# دن (د-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الدال والنون
دن ، ند ، دوان ، ددن : ( مستعملة ) .
الدَّدَن : اللهْو واللَّعب .
ددن : ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : هو اللَّهْو ، والديْدَيون ، وهو دَدٌ ودَدَا ودَيْدٌ ودَيدَانٌ وَدَدَنٌ كلُّها لغات صحيحة .
وفي الحديث : ما أنا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ مِني .
قال أبو عبيد : قال الأحمر : فيه لُغات ، يقال : اللَّهْو دَدٌ مثل يَدٍ ودَداً مثل قَفَّا وعَصاً ، ودَدَنٌ مِثل حَزَن ، وأَنشد :
أيّها القلبُ تَعلّقْ بِدَدَنْ
إن هَمِّي في سَماعٍ وَأَذَنْ
وقال الأعشى :
وكنتَ كَمَنْ قَضَى اللُّبَانَةَ من دِدِ
( دنّ ) : وقال : سَيْفٌ دَدَانٌ أي كَهام .
وقال الليث : الدَّنّ ما عَظُم من الرّواقيد ، والجميع الدِّنان ، وهو كهيئة الجُبِّ ، إلاّ أنَّه طويل مُستوِي الصَّنْعَة ، في أسفله كهيئة قَوْنَس البَيْضة .
أبو عبيد عن الأحمر : الأَدَنّ من النّاس : المُنحنِي الظَّهر .
وقال أبو الهيْثم : الأدَنُّ من الدوابّ الّذي يداه قصيرَتان وعُنْقُه قريبة من الأرض ، وأَنشد :
بَرَّحَ بالصِّينيّ طُول المَنّ
وسَيْرُ كلِّ راكبٍ أَدّنِّ
معترِضٍ مثل اعتراضِ الطُّنّ
وقال الراجز :
ولا دَنَنٌ فيهِ ولا إخْطاف
والإخطاف صِغَر الجَوف ، وهو شَرّ عيوب الخيل .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الأَدَنّ الّذي كأنّ صُلْبه دَنّ ، وأَنشد :
قد حَطَأت أُمُّ خيْثَمٍ بِأَدَنْ
بناتِىء الجبهة مَفْسُوء القَطَنْ
قال : والفَسَأُ : دُخُول الصُّلْب ، والفَقَأُ : خُروج الصَّدْر .
ويقال : دَنٌ وأَدْنَنٌ ودِنَّانٌ ودِنَنَةٌ .
وقال أبو زيد : الأدَنّ البعير المائل قُدُماً ، وفي يَدَيْه قِصَر ، وهو الدَّثَمُ ، والدَّنَن : اسمُ بلدٍ بعَينِه ، ومنه قول ابن مقبل :
يَثْنِينَ أَعْناق أُدْمٍ يَختَلِينَ بها
حَبَّ الأَراك وحَبَّ الضَّال مِن دَنَنْ
وفي الحديث : ( فأمَّا دَنْدَنَتُكَ ودَنْدَنَةُ مُعاذ فلا تُحْسِنها ) .
قال أبو عبيد : الدَّنْدَنة أن يتكلّم الرجلُ بالكلام تَسمَع نَغْمَته ولا تفهمه عنه لأنّه يُخفيه . والهَيْنَمَةُ نحوٌّ منها .
وقال شمر : طَنْطَن طَنْطَنة ودَنْدَن دَنْدَنةً بمعنًى واحد ، وأَنشد :
تُدَنْدِن مِثلَ دَنْدَنَة الذُّبابِ
وقال الليث : الدَّنين والدَّنْدَنة أصواتُ النَّحْل والزَّنَابير ، وأَنشد :
كَدَنْدَنَةِ النَّحْلِ في الخَشْرَمِ
أبو عبيد عن الأصمعي قال : إذا اسود اليَبِيسُ من القِدَم فهو الدِّنْدِن ، وأَنشدَ . مِثل الدِّنْدِن البَالِي :
وقال الليث : الدِّنْدِن أصولُ الشجر .
قلت : الدِّنْدِن ما فَسَّرَهُ الأصمعيّ وهو الدَّرِين .
أبو تراب : أَدَنّ الرّجُل بالمَكان إدْنانا وأَبَنَّ ابْناناً إذا أقام ، ومِثلُه ممَّا يعاقِب فيه الدال والباء ، انْبَرَى وانْدَرَى بمعنًى واحد .
ند : قال ابن المظفَّر : النَّدُّ ضَرْبٌ من
الدُّخْنَةِ .
وروَى أبو يَعْلَى عن الأصمعيِّ عن أبي عمرو بن العَلاء .
ويقال للعنْبرِ : النَّدّ ، وللبَقَّم : العَنْدَمُ ولِلْمِسك : العتيقُ .
ويقال : نَدَّ البعيرُ يَنِدّ نُدوداً إذا شَرَد .
وقال الله جلّ وعزّ : ( عَلَيْكُمْ يَوْمَ ( ) التَّنَادِ يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِّنَ ) ( غافر : 32 ، 33 ) القُرَّاء على تخفيف الدال من التَّنادِ ؛ وقرأَ الضّحاك وحدَه : ( يومَ التَّنادِّ ) بتشديد الدال .
وأخبَرَني المنذريّ عن أبي الهيثم أنه قال : هو من نَدَّ البعير نِداداً أي شَرَد . قال : وقد يكون التَّنادِ بتخفيف الدال من نَدَّ فليَّنوا تشديد الدال وجَعلوا إحدى الدالين ياءً ، ثم حَذَفوا الياء ، كما قالوا : دِيوان ودِيباج ودِينار وقِيراط . والأصل دِوّان ودِبّاج وقِرّاط ودِنّار . والدليلُ على ذلك جمعُهم إيّاها على دَوَاوِين وقَرَارِيط ودَبابِيج ودَنانير ، قال : والدليل على صحّة قراءة من قرأ ( التّنادّ ) بتشديد الدال قولُه : ( التَّنَادِ يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِّنَ ( .
أبو عبيد عن أبي زيد : نَدَّدْتُ بالرجلِ تَنْدِيداً ، وسمَّعْتُ به تسميعاً إذا أسمعتَه القبيحَ وشتمتَه .
شمِر عن الأخفش في قول الله جلّ وعزّ : ( مَن يَتَّخِذُ مِن دُونِ اللَّهِ أَندَادًا ) ( البقرة : 165 ) . قال : النِّدّ الضِّدّ والشِّبْه . قال : وقوله : ( قَبْلُ وَجَعَلَ لِلَّهِ ) ( الزمر : 8 ) أي أضْداداً وأَشْبَاهاً ، وفلانٌ نِدّ فلان ، ونَدِيدُه ونَدِيدَتُه أي مِثْلُه وشِبهُه ، وأنشدَ للَبيد :
كيلا يكونُ السَّنْدَرِيّ نَدِيدَتِي
وأجْعَلُ أَقْواماً عُمُوماً عَمَاعِما
وقال أبو الهيثم : يقال للرجل إذا خالفَكَ فأَرَدْتَ وَجْهاً تذهَبُ فيه ونازعك في ضدِّه : فلانٌ نِدِّي ونَدِيدِي للّذي يريد خلاف الوجه الذي تريد وهو يستقِلّ من ذلك بِمثل ما تَسْتَقِلُّ به .
وقال حسّان :
أتَهْجُوه ولستَ له بِنِدَ
فَشَرُّكما لخيرِكما الفِداءُ
أي لستَ له بمِثْلٍ في شيء من معانيه .
ويقال : نادَدْتُ فلاناً أي خالَفْتُه ، والتَّنْدِيدُ : رفْعُ الصَّوتِ ، وقال طرفة :
لِهجْسٍ خَفِيَ أو لصَوْتٍ مُنَدَّدِ
والصَّوتُ المندَّد المُبَالِغُ في النداء . ويقال : ذهب القوم ينادِيدَ وأَنادِيدَ إذا تفرقوا في كلّ وجه .
وقال ابن شُميل : يقال : فلانة نِدُّ فلانة ، وخَتَنُ فلانةَ وتِرْبُها ، ولا يقال : فلانةُ نِدُّ فُلانٍ ولا خَتَنُ فلان ، فَتُشَبِّهُها به .
قال : وأما قولُه :
قَضَى على الناس أمراً لا نِدَادَ له
عنهم وقد أَخَذَ الميثاقَ واعْتَقَدَا
فمعناه أنه لا يَندُّ عنهم ولا يَذهب .

##### Türkçe

باب **الدال** ve **النون**
**دن** ، **ند** ، **دوان** ، **ددن** : (kullanılan).
**الدَّدَن** : eğlence ve oyun.
**ددن** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti, dedi ki: O, eğlencedir; ve **الديْدَيون**; ve o **دَدٌ** ve **دَدَا** ve **دَيْدٌ** ve **دَيدَانٌ** ve **وَدَدَنٌ**; hepsi sahih lügatlerdir.
Hadiste: “Ben **دَدٍ**’den değilim ve **الدَّدُ** benden değildir.”
Ebû ‘Ubeyd dedi: el-Ahmer dedi: onda lügatler vardır; denir: eğlence **دَدٌ** (tıpkı **يَدٍ** gibi) ve **دَداً** (tıpkı **قَفَّا** ve **عَصاً** gibi), ve **دَدَنٌ** (tıpkı **حَزَن** gibi); ve inşâd etti:
أيّها القلبُ تَعلّقْ بِدَدَنْ
إن هَمِّي في سَماعٍ وَأَذَنْ
el-A‘şâ dedi:
وكنتَ كَمَنْ قَضَى اللُّبَانَةَ من دِدِ
(**دنّ**) : Ve dedi: **سَيْفٌ دَدَانٌ** yani körelmiş.
el-Leys dedi: **الدَّنّ** rواقيد’den büyüyen şeydir; çoğulu **الدِّنان**’dır; ve o, **الجُبِّ** heyeti gibidir; ancak o uzun, yapımı düzgün; alt tarafında yumurtanın **قَوْنَس**’i heyeti gibi.
Ebû ‘Ubeyd, el-Ahmer’den: İnsanlardan **الأَدَنّ**: sırtı eğik olan.
Ebû’l-Heysem dedi: **الأدَنُّ** hayvanlardan, iki eli kısa olan ve boynu yere yakın olandır; ve inşâd etti:
بَرَّحَ بالصِّينيّ طُول المَنّ
وسَيْرُ كلِّ راكبٍ أَدّنِّ
معترِضٍ مثل اعتراضِ الطُّنّ
Râciz dedi:
ولا دَنَنٌ فيهِ ولا إخْطاف
Ve **الإخطاف** karın boşluğunun küçüklüğüdür; ve o, atların ayıplarının en kötüsüdür.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأَدَنّ** o kimsedir ki sanki beli **دَنّ**’dir; ve inşâd etti:
قد حَطَأت أُمُّ خيْثَمٍ بِأَدَنْ
بناتِىء الجبهة مَفْسُوء القَطَنْ
Dedi ki: ve **الفَسَأُ**: belin içeri girmesidir; ve **الفَقَأُ**: göğsün dışarı çıkmasıdır.
Ve denir: **دَنٌ** ve **أَدْنَنٌ** ve **دِنَّانٌ** ve **دِنَنَةٌ**.
Ebû Zeyd dedi: **الأدَنّ** öne doğru meyilli deve; ve iki elinde kısalık vardır; ve o **الدَّثَمُ**’dur; ve **الدَّنَن**: bizzat belirli bir beldenin adıdır; ve ondan İbn Mukbil’in sözü:
يَثْنِينَ أَعْناق أُدْمٍ يَختَلِينَ بها
حَبَّ الأَراك وحَبَّ الضَّال مِن دَنَنْ
Hadiste: “Ama senin **دَنْدَنَتُكَ**’n ve Mu‘âz’ın **دَنْدَنَةُ**’si, onu iyi yapmazsın.”
Ebû ‘Ubeyd dedi: **الدَّنْدَنة** erkeğin bir sözle konuşmasıdır; onun nağmesini işitirsin fakat ondan anlamazsın; çünkü onu gizler. Ve **الهَيْنَمَةُ** ona benzer bir türdür.
Şemmer dedi: **طَنْطَن** **طَنْطَنة** ve **دَنْدَن** **دَنْدَنةً** tek bir mânâdadır; ve inşâd etti:
تُدَنْدِن مِثلَ دَنْدَنَة الذُّبابِ
el-Leys dedi: **الدَّنين** ve **الدَّنْدَنة** arıların ve eşekarılarının sesleridir; ve inşâd etti:
كَدَنْدَنَةِ النَّحْلِ في الخَشْرَمِ
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den dedi ki: Kuruluk eskilikten karardığında o **الدِّنْدِن**’dir; ve inşâd etti: **مِثل الدِّنْدِن البَالِي**:
el-Leys dedi: **الدِّنْدِن** ağaçların kökleridir.
Dedim: **الدِّنْدِن** el-Asma‘î’nin tefsir ettiği şeydir; ve o **الدَّرِين**’dir.
Ebû Turâb: Adam mekânda ikamet ettiğinde **أَدَنّ** adam mekânda **إدْنانا** ve **أَبَنَّ** **ابْناناً**; ve onun benzeri, içinde **الدال** ile **الباء**’nin birbirinin yerine geçtiği şeylerdendir: **انْبَرَى** ve **انْدَرَى** tek bir mânâdadır.

