الغُروبَ.‏
(دنم) الدال والنون والميم أصلٌ يدلُّ على ضعْفٍ وقِلَة. فالتَّدنيم: الإسفاف للأمور الدنيّة(5). والدِّنَّامة: الرجلُ القصير؛ ذكره الفَرّاء. ويقولون: الدِّنَّامة: النَّملة الصَّغيرة(6).‏
(دنر) الدال والنون والراء كلمةٌ واحدة، وهي الدِّينار. ويقولون: دَنَّرَ وَجْهُ فُلانٍ، إذا تلأْلأَ وأشْرَق. والله أعلم.‏
-------------------------------------------------ـ
(1) بكسر الدال وسكون النون منون وغير منون، وكذلك دنيا، بالضم مقصور.‏
(2) ويقال أيضاً من بان "منع".‏
(3) للعجاج في ديوانه 14 واللسان (دنخ). وفي اللسان: "وإن رآني".‏
(4) ديوان العجاج 82 واللسان (دنف).‏
(5) في الأصل: "والتنديم الإسعاف للأمور" تحريف. والكلمة لم ترد في اللسان. وفي القاموس "والتدنيم: النذالة". وأثبت ما في المجمل.‏
(6) ذكرت في القاموس، ولم تذكر في اللسان.‏
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** و**النون** وما يثلثهما في الثلاثي)
(**دنـي**) **الدال** ve**النون** ve illetli harf tek bir asıldır; bazısı bazısına kıyas edilir; o da yakınlıktır. Bundan: **الدّنِيُّ**; o, yakın olandır; **دنا يدنُو**’dan. Ve **الدُّنيا** onun yakınlığından dolayı adlandırıldı; ona nisbet: **دُنْياوِيّ**. Ve erkeklerden **الدَّنِيُّ**: zayıf, aşağı olan; ve o, şundandır; çünkü alınış ve mertebe bakımından yakındır. Ve **دانَيْت** iki iş arasında: ikisi arasında yaklaştırdım. Ve o, amcaoğludur: **دُِنْيا**(1) ve **دِنْيَةً**. Ve **الدّنِيُّ**: aşağı; hemzeli. Denir: **دنيءٌ** bir adam; ve gerçekten **دَنُؤَ يَدْنُؤُ دَناءةً**(2). Ve o da babdandır; çünkü mertebece yakındır. Ve erkeklerden **الأدْنَأُ**: göğsüne doğru kapanma bulunan kimsedir. Ve o babdandır; çünkü onun üstü, ortasına yakındır. Ve **أدْنَتِ** kısrak ve başkası; doğumu yaklaştığında. Ve **الدَّنِيّة**: noksanlık. Ve hadiste geldi: “إذا أكْلتُم فَدَنُّوا” yani: size bitişik olan, sizden yakın olan şeyden yiyin. Ve denir: onu **أدنَى دَنِيٍّ** ile karşılaştım; yani her şeyin ilki.

(**دنب**) **الدال** ve**النون** ve**الباء**’nın aslı yoktur. Şu var ki onlar demişlerdir: **دِنَّبَةُ** ve**دِنَّابَةٌ** bir adam; o, kısa boyludur. Bu sahih ise, o ibdâldendir; çünkü asıl **دِنَّمَةٌ**’dir; **الميم**.

(**دنخ**) **الدال** ve**النون** ve**الخاء** güvenilecek bir asıl değildir. Ve demişlerdir: **دنَّخ** adam, zelil olduğunda ve başını eğdiğinde. Ve şu beyti okumuşlardır:
* إذا رآنِي الشُّعراءُ دنَّخُوا(3) *
Ve derler: **التّدنيخ**’in **البِطّيخة**’de olması, içine doğru çökmesidir. Ve derler: **التَّدنيخ**: görmenin zayıflığıdır. Ve denir: **دَنَّخَ** evinde; ikamet ettiğinde ve ayrılmadığında. Eğer bundan zikredilen sahih ise, hepsi zayıflık ve kırılmayı gösteren bir kıyastır.

