# دهدر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%AF%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%87%D8%AF%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دهدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%AF%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دهدر

دهدرين، بضم الدالين وفتح الراء المشددة تثنية دهدر اسم لبطل، كسرعان وهيهات اسم لسرع وبعد، قال ذلك أبو علي. وقيل: دهدرين اسم للباطل وللكذب. ومنه قولهم: دهدرين ودهدريه، للرجل الكذوب. قال أبو زيد: العرب تقول: دهدران لا يغنيان عنك شيئا. كالدهدر، والدهدن، فجعله عربيا. قال ابن بري: والصحيح في هذا المثل ما رواه الأصمعي، وهو  دهدرين سعد القين  ، من غير واو عطف، وكون دهدرين متصلا غير منفصل، أي بطل سعد الحداد بأن لا يستعمل، وذلك لتشاغلهم بالقحط والشدة. ويقال: ساعد القين، ورواه أبو عبيدة معمر بن المثنى  دهدرين سعد القين  ، بنصب سعد، وذكر أن دهدرين منصوب على إضمار فعل، وظاهر كلامه يقتضي أن دهدرين اسم للباطل تثنية دهدر، ولم يجعله اسما للفعل كما جعله أبو علي، فكأنه قال اطرحوا الباطل وسعد القين، فليس قوله بصحيح. أو أن قينا ادعى أن اسمه سعد زمانا، ثم تبين كذبه، فقيل له ذلك، أي جمعت باطلا إلى باطل يا سعد الحداد فيكون سعد القين منادى مفردا، والقين نعته. ودهدرين تثنية دهدر اسم للباطل، ويروى منفصلا، كما رواه الجوهري وجماعة فقالوا: دهدرين، وفسروا بأن ده فعل أمر من الدهاء، إلا أنه قدمت واوه التي هي لامه إلى موضع عينه فصار دوه، ثم حذفت الواو للساكنين فصار: ده، كما فعلت في قل. ودرين من در يدر، إذا تتابع ويراد هنا بالتثنية التكرار، كما قالوا: لبيك وحنانيك ودواليك ويكون سعد القين منادى مفردا، والقين نعته، فيكون المعنى أي بالغ في الدهاء والكذب يا سعد القين.

  قال ابن بري: وهذا القول حسن، إلا أنه كان يجب أن يفتح الدال من درين ؛ لأنه جعله من در يدر، إذا تتابع. قال: وقد يمكن أن يقول إن الدال ضمت إتباعا لضمة الدال من ده. أو كان سعد أعجميا، أي رجلا من العجم حدادا يدور في مخاليف اليمن يعمل لهم، فإذا كسد عمله في مخلاف قال بالفارسية: ده بدرود ؛ هكذا في النسخ وفي بعضهما: ده برود، أي بالوداع، أي كأنه يودع القرية، والقرية بالفارسية ده، وبرود أي يذهب، يخبرهم بخروجه غدا ويشيع في الحي أنه غير مقيم ليستعمل ويبادر إليه من عنده ما يعمله ويصلحه له، فعربوه وضربوا به المثل في الكذب وقالوا:  إذا سمعت بسرى القين فإنه مصبح  . وقيل هو على حذف مضاف، وتأويله بطل قول سعد القين.
 ومما يستدرك عليه: الدهدرة: تحريك الاست. والدهدور، بالضم: الكذاب.