**ند** : İbnü’l-Muzaffar dedi: **النَّدُّ** **الدُّخْنَةِ**’den bir türdür.
Ebû Ya‘lâ, el-Asma‘î’den, Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ’dan rivayet etti.
Ve **العنْبر**’e **النَّدّ** denir; ve **البَقَّم**’a **العَنْدَمُ**; ve **الْمِسك**’e **العتيقُ**.
Ve denir: **نَدَّ** deve **يَنِدّ** **نُدوداً**; kaçıp uzaklaştığında.
Allah, celîl ve azîz, dedi: “( عَلَيْكُمْ يَوْمَ ( ) التَّنَادِ يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِّنَ ) (غافر: 32، 33)” kurrâ, **التَّنادِ**’de **الدال**’ı hafifletme üzere; ve ed-Dahhâk tek başına okudu: “( يومَ التَّنادِّ )” **الدال**’ı şeddeli kılarak.
el-Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki dedi: O, **نَدَّ** devenin **نِداداً**’sındandır; yani kaçıp uzaklaştı. Dedi: Ve **التَّنادِ** **الدال**’ın hafifletilmesiyle **نَدَّ**’dendir; böylece **الدال**’ın şeddesini yumuşattılar ve iki **الدال**’dan birini **ياءً** yaptılar, sonra **الياء**’yı sildiler; tıpkı dedikleri gibi: **دِيوان** ve **دِيباج** ve **دِينار** ve **قِيراط**. Asıl olan **دِوّان** ve **دِبّاج** ve **قِرّاط** ve **دِنّار**. Bunun delili, onları **دَوَاوِين** ve **قَرَارِيط** ve **دَبابِيج** ve **دَنانير** üzere cem‘ etmeleridir. Dedi: ve **الدال**’ı şeddeli kılarak “(**التّنادّ**)” okuyan kimsenin kıraatinin sahihliğine delil, onun sözü: “( التَّنَادِ يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِّنَ ( .”
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Adam hakkında **نَدَّدْتُ** **تَنْدِيداً** ve onunla **سمَّعْتُ** **تسميعاً**; ona çirkini işittirdiğinde ve ona sövdüğünde.
Şemir, el-Ahfeş’ten, Allah’ın celîl ve azîz sözünde: “( مَن يَتَّخِذُ مِن دُونِ اللَّهِ أَندَادًا ) (البقرة: 165)”. Dedi: **النِّدّ** zıdd ve benzer(şebih)tir. Dedi: ve onun sözü: “( قَبْلُ وَجَعَلَ لِلَّهِ ) (الزمر: 8)” yani zıtlar ve benzerler. Ve falan, falanın **نِدّ**’idir; ve onun **نَدِيدُه** ve **نَدِيدَتُه** yani onun misli ve benzeri; ve Lebîd’e ait olarak inşâd etti:
كيلا يكونُ السَّنْدَرِيّ نَدِيدَتِي
وأجْعَلُ أَقْواماً عُمُوماً عَمَاعِما
Ebû’l-Heysem dedi: Adam sana muhalefet ettiğinde ve sen gitmek istediğin bir yön murad ettiğinde ve o seni onun zıddında çekiştirdiğinde denir: falan benim **نِدِّي**’m ve **نَدِيدِي**’mdir; yani senin istediğin yönün hilâfını isteyen; ve o, bundan senin istiklâl ettiğin kadar istiklâl eder.
Hassân dedi:
أتَهْجُوه ولستَ له بِنِدَ
فَشَرُّكما لخيرِكما الفِداءُ
Yani, onun mânâlarının hiçbirinde ona bir misil değilsin.
Ve denir: **نادَدْتُ** falanı; yani ona muhalefet ettim. Ve **التَّنْدِيدُ**: sesin yükseltilmesidir. Tarafe dedi:
لِهجْسٍ خَفِيَ أو لصَوْتٍ مُنَدَّدِ
Ve **الصَّوتُ المندَّد** çağırmada mübalağa eden sestir. Ve denir: Kavim her yöne dağıldıklarında **ينادِيدَ** ve **أَنادِيدَ** olarak gittiler.
İbn Şümeyl dedi: Denir: falanca kadın, falanca kadının **نِدُّ**’üdür; ve falanca kadının **خَتَنُ**’i ve onun **تِرْبُ**’udur. Ve denmez: falanca kadın, falan erkeğin **نِدُّ**’üdür ve falanın **خَتَنُ**’idir; böylece onu ona benzetmiş olursun.
Dedi: Ama onun sözü:
قَضَى على الناس أمراً لا نِدَادَ له
عنهم وقد أَخَذَ الميثاقَ واعْتَقَدَا
Bunun mânâsı: onlardan kaçıp uzaklaşmaz ve gitmez.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال وما بعدها في المضاعف والمطابق)
   (در)  الدال والراء في المضاعف يدلُّ على أصلين: أحدهما تولُّد شيء عن شيء، والثاني اضطرابٌ في شيء.
  فالأوّل الدَّرُّ دَرُّ اللَّبَن. والدَِّرَّة دَِرّة السّحاب: صَبُّه. ويقال سَحابٌ مِدْرارٌ. ومن ذلك قولهم: "لله دَرُّه"، أي عمله، وكأنّه شُبِّه بالدَّر الذي يكونُ من ذوات الدّرّ. ويقولون في الشَّتْم: "لا دَرّ دَرُّه" أي لا كَثُر خَيره. ومن الباب: دَرّت حَلُوبةُ المسلمين، أي فَيْئُهم وخَراجهم. ولهذه السُّوق دِرَّة، أي نَفَاق، كأنّها قد دَرَّت. وهو خلاف الغِرار. قال:
ألا يا لَقومي لا نَوَارُ نَوارُولِلسُّوق منها دِرَّةٌ وغِرارُ  ومن هذا قولهم: استدرَّتِ المِعْزَى استدراراً، إذا أرادت الفحلَ، كأَنّها أرادت أنْ يَدِرَّ لها ماءُ فَحْلِها.
وأمَّا الأصل الآخرُ فالدّرِيرُ من الدوابّ: الشديدُ العَدْو السريعُهُ. قال:
دَرِيرٌ كَخُذْرُوف الوَلِيد أَدَرَّهُ *** تَتَابُعُ كَفَّيْه بخَيطٍ مُوَصَّلِ([1])  والدُّرْدُرُ: مَنابت أسنانِ الصبِيّ. وهو من تَدَرْدَرَتِ اللحمةُ تَدَرْدُراً، إذا اضطربَتْ، ودَرْدَر الصبيُّ الشَّيءَ، إذا لاكَهُ، يُدَرْدِرُه.
  وَدَرَرُ الرِّيح: مَهَبُّها. ودَرَرُ الطَّريق: قَصْدُهُ؛ لأنّه لا يخلو مِن جاءٍ وذاهب. والدُّرُّ: كبار اللُّؤلؤ، سمِّي بذلك لاضطرابٍ يُرَى فيه لصفائه، كأنّه ماءٌ يضطرب. ولذلك قال الهذليّ([2]):
فجاء بها ما شِئْتَ مِن لَطَمِيَّةٍ *** يَدُوم الفُراتُ فوقَها ويموجُ([3])  يقول: كأنَّ فيها ماءً يموج فيها، لصفائها وحسنها.
  والكوكب الدُّرّيّ: الثاقب المُضِيء. شُبِّه بالدُّر ونُسب إليه لبياضه.
  (دس)  الدال والسين في المضاعف والمطابق أصلٌ واحد يدلُّ على دُخول الشيءِ تحت خفاءٍ وسِرّ. يقال دَسَسْتُ الشَّيءَ في التُّراب أدُسُّه دَسّاً. قال الله تعالى: ﴿أَيُمْسِكُه عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ في التُّرابِ﴾ [النحل 59]. والدّسَّاسة: حيَّة صَمَّاء تكون تحت التراب.
  فأمّا قولهم دُسَّ البَعيرُ ففيه قولان، كلُّ واحدٍ منهما من قياس الباب.
  فأحدُهما أن يكون به قليل من جَرَب. فإن كان كذا فلأنّ ذلك الجربَ كالشَّيء الخفيف المُنْدَسّ. والقول الآخَر، هو أن يُجعل الهِنَاءُ على مَسَاعِرِ البعير. ومن الباب* الدَّسيس([4]). وقولهم: "العِرْق دَسَّاس"؛ لأنَّه يَنْزِع في خَفَاءٍ ولُطف.
   (دظ)  الدّال والظاء ليس أصلاً يعوَّل عليه ولا يَنْقَاس منه. ذكروا عن الخليل أنَّ الدَّظَّ الشَّلُّ([5])؛ يقال دظَظْناهم، إذا شَلَلْناهم. وليس ذا بشيءٍ.  (دع)  الدال والعين أصلٌ واحد مُنقاسٌ مطّرد، وهو يدلُّ على حركة ودَفْع واضطراب. فالدَّعُّ: الدفع؛ يقال دَعَعْتُه أَدُعُّه دَعَّاً. قال الله تعالى: ﴿يَوْمَ يُدَعُّونَ إلى نَارِ جهَنَّمَ دعّاً﴾ [الطور 13]. والدَّعْدَعَةُ: تحريك المِكيال ليستوعب الشَّيءَ. والدَّعْدَعةُ: عَدْوٌ في التِواء. ويقال جَفْنةٌ مدَعدَعة. وأصلُه ذاك، أي أنَّها دُعدِعَتْ حتّى امتلأَتْ.
فأمّا قولُهم الدَّعْدَعَةُ زَجْر الغنم، والدَّعدعةُ قولُك للعاثر: دَعْ دَعْ، كما يقال لَعاً، فقد قلنا: إنَّ الأصواتَ وحكاياتِها لا تكاد تنقاس، وليست هي على ذلك أصولاً.
  وأمّا قولهم للرجل القصير دَعْدَاعٌ، فإن صحّ فهو من الإبدال من حاءٍ([6]): دَحْدَاح.
  (دف)  الدال والفاء أصلان: أحدهما [يدُلّ] على عِرَضٍ في الشَّيء، والآخَر على سُرعة.
  فالأوَّل الدَّفُّ، وهو الجَنْب. ودَفَّا البعيرِ: جنباه. قال:
له عُنُقٌ تُلْوِي بما وُصِلَتْ به *** ودَفّانِ يَشْتَفَّانِ كلَّ ظِعانِ([7])   ويقال سَنَامٌ مُدَفِّفٌ، إذا سقَط على دفّيِ البعير. والدَّفّ والدُّفّ: ما يُتلهَّى به. والثاني دَفّ الطّائرُ دفيفاً، وذلك أن يَدُفَّ على وجه الأرض، يحرِّك جناحَيْه ورجلاه في الأرض. ومنه دفَّتْ علينا من بَنِي فلان دَافَّةٌ، تدِفّ دفيفا. ودَفِيفُهم: سَيْرهم([8]). وتقول: داففْتُ الرّجُلَ، إذا أجْهزْتَ عليه دِفَافاً ومُدَافَّة. ومن ذلك حديثُ خالدِ بن الوليد: "من كان معه أسيرٌ فليُدَافَِّه"، أي  ليُجْهِزْ عليه. وهو من الباب؛ لأنَّه يعجِل الموتَ عليه.
  (دق)  الدال والقاف أصلٌ واحد يدلُّ على صِغَر وحَقارة. فالدَّقيق: خِلافُ الجَليل. يقال: ما أدَقَّنِي فُلانٌ ولا أَجَلَّني، أي ما أعطاني دقيقةٌ ولا جَليلة. وأدقَّ فُلانٌ وأجلّ، إذا جاء بالقليل والكثير. قال:
سَحوحٍ إذا سَحَّتْ هُمُوع إذا هَمَتْ *** بكَتْ فأَدَقَّتْ في البُكَا وأجَلَّتِ([9])  والدّقيق: الرجل القليل الخَير. والدَّقيق: الأمر الغامض. والدقيق: الطَّحين. وتقول: دققتُ الشَّيْءَ أدُقُّه دَقاًّ.
  وأمّا الدَّقْدَقة فأصواتُ حوافر الدوابّ في تردُّدها. كذا يقولون. والأصل عندنا هو الأصل، لأنَّها تدقّ الأرضَ بحوافرها دَقّاً.
  (دك)  الدال والكاف أصلان: أحدهما يدلُّ على تطامُن وانسطاحٍ. من ذلك الدكّان، وهو معروف. قال العَبْدِيّ([10]):
  * كدُكّان الدَّرابِنَة المَطِينِ([11]) *
  ومنه الأرضُ الدَّكَّاءُ: وهي الأرض العريضة المستوية. قال الله تعالى:﴿جَعَلَهُ دَكَّاءَ﴾ [الكهف 98]. ومنه النَّاقة الدّكّاء، وهي التي لا سَنامَ لها.
  قال الكسائيّ: الدُّكُّ من الجبال: العِراضُ، واحدها أدَكُّ. وفرس أدَكُّ الظّهر، أي عريضُهُ.
  والأصل الآخر يقرب من باب الإبدال، فكأنَّ الكاف فيه قائمةٌ مَقام القاف. يقال دكَكْت الشيء، مثل دقَقته، وكذلك دكَّكته. ومنه دُكَّ الرَّجُل فهو مدكوكٌ، إذا مَرِض. ويجوز أن يكون هذا من الأوَّل، كأنَّ المرض مَدَّه وبَسَطَه؛ فهو محتملٌ للأمرين جميعاً.