(**دنس**) **الدال** ve**النون** ve**السين** tek bir kelimedir; o da **الدَّنَس**’tir; o, çirkin bir şeyle lekelenmedir.

(**دنع**) **الدال** ve**النون** ve**العين** bir asıldır; zayıflık ve azlık ve aşağılık üzerine delalet eder. O hâlde **الدَّنِع** adam: içinde hayır olmayan alçak kimsedir. Ve **الدَّنَعُ**: zillet. Ve zannederler ki **الدَّنَعَ**, deve boğazlandığında kasabın deveden attığı şeydir.

(**دنف**) **الدال** ve**النون** ve**الفاء** bir asıldır; şeyin gitmesinin yaklaşmasına delalet eder. Denir: **دَنِفَ** iş; gitmeye ve ondan boşalmaya yaklaştığında. Ve **الدَّنَف**: yapışık hastalık; ve hasta **دَنَفٌ**’tur; sanki gitmeye yaklaşmış gibidir; ikilenmez ve çoğullanmaz. Eğer **دَنِفٌ** dersen, ikilersin ve çoğullarsın. Ama **العجّاج**’ın sözü:
* والشّمسُ قد كادَت تكونُ دَنَفا(4) *
o babdandır; çünkü onun sararmasını ve batmaya yakınlığını ister. Ve ondan **أَدْنَفَتْ** de denebilir.

(**دنق**) **الدال** ve**النون** ve**القاف** bir öncekinin yakınıdır. Denir: **دَنَّقَ** adamın yüzü; hastalıktan sarardığında. Ve **دنَّقَت** güneş; batmaya yaklaştığında.

(**دنم**) **الدال** ve**النون** ve**الميم** bir asıldır; zayıflık ve azlığa delalet eder. O hâlde **التَّدنيم**: aşağı işlere karşı alçalma(5). Ve **الدِّنَّامة**: kısa boylu adam; onu **الفَرّاء** zikretti. Ve derler: **الدِّنَّامة**: küçük karınca(6).

(**دنر**) **الدال** ve**النون** ve**الراء** tek bir kelimedir; o da **الدِّينار**’dır. Ve derler: **دَنَّرَ** falanın yüzü; parladığında ve ışıldadığında. Ve Allah daha iyi bilir.

-------------------------------------------------ـ
(1) **الدال**’ın kesresi ve**النون**’un sükûnu ile, tenvinli ve tenvinsiz; ve yine **دنيا**; zamme ile, maksûr.
(2) Ayrıca **بان**’dan da denir: “منع”.
(3) **العجاج**’a aittir; divanında 14 ve **اللسان** (**دنخ**). Ve **اللسان**’da: “وإن رآني”.
(4) **العجاج** divanı 82 ve **اللسان** (**دنف**).
(5) Asılda: “والتنديم الإسعاف للأمور” bir tahriftir. Kelime **اللسان**’da gelmedi. Ve **القاموس**’ta: “والتدنيم: النذالة”. Ve **المجمل**’de olanı sabit kıldım.
(6) **القاموس**’ta zikredildi; **اللسان**’da zikredilmedi.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ن س
دنس الثوب دنساً وتدنّس ودنسته‏.‏
ومن المجاز‏:‏ تدنس عرضه‏.‏
ودنسـه سـوء خلقـه‏.‏
وهـو دنـس المـروءة ودنـس الثيـاب ودنـس الجيب والأردان‏.‏
وهو يتصون من الأدناس والمدانس‏.‏

