# دنف (د-ن-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%86%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ن - ف
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والنون والفاء معهما
د ن ف، ن د ف، ف ن د، د ف ن، ن ف د، ف د ن يستعملات
دنف:
الدَّنَفُ: المَرَض المُخامِرُ المُلازِم، ورجل دَنِفٌ، وفِعلُه دَنِفَ وأدنَفَ.
وامرأة دَنِفَةٌ ورجلٌ مُدنِفٌ أيضاً، فإذا قلت: رجلٌ دَنَفٌ فالرجل والمرأة فيه سواء وكذلك الجمع لأنه مصدر، قال:
والشمسُ قد كادَتْ تكونُ دَنَفا
أي حين اصفرَّتْ.
ندف:
النَّدْف: طَرْق القُطنِ بالمِنْدَف، والفعل يندِفُ.
والدابَّةُ تَندِفُ في سيرها نَدْفاً، وهو سرعة رَجْع اليَدَيْنِ.
والنَّديف: القُطْن الذي يُباعُ في السوق مَندوفاً.
والنَّدْف: شُرْبُ السِّباع الماءَ بألسنتها.
والنَّدْفُ: الأكل السَّريعُ بنَهمةٍ.
فند:
الفَنَدُ: إِنكار العَقْل من هَرَمٍ، يقال: شيْخٌ مُفنِدٌ، ولا يقال: عجوزٌ مُفْنِدة لأنّها لم تكن في شَبْيبَتها ذات رأي فتُفْنِد في كِبَرها.
وفي التفسير لولا أن تُفَنِّدونِ أي تكذِبونِ، وقيل: تعذِلون وتَجهَلون وتُوبَّخُون، فصارَ الفَنَدُ في مواضِعَ كثيرة الكَذبَ.
وأَفْنَدَ: تكلم بالفَنَد من الكلام وبَلَغَ وقت الهَرم، قال النابغة:
إلاّ سليمان إذ قـالَ الإِلَـهُ لـه		قُمْ في البَريَّةِ واحددها عن الفَنَدِ
وقال رؤبة:
يا أيُّها القائلُ قولاً فَنَدا
والفِندُ: الشِّمْراخ من الجَبَل.
نفد:
نَفِدَ الشيء نَفاداً أي فَنِيَ.
وأَنَفَدَ القومُ: نَفِدَ زادُهم، واستَنْفَدوا: نَفِدَ ما عندهم.
دفن:
الدَّفين: المدفون، وتَدافَنَ القومُ: دَفَنَ بعضهم بعضاً.
والدَّفْنُ والدِّفْن: بئرٌ أو حوضٌ أو منهلٌ سَفَتِ الريح فيه التُّرابَ فاندَفَنَ.
وبِئرٌ دِفانٌ ودَفْنٌ، وجمعُ دَفْنٍ دِفان، قال:
دَفْنٌ وطامٍ ماؤه كالجِرْيال
والمِدْفان: السقاء البالي والمنهَلُ والدفين أيضاً، وهو مِدْفان.
والمِدْفانُ والدَّفون من الناس والإِبِل: الذي يأبَق ويذهَبُ علو وجهِه من غير حاجةٍ ولا أمر، يقال: إِنَّ فيه لدَفْناً.
والدّاءُ الدَّفين: الذي لا يُعلَم حتى يظهر منه شَرُّه وعُرُّه.
فدن:
الفَدَنُ: القَصرُ المَشيد، وجمعُه أفدان، وأنشد:
كما تَراطَنَ في أفدانِها الرُّومُ
والفَدانُ يجمَعُ أَداةَ ثَوْرَيْنِ في القِران، قال عَنترة:
فَوقَفْت فيها ناقتي فكأنَّهـا		فَدَنٌ لأَقضيَ حاجةَ المُتَلَوِّمِ

##### Türkçe

باب **الدال** ve **النون** ve **الفاء** onlarla birlikte

د ن ف، ن د ف، ف ن د، د ف ن، ن ف د، ف د ن kullanılırlar

دنف:
**الدَّنَفُ**: içe işleyen, yapışık kalan hastalık; ve **دَنِفٌ** adam; fiili **دَنِفَ** ve **أدنَفَ**’dır.
Ve **دَنِفَةٌ** kadın ve **مُدنِفٌ** adam da; artık “**دَنَفٌ** adam” dediğinde, onda erkek ve kadın eşittir; aynı şekilde çoğul da, çünkü o bir mastardır. Dedi ki:
Ve güneş neredeyse **دَنَفا** olacak idi
Yani sarardığı vakit.

ندف:
**النَّدْف**: pamuğu **المِنْدَف** ile dövmek; fiil **يندِفُ**’tir.
Ve binek hayvanı yürüyüşünde **نَدْفاً** **تَندِفُ**; o, iki elin geri dönüşünün süratidir.
Ve **النَّديف**: pazarda dövülmüş olarak satılan pamuk.
Ve **النَّدْف**: yırtıcıların suyu dilleriyle içmesi.
Ve **النَّدْفُ**: iştahla hızlı yeme.

فند:
**الفَنَدُ**: ihtiyarlıktan aklın inkârı (bozulması); “**مُفنِدٌ** ihtiyar” denir; “**مُفْنِدة** kocakarı” denmez; çünkü o gençliğinde görüş sahibi değildi ki yaşlılığında **تُفْنِد** olsun.
Ve tefsirde: “**لولا أن تُفَنِّدونِ**” yani “beni yalanlıyorsunuz”; ve “ayıplıyorsunuz ve cahillik ediyorsunuz ve azarlanıyorsunuz” denildi; böylece **الفَنَدُ** birçok yerlerde yalan oldu.
Ve **أَفْنَدَ**: sözden **الفَنَد** ile konuştu ve ihtiyarlık vaktine ulaştı. Nâbiga dedi ki:
Ancak Süleyman; ilâh ona dediği vakit:		Kalk halk içinde ve onu **الفَنَدِ**’den alıkoy
Ve Rü’be dedi ki:
Ey söyleyen, **فَنَدا** bir söz söyleyen

Ve **الفِندُ**: dağdan bir kaya çıkıntısı (şımrâh).

نفد:
Şey **نَفِدَ** **نَفاداً**; yani tükendi.
Ve kavim **أَنَفَدَ**: azıkları tükendi; ve **استَنْفَدوا**: yanlarındaki tükendi.

دفن:
**الدَّفين**: gömülü olan; ve kavim **تَدافَنَ**: birbirlerini gömdü.
Ve **الدَّفْنُ** ve **الدِّفْن**: rüzgârın içine toprağı savurup da gömüldüğü kuyu yahut havuz yahut su başı.
Ve **دِفانٌ** ve **دَفْنٌ** kuyu; ve **دَفْنٍ**’in çoğulu **دِفان**’dır. Dedi ki:
**دَفْنٌ** ve suyu **الجِرْيال** gibi olan derin

Ve **المِدْفان**: eski kırba ve su başı ve **الدفين** de; o **مِدْفان**’dır.
Ve insanlardan ve develerden **المِدْفانُ** ve **الدَّفون**: ihtiyaç ve emir olmaksızın yüzünün üstüne kaçıp giden; “onda mutlaka **دَفْناً** vardır” denir.
**الدّاءُ الدَّفين**: kötülüğü ve uyuzu ondan ortaya çıkıncaya kadar bilinmeyen.

فدن:
**الفَدَنُ**: sağlam yapılmış köşk; çoğulu **أفدان**’dır. Ve şu beyit okundu:
Onun **أفدان**’ında Rumlar nasıl da anlaşılmaz konuşurlar
Ve **الفَدانُ**: boyundurukta iki öküzün aletini toplar. Antara dedi ki:
Orada devemle durdum; sanki o		**فَدَنٌ**; kınayanın ihtiyacını gidereyim diye

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدَنفُ بالتحريك: المرضُ الملازمُ. ورجلٌ دَنَفٌ أيضاً وامرأةٌ دَنَفٌ وقومٌ دَنَفٌ، يستوي فيه المذكر والمؤنث، والتثنية والجمع. فإن قلت رجلٌ دَنِفٌ بكسر النون قلت امرأةٌ دَنِفَةٌ، أَنَّثْتَ وثَنَّيْتَ وجمعتَ. وقد دَنِفَ المريضُ بالكسر، أي ثقُل. وأَدْنَفَ بالألف مثله. وأَدْنَفَهُ المرضُ، يتعدَّى ولا يتعدى، فهو مُدْنِفٌ ومُدْنَفٌ. ويقال أيضاً: دَنَفَتِ الشمسُ وأَدْنَفَتْ، إذا دنتْ للمغيب واصفرّتْ.