 والدَّكْدَاك من الرّمل كأنه قد دُكَّ دَكّاً، أي دُق دَقّاً. قال أهلُ اللغة: الدَّكداك من الرَّمل: ما التَبَد بالأرض فلم يرتفِع. ومن ذلك حديثُ جرير بن عبد الله حين سأله رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم عن منزلِهِ بِبيشة، فقال: "سَهْلٌ * ودَكْداكٌ، وسَلَمٌ وأرَاكٌ".
  ومن هذا الباب: دَكَكت التُّرابَ على الميّت أدُكّه دَكَّاً، إذا هِلْتَهُ عليه. وكذلك الرّكِيَّة تدفِنها. وقيل ذلك لأنَّ الترابَ كالمدقوق.
  ومما شذّ عن هذين الأصلين قولهم، إن كان صحيحاً: أَمَةٌ مِدَكَّةٌ: قويّةٌ على العمل. ومن الشاذّ قولهم: أقمت عنده حولاً دكيكا، أي تامّاً.
  (دل)  الدال واللام أصلان: أحدهما إبانة الشيء بأمارةٍ تتعلّمها، والآخَر اضطرابٌ في الشيء.
  فالأوَّل قولهم: دلَلْتُ فلاناً على الطريق. والدليل: الأمارة في الشيء. وهو بيِّن الدَّلالة والدِّلالة.
  والأصل الآخَر قولهم: تَدَلْدَل الشَّيءُ، إذا اضطرَبَ. قال أوس:
أمْ مَن لحَيٍّ أضاعوا بعضَ أمرِهِمُ *** بَيْنَ القُسوط وبين الدِّينِ دَلْدَالِ([12])  والقُسوط: الجَوْر. والدِّين: الطّاعة.
  ومن الباب دَلال المرأة، وهو جُرْأتها في تغَنُّجٍ وشِكْلٍ، كأنَّها مخالِفَةٌ وليس بها خِلاف. وذلك لا يكون إلاّ بتمايُلٍ واضطراب. ومن هذه الكلمة: فلانٌ يُدِلُّ على أقرانِهِ([13]) في الحرب، كالبازي يُدِلُّ على صيده.
  ومن الباب الأوّل قولُ الفرّاء عن العرب: أدَلّ يُدِلّ، إذا ضَرَبَ بقَرابَةٍ([14]).
  (دم)  الدال والميم أصلٌ واحد يدلُّ على غِشْيان الشَّيء، مِن ناحيةِ أنْ يُطْلَى به. تقول دَممْتُ([15]) الثَّوبَ، إذا طليتَه أيَّ صِبْغ، وكلُّ شيءٍ طُلِي على شيءٍ فهو دِمام([16]). فأمّا الدّمدمة فالإهلاك. قال الله تعالى: ﴿فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهمْ﴾ [الشمس 14]. وذلك لِمَا غَشّاهم به من العذاب والإهلاك. وقِدْرٌ دميمٌ: مطلِيَّة بالطِّحال. والدَّامَّاء: جُحْر اليربوع، لأنّه يدُمُّه دمّاً، أي يُسَوِّيه تسويةً.
  فأمَّا قولهم رجلٌ دميمُ الوجه فهو من الباب، كأنّ وجهَه قد طلِيَ بسوادٍ أو قُبْحٍ. يقال دَمَّ وجههُ يَدُِمّ دَمامةً، فهو دميم.
  وأمَّا الدَّيْمُومَة، وهي المَفَازة لا ماءَ بها، فمن الباب؛ لأنّها كأنَّها في استوائها قد دُمَّت، أي سُوِّيت تسويةً، كالشَّيء الذي يُطلى بالشيء. والدَّمادِم من الأرض: رَوَابٍ سَهْلَةٌ.
  (دن)  الدال والنون أصلٌ واحد يدلّ على تطامُنٍ وانخفاض. فالأدَنُّ: الرجل المنحنِي الظَّهر. يقال منه قد دَنِنْتَ دَنَناً. ويقال بيتٌ أدنّ، أي متطامِنٌ. وفرسٌ أدَنّ، أي قصير اليدين. وإذا كان كذلك كان منْسجُهُ منْخفضاً([17]). ومن ذلك الدَّنْدَنَة، وهو أنْ تُسمَع من الرَّجل نَغْيَةٌ لا تُفْهَم، وذلك لأنّه يخفِض صوتَه بما يقوله ويُخفيه. ومنه الحديث: "فأمَّا دَنْدَنَتُكَ ودندنةُ مُعاذٍ فلا نُحْسِنُهُمَا([18])".
  ومما يقارب هذا القياسَ وليس هو بعينه قولهم للسيف الكَليل: دَدَانٌ([19]). ومما شذَّ عن الباب الدَّيْدَن، وهي العادة.
  ومما يقاس على الأصل الأول الدِّنْدِنُ، وهو ما اسودَّ من النّبات لِقدَمه.
  (ده)  الدال والهاء ليس أصلاً يُقاس عليه ولا يُفرَّع منه، وإنّما يجيء في قولهم تَدَهْدَهَ الشيءُ، إذا تدحرَج؛ فكأنَّ الدَّهْدَهَةُ الصَّوتُ التي يكون منه هناك. وقد قلنا إنَّ الأصواتَ لا يُقاس عليها.
  ويقولون: ما أدرِي أيُّ الدَّهْدَاءِ([20]) هو، أيْ أيُّ الناس هو؟ والدَّهْدَاهُ: الصِّغار من الإبل. ويقال الدَّهْدَهانُ: الكثيرُ من الإِبل.
  وممّا يدلُّ على ما قُلناه أنّ هذا ليس أصلاً، قول الخليل في كتابه: وأمّا قول رؤبة:
  * وقُوَّلٌ إلاّ دَهٍ فَلاَ دَهِ([21]) *
  فإنّه يقال إنّها فارسية، حَكَى قولَ دايَتِه([22]). والذي قاله الخليل فعلى ما تراه، بعد قولـه في أول الباب: دَهٍ كلمةٌ كانت العرب تتكلّم بها، إذا رأى أحدُهم ثَأرَه يقول له "يا فلانُ إلاّ دَهٍ فلا * دَهٍ"، أي إنّك إنْ لم تَثْأَرْ به الآن لم تثأَرْ به أبداً وفي نحو ذلك من الأمر. وهذا كله مما يدلُّ على ما قلناه.
  (دو)  الدال والحرف المعتل بعدها أو المهموز، قريبٌ من الباب الذي قبله. فالدَّوُّ والدَّوِّيّة المفازة. وبعضهم يقول: إنَّما سمِّيت بذلك لأنّ الخالي فيها يسمع كالدّوِيّ، فقد عاد الأمرُ إلى ما قلناه من أنّ الأصواتَ لا تُقاس. قال الشاعر في الدَّوِّيّة:
وَدوِّيّةٍ قفرٍ تَمَشَّى نَعَامُها *** كَمَشْيِ النَّصارى في خِفاف اليَرَنْدَجِ ([23])  ومن الباب الدّأْدَأَةُ: السَّير السريع. والدأدأة: صوتُ وَقْع الحجارة في المَسِيل. فأمّا الدآدئ فهي ثلاثُ ليالٍ في آخِر الشهر، قبل ليالي المُِحاق. فله قياسٌ صحيح؛ لأن كلّ إناءٍ قارَبَ أن يمتلئَ فقد تدأدأ. وكذلك هذه الليالي تكُونُ إذا قاربَ الشّهرُ أن يكمُل. فأمّا قولُ مَن قال سُمِّيت دآدِئَ لظَلْمتها، فليس بشيءٍ ولا قياسَ له.
  وأمّا الدَّوادِي فهي أراجيح الصِّبيان، وليس بشيء.
  (دب)  الدال والباء أصلٌ واحد صحيح مُنقاس، وهو حركةٌ على الأرض أخفُّ من المشْي. تقول: دَبَّ دبيباً. وكلُّ ما مَشى على الأرض فهو دابة. وفي الحديث: "لا يَدخُل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع". يُراد بالدَّيبوب النَّمام الذي يدِب بين النّاس بالنمائم. والقَلاَّع: الذي يَشِي بالإنسان إلى سُلطانه ليَقلَعه عن مرتبةٍ له عندَه. ويقال ناقة دَبُوبٌ، إذا كانت لا تَمْشي من كثرة اللّحم إلاّ دَبيباً. ويقال ما بالدار دِبِّيٌّ ودُبِّيٌّ، أي أحدٌ يدِبّ. ويقال طَعنةٌ دبُوب([24])، إذا كانت تَدِبُّ بالدّم. قال الهذَليّ([25]):
  * بصَفْحتهِ دَبُوبٌ تَقْلِسُ([26]) *
  ويقال ركب فلانٌ دُبَّة فُلانٍ، وأخَذَ بدُبّته، إذا فعل مِثل فِعلِه، كأنّه مَشى مِثل مشيه. والدُّبَّاء([27]): القَرْع. ويجوز أن يكون شاذّاً، ومحتملٌ أن يكون سمِّي بذلك لملاسَته، كأنّه يَخِفُّ إذا دُحْرِجَ. قال امرؤ القيس:
إذا أقْبلَتْ قلتَ دُبَّاءَةً *** من الخُضْرِ مَغْمُوسَةًٌ في الغُدُرْ([28])  وأمَّا الدَّبَبُ في الشّعَْرِ فمن باب الإبدال؛ لأنَّ الدال فيه مبدلةٌ من زاءٍ. والأدْبَبُ من الإبل: الأزبُّ. وفي الحديث-إنْ صحّ-: "أيَّتُكُنَّ صاحبة الجَمَل الأدْبَب([29])". وأمَّا الدَّبُوب، فيقال إنّه الغار البعيد القَعْر([30]). وليس هذا بشيء.
  (دث)  الدال والثاء كلمةٌ واحدة، وهو المَطَر الضَّعيف([31]).
  (دج)  الدال والجيم أصلان: أحدهما كشِبه الدَّبيب، والثاني شيءٌ يُغَشِّي ويغطِّي.
