# دنو — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%86%D9%88/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: دنو

باب الدال والنون و و ء ي معهما
د و ن، د ي ن، و د ن، د ن أ، د ن و، ن د و، ن د ي، ن أ د، ن د أ مستعملات
دون:
تقول في الإِغراء: دونَكَ هذا الشيءَ وهذا الأمْرَ أي عليكَ.
ودونك زيدٌ في المنزلة والقُرْبِ والبعد، وزَيْدٌ دونَكَ أي هو أحسَنُ منك في الحَسَب.
وكذلك الدُّون يكون صفةً ويكون نَعْتاً على هذا المعنى، ولا يُشتقُّ منه فِعل، وتقول: هذا دون ذاكَ في التّقريب والتحقير، فالتقريبُ منصوبٌ لأنه صفة، والتحقير مرفوع.
دين:
جمع الدَّيْن دُيُون، وكلُّ شيءٍ لم يكن حاضراً فهو دَيْنٌ.
وأَدَنْتُ فلاناً أَدينُه أي أَعطيتُه دَيْناً.
ورجلٌ مَدْيُون: قدر رَكِبَه دَينٌ، ومَدينٌ أجوَدُ.
ورجلٌ دائِنٌ: عليه دَينٌ، وقد استَدانَ وتَدَيَّنَ وادّانَ يمعنىً واحد، قال:
قالت أُمَيْمةُ ما لِجِسْمِكَ شاحباً		وأَراكَ ذا هَمٍّ ولستَ بـدائِنِ
ورجلٌ مُدانٌ، خفيفة، رجل مُدينٌ أي مُسْتَدين.
والدِّينُ جمعه الأديانُ، والدِّينُ: الجَزاءُ لا يُجْمَعُ لأنّه مصدر، كقولِكَ: دانَ اللهُ العِبادَ يَدينهم يومَ القيامة أي يَجزيهمِ، وهو دَيّانُ العِباد.
والدِّينُ: الطّاعةُ، ودانوا لفلانٍ أي أطاعوه.
وفي المَثَل: كا تَدينُ تدان أي كما تَأي يُؤْتَى إليكَ، قال النابغة:
بهن أدين من يأتي أَذاتي		مُداينةَ المدُايِنِ فلْيُدِنِّـي
والدِّينُ: العادةُ لم اسمَعْ منه فِعْلاً إِلاّ في بيت واحد، قال:
يا دِينَ قَلبِكَ من سَلْمَى وقد دِينا
أي قدْ عُوِّدَ قَلْبُكَ، فمن كَسَر القلبَ فعلى الإضافة، ومن رَفَعَلى الفِعل، أي عُوِّدَ قَلْبُكَ يا هذا ودِينَ قَلْبُكَ.
والمَدينةُ: الأمَةُ، والمَدينُ: العَبْد قال الأخطل:
رَبَتْ ورَبَاً في كَرْمِها ابنُ مدينةٍ		يَظَلُّ على مِسحاتِه يَتَـرَكَّـلُ
وقوله تعالى: "غيرَ مَدينينَ" أي غيرُ مُحاسَبين.
وقوله تعالى: "أَئِنّا لَمَدينون" أي مَملوكون بعدَ المَماتِ، ويقال: لمُجازُون.
ودن:

