# دنق — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%82/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%86%D9%82/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%82.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: دنق

الدّانِق والدّانَقُ: من الأَوزان، وربما قيل داناقٌ كما قالوا للدِّرْهمِ درْهام، وهو سدس الدرهم؛ وأنشد ابن بري:
يا قَوْمِ، مَن يَعْذِرُ من عَجْرَد
ألقاتِلِ المرء على الدانِق؟
وفي حديث الحسن: لعن الله الدانِقَ ومن دَنَّق؛ الدَّانق، بفتح النون وكسرها: هو سدس الدينار والدرهم كأنه أراد النهي عن التقدير والنظر في الشيء التافه الحقير، والجمع دوانِق ودَوانِيقُ؛ الأَخيرة شاذة، ومنهم من فصّله فقال: جمع دانِق دوانِق، وجمع دانَق دوانيق، قال: وكذلك كل جمع جاء على فَواعِل ومَفاعِل فإنه يجوز أن يمد بياء، قال سيبويه: أما الذين قالوا دوانيق فإنما جعلوه تكسير فاعال وإن لم يكن في كلامهم كما قالوا ملاميح، وتصغيره دُويْنيق وهو شاذّ أيضاً. ابن الأَعرابي عن أبي المكارِم قال: الدَّنيقُ والكِيصُ والصُّوصُ الذي ينزل وحده ويأكل وحده بالنهار، فإذا كان الليل أكل في ضَوْء القمر لئلاّ يراه الضيْفُ.
وتَدْنِيقُ الشمس للغُروب: دُنُوّها. ودَنَّقت الشمسُ تَدْنِيقاً: مالت للغروب. وتَدْنِيقُ العين: غُؤورها. ودَنَّقَت عينُه تَدْنِيقاً: غارتْ. ودَنَّق وجهُه: هُزِل، وقيل: دَنَّق وجههُ إذا اصفرّ من المرض. ودنَّق الرَّجلُ: مات، وقيل: دنَّق للموت تدنيقاً دنا منه. وفي حديث الأَوزاعي: لا بأس للأَسِير إذا خاف أن يُمَثَّل به أن يُدَنِّق للموت أي يَدنُو منه؛ يريد له أن يُظهر أنه مُشْفٍ على الموت لئلا يُمَثَّل به. ويقال للأَحْمق دانِقٌ ودائقٌ ووادِقٌ وهِرْطٌ. والدانِقُ: الساقط المَهزُول من الرجال. أبو عمرو: مريضٌ دانِقٌ إذا كان مُدْنَقاً مُحَرَّضاً؛ وأنشد: إنَّ ذواتِ الدَّلِّ والبَخانِقِ
يَقْتُلْن كلَّ وامقٍ وعاشِقِ،
حتَّى تَراه كالسَّليمِ الداَّنِقِ
الليث: دنَّق وجه الرجل تدْنِيقاً إذا رأيت فيه ضُمْر الهُزَال من مرَض أو نصَب.
والدَّنْقةُ: حَبة سوداء مستديرة تكون في الحِنطة. والدَّنْقة: الزُّؤان؛ هذه عن أبي حنيفة. والمُدَنِّق: المُستقْصِي. يقال: دنَّق إليه النظَرَ ورنَّقَ، وكذلك النظر الضعيف. قال الحسن: لا تُدَنِّقوا فيُدَنَّقَ عليكم. والتَّدْنِيقُ مثل الترْنِيق: وهو إدامة النظر إلى الشيء، وأهل العِراق يقولون فلان مُدَنِّق إذا كان يُداقّ النظر في مُعامَلاته ونَفقاته ويَسْتَقْصِي. الأَزهري: والتدنيق والمُداقّة والاسْتقصاء كنايات عن البخل والشُّحِّ. ابن الأَعرابي: الدُّنُقُ المُقَتِّرُون على عِيالهم وأنفسهم، وكان يقال: من ل يُدَنِّقْ زَرْنَق، والزَّرْنَقةُ العِينة؛ وقال أبو زيد: من العيون الجاحِظةُ والظاهِرة والمُدَنِّقة، وهو سواء، وهو خروج العين وظهورها؛ قال الأَزهري: وقوله أصح ممن جعل تدنيق العين غؤوراً.

### Türkçe

**الدّانِق** ve **الدّانَقُ**: ağırlıklardan (ölçülerden)dır; bazen **داناقٌ** denilmiştir; tıpkı **الدِّرْهمِ** için **درْهام** dedikleri gibi. Ve o, dirhemin altıda biridir; İbn Berrî şu beyti okudu:

Ey kavim, kim mazur görür **عَجْرَد**’den
kişiyi **الدانِق** üzerine öldüreni?