  فالأوَّل قولهم: دَجَّ دَجيجاً([32]) إذا دبّ وسَعَى. وكذلك الداجُّ الذين يسعَون مع الحاجِّ في تجاراتهم. وفي [الحديث([33])]: "هؤلاء الدّاجُّ ولَيسُوا بالحاجّ". فأمَّا حديث أنس: "ما تركت من حاجَةٍ ولا داجَة" فليس من هذا الباب، لأنَّ الدَّاجَة مخفّفة، وهي إِتْباعٌ للحاجَة. وأما الدَِّجاجَة فمعروفةٌ: لأنَّها تُدَجْدِجُ، أي تَجِيء وتذهَب. والدَّجاجة: كُبَّةُ المِغْزَل. فإن كان صحيحاً فهو على معنى التشبيه. وكذلك قولهم: لفلانٍ دَجاجة، أي عيالٌ. وهو قياسٌ؛ لأنَّهم إليه يدِجُّون.
  وأمّا الآخَر فقولهم تَدَجْدَج الليل: إذا أظْلَم. وليلٌ دَجُوجيّ. ودَجَّجت السماء تدجيجاً: تغيَّمت. وتدَجْدَجَ الفارسُ بشِكَّته، كأنَّه تغطَّى بها. وهو مدجِّج ومدَجَّج. وقولهم للقُنْفذ مُدَجَِّج([34]) من هذا. قال:
ومُدَجَِّجٍ يَعدُو بشِكّته *** محمَرَّةٍ عيناهُ كالكَلْبِ([35])  وأمّا قولهم للنّاقة المنبسطة على الأرض دَجَوْجَاةٌ، فهو من الباب، لأنّها كأنها تُغَشِّي الأرض.
  (دح)  الدال والحاء أصلٌ واحد يدلُّ على اتساع وتبسُّط. تقول العرب: دحَحْتُ البيت وغيرَه، إذا وسَّعته*. واندَحَّ بطنُه، إذا اتَّسع. قال أعرابيّ: "مُطِرْنا لليلتين بقيتا من الشّهر، فاندحَّتِ الأرضُ كَلأً". ويقال دَحَّ الصَّائدُ بيتَه، إذا جَعَلَه في الأرض. قال أبو النَّجم:
  * بيْتاً خَفِيّاً في الثَّرَى مَدْحُوحَا([36]) *
  ومن الباب الدَّحْدَاح: القصير، سمِّي لتطامُنِه وجُفُورِه([37]). وكذلك الدُّحَيْدِحَةُ. قال:
أغَرَّكِ أَنَّني رجلٌ دميم *** دُحَيْدِحَة وأنَّكِ عَيْطَمُوسُ([38])  (دخ)  الدال والخاء ليس أصلاً يُفَرّع منه، لكنّهم يقولون: دخدَخْنا القومَ: أذْلَلْناهم، دَخدَخةً. وذكر الشَّيبانيّ أنَّ الدخدخة الإعياء. فأما الدَُّخُّ فقد ذُكِر في بابه، وهو الدُّخان. قال:
  * عند سُعَارِ النّارِ يَغْشَى الدَُّخَّا([39]) *
  (دد)  الدال والدال كلمةٌ واحدة. الدَّدُ: اللهو واللَّعِب. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "ما أنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ مِنِّي([40])".
  ويقال: دَدٌ، وَدَداً، ودَدَنٌ. قال:
أيُّها القلبُ تَعَلَّلْ بدَدَنْ *** إنَّ همِّي في سَمَاعٍ وَأَذَنْ([41])  ودَد([42])-فيما يقال- اسمُ امرأةٍ. والله أعلم.
----------------------------------------------------------------------
([1]) لامرئ القيس في معلقته. والرواية المشهورة: "أمره" بدل: "أدره".
([2]) هو أبو ذؤيب الهذلي. انظر ديوانه 50-62 (واللسان، دوم).
([3]) وكذا رواية الديوان 57. وفي اللسان: "تدور البحار فوقها وتموج".
([4]) لم يفسره. والدسيس: إخفاء المكر. والدسيس أيضاً: من تدسه ليأتيك بالأخبار كالمتجسس. والدسيس: الصنان الذي لا يقلعه الدواء، والدسيس: المشوي. والدسيس: المرائي بعمله، يدخل مع القراء وليس قارئاً.
([5]) جعله في اللسان لغة أهل اليمن.
([6]) كلمة "من" ليست في الأصل. وفي الأصل: "جاء".
([7]) البيت لكعب بن زهير كما في اللسان (شفف). وهو في اللسان (ظعن) بدون نسبة وسيعيده في (شف).
([8]) في الأصل: "سيرتهم"، تحريف. وفي المجمل: "ودفيفهم: سير في لين".
([9]) في الأصل: "هموع إذا حرات همت وادقت"، وأصلحته مستضيئاً بما سبق في مادة (جل) من الجزء الأول 418.
([10]) هو المثقب العبدي. وقصيدة البيت في المفضليات (2: 88-92).
([11]) صدره كما في المفضليات واللسان (دكك، دربن، طين):
* فأبقى باطلي والجد منها *
([12]) ديوان أوس بن حجر 23 واللسان (دلل). قال: "وقوم دلدال، إذا تدلدلوا بين أمرين فلم يستقيموا".
([13]) الأقران: جمع قرن، بالكسر. وفي الأصل: "على امرأته"، وهو من عجيب التحريف.
([14]) في الأصل: "بقراته"، صوابه من المجمل.
([15]) في الأصل: "دمدمت"، تحريف.
([16]) ويقال "دم" أيضاً بتشديد الميم، للطلاء.
([17]) منسج الفرس، كمنبر ومجلس: ما بين العرف وموضع اللبد.
([18]) هو كلام أعرابي، سأله رسول الله صلى الله عليه وسلم: "ما تقول في التشهد؟" قال: "أسأل الله الجنة وأعوذ به من النار، فأما دندنتك ودندنة معاذ فلا نحسنهما".
([19]) الحق أن هذه الكلمة في مادة (ددن) لا (دن).
([20]) يقال أي الدهداء، وأي الدهدا، بالمد والقصر.
([21]) قبله كما في الديوان 166 واللسان (دهده): * فاليوم قد نهنهني تنهنهني*
([22]) الداية: الظئر، كلاهما عربي فصيح. وفي الأصل: "دابته" تحريف. وفي اللسان: "يقال إنها فارسية، حكى قول ظئره". والظئر: المرضعة لغير ولدها.
([23]) البيت للشماخ في ديوانه 11 برواية: "وداوية". وهي لغة ثالثة صحيحة. والبيت أيضاً في اللسان (دوا، ردج).
([24]) في الأصل: "ناقة ربوب"، صوابه في المجمل.
([25]) هو أبو قلابة الهذلي. وقصيدة البيت في بقية أشعار الهذليين 15 وديوان الهذليين نسخة الشنقيطي 106.
([26]) البيت بتمامه كما في المرجعين السابقين:
واستجمعوا نفراً وزاد جنابهم *** رجل بصفحته دبوب تقلس([27]) اختلف اللغويون في "الدباء" فجعله الزمخشري في (دبأ) وصاحب القاموس في (دبب) وصاحب اللسان في (دبي).
([28]) ديوان امرئ القيس 16 واللسان (دبي).
([29]) قيل أظهر التضعيف لموازنة الكلام. والحديث بتمامه أن رسول الله قال: "ليت شعري، أيتكن صاحبة الجمل الأدبب، تخرج فتنبحها كلاب الحوأب".
([30]) ورد في المجمل والقاموس: "الدبوب: الغار القعير". وأغفله صاحب اللسان.
([31]) هذا تفسير للدث بالفتح.
([32]) في الأصل: "دجيجاً وكذلك"، والكلمة الأخيرة مقحمة.
([33]) التكملة من المجمل.
([34]) في المخصص (8: 95): "المدجج والمدجج: الدلدل من القنافذ". وأنشد البيت.
([35]) البيت لعامر بن الطفيل كما في الحيوان (1: 313). وأنشده المبرد في الكامل 609: "ومدججا".
([36]) البيت في المجمل واللسان (دحح).
([37]) الجفور: مصدر جفر، ولم يصرح اللغويون بهذا المصدر إلا في قولهم: جفر الفحل جفورا إذا عجز عن الضراب. وفي الأصل: "جفون". وأراه محرفاً عن "الجفور". والجفر: الصبي إذا انتفخ لحمه وأكل وصارت له كرش.
([38]) أنشده في اللسان (دحح) برواية:
أغرك أنني رجل جليد *** دحيدحة وأنك علطميس    والعيطموس من النساء: التامة الخلق. والعلطميس: الضخمة الشديدة.
([39]) في الأصل: "يخشى الدخا" صوابه من اللسان والتاج (دخخ) وأمالي ثعلب 451 وأمالي الزجاجي 78 والخزانة (3: 104) وقد نقل البغدادي نسبة الرجز إلى العجاج، وليس في ديوانه المطبوع. وسيعيده ابن فارس في (درن).
([40]) في الأصل: "ولا دد مني"، صوابه من المجمل واللسان.
([41]) البيت لعدي بن زيد، كما في اللسان (أذن، ددن).
([42]) في كل ثنائي من أعلام الإناث لغتان: الصرف، وعدمه.
ـ

