# دهر (د-ه-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%87%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Dehr : “Dehn” yağmur çilentisi anlamındadır

- Harfler: د - ه - ر
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الدَّهْرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8E%D9%91%D9%87%D9%92%D8%B1%D9%8F.md) | الْفَعْلُ | İlerleyen zaman | 1 | 1 | [45:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1/ayet/45:24.md) |
| [الدَّهْرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8E%D9%91%D9%87%D9%92%D8%B1%D9%90.md) | الْفَعْلِ | İlerleyen zaman | 1 | 1 | [76:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1/ayet/76:1.md) |

## Mücavir kökler — 13 mücavir (23 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir
2. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
3. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
4. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
5. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
6. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Uyanık yılan demektir
7. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
8. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
9. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şey
10. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
11. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
12. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
13. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دهر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1.md), [وقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AA.md), [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md), [أبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [لحظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%B8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kuşatan, aşındıran, kaçınılmaz biçimde galebe çalan ve sonu getiren uzun/kesintisiz süre |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın yaratılış öncesi yokluk evresi ile inkârcıların mutlaklaştırıp ilahlaştırdığı kör kozmik akış |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın bağımsız bir yok edici özne değil, ilahi takdir ve tedbirin tecelli ettiği mahluk bir süreç oluşu |
| Kritik Hata Riski | Zamanı kendi başına fail, dönüştürücü ve yok edici bir güç sayarak ilahi iradeyi ve ahireti devre dışı bırakmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ده | Ansızın basma, kaplama, kuşatma ve galebe çalma ([دهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%85.md), [دهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%82.md), [دهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%8A.md), [دهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%86.md)) | ر | Çekirdekteki kuşatma ve galebe çalma hareketine süreklilik, akış, tekrar ve mutlak aşındırıcılık boyutu eklenerek zamanın ezici ve kaçınılmaz gücü anlamı kurulmuştur |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Sürece giriş, varlığın içine adım attığı kaçınılmaz eşik ve akış başlangıcı |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Açığa çıkma, varlığın genişlemesi ve nefes alıp veren canlı alan |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Kuşatıcı egemenlik, üstten gelen baskı, galebe çalma ve dönüştürücü nihai güç |
| دهر | Kapıdan girip açığa çıkan her şeyi üstten kuşatarak ezen akış | Varlık alanına giren her şeyi kesintisizce kuşatıp aşındıran ve nihayetinde üzerine galebe çalarak tüketen zamansal süreç |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Üzerine çöküp galebe çalan, aşındıran ve yok eden felaket; bir nesneyi toplayıp derin bir çukura fırlatıp atma (ed-dehhvere) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Amr ed-Dube‘î zamanın kör darbelerini ve çaresizliği şu beyitlerle dile getirir: رَمَتْنِي بناتُ الدَّهرِ من حيثُ لا أَرَى / فكيفَ بمن يُرمَى وليس بِرَامِ / فلو أنَّنِي أُرمَى بنَبْلٍ تَقَيْتُها / ولكنَّني أُرمَى بغير سهامِ |
| Erken Arapça kullanım | İbnü's-Sikkît ve Ebû Ubeyde'nin aktardığına göre erken Araplar başlarına büyük bir musibet veya ölüm geldiğinde faturayı doğrudan zamana keserek أبادنا الدهر (Bizi dehr helak etti) ve أتى علينا الدهر (Dehr bizi silip süpürdü) derlerdi |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Tahdhīb al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça دهر kökü, Sami dil ailesi içinde zamanın soyut bir çizgi veya ölçüm birimi olmaktan ziyade, maddi varlığı aşındıran, nesneleri eskiten ve kaçınılmaz sonu getiren fiziksel ve ontolojik bir baskı unsuru olarak algılanmasıyla belirginleşir. Kökün ilksel çekirdeği ده üzerinden baskın gelme, ansızın çökme ve kaplama dinamiklerine dayanır. Doğu Sami (Akadca) kolunda doğrudan birincil bir kök olarak benzer ses yapısıyla zaman bildiren bir forma rastlanmazken, Kuzeybatı Sami dillerinde (Aramice ve Süryanice) kök genellikle nesnelerin aşınması, devirlerin birbirini ezerek geçmesi bağlamında