اوَدين من الأمطار: ما يَتعاهَدُ موضِعَه لا يزال يُرِبُّ به ويُصيبُه، قال الطرماح:
دُفوفَ أَقاحِ مَعْهُودٍ وَدينِ
ووَدَنْتُ فُلاناً أي بَلَلتُه. وقولُ الطرماح: معهودٍ وَدينِ إنّما هو وَدينٌ مَبلُول، الواو من نفس الكلمة.
والوَدْنُ: حُسنُ القِيامِ على العَروس، ويقال: ودَنُوه وأخَذوا في وِدانِه وأنشد:
بئسَ الوِدانُ للفَتَى العَروسِ		ضَرْبُكَ بالمِنقار والفُؤُوس
وفي حديث ذو الثُدَيَّة: إنّه لَمُودَنُ اليَدِ.
والمُودَن من الناس القصير العُنُق الضيِّقُ المَنكبَيْنِ مع قِصَر الألواحِ واليَدَيْنِ، يُهمَزُ ويُلَيَّنُ.
وأَوْدَنْتُ الشيءَ: قَصَّرْتُه ووَدَنْتُه فهو مَوْدُون، قال:
وأمُّكَ سَوداءُ مَوْدُونةٌ
والمَوْدونة: دُخْلُلةٌ من الدَّخاليلِ قصيرةُ العُنُق صغيرةُ الجُنَّةِ.
دنؤ، دنو:
دَنُؤَ يَدْنُؤُ دَناءةً فهو دَنيءٌ، أي حقيرٌ قريبٌ من اللُّؤْم.
والدُّنُوُّ، غير مهموز، دَنَا فهو دانٍ ودَنيٌّ، وسُمِّيَت الدُّنيا لأنَّها دَنَتْ وتأخَرَّتِ الآخِرةُ، وكذلك السَّماءُ الدُّنيا هي القُرْبَى إلينا.
ورجلٌ دُنْياوِيٌّ، وكذلك النسبة إلى كل ياء مؤنَّثُة نحو حُبلى ودَهنا وأشباه ذلك، وأنشد:
بوَ عْساءَ دَهْناويّةِ التُّرْبِ مُشرِفِ
وتقول: هو ابنُ عَمِّه دِيْناً ودْينَةً أي لَحّاً.
والمُدَنِّي من الناس: الضعيف الذي إذا آواه الليلُ لم يَبْرَح ضَعْفاً.
وقد دَنَّى فلان في نَخْله ومَنبتِه. ودانَيْتُ بين الشيئين: قاربْتُ بينَهما، وقال ذو الرمة:
دَانَي له القَيْدَ في دَيْمُومةٍ قُذُفٍ		قَينَيهِ وانحَسَرتْ عنه الأناعيم
ودانِيا لغة في دانيال اسم نَبيٍّ من بني إِسرائيلَ.
ندو:
النادي: مجِلسُ يَنْدو إليه مَنْ حَوالَيْه، ولا يُسَمَّى نادياً من غير أهله، وهو النَّدِيُّ، ويجمعُ أَنْدِيهً، وسُمِّيَ به لأنّهم يَنْدُون إليه نَدْواً ونَدْوةً، وبه سُمِّيَ دارُ النَّدْوة بمَكَّةَ، كانت داراً لبني هاشم إذا حَزَبَهم أمرٌ نَدوا إليها فاجتَمَعُوا للمُشاورة، وأُناديكَ: أُشاورُكَ وأَجالِسُك في النادي.
والنَّدْوةُ: دارةُ القَمَر.
ونُدْوة الإِبِل: موضع شرب الإبلِ، وتقول منه: نَدَّيْتُ الإِبِل أُنَدِّيها تَنْدِيةً، واسم الموضع المَنْدَى.
وتفسير نُدوة الإِبِل أنْ تَنْدو من المَشَرب إلى مَرْعىً قريب ثم تعود إلى الماء من الغَدِ أو من يومها، وكذلك تَندُو من الحَمْضِ إلى الخَلَّة، قال الشاعر:
دانيةٌ سُرَّتُهُ من مَأْبِضِـهْ		قريبةٌ نَدْوتُه من مَحمَضِةْ
ويقال: أَحْمَضَتِ الإبل، وفي المثل: إن هذه الناقة تَنْدو إلى تُوقٍ كِرامٍ أي تنزِع إليها في النَّسَب، وأنشد:
تندو نَواديها إلى صلاخدا.
ندي:
النَّدَى على وُجُوهٍ: نَدَى الماء، ونَدَى الخير، ونَدَى الشَّرِّ، ونَدَى الصَّوْت، ونَدَى الحُضْر، ونَدَى الدُّخْنَة، فأمّا نَدَى الماء فمنه المطر، يقال: أصابَه نَدىً من طَلٍّ ويومٌ نَدٍ وليلةٌ نَدِيَةٌ، والمصدر من هذا النُّدُوَّة.
والنَدَى: ما أصابَك من البَلَل.
ونَدَى الخير هو المعروف، وأنْدَى فلان علينا نَدىً كثيراً، وإنَّ يَدَه لنَديَّةٌ بالمعروف، ويقال: ما نَدِيَني من فلانٍ شيءٌ أَكَرهُه أي ما أصابني.
وما نَدِيت كَفّي له بشيءٍ، ولا نَدِيَت بشيءٍ يكرَهُه أي ما تَلَطَّخَتْ، قال النابغة:
ما إنْ نَدِيتُ بشيءٍ أنتَ تكرَهُـهُ		إذَنْ فلا رفَعَتْ سَوْطي إليَّ يَدي
وفي الحديث: "من لَقِيَ اللهَ ولم يَتَنَدَّ من الدِّماء الحرام بشيءٍ دَخَلَ الجنَّةَ من أَيِّ بابٍ شاءَه".
ونَدَى الصَّوْتِ: بُعْدُ هِمَّته ومذهبه وصِحَّةُ جِرْمِه، قال:
بعيدُ نَدَى التغريد أَرفَعُ صَوْتِه		سَحيلٌ وأدناه شَحيجٌ مُحَشرَجُ
وقوله: أصابَه المُندِيات اشتُقَّ من نَدَى الشَّرِّ أي البلايا.
وناداه أي دَعاه بأرفَع الصَّوت.
ونَدَى الحُضْر: بَقاؤه ومَدُّه، وقال الجَعْدي أو غيره:
كيف ترى الكامِلَ يُفضي فَرْقا		إلى نَدَى العَقْب وشَدّاً سَحقـا
وفُلانٌ أَنْدَى صوتاً من فلانٍ أي أبعدُ مذهباً وأرفعُ صوتاً.