##### Türkçe

(**باب الدال** ve ondan sonra gelenler, ikizli ve mutabıkta)

   (**در**)  İkizli olan **الدال** ve **الراء**, iki asla delâlet eder: bunlardan biri bir şeyin bir şeyden türemesi, ikincisi ise bir şeyde çalkantıdır.
  Birincisi: **الدَّرُّ**: sütün akmasıdır. Ve **الدَِّرَّة**: bulutun **دَِرّة**si: onun dökmesidir. Ve denir: **سَحابٌ مِدْرارٌ**. Ve bundan onların sözü: "**لله دَرُّه**", yani onun işi; sanki, **الدَّر** sahibi olan varlıklardan meydana gelen **الدَّر**e benzetilmiştir. Ve sövmede derler: "**لا دَرّ دَرُّه**", yani hayrı çoğalmadı. Ve babdandır: **دَرّت حَلُوبةُ المسلمين**; yani onların feyi ve haraçları. Ve bu pazarın bir **دِرَّة**si vardır; yani sürüm; sanki o akmıştır. Ve o, **الغِرار**ın zıddıdır. Dedi ki:
ألا يا لَقومي لا نَوَارُ نَوارُولِلسُّوق منها دِرَّةٌ وغِرارُ
  Ve bundan onların sözü: **استدرَّتِ المِعْزَى استدراراً**, eğer erkeği isterse; sanki, kendi erkeğinin suyunun kendisi için akmasını istemiş gibidir.
  İkinci asla gelince: **الدّرِيرُ** (binitlerden): koşusu şiddetli, hızlı olandır. Dedi ki:
دَرِيرٌ كَخُذْرُوف الوَلِيد أَدَرَّهُ *** تَتَابُعُ كَفَّيْه بخَيطٍ مُوَصَّلِ([1])
  Ve **الدُّرْدُرُ**: çocuğun dişlerinin bitme yerleridir. Ve o, **تَدَرْدَرَتِ اللحمةُ تَدَرْدُراً**dandır; eğer çalkalanırsa. Ve **دَرْدَر الصبيُّ الشَّيءَ**, eğer onu çiğnerse; onu **يُدَرْدِرُه**.
  Ve **دَرَرُ الرِّيح**: onun estiği yerdir. Ve **دَرَرُ الطَّريق**: onun kastıdır; çünkü o, gelen ve giden olmaksızın boş kalmaz. Ve **الدُّرُّ**: iri incilerdir; onda, berraklığından dolayı görülen bir çalkantı sebebiyle böyle adlandırılmıştır; sanki o, çalkalanan bir sudur. Bu yüzden Hüzeli([2]) dedi ki:
فجاء بها ما شِئْتَ مِن لَطَمِيَّةٍ *** يَدُوم الفُراتُ فوقَها ويموجُ([3])
  Der ki: berraklığı ve güzelliği sebebiyle, sanki onun içinde dalgalanan bir su varmış gibidir.
  Ve **الكوكب الدُّرّيّ**: delici, parlayan olandır. Beyazlığından dolayı **الدُّر**e benzetilmiş ve ona nisbet edilmiştir.

  (**دس**)  İkizli ve mutabıkta **الدال** ve **السين**, tek bir asıldır; bir şeyin gizlilik ve sır altına girmesine delâlet eder. Denir: **دَسَسْتُ الشَّيءَ في التُّراب**; onu **أدُسُّه دَسّاً**. Allah Teâlâ dedi: ﴿أَيُمْسِكُه عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ في التُّرابِ﴾ [النحل 59]. Ve **الدّسَّاسة**: toprağın altında bulunan sağır bir yılandır.
  Ama onların **دُسَّ البَعيرُ** sözünde iki görüş vardır; her biri babın kıyasındandır.
  Bunlardan biri: onda az bir uyuz bulunmasıdır. Eğer böyle ise, o uyuzun, gizlice sokulmuş hafif bir şey gibi olmasındandır. Diğer söz ise, devenin yara yerlerine katran sürülmesidir. Ve babdandır*: **الدَّسيس**([4]). Ve onların sözü: "**العِرْق دَسَّاس**"; çünkü o, gizlilik ve yumuşaklık içinde çekip gider.

   (**دظ**)  **الدّال** ve **الظاء**, kendisine dayanılacak bir asıl değildir ve ondan kıyas yapılmaz. Halîl’den rivayet ettiler ki: **الدَّظَّ**: felçtir([5]); denir: **دظَظْناهم**, eğer onları felç ettiysek. Ve bu bir şey değildir.

  (**دع**)  **الدال** ve **العين**, kıyaslı, düzenli tek bir asıldır; ve o, hareket, itme ve çalkantıya delâlet eder. O hâlde **الدَّعُّ**: itmedir; denir: **دَعَعْتُه أَدُعُّه دَعَّاً**. Allah Teâlâ dedi: ﴿يَوْمَ يُدَعُّونَ إلى نَارِ جهَنَّمَ دعّاً﴾ [الطور 13]. Ve **الدَّعْدَعَةُ**: ölçeği, şeyi tamamen alması için hareket ettirmektir. Ve **الدَّعْدَعةُ**: kıvrımlı bir koşudur. Ve denir: **جَفْنةٌ مدَعدَعة**. Ve aslı odur; yani o, doluncaya kadar **دُعدِعَتْ**.
  Ama onların **الدَّعْدَعَةُ** (koyunları sürme) sözü ve **الدَّعدعةُ** (tökezleyene “**دَعْ دَعْ**” demen), tıpkı “**لَعاً**” denildiği gibi; biz dedik ki: sesler ve onların taklitleri neredeyse kıyaslanmaz; ve onlar bu şekilde asıllar değildir.
  Ve ama kısa boylu adama **دَعْدَاعٌ** demeleri; eğer sahihse, bir **حاء**dan([6]) ibdâldendir: **دَحْدَاح**.

  (**دف**)  **الدال** ve **الفاء** iki asıldır: bunlardan biri şeyde bir yan’a delâlet eder, diğeri sürate.
  Birincisi **الدَّفُّ**tur; o, yan’dır. Ve **دَفَّا البعيرِ**: onun iki yanıdır. Dedi ki:
له عُنُقٌ تُلْوِي بما وُصِلَتْ به *** ودَفّانِ يَشْتَفَّانِ كلَّ ظِعانِ([7])
  Ve denir: **سَنَامٌ مُدَفِّفٌ**, eğer devenin iki yanına düşerse. Ve **الدَّفّ** ve **الدُّفّ**: kendisiyle oyalanılan şeydir. İkincisi: **دَفّ الطّائرُ دفيفاً**; bu, onun yer yüzü üzerinde **يَدُفَّ** etmesidir: iki kanadını hareket ettirir, ayakları da yerde olur. Ve ondan: **دفَّتْ علينا من بَنِي فلان دَافَّةٌ**, **تدِفّ دفيفا**. Ve onların **دَفِيفُهم**u: yürüyüşleridir([8]). Ve dersin: **داففْتُ الرّجُلَ**, eğer onu **دِفَافاً** ve **مُدَافَّة** ile bitirdiysen. Ve bundan Hâlid b. Velîd’in hadisi: "**من كان معه أسيرٌ فليُدَافَِّه**", yani onu bitirsin. Ve o babdandır; çünkü ölümü ona çabuklaştırır.

  (**دق**)  **الدال** ve **القاف**, küçüklük ve hakirliğe delâlet eden tek bir asıldır. O hâlde **الدَّقيق**: **الجَليل**in zıddıdır. Denir: **ما أدَقَّنِي فُلانٌ ولا أَجَلَّني**; yani bana ne küçük ne büyük bir şey verdi. Ve **أدقَّ فُلانٌ وأجلّ**, eğer azı ve çoğu getirdiyse. Dedi ki:
سَحوحٍ إذا سَحَّتْ هُمُوع إذا هَمَتْ *** بكَتْ فأَدَقَّتْ في البُكَا وأجَلَّتِ([9])
  Ve **الدّقيق**: hayrı az adamdır. Ve **الدَّقيق**: kapalı iştir. Ve **الدقيق**: undur. Ve dersin: **دققتُ الشَّيْءَ أدُقُّه دَقاًّ**.
  Ama **الدَّقْدَقة**: binitlerin toynaklarının, gidip gelmelerindeki sesleridir. Böyle derler. Bizce asıl, asıldır; çünkü onlar, toynaklarıyla yeri **دَقّاً** döverler.

  (**دك**)  **الدال** ve **الكاف** iki asıldır: bunlardan biri alçalma ve düzleşmeye delâlet eder. Bundan **الدكّان**; o bilinir. el-‘Abdî([10]) dedi ki:
  * كدُكّان الدَّرابِنَة المَطِينِ([11]) *
  Ve ondan **الأرضُ الدَّكَّاءُ**: geniş, düz arazidir. Allah Teâlâ dedi: ﴿جَعَلَهُ دَكَّاءَ﴾ [الكهف 98]. Ve ondan **النَّاقة الدّكّاء**: hörgücü olmayan devedir.
  el-Kisâî dedi: Dağlardan **الدُّكُّ**: geniş olanlardır; tekili **أدَكُّ**tur. Ve **فرس أدَكُّ الظّهر**: yani sırtı geniş olan.
  Diğer asıl, ibdâl babına yakındır; sanki içindeki **الكاف**, **القاف**ın yerini tutmuştur. Denir: **دكَكْت الشيء**, **دقَقته** gibi; ve yine **دكَّكته**. Ve ondan: **دُكَّ الرَّجُل فهو مدكوكٌ**, eğer hastalandıysa. Ve bu, birinciden de olabilir; sanki hastalık onu uzatmış ve yaymıştır; o hâlde iki ihtimale de elverişlidir.

  Ve kumdan **الدَّكْدَاك**, sanki **دُكَّ دَكّاً** edilmiştir; yani **دُق دَقّاً**. Dil ehli dedi: Kumdan **الدَّكداك**: yere yapışıp yükselmeyen şeydir. Ve bundan Cerîr b. Abdullah’ın hadisi: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم ona Bişe’deki menzilini sorduğunda, dedi ki: "**سَهْلٌ * ودَكْداكٌ، وسَلَمٌ وأرَاكٌ**".
  Ve bu babdandır: **دَكَكت التُّرابَ على الميّت أدُكّه دَكَّاً**, eğer toprağı onun üzerine döktüysen. Ve aynı şekilde kuyuyu gömersin. Ve bunun, toprağın dövülmüş gibi olmasından dolayı olduğu söylenmiştir.
  Ve bu iki asıldan şâz olan şeylerden: eğer sahihse, onların sözü: **أَمَةٌ مِدَكَّةٌ**: işe güçlü. Ve şâzdan onların sözü: **أقمت عنده حولاً دكيكا**; yani tam.