yankı bulur. Arapçada kök, göçebe çöl insanının doğa ve ölüm karşısındaki çaresizliğini temsil eden yarı-mitolojik bir kadere, ardından da felsefi anlamda ezelden ebede uzanan kesintisiz kozmik süreye (الأبد الممدود) evrilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Lane's Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Galebe ve kahr (الغلبة والقهر) | Kökün asıl anlamı zorla boyun eğdirme ve felakettir; zaman her şeyi eskitip yendiği için bu adı almıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Çevrimsel aşınma ve baskı matrisi | Süryanice ve civar lehçelerde devir ve çöküntü çağrışımı yapan köklerle anlamsal örtüşme mevcuttur | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış halkalarda doğrudan ses denkliği taşıyan güvenilir bir akraba biçim tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دهر | Anlamlı | Galebe çalmak, uzun zaman | Varlığı aşındıran ve yok eden kesintisiz süre | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [دره](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%87.md) | Anlamlı | Ansızın defetmek, savmak | Bir tehlikeyi göğüsleyip savuşturmak; fiili az kullanılmış bir köktür | Kur'an'da geçmez |
| [هدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%B1.md) | Anlamlı | Boşa gitmek, kanı heba olmak | Karşılıksız kalmak, sesi gürleyip kaybolmak, etkisizleşmek | Kur'an'da geçmez |
| [هرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%AF.md) | Anlamlı | Parçalamak, eti lif lif etmek | Pişirerek veya vurarak nesnenin dokusunu dağıtmak, yırtmak | Kur'an'da geçmez |
| [رده](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%87.md) | Anlamlı | Taş atmak, kapatmak | Kuyuyu taşla örtmek, yolu tıkamak, daraltmak | Kur'an'da geçmez |
| [رهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D8%AF.md) | Anlamlı | Yumuşak ve narin olmak | Bedenin veya dokunun gevşek, taze ve ezilmeye müsait olması | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دهر | Merkez | Kuşatıcı ve tüketici zaman | Varlığı baştan sona kaplayan, aşındıran ve yok eden kesintisiz uzun süre | Alem boyu süren veya insan ömrünü bütünüyle tüketen akış |
| [عصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1.md) | Komşu | Sıkışmış ve yoğunlaşmış zaman | Meyve verircesine hadiselerin sıkıştığı, basınca dayalı dönem | Belirli olayların ve değişimlerin yoğunlaştığı çağ dilimi |
| [وقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AA.md) | Komşu | Sınırlandırılmış ve belirlenmiş zaman | İki sınır arasına yerleştirilmiş, tayin edilmiş kesin an veya vade | Görev ve hükümlerin bağlandığı kesin ölçülü aralık |
| [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | Belirsiz veya göreli zaman parçası | Başlangıcı veya sonu duruma göre değişen esnek zaman dilimi | Kısa ya da uzun olabilen, bağlama göre belirlenen vakit |
| [أبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF.md) | Komşu | Ucu bucağı olmayan süreklilik | Geleceğe veya geçmişe doğru kesintisiz uzayan, nihayetsiz zaman | Zamansal tükenmezlik ve sonsuz devamlılık |
| [لحظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%B8.md) | Zıt | Anlık ve bölünmez nokta | Göz ucuyla bakış kadar kısa, aşındırıcılığı olmayan tekil an | Sürekliliği ve aşındırıcılığı bulunmayan en küçük zaman kırıntısı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دهر | Uzun ve galebe çalıcı zaman | Evrenin yaratılışından yok oluşuna kadar uzanan kesintisiz ve aşındırıcı süre | Kesin |
| Latince | Saeculum, Aevum | Çağ, kuşatıcı çağ, sonsuz devir | Saeculum dünyevi çağı ve nesli; aevum ise mutlak süreyi karşılar, ancak felaket ve kahr nüansını tam taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Epoch, eon, destructive time | Çağ, eon, ezici zaman akışı | Eon çok geniş kozmolojik süreyi verir; zamanın aşındırıcı ve kaderci felaket yönünü karşılamak için ek niteleme gerekir | Güçlü |
| Almanca | Weltzeit, Zeitalter | Evren zamanı, çağ | Varlığın bütününe yayılan nesnel zamanı iyi verir; klasik Arapçadaki musibet ve kahredici fail boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | Ère, temps immémorial | Çağ, kadim zaman | Çok eski ve geniş zaman dilimlerini ifade eder; ontolojik aşındırma gücünü tam yansıtmaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اَلدَّهْرُ | Kozmik ve mutlak zaman boyutu (henüz anılmaya değer olunmayan evre) | İnsanın var edilmesinden önceki uçsuz bucaksız yokluk ve belirsizlik süreci bağlamı; İnsân [76:1](https://lisan.digital/tr/ayet/76:1.md) |
| اَلدَّهْرُ | İnkârcıların mutlaklaştırdığı kör yok edici güç | Ahireti ve ilahi hesabı inkâr edip ölümü ve yok oluşu kör tabiat akışına bağlayan materyalist söylem bağlamı; Câsiye [45:24](https://lisan.digital/tr/ayet/45:24.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Dehriyye (materyalizm) ve zamanın mahlukiyeti | Evrenin ezeli olduğunu ve sadece zamanın aşındırmasıyla varlıkların ölüp gittiğini savunan dehri akımlara karşı, dehrin mahluk ve sonlu olduğu ispatı | Zamanın ilahlaştırılmasının reddi |
