# دهدع (د-ه-د-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%AF%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%87%D8%AF%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ه - د - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%AF%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والهاء مع الدال
عهد ، عده ، هدع ، دهدع
استعمل من وجوهه : عهد ، عده ، هدع ، دهدع
عهد : وفي الحديث أن عجوزاً زارت النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بالمدينة ، فأقبل عليها وتخفَّى بها ، فعاتّبتْهُ عائشةُ في إقباله عليها فقال : ( إنها كانت تأتينا أزمانَ خديجة ، وإنَّ حُسْنَ العهد من الإيمان ) . قال أبو عبيد : العهد في أشياء مختلفة : فمنها الحِفاظ ورعاية الحرمة ، وهو هذا الذي في هذا الحديث . قال : ومنها الوصيّة ، كقول سعد حين خاصم عَبْدَ بنَ زَمْعة في ابن أمَة زمْعة فقال : ( هو ابن أخي ، عَهِدَ إليَّ فيه أخي ) ، أي أوصى . قال : ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ ) ( يس : 60 ) يعني الوصيّة . قال : والعَهد : الأمان ، قال الله جلّ وعزّ : ( لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ ) ( البَقَرَة : 124 ) ، وقال : ( فَأَتِمُّو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ ) ( التّوبَة : 4 ) . قال : ومن العهد أيضاً اليمين يحلفُ بها الرجل يقول : عليّ عهدُ الله . قال : ومن العهد أيضاً أن تَعهد الرجلَ على حالٍ أو في مكان فتقول : عَهدي به في مكانٍ كذا وكذا ، وبحالِ كذا وكذا . قال : وأما قول الناس : أخذتُ عليه عَهد الله وميثاقَه ، فإن العهدَ هاهنا اليمين ، وقد ذكرناه .
قلت : والعهد : الميثاق ، ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( وَأَوْفُواْ بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدتُّمْ ) ( النّحل : 91 ) .
وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم أنه قال : العَهْد : جمع العَهْدة ، وهو الميثاق واليمين التي تستوثق بها ممّن يعاهدك ؛ وإنَّما سمّي اليهودُ والنصارى أهل العهد للذمّة التي أُعطُوها والعُهْدة المشترطة عليهم ولهم . قال : والعهد والعهدة واحد . تقول : برئتُ إليك من عُهدة هذا العبد ، أي مما يدركك فيه من عيبٍ كان معهوداً فيه عندي قال : ويقال استعهَدَ فلانٌ من فلان ، أي كتب عليه عُهدة وأنشد لجرير يهجو الفرزدقَ حين تزوّجَ بنتَ زِيق :
وما استعهدَ الأقوامُ من ذي خُتونةٍ
من الناس إلاّ منك أو من مُحاربِ
قال : وإنّما قيل ( وليّ العهد ) لأنه وليّ الميثاق الذي يؤخذ على مَن بايَعَ الخليفة .
قال : والعَهدة ، بفتح العين : أوّل مطرٍ ، وجمعُها العِهاد . والوَلِيّ : الذي يليها من الأمطار ، أي يتّصل بها من الأمطار . قال : والعَهْد : ما عهدتَه فثافنتَه . تقول : عهدي بفلانٍ وهو شابٌّ ، أي أدركته فرأيته كذلك . وكذلك المَعْهَد .
وقال الليث : المعهَد : الموضع الذي كنتَ عهِدتَه أو عهِدتَ به هوًى لك . والجميع المعاهد . قال : والمعاهَدة والاعتهاد والتَّعاهُد والتعهُّد واحد ، وهو إحداث العهد بما عهِدته .
شمر عن ابن الأعرابي قال : العِهاد : أوائِلُ الوسميّ ، واحدها عَهد . وقال أبو زيد : العَهْد المطر الأوّل ، وجمعها العِهاد . يقال أرضٌ معهودة ، إذا عمَّها المطر . قال : والأرض المعهَّدة تعهيداً : التي تصيبها النُّفضة من المطر . والنُّفضة : المَطْرة تصيب القطعة من الأرض وتخطىء القطعة . يقال أرض منفّضة تنفيضاً .