  (**دل**)  **الدال** ve **اللام** iki asıldır: bunlardan biri, öğrendiğin bir alâmetle şeyi açıklamaktır; diğeri ise bir şeyde çalkantıdır.
  Birincisi onların sözü: **دلَلْتُ فلاناً على الطريق**. Ve **الدليل**: şeydeki alâmettir. Ve o, **الدَّلالة** ve **الدِّلالة** bakımından açıktır.
  Diğer asıl onların sözü: **تَدَلْدَل الشَّيءُ**, eğer çalkalanırsa. Evs dedi ki:
أمْ مَن لحَيٍّ أضاعوا بعضَ أمرِهِمُ *** بَيْنَ القُسوط وبين الدِّينِ دَلْدَالِ([12])
  Ve **القُسوط**: zulümdür. Ve **الدِّين**: itaattir.
  Ve babdandır **دَلال المرأة**; o, nazlanma ve tavır içinde onun cüretidir; sanki muhalefet ediyormuş gibidir, hâlbuki onda muhalefet yoktur. Ve bu, ancak salınma ve çalkantı ile olur. Ve bu kelimedendir: **فلانٌ يُدِلُّ على أقرانِهِ**([13]) savaşta; doğanın avı üzerinde **يُدِلُّ** etmesi gibi.
  Ve birinci babdandır, Ferrâ’nın Araplardan nakli: **أدَلّ يُدِلّ**, eğer akrabalıkla vurduysa([14]).

  (**دم**)  **الدال** ve **الميم**, bir şeyin üzerine sürülmesi yönünden, bir şeyi kaplamaya delâlet eden tek bir asıldır. Dersin: **دَممْتُ**([15]) **الثَّوبَ**, eğer onu herhangi bir boya ile sıvadıysan; ve bir şeyin üzerine sürülen her şey **دِمام**dır([16]). Ama **الدّمدمة** helâktir. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهمْ﴾ [الشمس 14]. Bu, onlara azap ve helâkten neyi kapladığındandır. Ve **قِدْرٌ دميمٌ**: dalakla sıvanmış. Ve **الدَّامَّاء**: jerboanın yuvasıdır; çünkü onu **يدُمُّه دمّاً**, yani düzleştirerek düzler.
  Ama onların **رجلٌ دميمُ الوجه** sözü babdandır; sanki yüzü siyahlıkla yahut çirkinlikle sıvanmıştır. Denir: **دَمَّ وجههُ يَدُِمّ دَمامةً**, o hâlde o **دميم**dir.
  Ve ama **الدَّيْمُومَة**, o, suyu olmayan çöldür; babdandır; çünkü o, düzlüğünde sanki **دُمَّت** edilmiştir; yani düzlenmiştir; bir şeyin bir şeyle sıvandığı gibi. Ve yerden **الدَّمادِم**: kolay tepeler.

  (**دن**)  **الدال** ve **النون**, alçalma ve aşağı inmeye delâlet eden tek bir asıldır. O hâlde **الأدَنُّ**: sırtı eğik adamdır. Ondan denir: **قد دَنِنْتَ دَنَناً**. Ve denir: **بيتٌ أدنّ**, yani alçak. Ve **فرسٌ أدَنّ**, yani iki eli kısa. Ve eğer böyle olursa, onun **منْسجُهُ** alçak olur([17]). Ve bundan **الدَّنْدَنَة**: adamdan anlaşılmayan bir mırıltının işitilmesidir; bu, söylediği şeyde sesini alçaltması ve onu gizlemesi sebebiyledir. Ve ondan hadis: "**فأمَّا دَنْدَنَتُكَ ودندنةُ مُعاذٍ فلا نُحْسِنُهُمَا**([18])".
  Bu kıyasa yakın olup aynısı olmayan şeylerden: küt kılıca **دَدَانٌ**([19]) demeleridir. Ve babdan şâz olan şeylerden **الدَّيْدَن**; o, âdettir.
  Ve birinci asla kıyaslanan şeylerden **الدِّنْدِنُ**; o, eskiliğinden bitkiden kararan şeydir.

  (**ده**)  **الدال** ve **الهاء**, kendisine kıyas yapılacak bir asıl değildir ve ondan dallandırılmaz; ancak onların **تَدَهْدَهَ الشيءُ** sözünde gelir: eğer yuvarlandıysa; sanki **الدَّهْدَهَةُ**, orada ondan meydana gelen sestir. Ve biz dedik ki: seslere kıyas yapılmaz.
  Ve derler: **ما أدرِي أيُّ الدَّهْدَاءِ**([20]) **هو**, yani o hangi insandır? Ve **الدَّهْدَاهُ**: develerin küçükleridir. Ve denir: **الدَّهْدَهانُ**: develerin çoğu.
  Bizim dediğimize, bunun bir asıl olmadığına delâlet eden şeylerdendir: Halîl’in kitabındaki sözü. Ve ama Ru’be’nin sözü:
  * وقُوَّلٌ إلاّ دَهٍ فَلاَ دَهِ([21]) *
  Denir ki: o Farsçadır; sütannesinin sözünü hikâye etmiştir([22]). Halîl’in dediği ise, senin gördüğün üzeredir; babın başındaki sözünden sonra: **دَهٍ** bir kelimedir; Araplar onunla konuşurlardı: onlardan biri kan davasını gördüğünde ona “**يا فلانُ إلاّ دَهٍ فلا * دَهٍ**” der; yani sen şimdi onun intikamını almazsan onu asla almayacaksın; ve bunun benzeri işlerde. Ve bütün bunlar, bizim dediğimize delâlet eder.

  (**دو**)  **الدال** ve ondan sonra gelen illetli harf yahut hemzeli harf, bir önceki bab’a yakındır. O hâlde **الدَّوُّ** ve **الدَّوِّيّة**: çöldür. Bazıları der ki: ancak, içindeki boş olanın **الدّوِيّ** gibi işitmesi sebebiyle böyle adlandırılmıştır; böylece iş, seslere kıyas yapılmayacağına dair dediğimize dönmüştür. Şair **الدَّوِّيّة** hakkında dedi ki:
وَدوِّيّةٍ قفرٍ تَمَشَّى نَعَامُها *** كَمَشْيِ النَّصارى في خِفاف اليَرَنْدَجِ ([23])
  Ve babdandır **الدّأْدَأَةُ**: hızlı yürüyüştür. Ve **الدأدأة**: sel yatağında taşların düşüşünün sesidir. Ama **الدآدئ**: ayın sonunda, **المُِحاق** gecelerinden önceki üç gecedir. Bunun sahih bir kıyası vardır; çünkü dolmaya yaklaşan her kap, **تدأدأ** etmiştir. Ve aynı şekilde bu geceler, ay tamamlanmaya yaklaştığında olur. Ama onun karanlığından dolayı **دآدِئَ** adlandırıldığını söyleyenin sözü, bir şey değildir ve kıyası yoktur.
  Ve ama **الدَّوادِي**: çocukların salıncaklarıdır; ve bir şey değildir.

  (**دب**)  **الدال** ve **الباء**, sahih, kıyaslı tek bir asıldır; o, yerde yürüyüşten daha hafif bir harekettir. Dersin: **دَبَّ دبيباً**. Ve yerde yürüyen her şey **دابة**dır. Hadiste: "**لا يَدخُل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع**". **الدَّيبوب** ile, insanlar arasında söz taşıyarak aralarında dolaşan nemmâm kastedilir. Ve **القَلاَّع**: insanı, sultanına, onun yanındaki bir mertebeden onu söküp çıkarsın diye gammazlayandır. Ve denir: **ناقة دَبُوبٌ**, eğer çok etten dolayı ancak **دَبيباً** yürüyorsa. Ve denir: **ما بالدار دِبِّيٌّ ودُبِّيٌّ**, yani debelenen hiç kimse yok. Ve denir: **طَعنةٌ دبُوب**([24]), eğer kanla sızıp yürürse. Hüzeli([25]) dedi ki:
  * بصَفْحتهِ دَبُوبٌ تَقْلِسُ([26]) *
  Ve denir: Falan, falanın **دُبَّة**sine bindi ve onun **دُبّته**sinden tuttu; eğer onun fiilinin benzerini yaptıysa; sanki onun yürüyüşü gibi yürümüştür. Ve **الدُّبَّاء**([27]): kabaktır. Şâz olabilir; ve muhtemeldir ki, pürüzsüzlüğü sebebiyle böyle adlandırılmıştır; sanki yuvarlandığında hafifler. İmru’ul-Kays dedi ki:
إذا أقْبلَتْ قلتَ دُبَّاءَةً *** من الخُضْرِ مَغْمُوسَةًٌ في الغُدُرْ([28])
  Ama saçtaki **الدَّبَبُ**, ibdâl babındandır; çünkü ondaki **الدال**, bir **زاء**dan ibdâl edilmiştir. Ve develerden **الأدْبَبُ**: kıllı olandır. Ve hadiste—eğer sahihse—: "**أيَّتُكُنَّ صاحبة الجَمَل الأدْبَب**([29])". Ve ama **الدَّبُوب**, denir ki o, dibi uzak derin mağaradır([30]). Bu bir şey değildir.

  (**دث**)  **الدال** ve **الثاء** tek bir kelimedir; o, zayıf yağmurdur([31]).

  (**دج**)  **الدال** ve **الجيم** iki asıldır: bunlardan biri debib benzeri, ikincisi ise örten ve kaplayan bir şeydir.
  Birincisi onların sözü: **دَجَّ دَجيجاً**([32]), eğer debelenip yürüdüyse. Ve aynı şekilde **الداجُّ**: hacla birlikte ticaretlerinde koşuşturanlardır. Ve [hadiste([33])]: "**هؤلاء الدّاجُّ ولَيسُوا بالحاجّ**". Ama Enes hadisi: "**ما تركت من حاجَةٍ ولا داجَة**" bu babdan değildir; çünkü **الدَّاجَة** hafifletilmiştir ve **الحاجَة**ye tâbidir. Ama **الدَِّجاجَة** bilinir; çünkü o **تُدَجْدِجُ**, yani gelir gider. Ve **الدَّجاجة**: iğin topağıdır. Eğer sahihse, o teşbih manasınadır. Ve aynı şekilde onların sözü: Falanın bir **دَجاجة**si vardır; yani çoluk çocuğu. Ve bu kıyastır; çünkü onlar ona doğru **يدِجُّون**.
  Ama diğeri onların sözü: **تَدَجْدَج الليل**, eğer karardıysa. Ve **ليلٌ دَجُوجيّ**. Ve **دَجَّجت السماء تدجيجاً**: bulutlandı. Ve **تدَجْدَجَ الفارسُ بشِكَّته**, sanki onunla örtündü. Ve o **مدجِّج** ve **مدَجَّج**dir. Ve kirpiye **مُدَجَِّج**([34]) demeleri bundandır. Dedi ki:
ومُدَجَِّجٍ يَعدُو بشِكّته *** محمَرَّةٍ عيناهُ كالكَلْبِ([35])
  Ve ama yere yayılmış deveye **دَجَوْجَاةٌ** demeleri, babdandır; çünkü o, sanki yeri örtüyor gibidir.