| Fıkıh | Yemin ve adak hükümleri (eymân ve nüzûr) | Bir kimsenin bir fiili dehr boyunca yapmayacağına yemin etmesi durumunda bunun bütün ömrü mü yoksa mutlak uzun bir süreyi mi bağladığı tespiti | Hukuki süre tayini ve ömür sınırı |
| Tefsir | İnsanın varoluş öncesi durumu ve cahiliye inancı | İnsân suresi birinci ayetteki istifhamın takriri mi olduğu ve Câsiye suresindeki دهري zihniyetin eleştirisi | Ontolojik başlangıç ve kader tasavvuru |
| Hadis | Zamana sövme yasağı | Hadis-i şerifte geçen zamana sövmeyiniz zira Allah dehrdir ifadesinin tevili; hakiki failin Allah olduğu, zamanın sadece bir zarf olduğu tespiti | Fail-sebep ayrımı ve tevhid teyidi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kader algısı | İmtihan ve tecelli zarfı | Süreç bilinci kazandırma | Zaman bağımsız bir ilah veya yok edici güç değil, ilahi fiillerin cereyan ettiği mahluk bir sahnedir | Kesin |
| İlmi | Kozmoloji ve entropi | Termodinamik zaman oku | Aşınma ve evrilme kuralı | Maddi evrenin başlangıcından sonuna kadar tek yönlü işleyen, her şeyi yıpratan ve nihayete götüren fiziksel süreç | Güçlü |
| Siyasi | Medeniyetlerin yükseliş ve çöküşü | Tarihsel devirler | İktidarların kaçınılmaz sonu | Hiçbir siyasi otorite veya tiranlık dehrin aşındırıcı ve tüketici yasasından kaçamaz; mutlak güç sadece zamana hükmedendedir | Güçlü |
| İktisadi | Kaynakların tükenişi ve amortisman | Değer kaybı ve fiziki ömür | İktisadi yıpranma katsayısı | Sabit sermayenin ve üretim araçlarının zaman akışı içinde doğal olarak yıpranması ve değerini yitirmesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi ve tek yönlü zaman vektörü ($dt > 0$) | Kapalı bir termodinamik sistemde düzensizliğin sürekli artması, enerjinin yayılması ve maddi formların kaçınılmaz biçimde dağılması süreci | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tarihsel materyalizm veya determinist evrim | İnsan iradesini aşan, toplumları kendi iç çelişkileri ve kaçınılmaz biyolojik-maddi yasalarla dönüştürüp tüketen nesnel tarihsel akış algısı | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece kol saatinde veya takvimde okunan sıradan, nötr, mekanik bir süre (zaman) derecesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın kozmik ölçekteki hiçliğini hatırlatan bir evre (İnsân [76:1](https://lisan.digital/tr/ayet/76:1.md)) ve aynı zamanda şirk/materyalizm zihniyetinin ilahi fail yerine ikame ettiği ontolojik güç yanılsaması (Câsiye [45:24](https://lisan.digital/tr/ayet/45:24.md)) |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın varoluşsal köksüzlüğünü unutması; tarihteki felaketleri ve ölümü kör bir tesadüfe bağlayarak hesaba çekilme şuurunu yitirmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem materyalist dünya görüşünün (dehriyyûn) ontolojik yanılgısını deşifre etmesinde hem de insanın kainattaki mütevazı yerini tayin etmesinde kilit bir kavramdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılış öncesi ontolojik durumunu bildiren ayetlerde ve ahireti inkâr eden tabiatçı/materyalist zihniyetin argümanlarının nakledildiği ayetlerde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zamanın bizzat öldüren, yaşatan ve kaderi belirleyen müstakil bir fail olduğu vehmini yıkar; failin sadece Allah olduğunu, zamanın ise bir imtihan sahnesi olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Varlıkların üzerine bir felaket gibi çökerek onları kaçınılmaz biçimde ezen, aşındıran, parçalayan ve bir çukura fırlatıp atan ezici güç ve kesintisiz akış.
- Soyut anlam: Maddi evrenin başlangıcından tükenişine kadar uzanan, tüm fiziki formları çözülmeye uğratan, insanın yaratılış öncesi hiçliğini ve faniliğini tescilleyen kuşatıcı kozmik süre.
- Sistematik karşılık: İlahiyat alanında şirk unsuru haline getirilen kör tabiat/zaman algısının tasfiyesi; fizikte ise geri döndürülemez biçimde işleyen ve varlığı yıpratan tek yönlü entropik süreklilik.
- LaTeX modeli: $$\lim_{t \to T} \Phi(x, t) = 0 \quad \text{ancak} \quad \forall t, \; \frac{d\Phi}{dt} = \mathcal{F}_{\text{ilahi}}(t) \neq t$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $x$ yaratılmış sonlu varlığı, $t$ zaman parametresini (akışı), $T$ ise kaçınılmaz kozmik sonu temsil eder. $\Phi(x, t)$ fonksiyonu varlığın zamana bağlı maddi bütünlüğünü ve canlılığını gösterir; zaman nihai sınıra vardığında ($\lim_{t \to T}$) bu form sıfıra yaklaşır (yok oluş ve ölüm). Ancak bu tükenişi sağlayan türevsel değişim ($d\Phi/dt$), zamanın kendi başına bağımsız bir fail oluşundan değil, bizzat ilahi iradenin ve yasanın zamandaki tasarrufundan ($\mathcal{F}$) kaynaklanır; zaman ($t$) failin kendisi değil, tecelli alanıdır.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%87%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Casiye 45:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1/ayet/45:24.md) — الدَّهْرُ

وَقَالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ

Meal (IK): Hayat; ancak bu dünyada yaşadığımızdır. Ölürüz ve yaşarız. Bizi ancak Dehr helak eder, dediler. Oysa onların bu konuda bilgileri yoktur. Başka değil, onlar sadece zannediyorlar.

### [İnsan 76:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1/ayet/76:1.md) — الدَّهْرِ

هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا

Meal (IK): İnsanın üzerinden, dehrden bir zaman geçmiştir ki o, henüz anılmaya değer bir şey bile değildi.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Dehr : “Dehn” yağmur çilentisi anlamındadır. Sonra yağmurun yağması ile suların toprağı götürmesi anlamına gelen dehr olmuştur. Dehr erezyon anlamı da kazanmıştır. Kainatın doğuştan bitişine kadar geçen tüm zamana dehr denmektedir.
Kuyu dibinde ortaya çıkan su demektir. “Dehn” yağmur çilentisi anlamındadır. Sonra yağmurun yağması ile suların toprağı götürmesi anlamına gelen dehr olmuştur. Dehr erezyon anlamı da kazanmıştır. Kainatın doğuştan bitişine kadar geçen tüm zamana dehr denmektedir.  “Dar” duvar demektir, “devr” eden dolaşan demektir. “Dehr” vav ha’ya dönüşerek yıllar, çağlar, peryodik zaman birimi anlamı kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والدّال والرّاء معهما
ه د ر،ه ر د، د ه ر، ر ه د، د ر ه، ر د ه هدر: الهَدْرُ: ما يَبْطُلُ. هَدَرَ دَمُهُ يَهْدِرُ هَدْرا، وأَهْدَرْتُه أنا إهداراً.
وهَدَرَ البعير يَهْدِر هديراً وهَدْراً.
والحمامةُ تَهْدِر، وجرّةُ النَّبيذ تَهْدِرُ.
والأرضُ الهادرة. والعُشْبُ الهادِرُ: الكثير.
وبنو فُلانٍ هِدَرَةٌ، أي: ساقطون ليسوا بشيء.
هرد: الهُرْدِيَّةُ قَصَباتٌ مَلْويّة مَطْويّة تُضَمُّ بطاقات الكَرْم يُرْسَلُ عليها قُضبانُ الكَرْم .
وهَرَّدتُ اللّحم فهو مُهَرَّدْ، أي شَوَيْتُه فهو مَشْويٌ . وقد هَرِد اللَّحْم. نَفِجَ .
دهر: الدَّهْر: الأبد الممدود. ورجل دُهْرٌِي: قديمٌ، والدُّهْرِيُّ الذي يقولُ ببقاءِ الدَّهْرو لايُؤمِنُ بالآخرة.
ودَهْوَريُّ الصَّوتِ. أي: صُلْبُ الصَّوتِ.
والدَّهاديرُ: أوّلُ الدَّهْرِ من الزَّمانِ الماضي يُقال: كان ذلك في دَهْر الدَّهاريرُ ولا يُفْرَد منه دِهْرِير.
والدَّهْرُ: النّازلة. دَهَرَهُمْ أَمْرٌ، أي: نَزَل بِهِمْ مكروهٌ.
وما دَهْري كذا وكذا، أي: ما هِمّتي.
والدَّهْوَرةُ: جَمْعُ الشَّيء ثمّ قَذْفُه في مَهْواة.
وقوله: "لا تَسُبُّوا الدَّهْرَ فإنّ الله هو الدَّهْرُ". يعني: ما أصابك من الدَّهْر فاللهُ فاعِلُهُ، ليس الدّهرِ، فإذا سَبَبْتَ الدَّهْر أردتَ به الله عزّ وجلّ.
رهد: الرَّهيدُ: النّاعم، والمصدر: الرَّهادة. وفتاةٌ رَهِيدةٌ، أي: رَخْصَة.
دره: أُمِيتَ فِعلُهُ، إلاّ قولهم: رجلٌ مِدْرَهُ حَرْبٍ، و هو مِدْرَهُ القومِ، أي: الدّافع عنهم.
رده: الرَّدْهُ: شِبْهُ أَكمَةٍ خَشِنَةٍ، كثيرةِ الحِجارة. والواحدةُ: رَدْهة، والجميع: رَدَهٌ. ورُبّما جاءت الرَّدْهة في وصْفِ بئرٍ تُحْفَرُ في القُفِّ، أو تكون خِلْقةٌ فيه.
ويُقالُ للبيتِ العظيم الذي لا أعظمَ منه: الرَّدْهة، وجمعُه: الرِّداهُ، وقد رَدَهتِ المرأةُ بيتَها تَرْدَهُهُ رَدْهاً.

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الدّال** و**الرّاء** onlarla birlikte
**ه د ر**،**ه ر د**، **د ه ر**، **ر ه د**، **د ر ه**، **ر د ه** **هدر**: **الهَدْرُ**: bâtıl olan şey. **هَدَرَ دَمُهُ يَهْدِرُ هَدْرا**, ve ben onu **أَهْدَرْتُه**: **إهداراً**.

Ve **هَدَرَ** deve **يَهْدِر**: **هديراً** ve **هَدْراً**.

Ve güvercin **تَهْدِر**; ve şarap küpü **تَهْدِرُ**.

Ve **الأرضُ الهادرة**. Ve **العُشْبُ الهادِرُ**: çok olan.

Ve falanın oğulları **هِدَرَةٌ**, yani: düşkünlerdir, bir şey değildirler.

**هرد**: **الهُرْدِيَّةُ**: bükülmüş, katlanmış kamışlardır; asma demetleriyle bağlanır; asma çubukları onun üzerine salınır.

Ve eti **هَرَّدتُ**; o da **مُهَرَّدْ** olur; yani onu kızarttım, o da kızarmış olur. Ve et **هَرِد**: şişti.

**دهر**: **الدَّهْر**: uzatılmış ebediyet. Ve **رجل دُهْرٌِي**: eski. Ve **الدُّهْرِيُّ**: **الدَّهْر**’in kalıcılığını söyleyen ve âhirete iman etmeyen kimsedir.

Ve **دَهْوَريُّ الصَّوتِ**: yani sesin serti.

Ve **الدَّهاديرُ**: geçmiş zamandan zamanın **الدَّهْر**’inin evveli; denir ki: bu, **دَهْر الدَّهاريرُ**’de idi; ondan **دِهْرِير** tekil yapılmaz.

Ve **الدَّهْرُ**: musibet. **دَهَرَهُمْ أَمْرٌ**, yani: onlara bir hoşnutsuzluk indi.

Ve “**وما دَهْري كذا وكذا**”, yani: himmetim değildir.

Ve **الدَّهْوَرةُ**: şeyi toplamak, sonra onu bir uçuruma atmak.