والنَّدَى: الكَرْمُ السَّخاءُ.
ناد:
النّآدُ: الداهيةُ، ويقال: أصابتهم داهيةٌ نَآدٌ ونَؤُودٌ.
ونأدَته الدَّواهي أي دهَته.
ندء:
والنَّدْأةُ والنُّدْأَةُ، لغتان، وهي التي يقال لها قَوْسُ قُزَح.
والنُّدْأة في لحْم الجَزور: طريقة مُخالفةٌ لِلَون اللَّحْم.
ونَدأْتُ اللحمَ في المَلَّة: دَفَنتُه حتى ينضَجَ، فذلك اللحم النَّديء.

### Türkçe

باب **الدال** ve **النون** ve **و** ve **ء** ve **ي** onlarla beraber

**د و ن**، **د ي ن**، **و د ن**، **د ن أ**، **د ن و**، **ن د و**، **ن د ي**، **ن أ د**، **ن د أ** kullanımdadırlar.

**دون**:
İğrâda (teşvik/uyarma üslubunda) şöyle dersin: **دونَكَ** bu şeyi ve bu işi; yani: üzerine (al), sana düşer.
Ve **دونك** Zeyd, menzilede ve yakınlıkta ve uzaklıkta; ve “Zeyd **دونَكَ**” yani o, soydan (haseb bakımından) senden daha iyidir.
Ve yine **الدُّون** bu mânâ üzere sıfat olur ve niteleme (na‘t) olur; ondan fiil türetilmez. Ve dersin: bu, yaklaştırmada ve küçültmede şundan **دون**dur; “yaklaştırma” mansuptur, çünkü o sıfattır; “küçültme” merfûdur.

**دين**:
**الدَّيْن**’in çoğulu **دُيُون**’dur; ve hazır olmayan her şey **دَيْن**dir.
Ve “falancayı **أَدَنْتُ**; onu **أَدينُه**” yani ona borç verdim.
Ve **مَدْيُون** adam: üzerine borç binmiş kimse; ve **مَدين** daha iyidir.
Ve **دائِن** adam: üzerinde borç vardır; ve **استَدانَ** ve **تَدَيَّنَ** ve **ادّانَ** bir mânâdadır. Dedi ki:
“Ümeyme dedi: bedenine ne oldu da solgun,
Seni keder sahibi görüyorum; hâlbuki sen **بـدائِنِ** değilsin.”
Ve **مُدانٌ** adam, hafif (lafız); **مُدينٌ** adam yani **مُسْتَدين**.
Ve **الدِّين**’in çoğulu **الأديان**’dır. Ve **الدِّين**: karşılık/ceza; toplanmaz, çünkü o masdardır; senin sözün gibi: “Allah kulları **دانَ** etti; kıyamet günü onları **يَدينهم**” yani onları karşılıklandırır; ve O, kulların **دَيّان**’ıdır.
Ve **الدِّين**: itaat; “falana **دانوا**” yani ona itaat ettiler.
Ve meselde: “Nasıl **تَدينُ** edersen **تدان** edilirsin” yani sana nasıl gelinirse (öyle gelir). Nâbiga dedi ki:
“Onunla, bana kötülük getiren kimseye karşılık veririm;
Borçlandıranın borçlandırması gibi; öyleyse beni borçlandırsın.”
Ve **الدِّين**: âdet; ondan bir fiil işitmedim, ancak bir beyitte; dedi ki:
“Ey kalbinin **دِين**i, Selmâ’dan; ve gerçekten **دِينا**.”
Yani kalbin alıştırılmıştır. Kalbi kesre ile okuyan izâfet üzere (okur); ref‘ ile okuyan fiil üzere (okur); yani: “Ey bu, kalbin alıştırıldı; ve kalbin **دِين**i.”
Ve **المَدينة**: câriye; ve **المَدين**: köle. Ahtal dedi ki:
“Onun kereminde büyüdü ve arttı, bir câriye oğludur;
Küreklerinin üzerinde durur, sendeleyip durur.”
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**غيرَ مَدينينَ**” yani hesaba çekilmeyenler.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**أَئِنّا لَمَدينون**” yani ölümden sonra mülk edinilmişler; ve “karşılıklandırılacaklar” denir.