##### Türkçe

د ن س
**دنس الثوب**: elbise kirlendi; **دنساً** (kirlenme olarak) ve **تدنّس** (kirlendi) ve **دنسته** (onu kirlettim).‏
Mecazdan: **تدنس عرضه**: ırzı kirlendi.‏
**ودنسـه سـوء خلقـه**: kötü ahlâkı onu kirletti.‏
Ve o, **دنـس المـروءة** (mürüvveti kirli), **دنـس الثيـاب** (elbiseleri kirli), **دنـس الجيب والأردان** (cep ve yenleri kirli)dir.‏
Ve o, **الأدناس والمدانس**’ten sakınır.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّنَسُ في الثياب: لَطْخُ الوسخ ونحوه حتى في الأَخلاق، والجمع أَدْناسٌ. وقد دَنِسَ يَدْنَسُ دَنَساً، فهو دَنِسٌ: تَوَسَّخَ. وتَدَنَّسَ: اتَّسَخ، ودَنَّسَه غيره تَدْنِيساً. وفي حديث الإِيمان: كأَن ثيابه لم يَمَسَّها دَنَسٌ؛ الدَّنَسُ: الوَسَخُ؛ ورجل دَنِسُ المروءَةِ، والاسم الدَّنَسُ. ودَنَّسَ الرجلُ عِرْضَه إِذا فعل ما يَشِينُه.

##### Türkçe

**الدَّنَسُ** elbiselerde: pisliğin ve benzerinin bulaşıp sürülmesi; hatta ahlâkta da; çoğulu **أَدْناسٌ**. Ve **دَنِسَ يَدْنَسُ دَنَساً**; o hâlde o **دَنِسٌ**: kirlendi.

Ve **تَدَنَّسَ**: kirlendi; ve başkası onu **تَدْنِيساً** **دَنَّسَه**.

Ve iman hadîsinde: “Sanki elbiselerine **دَنَسٌ** dokunmamıştı”; **الدَّنَسُ**: pisliktir; ve “mürüvveti **دَنِسُ** olan adam”; isim **الدَّنَسُ**’tur.

Ve adam **عِرْضَه**’ını **دَنَّسَ**; kendisini ayıplayacak şeyi yaptığı zaman.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ن س * * الدَّنَسُ * بفتحتين الوسخ وقد * دَنِسَ * الثوب توسخ وبابه طرب و * تَدَنَّسَ * أيضا و * دَنَّسَهُ * غيره * تَدْنِيساً

##### Türkçe

* د ن س * * **الدَّنَسُ** * iki fetha ile: pisliktir; ve elbise **دَنِسَ**: kirlendi; ve onun bâbı **طرب**’dır; ve **تَدَنَّسَ** da (vardır); ve başkası onu **دَنَّسَهُ**: **تَدْنِيساً** (olarak) kirletti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدنس، محركة: الوسخ، يقال: دنس الثوب والعرض، كفرح، دنسا ودناسة، فهو دنس: اتسخ، وكذلك التدنس، واستعماله في العرض مجاز، وكذلك في الخلق. وقوم أدناس ومدانيس. قال جرير:
  والتيم ألأم من يمشي وألأمهم                      أولاد ذهل السود المدانيس ومن ذلك: دنس ثوبه وعرضه تدنيسا: فعل ما يشينه، وهو مجاز. ورجل دنس المروءة. ودنسه: سوء خلقه، وكذا رجل دنس الجيب والأدران، وهو يتصون من الأدناس والمدانس.

##### Türkçe

**الدنس**، harekeli: pislik; denir ki: **دنس الثوب** ve **العرض**; **كفرح** (babında), **دنسا** ve **دناسة** (olarak); o hâlde o **دنس**: kirlendi; bunun gibi **التدنس** de (böyledir). Onun **العرض** hakkında kullanımı mecazdır; bunun gibi **الخلق** hakkında da. Ve bir kavim **أدناس** ve **مدانيس**.

Cerîr dedi ki:
  Ve **التيم** yürüyen kimselerin en alçağıdır ve onların en alçağı                      **أولاد ذهل**’in kara **المدانيس** evlatlarıdır.