وقال ابن شُميل : يقال متى عهدُك بفلان ؟ أي متى رؤيتك إيّاه ؟ وعَهده : رؤيته ويقال
أنا أُعهِدُك من هذا الأمر ، أي أنا كفيلك وأنا أُعهدك من إباقِه ، أي أُبرِّئك من إباقه .
وقال أبو عبيد : قال الأحمر : يقال في كراهة المعايب : ( المَلَسَى لا عُهدة له ) ، قال أبو عبيد : معناه أنّه خرجَ من الأمر سالماً وانقصَى عنه ، لا له ولا عليه .
قلت : وفسّره غيره فقال : المَلَسَى أن يبيع الرجلُ سلعةً يكون قد سرقَها فيمَّلِسُ ويغيب عن مشتريها ساعةَ يقبض ثمنها ، فإن استُحقّت في يدَي المشتري لم يتهيَّأ له أن يتبع البائع بضمان عهدتها ، لأنه امَّلسَ هارباً واستخفى . وعُهدتها : أن يبيعَها وبها عيبٌ تُردُّ من مثله ، أو يكون فيها استحقاقٌ لمالكها ، والمَلَسَى ذَهابٌ في خُفية ، كأنها صفةٌ لفَعْلته .
وقال اللِّحياني : يقال في عقله عُهدةٌ ، أي ضعف . وفي خطِّه عُهدة ، إذا لم يُقِم حروفَه .
وقال أبو سعيد : العَهِد : الذي يحبُّ الولايات والعهود . وقال الكميت :
نامَ المهلَّب عنها في إمارته
حتى مضَت سَنَةٌ لم يَقْضِها العَهِدُ
قال : وكان المهلَّب يحبُّ العهود .
وأنشد أبو زيد :
فهنَّ مُناخاتٌ يُجلَّلنَ زينةً
كما اقتانَ بالنَّبت العِهادُ المحوَّف
قال أبو مالك : المحوَّف الذي قد نبتت حافاتُه ، واستدار به النبات . والعِهاد : مواقع الوسميّ من الأرض .
وقال النضر بن شميل : قال الخليل بن أحمد : فَعَلَ له معهود ومشهود وليس له موعُود . قال : مشهود يقول هو الساعةَ ، والمعهود ما كان من أمس ، والموعود ما يكون غداً
أبو حاتم عن أبي زيد : تعهدّت ضيعتي وكلّ شيء ، ولا يقال تعاهدت .
قلت : وقد أجاز الفرّاء تعاهدت ، رواه عنه ابن السكيت .
ويقال : عاهدتُ الله ألاّ أفعل كذا وكذا . ومنه الذميُّ المعاهَد الذي أُومنَ على شُروط استُوثِقَ منه بها ، وعلى جزيةٍ يؤدِّيها ، فإن لم يفِ بها حلَّ سفكُ دمه .
وقال أبو زيد : من أمثالهم : ( متى عهدُك بأسفلِ فيك ) ، وذلك إذا سألتَه عن أمرٍ قديم لاعهدَ له به .
وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا يُقتل مؤمنٌ بكافر ، ولا ذو عهدٍ في عَهْدِه ) ، معناه لا يقتل مؤمنٌ بكافرٍ بتّةً لأنهما غير متكافىء الدم ، وإنّما يتكافأ دماء المؤمنين . ثم قال : ولا يقتل ذو العهد من الكفّار ، أي ذو الذمّة والأمان ، ما دامَ على عهده الذي عُوهِد عليه ، فنهى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عن قتل المؤمن بالكافر ، أيَّ كافر كان . ونهى عن قتل الذمّي المعاهَد الثابت على عهده .
عده : العَيْدَه : السيّء الخلُق من الإبل وغيره . قال رؤبة :
وخَبْطَ صِهميم اليدين عَيدهِ
ويقال : فيه عَيدهَةٌ وعيدهيّة ، أي كِبْر . وكلُّ من لا ينقاد للحقّ ويتعظّم فهو عَيدَهٌ وعَيداه . وقال الشاعر :
وإني على ما كان من عَيْدهِيّتي
ولُوثة أعرابيّتي لأرِيبُ
هدع : قال الباهليّ : الهَودع : النعام .
وقال ابن شميل : هِدَعْ زجرٌ للبَكر تسكّنه . ويقال إن رجلاً أتَى السُّوقَ ببكرٍ له يبيعه ، فساومَه به رجل فقال : بكم البَكر ؟ قال : إنّه جمل . قال : هو بَكر فبينما هو يماريه إذْ نفر البكر فقال صاحبه ، هِدَعْ وإنما يقال هِدَعْ للبَكر ليسكن ، فقال : ( صَدَقني سِنُّ بكرِه ) .
دهع : قال الليث : دَهاعِ ودَهْدَاع : زجرٌ للعُنوق . ويقال دَهدعَ بها راعيها دَهدعة ، وكلاهما مجروران . ويقال دَهَّع بها أيضاً .