**ودن**:
Yağmurlardan **وَدين**: yerini gözeten; onun üzerinde durup durur ve ona isabet eder. Tırmâh dedi ki:
“Alışılmış ve **وَدين** olan akâhînin defleri.”
Ve “falancayı **وَدَنْتُ**” yani onu ıslattım. Tırmâh’ın “alışılmış ve **وَدين**” sözü ancak “ıslatılmış **وَدين**”dir; **و** kelimenin kendisindendir.
Ve **الوَدْن**: gelin üzerinde güzelce durup gözetmek; ve “**ودَنُوه**” denir; ve “onun **وِدان**ına başladılar” denir. Ve şu okunmuştur:
“Gelin delikanlı için **الوِدان** ne kötüdür:
Senin gagayla ve baltalarla vurmandır.”
Ve **ذو الثُدَيَّة** hadîsinde: “Şüphesiz o, el bakımından **لَمُودَنُ**dur.”
Ve insanlardan **المُودَن**: kısa boyunlu, dar omuzlu; levhaların (kemiklerin) ve iki elin kısalığıyla beraber; hem hemzelenir hem yumuşatılır.
Ve “şeyi **أَوْدَنْتُ**”: onu kısalttım; ve “onu **وَدَنْتُ**”; o da **مَوْدُون**dur. Dedi ki:
“Ve annen siyah, **مَوْدُونة**dur.”
Ve **المَوْدونة**: iç içe girenlerden kısa boyunlu, küçük cünne (baş/tepe)li bir içliktir.

**دنؤ**، **دنو**:
**دَنُؤَ**; **يَدْنُؤُ**; **دَناءةً**; o da **دَنيءٌ**dür; yani aşağılık, alçaklığa yakın.
Ve **الدُّنُوُّ**, hemzesizdir: **دَنَا**; o da **دانٍ** ve **دَنيٌّ**dir. Ve **الدُّنيا** ona, yaklaştığı ve âhiretin geri kaldığı için ad verilmiştir. Ve yine **السَّماءُ الدُّنيا** bize en yakın olandır.
Ve **دُنْياوِيٌّ** adam; ve yine her müennes **ياء**’ya nisbet böyledir; **حُبلى** ve **دَهنا** ve benzerleri gibi. Ve şu okunmuştur:
“Toprağı yüksek, **دَهْناويّة** bir vâ‘sa’da.”
Ve dersin: o, amcaoğlunun oğlu, **دِيْناً** ve **دْينَةً**; yani ısrarcı.
Ve insanlardan **المُدَنِّي**: zayıf olan; gece onu barındırdığında zayıflıktan ayrılmayan.
Ve falan, hurmalığında ve bitişinde **دَنَّى** etti. Ve iki şey arasında **دانَيْتُ**: ikisini birbirine yaklaştırdım. Zû’r-Rumme dedi ki:
“Onun için bağı, atılmış bir süreklilikte yaklaştırdı;
İki demircisi; ve nimetler ondan sıyrıldı.”
Ve **دانِيا**: İsrailoğullarından bir peygamberin adı olan Dâniyâl’da bir lehçedir.