##### Türkçe

**الدَنفُ** (harekeli): yapışık (sürekli) hastalık. Ve bir erkek de **دَنَفٌ**, ayrıca bir kadın **دَنَفٌ** ve bir kavim/topluluk **دَنَفٌ**; onda müzekker ve müennes, ikil ve çoğul eşit olur. Şayet “bir erkek **دَنِفٌ**” ( **النون**’u kesre ile) dersen “bir kadın **دَنِفَةٌ**” dersin; müennesleştirmiş, ikilemiş ve çoğul yapmış olursun. Ve hasta **دَنِفَ** (kesre ile) olmuştur; yani ağırlaştı. Ve **أَدْنَفَ** (elif ile) onun gibidir. Ve hastalık onu **أَدْنَفَهُ**; geçişli olur ve geçişsiz olmaz; o hâlde o **مُدْنِفٌ** ve **مُدْنَفٌ**’dur. Ve ayrıca denir: güneş **دَنَفَتِ** ve **أَدْنَفَتْ**, batmaya yaklaştığı ve sarardığı zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ن ف
دنف ، دفن ، نفد ، ندف ، فند ، فدن : مستعملات .
دنف : قال الليث : الدَّنَفُ المرض المخامِر اللاَّزِمُ ، وصاحبه دَنِفٌ ومُدْنِفٌ وقد دَنِفَ يَدْنف وقد أدْنَفَ فهُو مُدنَفٌ وامرأة دَنَفَةٌ ، فإذا قلت : رجل دَنَفٌ لم تُثنِّ ولم تجمع ولم تؤنِّثْ قال العجاج :
والشَّمْسُ قد كادتْ تكون دَنَفَا
أي حين اصفَرَّت .
سلمة عن الفراء : رجل دَنَفٌ وضَنًى ، وقومٌ دَنَفٌ وَضَنًى ويجوز أن يُثَنَّى الدنف ويجمع فيقال : أخواك دَنَفان وإخوتك أدْنافٌ ، وإذا قلتَ : رجلٌ دَنِفٌ بكسر النون ثَنَّيْتَ وجمعت لا محالة ، فقلتَ : رجل دَنِفٌ ورجلان دَنِفان وامرأة دَنِفةٌ ونسوة دَنِفاتٌ .
ندف : قال الليث : النَّدْفُ طَرْق القَطن بالمِنْدَفِ والفِعل : يَنْدِف ، والدابة تَنْدِفُ وهو مسيرها نَدْفاً ، وهو سرعة رجع اليدين ، والنَّدِيفُ القُطن الذي يباع في السوق مَنْدوفاً ، والنَّدفُ شُرْبَ السباع الماءَ بألسنتها ، وقال غيره : النَّدَّاف الضَّراب بالعُود وقال الأعشى :
وصَدُوحٍ إذا يُهَيِّجُها الشُّرْ
بُ تَرَقَّتْ في مِزْهَرٍ مَنْدُوف
أراد بالصَّدُوح جاريةً تُغنّي ؛ وقال الأصمعيّ : رجل نَدَّافٌ كثير الأكل والنَّدْفُ الأكل .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أَنْدَفَ الرجلُ إذا مال إلى النَّدف وهو صَوْتُ العود في حِجْر الكَرِينَةِ .
فند : قال الليث : الفَنَدُ إنكار العقل من الهَرَم يقال : شيخ مُفْنِدٌ ولا يقال : عجوز مُفْنِدَةٌ لأنها لم تكن في شَبِيبَتها ذات رأي فَتُفَنَّد في كِبَرِها ، وقال الله جلّ وعزّ حكاية عن يعقوب : ( لَوْلاَ أَن تُفَنِّدُونِ ) ( يوسف : 94 ) .
قال الفراء يقول : لولا أن تكذِبون وتُعجزون وتضعفون .
أبو عبيد عن الأصمعيّ قال : إذا كثر كلام الرجل من خَرَف فهو المفْنِدُ أو المفنَّدُ ، ثعلب عن ابن الأعرابيّ : فَنَّدَ رأيَهُ إذا
ضَعَّفَه ، وفَنَّدَ الرجلُ إذا جَلَس على فِنْدٍ وهو الشِّمْراخُ العظيم من الجَبَل ، وبه سُمِّيَ الفِنْد الزِّمَّانِيُّ فِنْداً واسمه شَهْلُ بن شَيْبَانَ وكان يُقال له عَدِيدُ الألف ، وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لما تُوفي غُسِّل وصلَّى عليه الناس أَفْناداً قال أبو العباس ثعلب : أي فُرادَى فُرَادَى بلا إمام ، وحُزِرَ المصلون ثلاثين ألفاً ومن الملائكة ستين ألفاً لأن مع كل مُؤمن مَلَكين .
وقال قُطْرب : الفِنْد فِنْدُ الجَبل ، والفِنْدُ الغُصْن مِن الشجر ، والفِنْدُ أَرضٌ لم يُصبْها المطر ، وهي الفِنْدِيَّةُ ويقال : لَقِينا بها فِنْداً من الناس ، أي قوماً مجتمعين ، وأَفْنَادُ الليل أركانُه وبأَحَد هذه الوجوه سُمِّي الزِّمَّانِيُّ فِنْداً .
قلت : وتفسير أبي العباس في قوله : صلوا عليه أَفْناداً ، أي فُرادَى لا أعلمه إلا من الفِنْد من أَفْناد الجبل ، والفِنْد من أَغْصان الشجر ، شُبّه كلُّ رجل منهم بِفِنْدٍ من أَفْناد الجَبل ، وهي شَماريخُه .
وقال ابن الأعرابي : الفِنْدَأْيةُ الفأسُ وجمعه فَنادِيدُ على غير قياس .
وقال الفراء : المُفَنَّدُ الضعيفُ الرأي ، وإن كان قويَ الجسم ، وإن كان رأيهُ سديداً قال : والمِفَنَّد الضعيف الرأي والجسم معاً .
وروى شمر في حديث وائلة بنِ الأسْقَع أنه قال : خرج رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فقال : ( أتزعمون أني من آخركم وفاةً ألا إنِّي من أوَّلكم وفاة تَتْبعونَنِي أفناداً يهلك بعضُكم بعضاً ) . قلت : معناه أنهم يَصِيرون فِرَقاً ، وحدثني الشعبي السعدي عن ابن أَبي شَيْبة عن جعفر بن عَوْن عن عيسى بنِ المُسَيّب عن محمد بن يحيى عن يحيى بن حبَّان عن عائشة : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( أَسْرَعُ الناس بي لُحوقاً قَوْمي تَسْتَجْلبُهم المنايا وتَتَنافَسُ عليهم أُمَّتهُم وَيعيش الناس بعدهم أَفْناداً يَقْتُل بعضُهم بعضاً ) .
قلت : معناه أنهم يصيرون فِرَقاً مُختلفين ، يقتل بعضُهم بعضاً . يقال : هم فِنْدٌ على حِدَةٍ أي فِرْقةٌ على حِدَة .
وروى شمر في حديث آخر : ( أن رجلاً قال للنبي عليه السلام : إني أريد أن أفَنِّد فَرَساً فقال : عليك به كُمَيْتاً أو أَدْهَمَ أَقْرَحَ أَرْثَمَ مُحَجَّلاً طَلْقَ اليُمْنَى ) .
قال شمر : قال هارون بن عبد الله ، ومنه كان سُمِع هذا الحديث : أُفَنِّد ، أي أَقْتَنِي ، ورواه ابن المبارك عن موسى بن علي بن رباح عن أبيه قال : جاء رجل إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ثم ذكر الحديث ، قلت : قوله : أُفَنِّد فرساً أي أتَّخِذُه وأَرتبطه كأنه حِصْنٌ ألْجأ إليه كما ألجأ إلى الفِنْد من الجبل ، وهذا أحسن من قوله أفند أي أقتني مأخوذ من فِنْدِ الجَبَل وهو الشِّمْراخ العظيم منه ، ولست أَعْرِف أُفَنِّد بمعنى
أَقْتَنِي .
نفد : قال الليث : أنفد القوم إذا نَفِدَ زادُهم ، ونَفِدَ الشيء يَنْفَدُ نَفَاداً واستنْفَدَ القومُ ما عندهم وأنْفَدُوه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : نَافَدْتَ الخصمَ مُنافَدةً أي حَاججتَه حتى تَقْطَع حُجته وأنشد فقال :
وهو إذا ما قِيل هل من وافِدٍ
أو رَجُلٍ عن حَقِّكُم مُنَافِدِ
يكون للغائب مِثلَ الشَّاهِدِ
وقال ابن السكيت : رجل مُنَافِدٌ جَيِّدُ الاستفراغِ لحجج خَصمه حتى يُنْفِدَها فَيَغْلِبَه .
وقال أبو سعيد : في فلانٍ مُنْتَفَدٌ عن غيره كقولك مَنْدُوحَةٌ ، وقال الأخطل في شعره :
لقد نَزلتُ بعبد الله مَنزلةً
فيها عن العَقْبِ مَنْجاةٌ ومُنْتَفَدُ
أبو زيد يقال : إنّ فِي ماله لَمُنْتَفَداً أي لَسعةً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : جلس فلان مُنْتَفَداً ومُعْتنِزاً مُتَنَحِّياً .
دفن : قال الليث : دَفَنَه يَدْفِنُه دَفْناً ، والدَّفين بئر أو حَوْض ، أَو مَنْهل ، سَفَتْ الريحُ فيه الترابَ حتى ادَّفَن ، وأنشد :
دِفْنٌ وَطَامٍ ماؤه كالجِرْيال
قال : والمِدْفَان السِّقاء البَالي والمنْهَلُ الدَّفينُ أَيضاً وهو مِدْفانٌ بمنزلة المَدْفُون ، قال : والمِدْفَانُ أيضاً مِن الناس والإبل هو الذي يَأْبَقُ ويذهبُ على وجهه من غير حَاجَةٍ ، وإنّ فيه لَدفْناً ، والداءُ الدَّفينُ الذي لا يُعلم به حتى يَظهرَ منه شَرٌّ وعَرٌّ .
وفي حديث شريح : أنه كان لا يَرُدّ العبدَ من الادِّفان ، ويَردّه من الإباق الباتّ .
قال أبو عبيد : قال أبو زيد : الادِّفان أن يزُوغَ العبد من مواليه اليومَ واليومين ، يقال منه : عبد دَفُونٌ إذا كان فَعولاً لِذلك .
وقال أبو عبيدة : الادِّفان أن لا يَغيب من المصر في غَيْبته .
قال أبو عبيد : وروى يزيد بن هارون هذا عن هشام بن محمد عن شُريح : قال يزيد : الادِّفَان أن يَأبَق العَبد قبل أن ينتهي به إلى المصر الذي يُباعُ فيه ، فإن أبَق من المِصْر فَهو الإباق الذي يُرَدُّ به قال أبو عبيد : أما كلامُ العرب فعلى ما قال أبو زيد وأبو عبيدة ، وأما الحُكْم فعلى ما قال يزيد ، أنه إذا سُبِيَ فأَبق قبل أن ينتهي به إلى المصر ، فَوُجِدَ فليس ذلك بإِبَاقٍ يُرَدُّ منه ، فإذا صار إلى المصر فأَبق فهذا يُرَد منه في الحكم ، وإن لَمْ يَغِبْ عن المصر ، قلت : والقول على ما قاله أبو زيد وأبو عبيدة ، والحكم على مَا فَسَّرَاه أيضاً لأنه
إذا غاب عن مواليه في المصر اليومَ واليومين فليس بإِبَاقٍ باتَ ، ولست أدري ما الذي أَوْحشَ أَبَا عُبيد من هذا ، وهو الصواب في اللغة والحكم عليه أقاويل الفقهاء . وقال ابن شميل : نَاقةٌ دَفُونٌ إذا كانت تَغيبُ عن الإبل وتركبُ رأسَها وحْدَها ، وقد ادَّفَنَتْ ناقتُكم .
وقال أبو زيد : حَسَبٌ دَفونٌ إذا لم يكن مشهوراً ، ورجل دَفُونٌ كذلك .
وقال الأصمعيّ : رجلٌ دَفْنُ المروءة ودفينُ المروءة إذا لم تكن له مُروءَة .
قال لبيد :
يُبارِي الريحَ لَيْسَ بجانِبِيَ
ولا دَفْنٍ مُروءتُه لَئِيم
أبو عبيد : الدَّفَنِيُّ ضَرْب من الثياب ، والدَّفينةُ والدَّثينةُ منزلٌ لبني سُليم .
فدن : قال الليث : الفَدَنُ القَصْرُ المَشِيدُ ، وجمعه أَفْدانٌ .
وأنشد :
كما تَرَاطَنَ في أَفْدانِها الرُّومُ
قال : والفَدَانُ يَجمعُ أَدَاةَ ثَوْرين في القِرَان بتخفيف الدال .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الفَدّان واحد الفَدَادِين ، وهي البَقَر التي يُحرث بها .
وقال أبو تراب : أنشدني أبو خَليفة الحُصيني لرجل يصف الجُعُلَ :
أسْوَدُ كالليل ولَيسَ باللَّيْلِ
لَه جَناحَان وليس بالطَّيْرِ
يَجُرُّ فَدَّاناً وليْس بالثَّوْرِ
فَجَمع بين الراء واللام في القَافِية وشدَّد الفدَّان .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : قال : هو الفَدَانُ بتخفيف الدال .
وقال أبو حاتم : تقول العامةُ : الفَدَّانُ ، والصواب الفَدَانُ بالتخفيف .