##### Türkçe

باب العين والهاء مع الدال
**عهد** ، **عده** ، **هدع** ، **دهدع**

Yönlerinden kullanılmıştır: **عهد** ، **عده** ، **هدع** ، **دهدع**

**عهد**: Hadiste: Medine’de bir yaşlı kadın Peygamber’i ( صلى الله عليه وسلم ) ziyaret etti; ona yöneldi ve onunla baş başa kaldı; bunun üzerine Âişe onun ona yönelmesini ayıpladı; o da dedi ki: “O, Hatice zamanlarında bize gelirdi; ve şüphesiz **حُسْنَ العهد** imandandır.” Ebû Ubeyd dedi ki: **العهد** farklı şeylerdedir: bunlardan biri hıfz ve hürmete riayet etmektir; ve bu, bu hadiste olan budur. Dedi ki: bunlardan biri de vasiyettir; Sa‘d’ın, Zem‘a’nın cariyesinin oğlu hakkında Abd b. Zem‘a ile çekiştiği sırada söylediği gibi: “O, kardeşimin oğludur; kardeşim onu bana **عَهِدَ** etti”; yani vasiyet etti. Dedi ki: ve ondan, Allah’ın (azze ve celle) sözü: “Ey suçlular! Size **أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ**” (Yâsîn: 60); yani vasiyet. Dedi ki: ve **العَهد**: emandır; Allah (azze ve celle) dedi: “Benim **عَهْدِي** zalimlere erişmez” (Bakara: 124); ve dedi: “Onlara **عَهْدَهُمْ**’ü tamamlayın” (Tevbe: 4). Dedi ki: ve **العهد**’den ayrıca, erkeğin onunla yemin ettiği yemindir; “Üzerimde Allah’ın **عهدُ**’ü vardır” der. Dedi ki: ve **العهد**’den ayrıca, bir adamı bir hâl üzere yahut bir yerde tanımandır; “Onu, falan falan yerde ve falan falan hâlde **عَهدي به**” dersin. Dedi ki: insanların “Onun üzerine Allah’ın **عَهد**’ini ve **ميثاقَه**’ını aldım” sözüne gelince; burada **العهد** yemindir; onu zikrettik.

Dedim ki: ve **العهد**: misaktır; Allah’ın (azze ve celle) sözü de ondandır: “**وَأَوْفُواْ بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدتُّمْ**” (Nahl: 91).

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: dedi ki: **العَهْد**: **العَهْدة**’nin cem‘idir; o, misak ve seninle ahitleşenden onunla sağlamlaştırdığın yemindir; yahudiler ve hıristiyanlar, kendilerine verilen zimmet ve üzerlerine ve lehlerine şart koşulan **العُهْدة** sebebiyle “**أهل العهد**” diye adlandırıldı. Dedi ki: **العهد** ve **العهدة** birdir. Dersin: “Bu kölenin **عُهدة**’sinden sana beri oldum”; yani onda, bende onunla ilgili bilinen bir ayıp olarak sana erişecek şeyden. Dedi ki: “Falanca, falancadan **استعهَدَ** etti” denir; yani onun üzerine bir **عُهدة** yazdı. Ve Cerîr’den, Zîk’in kızıyla evlendiği zaman Ferazdak’ı hicvederek şu beyit okunur:
وما استعهدَ الأقوامُ من ذي خُتونةٍ
من الناس إلاّ منك أو من مُحاربِ

Dedi ki: “**وليّ العهد**” denmesi ancak şundandır: halifeye biat eden kimse üzerine alınan misakın velisidir.