Bundan: **دنس ثوبه وعرضه تدنيسا**: onu ayıplayacak şeyi yaptı; ve o mecazdır. Ve bir adam: **دنس المروءة**. Ve **دنسه**: onun kötü huyu; yine (böyledir): bir adam **دنس الجيب** ve **الأدران**; ve o, **الأدناس** ve **المدانس**’ten sakınır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَنِسَ
1 دَنِسَ دنس , aor. دَنَسَ , inf. n. دَنَسٌ (S, A, K) and دَنَاسَةٌ, (K,) It (a garment, S, A, K) was, or became, dirty, filthy, foul, sullied, defiled, or polluted; (S, M, A, K;) as also ↓ تدنّس: (S, M, A:) and in like manner (tropical:) said of a man's honour, (K, TA,) and (tropical:) of his disposition. (TA.)

دنّسهُ
2 دنّسهُ دنس دنسه دنسة , (S, M, A, K,) inf. n. تَدْنِيسٌ, (S, K,) He, or it, made it (namely a garment, S, A, K) dirty, filthy, or foul; sullied, defiled, or polluted, it. (S, M, A, K.) And in like manner, دنّس عِرْضَهُ (tropical:) [He sullied his honour;] he did to him that which disgraced him. (A, K.) And دنّسهُ سُوْءُ خُلُقِهِ (tropical:) [The evilness of his disposition sullied his honour]. (A, TA.)

5 تَدَنَّسَ see 1.

دَنَسٌ
دَنَسٌ دنس Dirt; filth; soil, or pollution: (S, M, A, K:) pl. أَدْنَاسٌ. (M.) [Hence,] هُوَ يَتَصَوَّنُ مِنَ الأَدْنَاسُ (tropical:) [He preserves his honour from pollutions], and ↓ مِنَ المَدَانِسِ (tropical:) [from causes of pollution, مَدَانِسُ being pl. of ↓ مَدْنَسَةٌ, a noun of the same kind as مَبْخَلَةٌ and مَجْبَنَةٌ]. (A, TA.)

دَنِسٌ
دَنِسٌ دنس Dirty, filthy, foul, sullied, defiled, or polluted: (M, K:) [pl. أَدْنَاسٌ, agreeably with analogy, and دُنَسَآءُ, contr. to analogy; but the latter is perhaps post-classical.] You say, قَوْمٌ أَدْنَاسٌ and ↓ مَدَانِيسٌ [A people dirty, filthy, &c.; both in a proper and in a tropical sense]. (K.) And هُوَ دَنِسُ المُرُوْءَةِ and الثِّيَابِ and الجَيْبِ and الأَرْدَانِ (tropical:) [He is foul in character, conduct, or the like]. (A.)

مَدْنَسَةٌ
مَدْنَسَةٌ مدنسه مدنسة ; and its pl. مَدَانِسُ: see دَنَسٌ.

مَدَانِيسٌ
مَدَانِيسٌ مدانيس : see دَنِسٌ.

##### Türkçe

**دَنِسَ**
1 **دَنِسَ** دنس, muzâri‘i **دَنَسَ**, mastarı **دَنَسٌ** (S, A, K) ve **دَنَاسَةٌ**, (K,) O (bir elbise, S, A, K) kirli, pis, murdar, lekeli, murdar edilmiş yahut kirletilmiş oldu veya oldu; (S, M, A, K;) **تدنّس** da böyledir: (S, M, A:) ve aynı şekilde (mecazen:) bir adamın şerefi hakkında, (K, TA,) ve (mecazen:) onun tabiatı hakkında söylenir. (TA.)