##### Türkçe

د ن f
**دنف** ، **دفن** ، **نفد** ، **ندف** ، **فند** ، **فدن** : kullanılagelenlerdir.

**دنف** : Leys dedi: **الدَّنَفُ** yerleşik, yapışıp kalan hastalıktır; sahibi **دَنِفٌ** ve **مُدْنِفٌ**’tir. Ve **دَنِفَ** **يَدْنف**; ve **أدْنَفَ**; o hâlde o **مُدنَفٌ**’tır; ve (kadın) **دَنَفَةٌ**’dir. Şayet “**رجل دَنَفٌ**” dersen ikilemezsin, çoğul yapmazsın ve müennesleştirmezsin. el-Accâc dedi:
والشَّمْسُ قد كادتْ تكون دَنَفَا
yani sarardığı vakit.

Seleme, Ferrâ’dan: **رجل دَنَفٌ** ve **ضَنًى**; ve bir kavim **دَنَفٌ** ve **ضَنًى**. Ve **الدنف**’in ikilenmesi ve çoğul yapılması câizdir; şöyle denir: “**أخواك دَنَفان**” ve “**إخوتك أدْنافٌ**”. Ve şayet “**رجلٌ دَنِفٌ**” (nûn’u kesreli) dersen, mutlaka ikilersin ve çoğul yaparsın; böylece dersin: **رجل دَنِفٌ** ve **رجلان دَنِفان** ve **امرأة دَنِفةٌ** ve **نسوة دَنِفاتٌ**.

**ندف** : Leys dedi: **النَّدْفُ** pamuğu **المِنْدَفِ** ile dövmektir; fiil: **يَنْدِف**. Ve binek hayvanı **تَنْدِفُ**; o, onun **نَدْفاً** yürüyüşüdür; o, iki elin geri dönüşünün süratidir. Ve **النَّدِيفُ** pazarda dövülmüş olarak satılan pamuktur. Ve **النَّدفُ** yırtıcıların suyu dilleriyle içmesidir. Başkası dedi: **النَّدَّاف** sopayla vuran (çalan)dır. el-A‘şâ dedi:
وصَدُوحٍ إذا يُهَيِّجُها الشُّرْ
بُ تَرَقَّتْ في مِزْهَرٍ مَنْدُوف
**الصَّدُوح** ile şarkı söyleyen cariyeyi kastetti. el-Asma‘î dedi: **رجل نَدَّافٌ** çok yiyendir; ve **النَّدْفُ** yemektir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أَنْدَفَ** eder; **النَّدف**’e meylettiği zaman; o, **حِجْر الكَرِينَةِ** içinde udun sesidir.

**فند** : Leys dedi: **الفَنَدُ** ihtiyarlıktan aklın inkârıdır; denir: **شيخ مُفْنِدٌ**; ve denmez: **عجوز مُفْنِدَةٌ**; çünkü o, gençliğinde görüş sahibi değildi ki yaşlılığında **تُفَنَّد** edilsin. Ve Allah azze ve celle Yakub’dan hikâye ederek dedi: **( لَوْلاَ أَن تُفَنِّدُونِ )** (Yûsuf: 94).

Ferrâ dedi, der ki: “Şayet siz yalanlamasaydınız ve âciz bırakmasaydınız ve zayıflatmasaydınız.”