  (**دح**)  **الدال** ve **الحاء**, genişleme ve yayılmaya delâlet eden tek bir asıldır. Araplar der: **دحَحْتُ البيت وغيرَه**, eğer onu genişlettiysem*. Ve **اندَحَّ بطنُه**, eğer genişlediyse. Bir bedevî dedi: “İki gece kaldığı hâlde ayın sonundan yağmur aldık; yer otla **اندحَّت**.” Ve denir: **دَحَّ الصَّائدُ بيتَه**, eğer onu yere yaptıysa. Ebû’n-Necm dedi ki:
  * بيْتاً خَفِيّاً في الثَّرَى مَدْحُوحَا([36]) *
  Ve babdandır **الدَّحْدَاح**: kısa boylu; alçaklığı ve **جُفُورِه**([37]) sebebiyle adlandırılmıştır. Ve aynı şekilde **الدُّحَيْدِحَةُ**. Dedi ki:
أغَرَّكِ أَنَّني رجلٌ دميم *** دُحَيْدِحَة وأنَّكِ عَيْطَمُوسُ([38])

  (**دخ**)  **الدال** ve **الخاء**, ondan dallandırılan bir asıl değildir; fakat derler: **دخدَخْنا القومَ**: onları zelil kıldık; **دَخدَخةً**. Şeybânî, **الدخدخة**nın bitkinlik olduğunu zikretti. Ama **الدَُّخُّ**, babında zikredilmiştir; o, dumandır. Dedi ki:
  * عند سُعَارِ النّارِ يَغْشَى الدَُّخَّا([39]) *

  (**دد**)  **الدال** ve **الدال** tek bir kelimedir. **الدَّدُ**: eğlence ve oyundur. Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: "**ما أنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ مِنِّي**([40])".
  Ve denir: **دَدٌ** ve **وَدَداً** ve **دَدَنٌ**. Dedi ki:
أيُّها القلبُ تَعَلَّلْ بدَدَنْ *** إنَّ همِّي في سَمَاعٍ وَأَذَنْ([41])
  Ve **دَد**([42])—denildiğine göre—bir kadının adıdır. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَنَّ
1 دَنَّ دان دن دنن : see R. Q. 1, in four places. -A2- [دَنِنَ is mentioned by Golius and Freytag (by the former as from the S) as though it were the verb of which دَنَنٌ (q. v.) is the inf. n.; but I find no authority for it: and if دَنَنٌ have a verb, it should, accord. to rule, be دَنَّ, aor. يَدَنُّ.]

2 دَنَّ٣َ see R. Q. 1.

ادنّ
4 ادنّ أدان أدن أدنى أدنن ادن دان دنا دنى دني ٱدنى آد , (T, K,) inf. n. اـِدْنَانٌ, (T, TA,) He (a man, T, TA) remained, stayed, abode, or dwelt, (T, K, TA,) [as though set in the ground like a دَنّ,] بَالمَكَانِ in the place; like أَبَنَّ: (T, TA:) on the authority of Aboo-Turلb, (T,) or Ibn-ElFaraj. (TA.)

دَنْدَنَ
R. Q. 1 دَنْدَنَ دندن دندنن It buzzed, or made a buzzing sound; syn. صَوَّتَ, and طَنَّ, (K,) and طَنْطَنَ; (Sh, T, TA;) as also ↓ دَنَّ, and ↓ دنّن; said of the fly, (K,) [and of the bee, and of the hornet, and the like; for] دَنْدَنَةٌ [inf. n. of دَنْدَنَ] (Lth, T, M, K) and دَنِينٌ [inf. n. of ↓ دَنَّ] (Lth, T, M) and ↓ دِنْدِنٌ [a simple subst.] (M) signify the buzzing (صَوْت, Lth, T, M, K) of the fly, (M, K,) or the bee, (Lth, T,) and the hornet, (Lth, T, M, K,) and the like. (M.) ― -b2- And [hence,] He (a man) spoke in a low, gentle, or soft, tone, so that his speech was not understood; (A'Obeyd, K, TA;) [as also ↓ دَنَّ; for] دَنْدَنَةٌ [inf. n. of the former] (A'Obeyd, T, S, M, K) and دَنِينٌ [inf. n. of ↓ دَنَّ] and ↓ دِنْدِنٌ (M, K) signify the speaking in a low, gentle, or soft, tone, (A'Obeyd, T, S,) or in the manner termed هَيْنَمَةٌ, (M, K,) so that the speech is not understood: (A'Obeyd, T, S, M:) or دَنْدَنَةٌ signifies [merely] the speaking in a low, or faint, tone: (M:) accord. to IAth, it is a little above what is termed هَيْنَمَةٌ. (TA.) A poet says,
نُدَنْدِنُ مَثْلَ دَنْدَنَةِ الذُّبَابِ
[We buzz in our speech like the buzzing of the fly]. (Sh, T.) And it is said in a trad., حَوْلَهَا نُدَنْدِنُ, (S,) or حَوْلَهُمَا, (M, JM, TA,) which is thus explained: the Prophet asked an Arab of the desert, “ What dost thou say in the تَشَهُّد? ” [see this word, which means the repetition of a form of words at the close of the ordinary prayers:] and he answered, “ I ask of God Paradise, and seek protection of Him from the fire [of Hell]: but as to thy دَنْدَنَة and the دَنْدَنَة of Mo'لdh, I do not approve it: ” and the Prophet said, حَوْلَهُمَا نُدَنْدِنُ; (M, JM; *) i. e. [We speak with a low, or faint, voice] about those two things, namely, the seeking Paradise and the praying for protection from the fire [of Hell]; and on account of them: (JM:) accord. to some, it is from دَنْدَنَ حَوْلَ المَآءِ He went round about the water: [hence it may mean we utter our prayer respecting them with a low, or faint, sound, as though we were buzzing round about them like flies; seeking to enter the one, and to keep outside the other:] As says that it may be from the signification of the sound [of buzzing], or from that of going round about: (TA:) or, accord. to one relation, the Prophet said, عَنْهُمَا نُدَنْدِنُ [From a consideration of them we utter our prayer with a low, or faint, voice;] i. e. our دَنْدَنَةُ arises from them; and is because of them: and hence, (JM,) دَنْدَنَ means also He (a man, JM) went to and fro in one place. (JM, TA.)

دَنٌّ
دَنٌّ دان دن دنن A wine-jar: (MA:) a [jar of the kind called] حُبّ: (S:) or [a jar] in form like a حُبّ: (Msb:) or a large رَاقُود [or earthen jar, smeared inside with pitch, long in the lower part], (M, K,) in form like the حُبّ, (M,) but taller; (M; in the K, or taller than the حُبّ;) uniform in make, [tapering to the bottom,] having at the lower end what resembles the قَوْنَس [or tapering top] of a helmet: (M:) or smaller than the حُبّ, having a pointed lower extremity, [so I render عُسْعُسٌ, (agreeably with the TK,) regarding it as a dial. var., or perhaps a mistranscription, of عُصْعُصٌ, which properly signifies the “ os coccygis, ”] (M, K,) so that (M) it will not sit [upright] without one's digging a hole for it: (M, K:) IDrd says that it is a genuine Arabic word: (M:) pl. [of mult.] دِنَانٌ (T, S, M, Msb) [and دِنَنَةٌ and (of pauc.) أَدْنُنٌ and أَدُنٌّ, as appears from the following saying of IAar, quoted by Az:] one says دَنٌّ and أَدْنُنٌ and أَدُنٌّ and دِنَانٌ and دِنَنَةٌ. (T.) [See an ex. in a verse of El-Aashà cited voce اِرْتِسَامٌ.]

دَنَنٌ
دَنَنٌ دنن A bending, or curving, in the back [so that it resembles a دَنّ: see أَدَنُّ]: (M, K:) and a nearness [to the ground] in the neck and breast, (M, K,) and a stooping, (M,) and lowness, therein, (M, K,) by original natural constitution: it is in a man, (M,) and in a horse or the like, and any quadruped: (M, K:) or shortness, and lowness, or depression, of the neck: (R, TA:) or, in a horse, shortness of the fore legs: or, accord. to As, in any quadruped, nearness of the breast to the ground; which is one of the worst of faults: (S:) or, accord. to AZ, in a camel, a leaning forward, with shortness of the fore legs: and, accord. to AHeyth, in a horse or similar beast, shortness of the fore legs, and a consequent nearness of the neck to the ground. (T.)

دِنَّةٌ
دِنَّةٌ دان دنه دننه دنة A certain insect resembling an ant: (K:) so called because of its shortness. (TA.)

دِنِّيَّةٌ
دِنِّيَّةٌ دني دنيه دنية The [kind of cap called] قَلَنْسُوَة, of a Kلdee; likened to a دَنّ; (K;) a قلنسوة worn by Kلdees, as though so called in relation to the دَنّ, because high and round: (Har p. 109:) accord. to Esh-Shereeshee, originally دَنِينَةٌ; a قلنسوة pointed at the extremity, [in my original الاطراف is erroneously put for الطَّرَف,] worn by Kلdees and great men: not a genuine Arabic word, but of the dial. of El-'Irلk. (TA.)

دِنْدِنٌ
دِنْدِنٌ دندن دندنن syn. with دَنْدَنَةٌ: see R. Q. 1, in two places. -A2- Also Herbage (S, M, K) and trees, (M, K,) or dry herbage, (As, T,) become black, (As, T, S, K,) or wasted and black, (M,) by reason of oldness: (As, T, S:) or what is broken in pieces of [the species of barley-grass called] بُهْمَى, when it has become black and old: or the stems (أُصُول) of old and wasted trees: (M:) accord. to Lth, the stems (اصول) of trees: but the right explanation is that given above on the authority of As. (T.)

دَنَادِنُ
دَنَادِنُ دنادن The ذَلَاذِل [or lower parts, that are next the ground,] of garments. (K.)

أَدَنُّ
أَدَنُّ ذ One whose back resembles the دَنّ; (IAar, T;) [i. e.] having a bending, or curving, in the back; (S, M, K;) applied to a man; (S;) hump-backed: (Fr, TA in art. عجر:) and having the neck and breast near [to the ground], (M, K,) and stooping, (M,) and low, (M, K,) by original natural constitution: applied to a man, (M,) and to a horse or the like, and any quadruped: (M, K:) or, applied to a horse, short in the fore legs: (S:) or, applied to a camel, leaning forward, with shortness of the fore legs: (AZ, T:) or, applied to a horse or the like, short in the fore legs, and consequently having his neck near to the ground: (AHeyth, T:) As said that no أَدَنّ ever outstripped except that of the Benoo-Yarbooa: (M:) fem. دَنَّآءُ. (M, K.) [See also دَنَنٌ.] ― -b2- Also, applied to a house, or chamber, or tent, (بَيْت, [for which Golius appears to have read نَبْت,]) Low, or depressed, [app. in its roof.] (S, K.)