Dedi ki: ve **العَهدة** (ayn’ın fethiyle): ilk yağmurdur; cem‘i **العِهاد**’dır. Ve **الوَلِيّ**: yağmurlardan onu izleyendir; yani yağmurlardan ona bitişen/ardından gelen. Dedi ki: ve **العَهْد**: onu tanıdığın ve onunla diz dize geldiğin şeydir. Dersin: “Falancayla **عهدي** o genç iken”; yani ona eriştim de onu öyle gördüm. Ve aynı şekilde **المَعْهَد**.

Leys dedi ki: **المعهَد**: senin tanıdığın yahut kendisiyle sana bir heva (gönül meyli) tanıdığın yerdir. Hepsi **المعاهد**’dir. Dedi ki: **المعاهَدة** ve **الاعتهاد** ve **التَّعاهُد** ve **التعهُّد** birdir; o, tanıdığın şeyle ahdi yenilemektir.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **العِهاد**: **الوسميّ**’nin ilkleridir; tekili **عَهد**’dir. Ebû Zeyd dedi ki: **العَهْد** ilk yağmurdur; cem‘i **العِهاد**’dır. “**أرضٌ معهودة**” denir; yağmur onu kapladığı zaman. Dedi ki: “**الأرض المعهَّدة**” (te‘hîd olarak): yağmurdan **النُّفضة**’nin isabet ettiği yerdir. Ve **النُّفضة**: bir parça yere isabet edip bir parçayı ıskalayan yağmur damlası/yağmur. “**أرض منفّضة**” (tenfîd olarak) denir.

İbn Şümeyl dedi ki: “Falancayla **عهدُك** ne zamandır?” denir; yani onu görmen ne zamandır? Ve **عَهده**: onu görmesidir. Ve denir: “Ben seni bu işten **أُعهِدُك**”; yani ben senin kefilinim. Ve “Onun kaçmasından seni **أُعهدك**”; yani onun kaçmasından seni beri kılarım.

Ebû Ubeyd dedi ki: Ahmer dedi ki: ayıpları kerih görmede şöyle denir: “**المَلَسَى لا عُهدة له**”. Ebû Ubeyd dedi ki: manası: işten selametle çıktı ve ondan sıyrıldı; ne lehine ne aleyhine.

Dedim ki: başkası onu açıkladı da dedi ki: **المَلَسَى**: bir adamın çalmış olduğu bir malı satmasıdır; bedelini aldığı saatte alıcısından sıvışır ve kaybolur; eğer alıcının elinde istihkak sabit olursa, satıcı kaçıp gizlendiği için, onun **عهدة**’sinin garantisiyle satıcıyı takip etmesi ona mümkün olmaz. Ve **عُهدتها**: onu satması ve onda, benzeri sebebiyle geri çevrülen bir ayıp bulunması; yahut onda, sahibine ait bir istihkak bulunmasıdır. Ve **المَلَسَى** gizlice gitmektir; sanki o, onun fiiline bir sıfattır.

Lihyânî dedi ki: “Aklında **عُهدة** vardır” denir; yani zayıflık. Ve “Yazısında **عُهدة** vardır”; harflerini doğrultmadığı zaman.

Ebû Saîd dedi ki: **العَهِد**: vilayetleri ve ahidleri seven kimsedir. Kümeyt dedi ki:
نامَ المهلَّب عنها في إمارته
حتى مضَت سَنَةٌ لم يَقْضِها العَهِدُ
Dedi ki: Mühelleb ahidleri severdi.