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den dedi: Adamın bunaklıktan sözü çoğalırsa o **المفْنِدُ** yahut **المفنَّدُ**’dür. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **فَنَّدَ رأيَهُ**; onu zayıflattığı zaman. Ve adam **فَنَّدَ** eder; **فِنْدٍ** üzerine oturduğu zaman; o, dağdan büyük **الشِّمْراخُ**’tur. Ve bununla **الفِنْد الزِّمَّانِيُّ**’ye **فِنْداً** adı verildi; onun adı **شَهْلُ بن شَيْبَانَ** idi; ona **عَدِيدُ الألف** denirdi. Hadiste: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) vefat edince yıkandı ve insanlar onun üzerine **أَفْناداً** namaz kıldılar. Ebû’l-Abbâs Sa‘leb dedi: yani imamsız, teker teker **فُرادَى فُرَادَى**. Ve namaz kılanlar otuz bin olarak tahmin edildi; meleklerden de altmış bin; çünkü her müminle beraber iki melek vardır.

Kutrub dedi: **الفِنْد** dağın **فِنْد**’idir; ve **الفِنْدُ** ağaçtan daldır; ve **الفِنْدُ** yağmur isabet etmemiş arazidir; o **الفِنْدِيَّةُ**’dir. Ve denir: “Orada insanlardan bir **فِنْداً** ile karşılaştık”; yani toplanmış bir kavimle. Ve **أَفْنَادُ الليل** onun köşeleridir. Ve bu yüzlerden biriyle **الزِّمَّانِيُّ**’ye **فِنْداً** adı verildi.

Ben dedim: Ebû’l-Abbâs’ın “**صلوا عليه أَفْناداً**” sözündeki tefsiri, yani “teker teker”, onu ancak dağın **أَفْناد**’ından olan **الفِنْد**’den bilirim; ve **الفِنْد** ağaç dallarındandır; onların her bir adamı dağın **أَفْناد**’ından bir **فِنْد**’e benzetildi; o da onun **شَماريخ**’idir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الفِنْدَأْيةُ** balta; çoğulu **فَنادِيدُ**’dur, kıyasa aykırı olarak.

Ferrâ dedi: **المُفَنَّدُ** görüşü zayıf olandır; bedeni güçlü olsa bile. Ve görüşü doğru olursa dedi ki: ve **المِفَنَّد** görüş ve beden birlikte zayıf olandır.

Şemmer, Vâile b. el-Eska‘ hadisi içinde rivayet etti: dedi ki: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) çıktı ve dedi: **( أتزعمون أني من آخركم وفاةً ألا إنِّي من أوَّلكم وفاة تَتْبعونَنِي أفناداً يهلك بعضُكم بعضاً )**. Ben dedim: manası, onların fırkalar hâline gelmeleridir. Ve bana eş-Şa‘bî es-Sa‘dî, İbn Ebî Şeybe’den, Ca‘fer b. ‘Avn’dan, Îsâ b. el-Müseyyeb’den, Muhammed b. Yahyâ’dan, Yahyâ b. Habbân’dan, Âişe’den haber verdi: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: **( أَسْرَعُ الناس بي لُحوقاً قَوْمي تَسْتَجْلبُهم المنايا وتَتَنافَسُ عليهم أُمَّتهُم وَيعيش الناس بعدهم أَفْناداً يَقْتُل بعضُهم بعضاً )**.

Ben dedim: manası, onların birbirinden farklı fırkalar hâline gelmeleridir; birbirlerini öldürürler. Denir: “Onlar **فِنْدٌ** ayrı ayrı”; yani ayrı ayrı bir **فِرْقةٌ**.

Şemmer başka bir hadiste rivayet etti: **( أن رجلاً قال للنبي عليه السلام : إني أريد أن أفَنِّد فَرَساً فقال : عليك به كُمَيْتاً أو أَدْهَمَ أَقْرَحَ أَرْثَمَ مُحَجَّلاً طَلْقَ اليُمْنَى )**.

Şemmer dedi: Hârûn b. Abdullah dedi; bu hadis ondan işitilmişti: **أُفَنِّد**; yani edinirim. Ve İbnü’l-Mübârek, Mûsâ b. Ali b. Rabâh’tan, babasından rivayet etti: Bir adam Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) geldi; sonra hadisi zikretti. Ben dedim: “**أُفَنِّد فرساً**” sözü, yani onu edinirim ve bağlarım; sanki o, kendisine sığındığım bir kale gibidir; dağın **الفِنْد**’ine sığındığım gibi. Ve bu, “**أفند** yani edinirim” sözünden daha güzeldir; dağın **فِنْد**’inden alınmıştır; o, ondan büyük **الشِّمْراخ**’tur. Ve ben **أُفَنِّد**’i “edinirim” manasında bilmem.

**نفد** : Leys dedi: Kavim **أنفد** etti; azıkları **نَفِدَ** ettiği zaman. Ve şey **نَفِدَ يَنْفَدُ نَفَاداً**; ve kavim yanlarındakini **استنْفَدَ** etti ve onu **أنْفَدُوه**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Hasımla **نَافَدْتَ**; **مُنافَدةً**; yani onunla tartıştın; onun hüccetini kesinceye kadar. Ve şu beyti şahit getirdi:
وهو إذا ما قِيل هل من وافِدٍ
أو رَجُلٍ عن حَقِّكُم مُنَافِدِ
يكون للغائب مِثلَ الشَّاهِدِ

İbnü’s-Sikkît dedi: **رجل مُنَافِدٌ**; hasmının hüccetlerini tüketinceye kadar onları iyi boşaltıp çıkarandır; böylece onları **يُنْفِدَها** da ona galip gelir.

Ebû Saîd dedi: Falandan başkasına karşı bir **مُنْتَفَدٌ** vardır; senin “**مَنْدُوحَةٌ**” demen gibi. el-Ahtal şiirinde dedi:
لقد نَزلتُ بعبد الله مَنزلةً
فيها عن العَقْبِ مَنْجاةٌ ومُنْتَفَدُ

Ebû Zeyd: denir: “Onun malında elbette bir **لَمُنْتَفَداً** vardır”; yani bir genişlik.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Falan **مُنْتَفَداً** ve **مُعْتنِزاً** oturdu; uzaklaşarak, kenara çekilerek.

**دفن** : Leys dedi: Onu **دَفَنَه يَدْفِنُه دَفْناً**. Ve **الدَّفين** kuyu yahut havuz yahut su alınan yerdir; rüzgâr onda toprağı savurmuştur; ta ki **ادَّفَن** edinceye kadar. Ve şu beyti şahit getirdi:
دِفْنٌ وَطَامٍ ماؤه كالجِرْيال
Dedi: **المِدْفَان** eski tulumdur; ve **المنْهَلُ الدَّفينُ** de böyledir; o, **مِدْفانٌ**dır; **المَدْفُون** menzilesinde. Dedi: **المِدْفَانُ** ayrıca insanlardan ve develerden, ihtiyaç olmaksızın kaçıp giden ve başıboş giden kimsedir. Ve onda elbette bir **لَدفْناً** vardır. Ve **الداءُ الدَّفينُ** kendisi bilinmeyen hastalıktır; ondan bir kötülük ve uyuz ortaya çıkıncaya kadar.

Şurayh hadisi içinde: o, köleyi **الادِّفان** sebebiyle geri çevirmezdi; ve onu kesin **الإباق** sebebiyle geri çevirirdi.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: **الادِّفان** kölenin efendilerinden bugün ve iki gün kaçıp sıvışmasıdır; ondan denir: **عبد دَفُونٌ**; eğer buna çokça yapan (**فَعولاً**) ise.

Ebû Ubeyde dedi: **الادِّفان** onun kayboluşunda şehirden kaybolmamasıdır.

Ebû Ubeyd dedi: Yezîd b. Hârûn bunu Hişâm b. Muhammed’den, Şurayh’tan rivayet etti: Yezîd dedi: **الادِّفَان** kölenin, kendisi satılacağı şehre varılmadan önce kaçmasıdır; şayet şehirden kaçarsa o, onunla geri çevrildiği **الإباق**tır. Ebû Ubeyd dedi: Arapların sözü Ebû Zeyd ve Ebû Ubeyde’nin dediği üzeredir; hüküm ise Yezîd’in dediği üzeredir: o, esir edilip şehre varılmadan önce kaçarsa, sonra bulunursa bu, ondan geri çevrilecek bir **إِبَاقٍ** değildir; şehre varınca kaçarsa bu, hükümde ondan geri çevrilir; şehirden kaybolmasa bile. Ben dedim: söz Ebû Zeyd ve Ebû Ubeyde’nin dediği üzeredir; hüküm de onların açıkladığı üzeredir; çünkü şehirde efendilerinden bir gün ve iki gün kaybolursa bu kesin bir **إِبَاقٍ** değildir. Ebû Ubeyd’i bundan ürküten şeyin ne olduğunu bilmem; o, dilde doğrudur ve hüküm de onun üzerinedir; fakihlerin sözleri. İbn Şümeyl dedi: **ناقةٌ دَفُونٌ**; develerden kaybolduğu, başını alıp tek başına gittiği zaman; ve “Deveniz **ادَّفَنَتْ**.”