##### Türkçe

**دَنَّ**
1 **دَنَّ** **دان** **دن** **دنن**: bkz. R. Q. 1, dört yerde. -A2- [**دَنِنَ** Golius ve Freytag tarafından (birincisi tarafından S’den olarak) sanki **دَنَنٌ**’ün (bkz.) mastarı olduğu fiil imiş gibi zikredilmiştir; fakat ben bunun için hiçbir otorite bulmuyorum: ve eğer **دَنَنٌ**’ün bir fiili varsa, kaideye göre, **دَنَّ**, muzârîsi **يَدَنُّ** olmalıdır.]

2 **دَنَّ٣َ** bkz. R. Q. 1.

**ادنّ**
4 **ادنّ** **أدان** **أدن** **أدنى** **أدنن** **ادن** **دان** **دنا** **دنى** **دني** **ٱدنى** **آد** , (T, K,) mastar **اـِدْنَانٌ**, (T, TA,) O (bir adam, T, TA) kaldı, durdu, ikamet etti, yahut mesken tuttu, (T, K, TA,) [sanki bir **دَنّ** gibi yere çakılmış gibi,] **بَالمَكَانِ** o yerde; **أَبَنَّ** gibi: (T, TA:) Aboo-Turâb’ın (T,) yahut Ibn-ElFaraj’ın (TA.) rivayetine göre.

**دَنْدَنَ**
R. Q. 1 **دَنْدَنَ** **دندن** **دندنن** Vızıldadı, yahut vızıltı sesi çıkardı; müradifi **صَوَّتَ**, ve **طَنَّ**, (K,) ve **طَنْطَنَ**; (Sh, T, TA;) bunun gibi ↓ **دَنَّ**, ve ↓ **دنّن**; sinek hakkında söylenir, (K,) [ve arı, ve eşekarısı, ve benzeri hakkında; zira] **دَنْدَنَةٌ** [**دَنْدَنَ**’nın mastarı] (Lth, T, M, K) ve **دَنِينٌ** [↓ **دَنَّ**’ın mastarı] (Lth, T, M) ve ↓ **دِنْدِنٌ** [basit bir isim] (M) sineğin, (M, K,) yahut arının, (Lth, T,) ve eşekarısının, (Lth, T, M, K,) ve benzerinin vızıltısını (**صَوْت**, Lth, T, M, K) ifade eder. (M.) ― -b2- Ve [bundan dolayı,] O (bir adam) alçak, yumuşak, yahut hafif bir tonda konuştu; öyle ki sözü anlaşılmadı; (A'Obeyd, K, TA;) [bunun gibi ↓ **دَنَّ**; zira] **دَنْدَنَةٌ** [öncekinin mastarı] (A'Obeyd, T, S, M, K) ve **دَنِينٌ** [↓ **دَنَّ**’ın mastarı] ve ↓ **دِنْدِنٌ** (M, K) alçak, yumuşak, yahut hafif bir tonda konuşmayı, (A'Obeyd, T, S,) yahut **هَيْنَمَةٌ** diye adlandırılan tarz üzere, (M, K,) öyle ki söz anlaşılmaz: (A'Obeyd, T, S, M:) yahut **دَنْدَنَةٌ** [sadece] alçak, yahut zayıf bir tonda konuşmayı ifade eder: (M:) IAth’a göre, **هَيْنَمَةٌ** diye adlandırılan şeyin biraz üstündedir. (TA.) Bir şair der ki,
نُدَنْدِنُ مَثْلَ دَنْدَنَةِ الذُّبَابِ
[Sineğin vızıltısı gibi sözümüzde vızıldarız]. (Sh, T.) Ve bir rivayette şöyle denir: **حَوْلَهَا نُدَنْدِنُ**, (S,) yahut **حَوْلَهُمَا**, (M, JM, TA,) ki şöyle açıklanır: Peygamber bir bedevîye, “**تَشَهُّد**’de ne dersin?” diye sordu; [bu kelimeye bkz.; bu, mutad namazların sonunda bir lafız tekrarını ifade eder:] o da cevap verdi: “Allah’tan Cenneti isterim ve O’ndan ateşten [Cehennem ateşinden] korunma dilerim: fakat senin **دَنْدَنَة**’n ve Mu'âdh’ın **دَنْدَنَة**’sine gelince, ben onu uygun görmem:” Peygamber de **حَوْلَهُمَا نُدَنْدِنُ** dedi; (M, JM; *) yani [alçak, yahut zayıf bir sesle konuşuruz] o iki şeyin etrafında; yani Cenneti isteme ve ateşten korunma için dua etme; ve onlar sebebiyle: (JM:) bazılarına göre, bu **دَنْدَنَ حَوْلَ المَآءِ** “su etrafında dolaştı” anlamındandır: [buna göre, onların hakkında duamızı alçak, yahut zayıf bir sesle çıkarırız; sanki sinekler gibi onların etrafında vızıldarız; birine girmeyi, ötekinden dışarıda kalmayı isteriz:] As der ki bunun, ses [vızıltı] anlamından da, etrafında dolaşma anlamından da olması mümkündür: (TA:) yahut, bir rivayete göre, Peygamber **عَنْهُمَا نُدَنْدِنُ** dedi [onları dikkate alarak duamızı alçak, yahut zayıf bir sesle çıkarırız;] yani bizim **دَنْدَنَةُ**’miz onlardan doğar; ve onlar sebebiyledir: ve bundan dolayı, (JM,) **دَنْدَنَ** ayrıca O (bir adam, JM) bir yerde gidip geldi demektir. (JM, TA.)

**دَنٌّ**
**دَنٌّ** **دان** **دن** **دنن** Şarap küpü: (MA:) **حُبّ** [denilen türden] bir küp: (S:) yahut **حُبّ** gibi bir şekil üzere [bir küp]: (Msb:) yahut büyük bir **رَاقُود** [yahut içi ziftle sıvanmış toprak küp, alt kısmı uzun], (M, K,) **حُبّ** gibi bir şekil üzere, (M,) fakat daha uzun; (M; K’da, yahut **حُبّ**’dan daha uzun;) yapılışı yeknesak, [alta doğru incelen,] alt ucunda miğferin **قَوْنَس**’ine [yahut sivri tepesine] benzeyen bir şey bulunan: (M:) yahut **حُبّ**’dan daha küçük, alt ucu sivri, (M, K,) öyle ki (M) onun için bir çukur kazmadıkça [dik] durmaz: (M, K:) IDrd bunun sahih bir Arapça kelime olduğunu söyler: (M:) çoğulu [kesret] **دِنَانٌ** (T, S, M, Msb) [ve **دِنَنَةٌ** ve (kıllet) **أَدْنُنٌ** ve **أَدُنٌّ**, aşağıdaki IAar sözüne göre, Az tarafından nakledilmiştir:] **دَنٌّ** ve **أَدْنُنٌ** ve **أَدُنٌّ** ve **دِنَانٌ** ve **دِنَنَةٌ** denir. (T.) [El-A‘şâ’nın **اِرْتِسَامٌ** maddesinde zikredilen bir beytindeki örneğe bkz.]

**دَنَنٌ**
**دَنَنٌ** **دنن** Sırtta bir eğrilik yahut kavislenme [öyle ki bir **دَنّ**’e benzer: **أَدَنُّ**’a bkz.]: (M, K:) ve boyun ve göğüste [yere] yakınlık, (M, K,) ve kamburlaşma, (M,) ve orada alçaklık, (M, K,) aslî tabii yaratılışla: insanda olur, (M,) ve atta yahut benzerinde, ve her dört ayaklıda: (M, K:) yahut boynun kısalığı ve alçaklığı yahut çöküklüğü: (R, TA:) yahut, atta, ön ayakların kısalığı: yahut As’a göre, her dört ayaklıda, göğsün yere yakınlığı; ki bu kusurların en kötülerindendir: (S:) yahut AZ’a göre, devede, ön ayakların kısalığı ile birlikte öne eğilme: ve AHeyth’e göre, atta yahut benzeri hayvanda, ön ayakların kısalığı ve bunun sonucu boynun yere yakınlığı. (T.)

**دِنَّةٌ**
**دِنَّةٌ** **دان** **دنه** **دننه** **دنة** Karıncaya benzeyen belirli bir böcek: (K:) kısalığından dolayı böyle adlandırılmıştır. (TA.)

**دِنِّيَّةٌ**
**دِنِّيَّةٌ** **دني** **دنيه** **دنية** Kلdee’nin [**قَلَنْسُوَة** denilen türden] başlığı; bir **دَنّ**’e benzetilmiştir; (K;) Kлdeeler tarafından giyilen bir **قلنسوة**; sanki **دَنّ** ile ilişki kurularak böyle adlandırılmıştır; çünkü yüksek ve yuvarlaktır: (Har s. 109:) Esh-Shereeshee’ye göre aslı **دَنِينَةٌ**; ucu sivri bir **قلنسوة**, [aslî nüshamda **الاطراف** yanlışlıkla **الطَّرَف** yerine konmuştur,] Kлdeeler ve büyükler tarafından giyilir: sahih Arapça bir kelime değildir; El-‘Irâk lehçesindendir. (TA.)

**دِنْدِنٌ**
**دِنْدِنٌ** **دندن** **دندنن** **دَنْدَنَةٌ** ile eş anlamlıdır: bkz. R. Q. 1, iki yerde. -A2- Ayrıca: Otlar (S, M, K) ve ağaçlar, (M, K,) yahut kuru ot, (As, T,) eskilik sebebiyle kararır, (As, T, S, K,) yahut zayıflayıp kararır, (M,) (As, T, S:) yahut kararıp eskidiğinde [**بُهْمَى** denilen arpa-otu türünün] parça parça kırılmış olanı: yahut eski ve zayıflamış ağaçların gövdeleri (**أُصُول**): (M:) Lth’e göre, ağaçların gövdeleri (**اصول**): fakat doğru açıklama, As’ın otoritesiyle yukarıda verilendir. (T.)

**دَنَادِنُ**
**دَنَادِنُ** **دنادن** Elbiselerin **ذَلَاذِل**’i [yahut yere en yakın olan alt kısımları]. (K.)

**أَدَنُّ**
**أَدَنُّ** **ذ** Sırtı **دَنّ**’e benzeyen kimse; (IAar, T;) [yani] sırtta bir eğrilik yahut kavislenme bulunan; (S, M, K;) bir adama uygulanır; (S;) kambur: (Fr, TA, عجر maddesinde:) ve boyun ve göğsü [yere] yakın olan, (M, K,) ve kamburlaşan, (M,) ve alçak olan, (M, K,) aslî tabii yaratılışla: bir adama uygulanır, (M,) ve ata yahut benzerine, ve her dört ayaklıya: (M, K:) yahut, ata uygulanınca, ön ayakları kısa olan: (S:) yahut, deveye uygulanınca, ön ayakların kısalığı ile birlikte öne eğilen: (AZ, T:) yahut, ata yahut benzerine uygulanınca, ön ayakları kısa olan ve bunun sonucu boynu yere yakın olan: (AHeyth, T:) As dedi ki Benoo-Yarbooa’dan olanı hariç hiçbir **أَدَنّ** öne geçmemiştir: (M:) müennesi **دَنَّآءُ**. (M, K.) [Ayrıca **دَنَنٌ**’e de bkz.] ― -b2- Ayrıca, bir eve, yahut odaya, yahut çadıra, (**بَيْت**, [Golius’un **نَبْت** okumuş görünmesiyle,]) uygulanınca: Alçak, yahut basık, [görünüşe göre tavanında]. (S, K.)