Ebû Zeyd şu beyti okudu:
فهنَّ مُناخاتٌ يُجلَّلنَ زينةً
كما اقتانَ بالنَّبت العِهادُ المحوَّف
Ebû Mâlik dedi ki: **المحوَّف**: kenarları bitmiş ve bitki onunla çevrelenmiş olandır. Ve **العِهاد**: yerden **الوسميّ**’nin düştüğü yerlerdir.

Nadr b. Şümeyl dedi ki: Halîl b. Ahmed dedi ki: “Onun için **معهود** ve **مشهود** vardır; onun için **موعُود** yoktur.” Dedi ki: **مشهود** “o, şu saattedir” der; ve **المعهود** dünden olan şeydir; ve **الموعود** yarın olacak olandır.

Ebû Hâtim, Ebû Zeyd’den: “**تعهدّت** tarlamı ve her şeyi” (dedim); “**تعاهدت**” denmez.

Dedim ki: Ferrâ “**تعاهدت**”i caiz gördü; onu İbnü’s-Sikkît ondan rivayet etti.

Ve denir: “Allah ile **عاهدتُ** ki falan falan yapmayayım.” Ve ondan, şartlar üzerine kendisinden sağlamlaştırma alınmış ve ödediği bir cizye üzerine emniyete alınmış olan **الذميُّ المعاهَد**’dır; eğer onlara vefa göstermezse kanının dökülmesi helal olur.

Ebû Zeyd dedi ki: Mesellerindendir: “**متى عهدُك بأسفلِ فيك**”; bu, kendisine, onun hakkında hiçbir **عهد**i olmayan eski bir şeyden sorduğun zaman (söylenir).

Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi ki: “Bir mümin bir kâfire karşı öldürülmez; ne de **ذو عهدٍ** kendi **عَهْدِه** içinde (öldürülür).” Manası: bir mümin bir kâfire karşı asla öldürülmez; çünkü ikisi kan bakımından denk değildir; ancak müminlerin kanları denk olur. Sonra dedi ki: ve kâfirlerden **ذو العهد** öldürülmez; yani zimmet ve eman sahibi; kendisi üzerine ahitleşilen ahdi üzere kaldığı müddetçe. Böylece Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) müminin kâfire karşı öldürülmesini, hangi kâfir olursa olsun, yasakladı. Ve ahdi üzere sabit olan zimmetli **المعاهَد**’ın öldürülmesini yasakladı.

**عده**: **العَيْدَه**: develerden ve başkasından kötü huylu olandır. Ru’be dedi ki:
وخَبْطَ صِهميم اليدين عَيدهِ
Ve denir: onda **عَيدهَةٌ** ve **عيدهيّة** vardır; yani kibir. Ve hakka boyun eğmeyen ve büyüklük taslayan herkes **عَيدَهٌ** ve **عَيداه**’dır. Şair dedi ki:
وإني على ما كان من عَيْدهِيّتي
ولُوثة أعرابيّتي لأرِيبُ

**هدع**: Bâhilî dedi ki: **الهَودع**: devekuşudur.

İbn Şümeyl dedi ki: **هِدَعْ**: onu sakinleştiren, **البَكر** için bir azarlamadır. Ve denir ki: bir adam, satmak üzere bir **بكر** ile pazara geldi; bir adam onunla pazarlık etti de dedi ki: “**البَكر** kaçadır?” Dedi ki: “O bir **جمل**’dir.” Dedi ki: “O bir **بكر**’dir.” Derken o, onunla çekişirken **البكر** ürktü; sahibi dedi ki: **هِدَعْ**; ve **هِدَعْ** ancak **البَكر** için, sakinleşsin diye söylenir. Bunun üzerine dedi ki: “Bana **سِنُّ بكرِه** doğru söyledi.”

**دهع**: Leys dedi ki: **دَهاعِ** ve **دَهْدَاع**: **العُنوق** için bir azarlamadır. Ve denir: çobanı onunla **دَهدعَ** etti, bir **دَهدعة** ile; ve ikisi de mecrurdur. Ve onunla **دَهَّع** da denir.