Ve onun sözü: “**لا تَسُبُّوا الدَّهْرَ فإنّ الله هو الدَّهْرُ**”. Yani: **الدَّهْر**’den sana isabet eden şey, onu yapan Allah’tır; **الدَّهْر** değildir; böylece **الدَّهْر**’e sövdüğünde onunla Aziz ve Celil olan Allah’ı kastetmiş olursun.

**رهد**: **الرَّهيدُ**: yumuşak; mastar: **الرَّهادة**. Ve **فتاةٌ رَهِيدةٌ**, yani: yumuşak.

**دره**: fiili öldürülmüştür; ancak onların sözü müstesna: **رجلٌ مِدْرَهُ حَرْبٍ**; ve o, kavminin **مِدْرَهُ**’udur; yani: onlardan savan.

**رده**: **الرَّدْهُ**: taşları çok, kaba bir tümseğe benzer. Tekili: **رَدْهة**; hepsi: **رَدَهٌ**. Ve bazen **الرَّدْهة**, **القُفِّ**’te kazılan bir kuyunun vasfında gelir; yahut onda yaratılıştan bir şey olur.

Ve kendisinden daha büyüğü olmayan büyük eve **الرَّدْهة** denir; çoğulu: **الرِّداهُ**. Ve kadın evini **رَدَهتِ**: onu **تَرْدَهُهُ**: **رَدْهاً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدَهْرُ: الزمان. قال الشاعر:
إنَّ دَهْراً يَلُفُّ شَمْلي بِجُمْلٍ		لَزَمانٌ يَهُمُّ بالإحْـسـانِ
ويجمع على دُهورٍ. ويقال: الدَهْرُ: الأَبَدُ. وقولهم: دَهْرٌ واهِرٌ، كقولهم: أَبَدٌ أَبيدٌ. وقولهم: دَهْرٌ دَهارِيرُ، أي شديدٌ، كقولهم: ليْلَةٌ لَيْلاءُ، ونَهارٌ أَنْهَرُ، ويَومٌ أَيْوَمُ، وساعةٌ سَوْعاءُ. وأنشد أبو عمرو بن العلاء لرجل من أهل نجد:
وبينما المَرْءُ في الأَحْياءِ مُغْتَبِطٌإذا هو الرَمْسُ تَعْفوهُ الأَعاصيرُ
حتى كأنْ لم يكـنْ إلاّ تَـذَكَّـرُهُ		والدَهْرُ أَيَّتَمـا حـالٍ دَهـاريرُ
 ويقال: لا آتيك دَهْرَ الدَاهرين، أي أبداً. وفي الحديث: "لا تَسُبُّوا الدَهْرَ فإنَّ الدهرَ هو الله"، لأنهم كانوا يُضيفون النوازلَ إليه، فقيل لهم: لا تسبُّوا فاعلَ ذلك بكم، فإن ذلك هو الله تعالى. ويقال: دَهَرَ بهم أَمْرٌ، أي نزل بهم. وما ذاك بِدَهْري، أي عادتي. وما دَهْري بكذا، أي هِمَّتي. قال مُتَمِّمُ بن نُوَيْرَةَ:
لَعَمْري وما دَهْري بِتأبِينِ هالِكٍولا جَزَعاً مما أَصابَ فأَوْجَعا
والدُهْريُّ بالضم: المُسِنُّ. والدَهْريُّ بالفتح: المُلْحِدُ.