Hasen’in hadisinde: “Allah **الدانِقَ**’a ve **دَنَّق** edene lanet etsin.”; **الدَّانق** (nunun fethasıyla ve kesrasıyladır): o, dinarın ve dirhemin altıda biridir; sanki değeri biçmeyi ve değersiz, hakir şeyde bakıp durmayı yasaklamayı murat etti. Çoğulu **دوانِق** ve **دَوانِيقُ**’tur; sonuncusu şâzdır. Onlardan kimi bunu tafsil edip şöyle dedi: **دانِق**’in çoğulu **دوانِق**; **دانَق**’ın çoğulu **دوانيق**. Dedi ki: Keza her çoğul ki **فَواعِل** ve **مَفاعِل** üzere gelirse, onun **ياء** ile uzatılması caiz olur. Sîbeveyh dedi ki: **دوانيق** diyenler, onu, sözlerinde bulunmasa da, **فاعال**’ın kırması (cem‘-i teksîri) kıldılar; tıpkı **ملاميح** dedikleri gibi. Onun küçültmesi **دُويْنيق**’tur; o da şâzdır. İbnü’l-A‘râbî, Ebü’l-Mekârim’den dedi ki: **الدَّنيقُ** ve **الكِيصُ** ve **الصُّوصُ**: gündüz tek başına inen ve tek başına yiyen kimsedir; gece olunca, misafir onu görmesin diye ay ışığında yer.

Güneşin batışa **تَدْنِيقُ**’u: onun yaklaşmasıdır. Güneş **دَنَّقت** ( **تَدْنِيقاً** ): batışa meyletti. Gözün **تَدْنِيقُ**’u: onun çukurlaşmasıdır. Gözü **دَنَّقَت** ( **تَدْنِيقاً** ): çukurlaştı. Yüzü **دَنَّق**: zayıfladı; ve denildi ki: hastalıktan sarardığında yüzü **دَنَّق**. Adam **دنَّق**: öldü; ve denildi ki: ölüme **دنَّق** ( **تدنيقاً** ): ona yaklaştı. Evzâ‘î’nin hadisinde: “Esir, kendisine müsle yapılmasından korkarsa, ölüme **يُدَنِّق** etmesinde beis yoktur”; yani ona yaklaşır; muradı: kendisine müsle yapılmasın diye, ölümün eşiğinde olduğunu izhar etmesidir. Ahmağa **دانِقٌ** ve **دائقٌ** ve **وادِقٌ** ve **هِرْطٌ** denir. **الدانِقُ**: erkeklerden düşkün, zayıf olandır. Ebû Amr: **مريضٌ دانِقٌ**: **مُدْنَقاً مُحَرَّضاً** olduğunda (yani ölüm döşeğinde, bitkin)dir; ve şu beyti okudu:

Şüphesiz nazlı ve boğazlık sahibi kadınlar
her **وامقٍ** ve âşığı öldürürler,
ta ki onu, **السَّليمِ الداَّنِقِ** gibi görürsün.

Leys: Bir adamın yüzünü, hastalık yahut yorgunluktan zayıflığın inceliğini onda gördüğünde, **تدْنِيقاً** yüzü **دنَّق** etti (denir).

**والدَّنْقةُ**: buğdayda bulunan, yuvarlak siyah bir tanedir. **والدَّنْقةُ**: **الزُّؤان**; bu, Ebû Hanîfe’dendir. **والمُدَنِّق**: en inceye kadar araştıran (müstaksî)dır. Denir ki: bakışı ona **دنَّق** etti ve **رنَّقَ** etti; zayıf bakış da böyledir. Hasen dedi ki: “**لا تُدَنِّقوا** da size karşı **يُدَنَّقَ** edilmesin.” **والتَّدْنِيقُ** tıpkı **الترْنِيق** gibidir: o, bir şeye bakışı sürdürmektir. Irak ehli: Bir kimse muamelelerinde ve harcamalarında bakışı ince ince didikleyip en inceye kadar araştırırsa ona **مُدَنِّق** derler. Ezherî: **التدنيق** ve **المُداقّة** ve **الاسْتقصاء** cimrilik ve pintilik için kinayelerdir. İbnü’l-A‘râbî: **الدُّنُقُ**: ailelerine ve nefislerine karşı kısmacı olanlardır; ve denilirdi ki: “Kim **يُدَنِّقْ** etmezse **زَرْنَق** eder”; **والزَّرْنَقةُ**: **العِينة**’dir. Ebû Zeyd dedi ki: gözlerden (çeşitlerinden) **الجاحِظةُ** ve **الظاهِرة** ve **المُدَنِّقة** vardır; o aynıdır; o, gözün çıkması ve görünmesidir. Ezherî dedi ki: “Onun sözü, gözün **تدنيق**’ini çukurlaşma kılan kimseden daha sahihtir.”