**ندو**:
**النادي**: çevresindekilerin kendisine **يَنْدو** ettiği meclis; ehli olmadan “nâdî” diye adlandırılmaz; o, **النَّدِيُّ**dür; çoğulu **أَنْدِيهً**’dir. Ve ona bu ad verilmiştir; çünkü ona **نَدْواً** ve **نَدْوةً** olarak gelirler. Ve bununla Mekke’de **دارُ النَّدْوة** adlandırılmıştır; Hâşim oğullarına ait bir evdi; bir iş onları sıkıştırdığında ona **نَدوا** ederlerdi; böylece müşâvere için toplanırlardı. Ve “sana **أُناديكَ**”: seninle müşâvere ederim ve nâdîde seninle otururum.
Ve **النَّدْوةُ**: ayın hâlesi.
Ve **نُدْوة الإِبِل**: develerin içme yeri. Ondan dersin: develeri **نَدَّيْتُ**; onları **أُنَدِّيها**; **تَنْدِيةً**. Yer adının ismi **المَنْدَى**dır.
Ve **نُدوة الإِبِل**’in tefsiri: içme yerinden yakın bir otlağa **تَنْدو** etmesi, sonra ertesi gün yahut o gün suya dönmesidir. Ve yine **تَندُو** eder: tuzlu ottan (**الحَمْض**) yeşilliğe (**الخَلَّة**) doğru. Şair dedi ki:
“Göbeği, oturduğu yerinden yakındır;
**نَدْوتُه** (gidip gelmesi) tuzluluktan yakındır.”
Ve “develer **أَحْمَضَتِ**” denir. Ve meselde: “Şu dişi deve, soylu bir köke **تَنْدو** eder” yani nesepte ona meyleder. Ve şu okunmuştur:
“Onun meclisleri, Ṣalâḫadâ’ya **تندو** eder.”

**ندي**:
**النَّدَى** çeşitli vecihler üzeredir: suyun **نَدَى**’sı, hayrın **نَدَى**’sı, şerrin **نَدَى**’sı, sesin **نَدَى**’sı, **الحُضْر**’ın **نَدَى**’sı, **الدُّخْنَة**’nin **نَدَى**’sı. Su **نَدَى**’sına gelince: ondan yağmur vardır; “çiyden bir **نَدىً** ona isabet etti” denir; ve **نَدٍ** bir gün; ve **نَدِيَةٌ** bir gece. Bunun masdarı **النُّدُوَّة**’dir.
Ve **النَدَى**: sana ıslaklıktan isabet eden şey.
Ve hayrın **نَدَى**’sı: iyiliktir. “Falan bize çok **نَدىً** **أَنْدَى** etti”; ve “onun eli iyilikle elbette **نَديَّةٌ**dir” denir. Ve “falancadan bana hoşlanmadığım bir şey **نَدِيَني** etmedi” denir; yani bana isabet etmedi.
Ve “elim ona bir şeyle **نَدِيت** etmedi”; ve “hoşlanmadığı bir şeyle **نَدِيَت** etmedi” yani bulaşmadı. Nâbiga dedi ki:
“Senin hoşlanmadığın bir şeyle asla **نَدِيتُ** etmedim;
Öyleyse elim, kamçımı bana doğru kaldırmasın.”
Ve hadîste: “Kim Allah’a kavuşur da haram kanlardan bir şeyle **يَتَنَدَّ** etmezse, cennete dilediği kapıdan girer.”
Ve sesin **نَدَى**’sı: himmetinin ve gidişinin uzaklığı ve cürmünün (gövdesinin) sağlamlığıdır. Dedi ki:
“Ötüşün **نَدَى**’sı uzak; sesi daha yüksektir;
İncesi; ve en yakını boğuk, hırıltılıdır.”
Ve “ona **المُندِيات** isabet etti” sözü, şerrin **نَدَى**’sından, yani belâlardan türetilmiştir.
Ve “onu **ناداه**”: onu daha yüksek sesle çağırdı.
Ve **الحُضْر**’ın **نَدَى**’sı: onun kalması ve uzaması. Câ‘dî yahut başkası dedi ki:
“Nasıl görürsün: kâmil, korkuyla açılır;
Topuğun **نَدَى**’sına ve uzak bir sıkıca bağlamaya.”
Ve falan, falandan sesçe **أَنْدَى**dır; yani gidişçe daha uzak ve sesçe daha yüksek.

Ve **النَّدَى**: kerem, cömertlik.

**نأد**:
**النّآدُ**: musibet; “onlara **نَآدٌ** ve **نَؤُودٌ** bir musibet isabet etti” denir.
Ve “musibetler onu **نأدَته**” yani onu vurdu.

**ندء**:
Ve **النَّدْأةُ** ve **النُّدْأَةُ**; iki lugattır; o, kendisine **قَوْسُ قُزَح** denilen şeydir.
Ve deve etinde **النُّدْأة**: etin rengine aykırı bir çizgidir.
Ve eti kızgın kül/toprakta **نَدأْتُ**: onu pişinceye kadar gömdüm; işte o et **النَّديء**dir.