Ebû Zeyd dedi: **حَسَبٌ دَفونٌ**; meşhur olmadığı zaman; ve **رجل دَفُونٌ** da böyledir.

el-Asma‘î dedi: **رجلٌ دَفْنُ المروءة** ve **دفينُ المروءة**; kendisinde mürüvvet olmadığı zaman.

Lebîd dedi:
يُبارِي الريحَ لَيْسَ بجانِبِيَ
ولا دَفْنٍ مُروءتُه لَئِيم

Ebû Ubeyd: **الدَّفَنِيُّ** elbiselerden bir türdür. Ve **الدَّفينةُ** ve **الدَّثينةُ** Benî Süleym için bir menzildir.

**فدن** : Leys dedi: **الفَدَنُ** sağlam yapılmış köşktür; çoğulu **أَفْدانٌ**dır.
Ve şu beyti şahit getirdi:
كما تَرَاطَنَ في أَفْدانِها الرُّومُ
Dedi: **الفَدَانُ** (dâl hafif) iki öküzün koşum takımını bir araya getirir; **القِرَان** içinde.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الفَدّان** **الفَدَادِين**’in tekilidir; o, onunla sürüm yapılan sığırlardır.

Ebû Turâb dedi: Ebû Halîfe el-Husaynî bana, **الجُعُلَ**’ü vasfeden bir adam için şu beyti okudu:
أسْوَدُ كالليل ولَيسَ باللَّيْلِ
لَه جَناحَان وليس بالطَّيْرِ
يَجُرُّ فَدَّاناً وليْس بالثَّوْرِ
Kafiyede **الراء** ile **اللام**’ı birleştirdi ve **الفدَّان**’ı şeddeli yaptı.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: dedi: o, **الفَدَانُ**dur (dâl hafif).

Ebû Hâtim dedi: Avam **الفَدَّانُ** der; doğru olan, tahfifle **الفَدَانُ**dur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والنون وما يثلثهما في الثلاثي)
(دنـي) الدال والنون والحرف المعتل أصلٌ واحد يُقاس بعضُه على بعض، وهو المقارَبَة. ومن ذلك الدّنِيُّ، وهو القَريب، مِن دنا يدنُو. وسُمِّيت الدُّنيا لدنوّها، والنِّسبة إليها دُنْياوِيّ. والدَّنِيُّ من الرجال: الضعيف الدُّونُ، وهو مِن ذاكَ لأنّه قريب المأخذ والمنزلة. ودانَيْت بين الأمرَين: قاربْتُ بينهما. وهو ابن عَمِّهِ دُِنْيا(1) ودِنْيَةً. والدّنِيُّ: الدُّون، مهموز. يقال رجلٌ دنيءٌ، وقد دَنُؤَ يَدْنُؤُ دَناءةً(2). وهو من الباب أيضاً، لأنّه قريبُ المنزِلة. والأدْنَأُ من الرّجال: الذي فيه انكبابٌ على صدرِهِ. وهو من الباب، لأنّ أعلاه دانٍ من وَسطه. وأدْنَتِ الفَرَسُ وغيرُها، إذا دنا نِتاجُها. والدَّنِيّة: النقيصة. وجاء في الحديث: "إذا أكْلتُم فَدَنُّوا" أي كلُوا ممّا يلِيكُم مما يدنُو منكم. ويقال لقيتُه أدنَى دَنِيٍّ، أي أوّل كلِّ شيء.‏
(دنب) الدال والنون والباء لا أصل له. على أنّهم قد قالوا: رجلٌ دِنَّبَةُ ودِنَّابَةٌ، وهو القَصير. وهذا إن صحّ فهو من الإبدال لأن الأصل الميم دِنَّمَةٌ.‏
(دنخ) الدال والنون والخاء ليس أصلاً يُعوَّل عليه. وقد قالوا دنَّخ الرجل، إذا ذَلّ ونكَّسَ رأسه. وأنشدوا:‏
* إذا رآنِي الشُّعراءُ دنَّخُوا(3) *‏ ويقولون: إِنّ التّدنيخ في البِطّيخة أن تنْهزِمَ إلى داخِلِها. ويقولون: التَّدنيخ: ضَعْف البَصَر. ويقال* دَنَّخَ في بيته، إذا أقامَ ولم يبرَحْ. فإِن كان ما ذُكر من هذا صحيحاً فكله قياسٌ يدلُّ على الضَّعف والانكسار.‏
(دنس) الدال والنون والسين كلمةٌ واحدة، وهي الدَّنَس، وهو اللَّطْخ بقبيحٍ.‏
(دنع) الدال والنون والعين أصلٌ يدلُّ على ضَعْف وقِلَّةٍ ودناءة. فالرجل الدَّنِع: الفَسْل الذي لا خَيرَ فيه. والدَّنَعُ: الذلّ. ويزعمون أنّ الدَّنَعَ ما يطرَحُه الجازرُ من البعير إذا جُزِر.‏
(دنف) الدال والنون والفاء أصلٌ يدلُّ على مشارَفَةِ ذَهاب الشيء. يقال دَنِفَ الأمرُ، إذا أشرَفَ على الذَّهاب والفَراغ منه. والدَّنَف: المرضُ الملازم؛ والمريض دَنَفٌ، كأنّه قد قارب الذَّهاب؛ لا يثنَّى ولا يجمع. فإنْ قلتَ دَنِفٌ ثَنَّيتَ وَجمعت. فأمّا قولُ العجّاج:‏
* والشّمسُ قد كادَت تكونُ دَنَفا(4) *‏
فهو من الباب؛ لأنّه يريد اصفرارَهَا ودنُوِّها للمَغيب. وقد يقال منه أَدْنَفَتْ.‏
(دنق) الدال والنون والقاف قريبٌ مِن الذي قبْلَه. يقال دَنَّقَ وجْهُ الرجُل، إذا اصفرَّ من المرض. ودنَّقَت الشّمس، إذا دانَت الغُروبَ.‏
(دنم) الدال والنون والميم أصلٌ يدلُّ على ضعْفٍ وقِلَة. فالتَّدنيم: الإسفاف للأمور الدنيّة(5). والدِّنَّامة: الرجلُ القصير؛ ذكره الفَرّاء. ويقولون: الدِّنَّامة: النَّملة الصَّغيرة(6).‏
(دنر) الدال والنون والراء كلمةٌ واحدة، وهي الدِّينار. ويقولون: دَنَّرَ وَجْهُ فُلانٍ، إذا تلأْلأَ وأشْرَق. والله أعلم.‏
-------------------------------------------------ـ
(1) بكسر الدال وسكون النون منون وغير منون، وكذلك دنيا، بالضم مقصور.‏
(2) ويقال أيضاً من بان "منع".‏
(3) للعجاج في ديوانه 14 واللسان (دنخ). وفي اللسان: "وإن رآني".‏
(4) ديوان العجاج 82 واللسان (دنف).‏
(5) في الأصل: "والتنديم الإسعاف للأمور" تحريف. والكلمة لم ترد في اللسان. وفي القاموس "والتدنيم: النذالة". وأثبت ما في المجمل.‏
(6) ذكرت في القاموس، ولم تذكر في اللسان.‏
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** و**النون** وما يثلثهما في الثلاثي)
(**دنـي**) **الدال** ve**النون** ve illetli harf tek bir asıldır; bazısı bazısına kıyas edilir; o da yakınlıktır. Bundan: **الدّنِيُّ**; o, yakındır; **دنا يدنُو**’dan. **الدُّنيا** onun yakınlığından dolayı adlandırıldı; ona nisbet: **دُنْياوِيّ**. Erkeklerden **الدَّنِيُّ**: zayıf, aşağı olan; bu da ondandır; çünkü alınış ve mertebe bakımından yakındır. **دانَيْت** iki iş arasında: ikisini birbirine yaklaştırdım. O, amcaoğludur: **دُِنْيا**(1) ve **دِنْيَةً**. **الدّنِيُّ**: aşağı olan; hemzeli. Denir: **رجلٌ دنيءٌ**; ve **دَنُؤَ يَدْنُؤُ دَناءةً**(2). O da babdandır; çünkü mertebece yakındır. Erkeklerden **الأدْنَأُ**: göğsüne doğru kapanma bulunan kimsedir. O da babdandır; çünkü onun üst tarafı orta kısmına yakındır. **أدْنَتِ** kısrak ve başkası: doğumu yaklaştığı zaman. **الدَّنِيّة**: eksiklik. Hadiste geldi: “**إذا أكْلتُم فَدَنُّوا**” yani: size bitişik olan, sizden yakın olan şeyden yiyin. Ve denir: **لقيتُه أدنَى دَنِيٍّ**; yani her şeyin ilki.