##### Türkçe

**الدَهْرُ**: zaman. Şair dedi ki:
Şüphesiz **دَهْراً** benim dağınıklığımı bir bütünle sarıp sarmalayan,		iyilikle ilgilenen bir zamandır
Ve **دُهورٍ** üzere çoğul yapılır. Ve denilir ki: **الدَهْرُ**: ebed. Ve onların sözü: **دَهْرٌ واهِرٌ**, onların sözü **أَبَدٌ أَبيدٌ** gibi. Ve onların sözü: **دَهْرٌ دَهارِيرُ**, yani şiddetli; onların sözü: **ليْلَةٌ لَيْلاءُ**, ve **نَهارٌ أَنْهَرُ**, ve **يَومٌ أَيْوَمُ**, ve **ساعةٌ سَوْعاءُ** gibi. Ve Ebû Amr b. el-Alâ, Necd ehlinden bir adam için inşad etti:
Ve bir vakit ki kişi diriler arasında sevinçli iken, bir de bakarsın ki onu kasırgalar silip yok ettiği kabirdir
Hatta sanki onun yalnızca anılması varmış gibi,		ve **الدَهْرُ** hangi hâl olursa olsun **دَهـاريرُ**dur
Ve denilir ki: Sana **دَهْرَ الدَاهرين** gelmem; yani asla. Ve hadiste: " **لا تَسُبُّوا الدَهْرَ فإنَّ الدهرَ هو الله** ", çünkü onlar musibetleri ona nispet ederlerdi; onlara denildi ki: Size bunu yapanı sövmeyin; çünkü bu, yüce Allah’tır. Ve denilir ki: Onlara bir iş **دَهَرَ**; yani onlara indi. Ve bu, benim **بِدَهْري** değildir; yani âdetim. Ve benim **دَهْري** şu ile değildir; yani himmetim. Mütemmim b. Nüveyre dedi ki:
Andolsun ömrüme, benim **دَهْري** bir ölü için mersiye söylemekle değildir		ve isabet edip acıtan şeyden dolayı bir sızlanma da değildir
Ve **الدُهْريُّ** (damme ile): yaşlı. Ve **الدَهْريُّ** (fetha ile): mülhid.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه د ر
هدر ، هرد ، دهر ، دره ، رهد ، رده : مستعملات كلها .
هدر : قال الليث : الهَدَر : ما يَبطُل : تقول : هَدَرَ دَمُه يَهْدِرُ هِداراً ، وأهدرْتُه أنا إهداراً ، وهدَرَ البعيرُ يَهدِر هديراً وهَدْراً والحمامةُ تَهدِر ، وجَرةُ النَّبِيذ تهدِر ، قال : والأرض الهادرة ، والعُشْب الهادِر : الكثير ، وبنو فلان هِدَرَةٌ : أي ساقطون ليسوا بشيءٍ .
قلتُ : هذا الحرف رَوَاه أبو عُبَيْد عن الأصمعي بفتح الهاء والدال : هَدَره ، وفسّره أنهم الساقطون .
ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابي : بنو فلانٍ هِدَرة بكسر الهاء ، وهُدَرةٌ بضم الهاء وبُذَرةٌ .
وقال بعضهم : واحِدُ الهِدَرَة هِدْر مثل قِرْد وقِرَدَة ، وأنشد ابن الأعرابي :
إنّي إذا حان الجَبانُ الهِدَرَهْ
قصدتُ من قَصْدِ الطريق مَنْجَرَه
وقال أبو صخر الهُذَلي :
إذا اسْتوْسَنَتْ واستَبْقَل الهَدَفُ الهِدْرُ
أبو عُبَيد ، عن الأصمعي : اللبن إذا خَثُرَ أعلاه وأسفَلُه رقيقٌ فهو هادِر .
وقال ابن شُميل : يقال للبقل : قد هَدَر : إذا بلغ إناهُ في الطُّول والعِظَم ، وكذلك قد هَدَرَت الأرضُ هَدِيراً : إذا انتهى بَقْلُها طُولاً ، والهادِرُ من العُشْب : الذي لا شيء فوقه .
أبو نصر ، عن الأصمعي : هدَرَ البعيرُ يَهْدِر هَدِيراً ، وضربتُه فَهَدَرَت رِئتُه تهدُر هُدُوراً : إذا سَقَطَتْ .
قال : وهَدَرَ دَمُه يَهْدِرُ هَدْراً ، ودَمُه هَدَرٌ : أي باطلٌ ليس فيه قَوَد ولا عَقْل ، ويقال : هو كالمُهَدِّر في العُنَّة : يضرب مثلاً للذي يصيح ويُجلِّب وليس وراء ذلك شيء ، كالبعير الذي يُحبَس في حَظيرةٍ يُمنَع من الضِّراب فهو يُهَدِّر ( قال الباهلي في قول العجاج :
وهَدَرَ الناسُ من الجِدِّ الهَدَرْ
فالهَدَر هاهنا معناه أَهْدَرَ ، أي الجدُّ أسْقَطَ من لا خير فيه من الناس ، والهَدَرُ : الذين لا خير فيهم ، وهَدَر الطائرُ وهَدَل يهْدِر ويهْدِل هَدِيراً وهَدِيلا .
أبو حاتم ، عن الأصمعي : هدر البعيرُ والحَمامُ يَهْدِر هَدْراً ودمُه هَدَرٌ : أي باطل ليس فيه قَوَدٌ ولا عقْل .
قال : ويقال : هَدَرَ دمُ القتيل يهدُر بالضم هَدَراً بفتح الدال ، وأهدَرَه السلطان .
ورَوَى أبو عُبَيد عن أبي زيد : هَدَر الدَّمُ يَهدِر ، وأنا أهْدَرْتُه .
وَرَوَى أبو تُراب للأصمعيّ : هَدَر الغُلامُ وهَدَلَ : إذا صوَّت .
قال : وقال أبو السَّمَيْدَع : ذاك : إذا أراغَ الكلام وهو صغير ، وأنشد قول ذي الرُّمّة :
طَوى البَطْنَ زَيّامٌ كأنّ سَحيلَه
عليهنَّ إذ وَلَّى هَدِيلُ غُلاَمِ
أي غِناءُ غُلام .