### Türkçe

**دهدرين**: iki **الدال**’ın zammesi ve şeddeli **الراء**’ın fethasıyla; **دهدر**’in tesniyesidir; bir bâtıl için isimdir; tıpkı **سرعان** ve **هيهات**’ın, sürat ve uzaklık için isim olması gibi. Bunu Ebû Ali söyledi. Ve denildi ki: **دهدرين** bâtıl ve yalan için isimdir. Ondandır onların sözleri: **دهدرين** ve **دهدريه**; yalancı adam için. Ebû Zeyd dedi: Araplar der: **دهدران** sana hiçbir şeyden gına vermez. **كالدهدر** ve **الدهدن** gibi; böylece onu Arapça kıldı. İbn Berrî dedi: Bu meselde sahih olan, el-Asma‘î’nin rivayet ettiğidir; o da “**دهدرين سعد القين**”dir; atıf vâvı olmaksızın; ve **دهدرين**’in bitişik, ayrı olmayan oluşu; yani, kullanılmamakla Sa‘d demirci bâtıl oldu; bu da onların kıtlık ve şiddet ile meşgul olmaları sebebiyledir. Ve denilir: **ساعد القين**. Ebû Ubeyde Ma‘mer b. el-Müsennâ “**دهدرين سعد القين**”i, **سعد**’ı nasb ile rivayet etti; ve **دهدرين**’in, bir fiilin gizlenmesi üzerine mansub olduğunu zikretti; ve sözünün zahiri, **دهدرين**’in bâtıl için isim, **دهدر**’in tesniyesi olmasını gerektirir; ve onu, Ebû Ali’nin onu kıldığı gibi fiil için isim kılmadı; sanki dedi ki: “Bâtılı ve Sa‘d demirciyi atın”; böylece onun sözü sahih değildir. Yahut bir demirci, bir zamanlar adının Sa‘d olduğunu iddia etti, sonra yalanı ortaya çıktı; ona bu söylendi; yani: “Ey Sa‘d demirci, bâtılı bâtıla topladın”; böylece **سعد القين** müfred münâdâ olur, **القين** onun sıfatı olur. Ve **دهدرين**, bâtıl için isim olan **دهدر**’in tesniyesidir; ve ayrı olarak rivayet edilir; el-Cevherî ve bir cemaatin rivayet ettiği gibi; şöyle dediler: **دهدرين**; ve “**ده**: **الدهاء**’dan emir fiildir” diye tefsir ettiler; ancak onun **لام**’ı olan vâvı, **عين**’inin yerine öne alındı da **دوه** oldu; sonra sâkinlerin birleşmesi sebebiyle vâv hazfedildi de “**ده**” oldu; tıpkı **قل**’de yaptığın gibi. Ve **درين**, **در يدر**’dendir; ardı ardına gelince. Burada tesniye ile murad tekrar etmektir; onların “**لبيك** ve **حنانيك** ve **دواليك**” demeleri gibi. Ve **سعد القين** müfred münâdâ olur, **القين** onun sıfatı olur; böylece mâna: “Ey **سعد القين**, kurnazlık ve yalanı artır” olur.

İbn Berrî dedi: Bu söz güzeldir; ancak **درين**’den olan **الدال**’ı fetha ile yapması gerekirdi; çünkü onu **در يدر**’den kıldı; ardı ardına gelince. Dedi: Ve mümkün olur ki, **ده**’den olan **الدال**’ın zammesine tâbi kılma olarak **الدال** zamme edildi denilsin. Yahut Sa‘d a‘cemî idi; yani Yemen’in **مخاليف**’inde onlar için çalışan, a‘cemden bir adam, demirci; işi bir **مخلاف**’ta kesada uğrayınca Farsça “**ده بدرود**” dedi; nüshalarda böyledir; ve ikisinden bazısında: “**ده برود**”; yani vedâ ile; yani sanki köye vedâ eder; ve köy Farsçada **ده**’dir; ve **برود** yani gider; yarın çıkacağını onlara haber verir ve mahallede, kullanılmak için mukim olmadığını yayar; böylece yanında yaptıracağı ve ona ıslah ettireceği şey olan kimse ona koşar ve acele eder; onu Arapçalaştırdılar ve yalan hakkında onunla mesel vurdular ve dediler: “**إذا سمعت بسرى القين فإنه مصبح**”. Ve denildi ki: O, muzâfın hazfi üzerinedir; ve onun te’vîli: **سعد القين**’in sözü bâtıl oldu.
Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الدهدرة**: makatın hareket ettirilmesi. Ve **الدهدور**, zamme ile: yalancı.