(**دنب**) **الدال** ve**النون** ve**الباء**’nın aslı yoktur. Şu var ki onlar demişlerdir: **رجلٌ دِنَّبَةُ** ve**دِنَّابَةٌ**; o, kısadır. Bu sahih ise, o ibdâldendir; çünkü asıl **الميم**’dir: **دِنَّمَةٌ**.

(**دنخ**) **الدال** ve**النون** ve**الخاء** güvenilecek bir asıl değildir. Demişlerdir: **دنَّخ** adam, zelil olduğu ve başını eğdiği zaman. Şiir olarak okudular:
* **إذا رآنِي الشُّعراءُ دنَّخُوا(3)** *
Ve derler: **التّدنيخ** karpuzda, içine doğru çökmesidir. Ve derler: **التَّدنيخ**: görmenin zayıflığıdır. Ve denir: **دَنَّخَ في بيته**; ikamet ettiği ve ayrılmadığı zaman. Eğer bundan zikredilen sahih ise, hepsi zayıflık ve kırılmayı gösteren bir kıyastır.

(**دنس**) **الدال** ve**النون** ve**السين** tek bir kelimedir; o da **الدَّنَس**’tir; o, çirkin bir şeyle lekelenmedir.

(**دنع**) **الدال** ve**النون** ve**العين** zayıflık, azlık ve aşağılık gösteren bir asıldır. **الدَّنِع** adam: içinde hayır olmayan alçak kimse. **الدَّنَعُ**: zillet. Ve iddia ederler ki **الدَّنَعَ**, deve boğazlandığı zaman kasabın deveden attığı şeydir.

(**دنف**) **الدال** ve**النون** ve**الفاء** bir şeyin gitmesinin yaklaşmasını gösteren bir asıldır. Denir: **دَنِفَ الأمرُ**; gitmeye ve ondan boşalmaya yaklaştığı zaman. **الدَّنَف**: yapışık hastalık; hasta da **دَنَفٌ**’tur; sanki gitmeye yaklaşmış gibidir; tesniye edilmez ve cem‘ edilmez. Eğer **دَنِفٌ** dersen, tesniye eder ve cem‘ edersin. **العجّاج**’ın sözüne gelince:
* **والشّمسُ قد كادَت تكونُ دَنَفا(4)** *
o babdandır; çünkü onun sararmasını ve batmaya yakınlığını kasteder. Ondan **أَدْنَفَتْ** de denebilir.

(**دنق**) **الدال** ve**النون** ve**القاف** bir öncekine yakındır. Denir: **دَنَّقَ** adamın yüzü; hastalıktan sarardığı zaman. Ve **دنَّقَت** güneş; batmaya yaklaştığı zaman.

(**دنم**) **الدال** ve**النون** ve**الميم** zayıflık ve azlık gösteren bir asıldır. **التَّدنيم**: aşağı işlere alçalma(5). **الدِّنَّامة**: kısa adam; onu **الفَرّاء** zikretti. Ve derler: **الدِّنَّامة**: küçük karınca(6).

(**دنر**) **الدال** ve**النون** ve**الراء** tek bir kelimedir; o da **الدِّينار**’dır. Ve derler: **دَنَّرَ** falanın yüzü; parladığı ve ışıldadığı zaman. Allah daha iyi bilir.
-------------------------------------------------ـ
(1) **الدال**’ın kesresi ve**النون**’un sükûnu ile, tenvinli ve tenvinsiz; aynı şekilde **دنيا**; zamme ile maksûr.
(2) **بان**’dan da denir: “**منع**”.
(3) **العجاج**’a aittir; divanında 14 ve**اللسان** (**دنخ**). **اللسان**’da: “**وإن رآني**”.
(4) **العجاج** divanı 82 ve**اللسان** (**دنف**).
(5) Asılda: “**والتنديم الإسعاف للأمور**” tahriftir. Kelime **اللسان**’da gelmedi. **القاموس**’ta: “**والتدنيم: النذالة**”. **المجمل**’de olanı sabit kıldım.
(6) **القاموس**’ta zikredildi; **اللسان**’da zikredilmedi.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ن ف
دنِفَ الرجل دنفاً‏:‏ ثقل من المرض ودنا من الموت كالحرض‏.‏
ورجـل دنـف ودنـف‏.‏
ورجلـان ورجال دنف وكذلك الأنثى‏.‏
وأدنفه المرض‏:‏ أثقله‏.‏
وأدنف بنفسه فهو مدنف ومدنف نحـو سكت وأسكت‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أدنفت الشمس‏:‏ دنت للغروب‏.‏
قال العجاج‏:‏ والشمس قد كادت تكون دنفاً ودنف الأمر‏:‏ دنا مضيّه‏.‏
وأدنفه صاحبه‏.‏

##### Türkçe

د ن ف
**دنِفَ** adam **دنَفاً**: hastalıktan ağırlaştı ve ölümden yaklaştı; **الحرض** gibi.
Ve **رجل دنف ودنـف**.
Ve iki adam ve adamlar **دنَف**; dişi de böyledir.
Ve hastalık onu **أدنفه**: onu ağırlaştırdı.
Ve kendisiyle **أدنف**; o hâlde o **مدنف** ve **مدنف**; **سكت** ve **أسكت** gibi.
Ve mecazdan: güneş **أدنفت**: batmaya yaklaştı.
**العجاج** dedi: Ve güneş neredeyse **دنَفاً** ve iş **دنف**: geçip gitmesi yaklaştı.
Ve arkadaşı onu **أدنفه**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّنَفُ: المَرَضُ اللازِمُ المُخامِرُ، وقيل: هو المرض ما كان. ورجل دَنَفٌ ودَنِفٌ ومُدْنِفٌ ومُدْنَفٌ: براه المرضُ حتى أَشْفى على الموت، فمن قال دَنَفٌ لم يُثَنِّهِ ولم يجمعه ولم يؤنثه كأَنه وصف بالمصدر، ومن كسر ثنَّى وجمع وأَنَّث لا مَحالة فقال: رجل دنِفٌ، بالكسر، ورجلان دَنِفان وأَدْنافٌ، وامرأَة دَنِفَةٌ ونِسوة دَنِفاتٌ، ثَنَّيْتَ وجمعت وأَنَّثتَ. الفراء: رجل دَنَفٌ وضَنًى وقوم دَنَفٌ، قال: ويجوز أَن يثنى الدَّنَفُ ويجمع فيقال: أَخوانِ دَنَفانِ وإخْوَتُكَ أَدْنافٌ. الجوهري: رجل دَنَفٌ وامرأَة دنَف وقوم دنَف يستَوِي فيه المذكر والمؤنث والتثنية والجمع. وقد دَنِفَ المريض، بالكسر، أَي ثَقُلَ، وأَدْنَفَ مثله، وأَدْنَفَه يتعدى ولا يتعدى. قال سيبويه: لا يقال دَنِفٌ وإن كانوا قد قالوا دَنِفٌ يُذْهَب به إلى النسَب، وأَدْنَفَه اللّهُ؛ وقول العجاج: والشمسُ قد كادَتْ تكون دَنَفا،
أَدْفَعُها بالرَّاحِ كي تَزَحْلَفا
أَي حين اصْفَرَّتْ، أَراد مُداناتها للغُروب فكأَنها دَنَفٌ حينئذ، وهو استعارة، يقال: دَنِفَتِ الشمسُ وأَدْنَفَتْ إذا دَنَتْ للمَغِيب واصفرّت.