**دنّسهُ**
2 **دنّسهُ** دنس دنسه دنسة, (S, M, A, K,) mastarı **تَدْنِيسٌ**, (S, K,) O, yahut o şey, onu (yani bir elbiseyi, S, A, K) kirli, pis yahut murdar yaptı; onu lekeli, murdar edilmiş yahut kirletilmiş kıldı. (S, M, A, K.) Ve aynı şekilde, **دنّس عِرْضَهُ** (mecazen:) [Onun şerefini lekeledi;] ona, onu rezil eden şeyi yaptı. (A, K.) Ve **دنّسهُ سُوْءُ خُلُقِهِ** (mecazen:) [Onun tabiatının kötülüğü onun şerefini lekeledi]. (A, TA.)

5 **تَدَنَّسَ** bkz. 1.

**دَنَسٌ**
**دَنَسٌ** دنس Kir; pislik; leke, yahut kirlilik: (S, M, A, K:) çoğulu **أَدْنَاسٌ**. (M.) [Bundan dolayı,] **هُوَ يَتَصَوَّنُ مِنَ الأَدْنَاسُ** (mecazen:) [O, şerefini kirliliklerden korur], ve **مِنَ المَدَانِسِ** (mecazen:) [kirliliğin sebeplerinden; **مَدَانِسُ**, aşağıdaki **مَدْنَسَةٌ**’nin çoğulu olup, **مَبْخَلَةٌ** ve **مَجْبَنَةٌ** gibi aynı türden bir isimdir]. (A, TA.)

**دَنِسٌ**
**دَنِسٌ** دنس Kirli, pis, murdar, lekeli, murdar edilmiş, yahut kirletilmiş: (M, K:) [çoğulu, kıyasa uygun olarak **أَدْنَاسٌ**, ve kıyasa aykırı olarak **دُنَسَآءُ**; fakat ikincisi belki klasik sonrası dönemdendir.] Sen dersin ki, **قَوْمٌ أَدْنَاسٌ** ve **مَدَانِيسٌ** [Kirli, pis, vb. bir kavim; hem hakiki hem mecazî mânada]. (K.) Ve **هُوَ دَنِسُ المُرُوْءَةِ** ve **الثِّيَابِ** ve **الجَيْبِ** ve **الأَرْدَانِ** (mecazen:) [O, karakterde, davranışta yahut benzerinde murdardır]. (A.)

**مَدْنَسَةٌ**
**مَدْنَسَةٌ** مدنسه مدنسة; ve onun çoğulu **مَدَانِسُ**: bkz. **دَنَسٌ**.

**مَدَانِيسٌ**
**مَدَانِيسٌ** مدانيس: bkz. **دَنِسٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَنِسَ
دَنِسَ A ( n. ac. دَنَس 4 ,  دَنَاْسَة 22t ),
a.  Was dirty, filthy, sullied ( clothing, reputation ).

دَنَّسَ
دَنَّسَ II ,
a.  Defiled, sullied, polluted; profaned.

تَدَنَّسَ
تَدَنَّسَ V ,
a.  Defiled himself.

دَنَس
دَنَس 4 , ( pl. أَدْنَاْس 38 ),
a.  Dirt; stain, soil; pollution; defilement.

دَنِس
دَنِس 5 , ( pl. أَدْنَاْس 38 ,  مَدَاْنِيْسُ 65 ),
a.  Dirty, foul; defiled, polluted.

##### Türkçe

دَنِسَ
**دَنِسَ** A (isim mastar: **دَنَس** 4, **دَنَاْسَة** 22t),
fiil. Elbise, itibar bakımından kirli, pis, lekeli oldu.

دَنَّسَ
**دَنَّسَ** II,
fiil. Kirletti, lekeledi, kirletti; murdar etti.

تَدَنَّسَ
**تَدَنَّسَ** V,
fiil. Kendini kirletti.

دَنَس
**دَنَس** 4, (çoğulu: **أَدْنَاْس** 38),
isim. Kir; leke, kir; kirlilik; kirletme.

دَنِس
**دَنِس** 5, (çoğulu: **أَدْنَاْس** 38, **مَدَاْنِيْسُ** 65),
sıfat. Kirli, pis; kirletilmiş, kirlenmiş.