##### Türkçe

**الدَّنَفُ**: yerleşik, içe işleyen hastalık; ve denildi ki: o, her ne olmuşsa hastalıktır.

Ve bir adam **دَنَفٌ** ve **دَنِفٌ** ve **مُدْنِفٌ** ve **مُدْنَفٌ**: hastalık onu, ölüme yaklaşacak derecede yıprattı; kim **دَنَفٌ** derse onu ikilemez, çoğul yapmaz ve dişilleştirmez; sanki masdar ile vasıflandırmış gibidir. Kim kesreli söylerse mutlaka ikiler, çoğul yapar ve dişilleştirir; şöyle der: kesre ile bir adam **دنِفٌ**; ve iki adam **دَنِفان** ve **أَدْنافٌ**; ve bir kadın **دَنِفَةٌ** ve kadınlar **دَنِفاتٌ**; ikiledin, çoğul yaptın ve dişilleştirdin. **الفراء**: bir adam **دَنَفٌ** ve **ضَنًى** ve bir kavim **دَنَفٌ**. Dedi ki: **الدَّنَفُ**’un ikilenmesi ve çoğul yapılması caizdir; şöyle denir: iki kardeş **دَنَفان** ve kardeşlerin **أَدْنافٌ**. **الجوهري**: bir adam **دَنَفٌ** ve bir kadın **دنَف** ve bir kavim **دنَف**; onda müzekker, müennes, tesniye ve cem‘ eşittir. Ve hasta **دَنِفَ** etti, kesre ile; yani ağırlaştı; **أَدْنَفَ** da onun gibidir; ve **أَدْنَفَه** geçişli olur ve geçişsiz olur. **سيبويه** dedi ki: **دَنِفٌ** denilmez; her ne kadar **دَنِفٌ** demiş olsalar da, onunla nisbe kastedilir; ve “Allah onu **أَدْنَفَه** etti”; ve **العجاج**’ın sözü:

والشمسُ قد كادَتْ تكون **دَنَفا**،
أَدْفَعُها بالرَّاحِ كي تَزَحْلَفا

Yani sarardığı zaman; onunla, güneşin batmaya yakınlığını murat etti; sanki o vakit **دَنَفٌ** gibidir; bu bir istiâredir. Denir ki: güneş **دَنِفَتِ** ve **أَدْنَفَتْ**; batışa yaklaştığında ve sarardığında.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ن ف * * الدَّنَفُ * بفتحتين المرض الملازم ورجل * دَنَفٌ * أيضا وامرأة دنف وقوم دنف يستوي فيه المذكر والمؤنث والتثنية والجمع فان قلت رجل دنِف بكسر النون قلت امرأة دنِفة فأنثت وثنيت وجمعت وقد * دَنِفَ * المريض من باب طرب أي ثقل و * أدْنَفَ * مثله و * أدْنَفَهُ * المرض يتعدى ويلزم فهو * مُدْنِفٌ * و * مُدْنَفٌ

##### Türkçe

* د ن ف * * **الدَّنَفُ** * (iki fetha ile) yapışık (sürekli) hastalıktır; ayrıca erkek: **دَنَفٌ**; kadın: **دنف**; kavim/topluluk: **دنف**; onda müzekker, müennes, tesniye ve cem‘ eşit olur. Şayet “erkek **دنِف**” (nun’un kesresiyle) dersen “kadın **دنِفة**” dersin; böylece müennes yaptın, tesniye yaptın ve cem‘ yaptın. Hasta, باب طرب’dan **دَنِفَ** etmiştir; yani ağırlaştı. **أدْنَفَ** da onun gibidir. Hastalık onu **أدْنَفَهُ** etti; müteaddî olur ve lâzım olur; o hâlde o **مُدْنِفٌ** ve **مُدْنَفٌ**’dur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدنف، محركة: المرض الملازم، كما في الصحاح، والعباب، وقيل: هو اللازم المخامر، وقيل: هو المرض ما كان. يقال: رجل دنف، وامرأة دنف، وقوم دنف، محركة، يستوي فيه المذكر والمؤنث، والتثنية والجمع، كما في الصحاح، زاد في العباب: لأنك تخرجه على المصادر، فإذا كسرت النون أنثت، وثنيت، وجمعت، لا محالة، رجل دنف، ورجلان دنفان، ورجال أدناف، وامرأة دنفة، ونسوة دنفات، وقد تثنى، وتجمع، المحركة أيضا، فيقال: أخوان دنفان، وإخوة أدناف، وامرأة دنفة، ونسوة دنفات، قاله الفراء. قد دنف المريض، كفرح: ثقل من المرض المشقي على الموت. من المجاز: دنفت الشمس، إذا دنت للغروب، واصفرت، ومنه قول الحجاج:
  والشمس قد كادت تكون دنفا
  أدفعها بالراح كي تزحلفا كأدنف فيهما، أي في المريض، والشمس، وفي الأخير مجاز. من المجاز: دنف الأمر: إذا دنا مضيه. وأدنفته: أدنيته. وأدنفه المرض، يتعدى، ولا يتعدى، فهو مدنف، ومدنف بكسر النون وفتحها.

##### Türkçe

**الدنف**، harekeli: yapışık (ayrılmayan) hastalık; **الصحاح** ve **العباب**’da olduğu gibi. Ve denildi ki: o, yapışık, içe işleyen (hastalıktır). Ve denildi ki: o, hastalık, ne olursa olsun.

Denilir: adam **دنف**; kadın **دنف**; kavim **دنف**; harekeli. Onda müzekker ve müennes, tesniye ve cem‘ eşit olur; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **العباب**’da artırdı: çünkü sen onu mastarlara çıkarırsın; artık **النون**’u kesreli yaptığında müennes kıldın, tesniye yaptın ve cem‘ yaptın, kaçınılmaz olarak: adam **دنف**; iki adam **دنفان**; adamlar **أدناف**; kadın **دنفة**; kadınlar **دنفات**. Ve harekeli olan da tesniye yapılır ve cem‘ yapılır; böylece denilir: iki kardeş **دنفان**; kardeşler **أدناف**; kadın **دنفة**; kadınlar **دنفات**. Bunu **الفراء** söyledi.

Hasta **دنف** oldu; **فرح** gibi: ölüm üzerine meşakkatli hastalıktan ağırlaştı.

Mecazdan: güneş **دنفت**; batmaya yaklaştığı ve sarardığı zaman. Ve ondan **الحجاج**’ın sözü:

  Ve güneş, neredeyse **دنفا** olacak idi
  Onu avuçla iterim ki yuvarlana

İkisi hakkında **أدنف** gibi; yani hasta ve güneş hakkında; ve sonuncuda mecazdır.

Mecazdan: iş **دنف** oldu: geçip gitmesi yaklaştığı zaman. Ve onu **أدنفته**: onu yaklaştırdım. Ve hastalık onu **أدنفه**; geçişli olur ve geçişsiz olur; artık o **مدنف**’tir; ve **مدنف** **النون**’un kesresiyle ve fethasıyla.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَنِفَ
1 دَنِفَ دنف , (S, M, Mgh, Msb, K,) aor. دَنَفَ , (Msb, K,) inf. n. دَنَفٌ; (M, Msb;) and ↓ ادنف; (S, M, Mgh, Msb, K;) or, accord. to Sb, one does not say دَنِفَ, though they sometimes said دَنِفٌ, for he regarded this as a possessive epithet; (M;) said of a sick man, (S, Mgh, K,) He had a constant, or chronic, disease: (Msb: [see دَنَفٌ, below:]) or he was, or became, heavy, (S, Mgh, K, TA,) by reason of disease, (Mgh, TA,) and near to death, (Mgh,) or at the point of death: (TA:) or he became emaciated by disease so as to be at the point of death. (M.) ― -b2- And [hence,] دَنِفَتِ الشَّمْسُ, and ↓ ادنفت, (tropical:) The sun was near to setting, and became yellow. (S, K, TA.) ― -b3- And دَنِفَ الأَمْرُ (tropical:) The thing, or event, was, or became, near (K, TA) to passing. (TA.)

ادنف
4 ادنف أدنف ادنف دنف : see 1, in two places. -A2- ادنفهُ, said of a disease, (S, Mgh, Msb, K,) It rendered him constantly, or chronically, ill; or clave to him constantly: (Msb:) or it rendered him heavy [so that he was near to death, or at the point of death: see 1]: (S, Mgh, K:) or, said of God, He caused him to become emaciated by disease so as to be at the point of death. (M.) Thus the verb is trans. as well as intrans. (S, Msb.) ― -b2- And أَدْنَفْتُ الأَمْرَ (tropical:) I caused the thing, or event, to be near, or brought it near, (K, TA,) to passing. (TA.)

دَنَفٌ
دَنَفٌ دنف A constant, or chronic, disease; (S, M, K;) such as infects, or pervades, the person or the inside: or, as some say, any disease, whatever it be. (M.) -A2- Also, (S, M, K,) and ↓ دَنِفٌ, (S, M, Msb, K,) the latter held by Sb to be a possessive epithet, as he disallowed the verb دَنِفَ, (M,) A man having a constant, or chronic, disease; (S, M, Msb, K;) such as infects, or pervades, his person or his inside: or, accord. to some, having any disease: or emaciated by disease so as to be at the point of death: and ↓ مُدْنَفٌ and ↓ مُدْنِفٌ signify the same: (M:) or these two signify rendered heavy by disease [so as to be near to death, or at the point of death: see 1]: (S, Mgh, K:) [and Freytag adds ↓ دَانِفٌ, explained as meaning “ interitui obnoxius, ” as from the Ham; in which I only find (p. 624) authority for دَنِفٌ, signifying being at the point of death or destruction:] دَنَفٌ is used alike as masc. (Fr, T, S, M, K) and fem. (S, M, K) and sing. (Fr, T, S, M, K) and dual (S, M) and pl., (Fr, T, S, M, K,) as though it were an inf. n. used as an epithet: (M:) but if you say ↓ دَنِفٌ, you vary it for the fem. and dual and pl., (T, * S, M, K,) saying اِمْرَأَةٌ دَنِفَةٌ, (S, M,) &c., (S,) i. e., saying also رَجُلَانِ دَنِفَانِ, (TA,) and قَوْمٌ أَدْنَافٌ, (M,) or رِجَالٌ أَدْنَافٌ: (TA:) and sometimes دَنَفٌ has a dual form and a pl.; (K;) [i. e.] one may say أَخَوَاكَ دَنَفَانِ and اـِخْوَتُكَ أَدْنَافُ. (Fr, T.) ― -b2- Applied to the sun, it means (tropical:) Near to setting, (M, TA,) and (TA) becoming yellow. (T, TA.) So in the saying (of El-'Ajjلj, T, TA),
وَالشَّمْسُ قَدْ كَادَتْ تَكُونُ دَنَفَا
(tropical:) [And the sun had almost become near to setting, and to turning yellow]. (T, M, TA.) [See Q. 2 in art. زحلف.]

دَنِفٌ
دَنِفٌ دنف : see دَنَفٌ, in two places.

دَانِفٌ
دَانِفٌ دانف : see دَنَفٌ.

مُدْنَفٌ
مُدْنَفٌ مدنف : see دَنَفٌ.

مُدْنِفٌ
مُدْنِفٌ مدنف : see دَنَفٌ.

##### Türkçe

**دَنِفَ**
1 **دَنِفَ** **دنف** , (S, M, Mgh, Msb, K,) muzâri‘ı **دَنَفَ** , (Msb, K,) mastarı **دَنَفٌ**; (M, Msb;) ve ↓ **ادنف**; (S, M, Mgh, Msb, K;) yahut Sb’ye göre, **دَنِفَ** denmez; gerçi bazen **دَنِفٌ** demişlerdir; çünkü o bunu bir izâfet sıfatı saymıştır; (M;) hasta bir adam hakkında söylenir, (S, Mgh, K,) onda sürekli, yahut kronik, bir hastalık vardı: (Msb: [aşağıda **دَنَفٌ**’a bak:]) yahut hastalık sebebiyle ağırlaştı, (S, Mgh, K, TA,) (Mgh, TA,) ve ölüme yakın oldu, (Mgh,) yahut ölüm noktasında oldu: (TA:) yahut hastalıkla zayıfladı da ölüm noktasında oldu. (M.) ― -b2- Ve [bundan dolayı,] **دَنِفَتِ الشَّمْسُ**, ve ↓ **ادنفت**, (mecaz:) güneş batmaya yakın oldu ve sarardı. (S, K, TA.) ― -b3- Ve **دَنِفَ الأَمْرُ** (mecaz:) şey, yahut olay, geçip gitmeye yakın oldu (K, TA). (TA.)

**ادنف**
4 **ادنف** **أدنف** **ادنف** **دنف** : 1’e iki yerde bak. -A2- **ادنفهُ**, bir hastalık hakkında söylenir, (S, Mgh, Msb, K,) onu sürekli, yahut kronik, hasta kıldı; yahut ona sürekli yapıştı: (Msb:) yahut onu ağır kıldı [öyle ki ölüme yakın, yahut ölüm noktasında oldu: 1’e bak]: (S, Mgh, K:) yahut Allah hakkında söylenir, onu hastalıkla zayıflattı da ölüm noktasında oldu. (M.) Böylece fiil, geçişli olduğu gibi geçişsizdir de. (S, Msb.) ― -b2- Ve **أَدْنَفْتُ الأَمْرَ** (mecaz:) şeyi, yahut olayı, geçip gitmeye yakın kıldım, yahut onu yakınlaştırdım, (K, TA,) (TA.)

**دَنَفٌ**
**دَنَفٌ** **دنف** Sürekli, yahut kronik, bir hastalık; (S, M, K;) kişinin bedenine yahut iç kısmına sirayet eden, yahut yayılan türden: yahut bazılarının dediğine göre, her ne olursa olsun herhangi bir hastalık. (M.) -A2- Ayrıca, (S, M, K,) ve ↓ **دَنِفٌ**, (S, M, Msb, K,) ikincisini Sb, **دَنِفَ** fiilini reddettiği için, bir izâfet sıfatı saymıştır, (M,) sürekli, yahut kronik, bir hastalığı olan adam; (S, M, Msb, K;) bedenine yahut iç kısmına sirayet eden, yahut yayılan türden: yahut bazılarına göre, herhangi bir hastalığı olan: yahut hastalıkla zayıflamış da ölüm noktasında olan: ve ↓ **مُدْنَفٌ** ve ↓ **مُدْنِفٌ** aynı manaya gelir: (M:) yahut bu ikisi, hastalıkla ağırlaştırılmış [öyle ki ölüme yakın, yahut ölüm noktasında: 1’e bak] manasına gelir: (S, Mgh, K:) [ve Freytag ↓ **دَانِفٌ**’i de ekler; “interitui obnoxius” manasıyla, Ham’dan; onda ben yalnız (s. 624) **دَنِفٌ** için, ölüm yahut helâk noktasında olmak manasına, delil buluyorum:] **دَنَفٌ** hem müzekker (Fr, T, S, M, K) hem müennes (S, M, K) ve hem tekil (Fr, T, S, M, K) hem tesniye (S, M) hem cem‘, (Fr, T, S, M, K,) olarak kullanılır; sanki bir mastar olup sıfat olarak kullanılmış gibidir: (M:) fakat ↓ **دَنِفٌ** dersen, onu müennes ve tesniye ve cem‘ için değiştirirsin, (T, * S, M, K,) **اِمْرَأَةٌ دَنِفَةٌ**, (S, M,) vb., (S,) yani ayrıca **رَجُلَانِ دَنِفَانِ**, (TA,) ve **قَوْمٌ أَدْنَافٌ**, (M,) yahut **رِجَالٌ أَدْنَافٌ** dersin: (TA:) ve bazen **دَنَفٌ**’un bir tesniye şekli ve bir cem‘i vardır; (K;) [yani] **أَخَوَاكَ دَنَفَانِ** ve **اـِخْوَتُكَ أَدْنَافُ** denebilir. (Fr, T.) ― -b2- Güneşe uygulanınca, (mecaz:) batmaya yakın, (M, TA,) ve (TA) sararmakta olan demektir. (T, TA.) El-‘Ajjلj’in (T, TA) şu sözünde olduğu gibi,
وَالشَّمْسُ قَدْ كَادَتْ تَكُونُ دَنَفَا
(mecaz:) [Ve güneş neredeyse batmaya yakın ve sararmaya dönmüş olacaktı]. (T, M, TA.) [Q. 2’ye, **زحلف** maddesinde bak.]

**دَنِفٌ**
**دَنِفٌ** **دنف** : **دَنَفٌ**’a iki yerde bak.

**دَانِفٌ**
**دَانِفٌ** **دانف** : **دَنَفٌ**’a bak.

**مُدْنَفٌ**
**مُدْنَفٌ** **مدنف** : **دَنَفٌ**’a bak.

**مُدْنِفٌ**
**مُدْنِفٌ** **مدنف** : **دَنَفٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَنِفَ
دَنِفَ A ( n. ac. دَنَف 4 ),
a.  Was grievously ill; was at the point of death.

b.  Was of a yellowish hue & near setting ( sun ).

أَدْنَفَ
أَدْنَفَ IV ,
a.  see I (a) .

b.  Rendered grievouslyill; brought to the point of death.

دَنَف
دَنَف 4 ,
a.  Grievous illness or disease.

دَنِف
دَنِف 5 ,
a.  Grievously ill, at the point of death.

##### Türkçe

**دَنِفَ**
**دَنِفَ** A (mastar: **دَنَف** 4),
a. Ağır şekilde hasta oldu; ölüm noktasında oldu.

b. Sarımtırak bir renkte oldu ve batmaya yakın oldu (güneş).

**أَدْنَفَ**
**أَدْنَفَ** IV,
a. I (a)’ya bak.

b. Ağır şekilde hasta etti; ölüm noktasına getirdi.

**دَنَف**
**دَنَف** 4,
a. Ağır hastalık veya maraz.

**دَنِف**
**دَنِف** 5,
a. Ağır şekilde hasta, ölüm noktasında.