هرد : قال الليث : الهُرْدِيَّة قصَبات تُضَمّ مَلوِيّةً بطاقات الكَرْم يُرسَل عليها قُضبان الكرْم . وتقول : هرَّدْتُ اللحمَ فهو مُهَرَّد ، وقد هَرِد اللحمُ .
قلت : والذي حفظناه عن أئمَتنا في القصب الحُرْدِيّ بالحاء ، ولا يجوز عندهم بالهاء .
أبو عُبَيد ، عن أبي زيد : فإن أَدخلْتَ اللحمَ النارَ وأنضجْتَه فهو مُهرَّد ، وقد هَرَّدْتُه وهَرِدَ هو .
قال : والمُهَرَّأُ مثلُه .
وفي الحديث : ( ينزل عيسى إلى الأرض وعليه ثوبان مَهْرُودَان ) .
ورَوَى أبو العباس ، عن سَلَمة ، عن الفراء قال : الهَرْدُ : الشَّقّ .
قال : وفي خبر عيسى أنه ينزل في مَهْرُودَتيْن ، أي في شُقَّتين ، أو حُلَّتين .
وقال شَمِر : قال أبو عدنان : أخبرني العالم من أعراب باهلة أنّ الثَّوبَ يُصْبَغ بالوَرْس ثم بالزعفران فيجيء لونه مثل لون زَهْرة الحَوْذَانة ، فذلك الثوبُ المَهْرُود .
قال : أخبرني بعض أصحاب الحديث أنّه بَلَغه أن المَهْرُود : الذي يُصْبَغُ بالعُروق . قال : والعروق يقال لها الهُرْد .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : هَرَد ثوبَه ، وهَرَتَه : إذا شَقَّه فهو هَرِيدٌ وهَرِيتٌ وقال ساعدة الهُذَليّ :
غَداة شُواحِطٍ فَنَجَوْتَ شَدّاً
وَثَوْبُكَ في عباقِيَةٍ هَرِيدُ
أي مشقوق .
أبو عُبيد عن الأصمعي : هَرَت فلان الشيء ، وهَرَدَه : إذا أنضَجَه إنْضاجاً شديداً .
وقال ابن الأنباري في حديث عيسى رُوِي في مَهْرُودَتَيْن ، ورُوِي في مُمَصَّرتَيْن . قال : ومعناهما واحد ، وهي المصبوغة بالصُّفرة من زعفران أو غيره .
قال القُتيبيّ : هو عندي من النقلة خطأ ، وأراه مَهْرُوَّتين : أي صفراوَين . يقال : هرّيت العمامة : إذا لبِستها صفراء ، وفعلتُ منه : هرَوْتُ .
قال أبو بكر : لا تقول العرب : هرَوتُ الثوب ، ولكن يقولون هرَّيتُ ، فلو ثُنِّي على هذا لقِيلَ : ( مُهَرَّاتين ) في اسم مالم يُسَمَّ فاعله ، وبَعْدُ فإن العرب لا تقول : هرَّيْتُ إلا في العمامة خاصة ، فليس له أن يقيسَ الشُّقَّةَ على العمامة ؛ لأن اللغة رواية ، وقوله : من مَهْرُودَتين : أي من شُقَّتين أخدتا من الهَرْد وهو الشقّ خطأ ؛ لأن العرب لا تُسمِّي الشقّ للإصلاح هرْداً ، بل يسمون الخرق والإفساد : هرْداً .
وقال ابن السكيت : هرَد القَصَّارُ الثوب ، وهرَته : إذا خرقه ، وهرَد فلان عِرْضَ فلان ، وهرَته ، فهذا يدل على الإفساد ، والقول عندنا في الحديث : مهرودتين بالدال ، والذال : أي بين ممصَّرتين على ما جاء في الحديث ، ولم نسمعه إلا في الحديث كما لم نسمع الصِّيَر الصِّحناة ، وكذلك الثُّفّاءَ الحُرْف ، ونحوه .
قال : والدال ، والذال أختان تُبدل إحداهما عن الأخرى : يقال : رجلٌ مِدْلٌ ومِذْلٌ إذا كان قليل الجسم خفيّ الشخص ، وكذلك الدال و الذّال في قوله : مهروذتين .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الهِرْدَى : نَبْتٌ ، وقاله ابن الأنباريّ ، وهو أنثى .
دهر : قال الليث : الدَّهر : الأبَدُ المحدود ، ورجلٌ دُهْرِيٌّ : أي قديم ، ورجلٌ دَهْرِيّ : يقول ببقاء الدهر ، و لا يؤمن بالآخرة .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( لا تَسُبُّوا الدهر فإِن الله هو الدهر ) .
قال أبو عُبيد : قوله : فإِنّ الله هو الدهر مما لا ينبغي لأحد من أهل الإسلام أن يجهل وجهَه ، وذلك أنّ المعطِّلة به يحتجّون على المسلمين ، قال : ورأيتُ بعضَ من يُتَّهم بالزَّنْدَقة والدَّهْرِيّة يحتجّ بهذا الحديث ويقول : ( ألا تراه يقول : فإنّ الله هو الدَّهْر ) ؟ فقلتُ : وهل كان أحدٌ يسبُّ الله في آبادِ الدَّهر ؟
قد قال الأعشى في الجاهلية :
استأثر الله بالوفاء وبالحَمْ
دِ وَوَلّى الملاَمَةَ الرَّجُلاَ
قال : وتأويله عندي أنّ العَرَب كان شأنها أن تَذُمّ الدَّهْرَ وتَسُبَّه عند النوازل تنزل بهم : من مَوْتٍ أو هَرَم فيقولون : أصابتْهم قوارِعُ الدهرِ ، وأبادَهم الدَّهْرُ ، فيجعلون الدَّهر الذي يفعل ذلك ، فيذمّونه ، وقد ذكروا ذلك في أشعارهم ، وأَخبرَ الله عنهم بذلك ، ثم كَذَّبهم ، فقال جلّ وعزّ : ( تَذَكَّرُونَ وَقَالُواْ مَا هِىَ إِلاَّ حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَآ إِلاَّ الدَّهْرُ وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ ) ( الجَاثيَة : 24 ) قال الله جلّ وعزّ : ( الدَّهْرُ وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ ) ( الجَاثيَة : 24 ) .
فقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا تَسُبُّوا الدّهرَ ) على تأويل : لا تَسُبُّوا الدهر الذي يفعل بكم هذه الأشْياء ، فإنكم إذا سببتم فاعلها فإنما يقع السَّبُّ على الله لأنه الفاعل لها لا الدهرُ ، فهذا وجه الحديث إن شاء الله .
قلتُ : وقد قال الشافعي في تفسير هذا الحديث نَحْواً مما قال أبو عُبيد ، واحتج بالأبيات التي ذكرها أبو عبيد ، فظننت أبا عبيد عنه أخذ هذا التفسير لأنّه أوّل من فسره .
وقال شَمر : الزّمان والدَّهْر واحد ، واحتجّ بقوله :
إنّ دَهْراً يَلُفُّ حَبْلي بِجُمْل
لَزَمانٌ يَهُمُّ بالإحسانِ
فعارض أبو الهيثم شَمِراً في مقالته ، وخطأه في قوله : الزّمان والدّهر واحد ، وقال : الزمانُ : زَمانُ الرُّطَب ، وزمان الفاكهة ، وزمان الحرّ ، وزمانُ البرد ،
ويكون الزمان شهرين إلى ستة أشهر ، والدهر لا ينقطع . قلت : والدهر عند العرب يَقَع على بعض الدهر الأطوَلِ ، ويقَع على مُدّة الدنيا كلِّها وقد سمعت غير واحد من العرب يقول : أقمنا على ماء كذا وكذا دَهْراً ، ودارنا التي حللنا بها دَهْراً ، وإذا كان هذا هكذا جاز أن يقال : الزمان والدهر واحد في معنى دون معنًى وقد سمعتُ أعرابياً فصيحاً يقول : ماءُ كذا وكذا يحملنا الشَّهْرَ والشَّهْرَين ، ولا يحملنا الدّهر الطويل : أراد أنّ ما حوله من الكلأ ينفَدُ سَريعاً فنحتاج إلى حُضورِ ماء آخر ؛ لأن الماء إذا أكلت الماشية ما حوله من الكلأ لم يكن لحُضّاره بُدٌّ من طَلَبِ ماءٍ آخرَ يَرْعَوْنَ ما حَوْله ويجوز أن تقول : كنا أزمانَ ولاية فلانٍ بموضع كذا وكذا ، إن طالت مدّةُ ولايته والسَّنَة عند العرب أربعة أزمنة : ربيع الكلأ ، والقيظ والخَريف والشتاء ؛ ولا يجوز أن يقال : الدّهر أربعة أزمنة ، فهما يفترقان في هذا الموضع .
قال الشافعي : الحينُ يقع على مدّة الدنيا ، ويَوْم ، ولا نعلم للحين غايةً ، وكذلك زمانٌ ودَهْرٌ وأحقابٌ . ذكر هذا في كتاب ( الإيمان ) . حكاه المُزنّى في ( مُختصره ) عنه .
وقال ابن الأنباريّ يقال في النِّسْبة إلى الرجل القديم : دَهْرِيّ ، وإن كان من بني دَهْر بن عامر قلتَ دُهْرِيّ لا غير بضمّ الدال .
وقال ابن كَيْسان : ومما غُيِّرتْ حركاتُه في النِّسبة قولُهم : رجُلٌ سُهْليٌّ بضمّ السِّين في المنسوب إلى السَّهل ، وكذلك رَجُلٌ دُهريّ . قال : ولهما أمثالٌ كثيرة .
حدثنا عبد الله بن محمد بن هَاجَك ، عن ابن جَبَلة ، عن أبي عبيد ، عن ابن عُلَيّة ، عن أيوب ، عن ابن سيرين ، عن أبي بَكْرَة عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ألا إن الزَّمان قد استدار كهَيْئَته يومَ خَلَق الله السَّماوات والأرض ، السَّنة اثنا عشر شهراً ، أربعةٌ منها حُرُم ، ثلاثة منها متواليات : ذو القعدة وذو الحجة ومحرَّمٌ ورجب مُفرَد . قلتُ : أراد بالزمان الدَّهْرَ وسِنِيّه .
وقال الليث : الدَّهارير : أول الدهر من الزمان الماضي ، يقال : كان ذلك في دَهْر الدَّهارير ، قال : ولا يُفْرَد منه دِهْرِير .
قال : والدّهرُ : النازلة تنزل بالقوم تقول : دَهَرَهمْ أمرٌ : نَزَلتْ بهم نازِلةٌ ويقال : ما دَهري كذا وكذا : أي ما هِمَّتي .
وقال ابن السكيت : ما طِبِّي كذا : أي ما دهري :
قال الليث : ورَجُل دَهْوَرِيُّ الصَّوْت ، وهو الصُّلْبُ الصَّوْت . قلتُ : وهذا خَطَأ عندي ، والصوابُ رجلٌ جَهْوَرِيُّ الصَّوْت بالجيم : أي رَفيعُ الصوت فَخْمُه ؛ فصُحِّف وقلبت الجيمُ دالاً والله أعلم .
والدَّهْوَرة : جمعُ الشيء ثم قذفه في مَهْوَاة . وقال غير الليث دَهْوَرَ فلانٌ اللُّقَم إذا أدارها ثم التهمها .
وقال مجاهد في قول الله جلّ وعزّ : ( إذا الشمس كورت ) ( التّكوير : 1 ) : أي دُهْوِرتْ .
وقال الربيع بن خُثَيْم ) كوِّرت أي رُمِيَ بها . وقال بعضُ أهل اللغة : دَهْوَرْتُ الحائط : إذا طَرَحْتَه حتى يسقُطَ ، ويقال : طعنه فكوَّره : إذا ألْقاه وصَرَعه .
وقال الزَّجّاج في قول الله جلّ وعزّ : ( فَكُبْكِبُواْ فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ ) ( الشُّعَرَاء : 94 ) أي في الجحيم . قال : ومعنى ( كُبْكِبُوا ) طُرح بعضهم على بعض . وقال غيره من أهل اللغة : معناه دُهْوِروا .
وفي حديث :
فإنّ ذا الدّهر أطوارا دهاريرُ
قال الأزهري : الدهرُ ذو حالين من بؤس ونُعْم .
وقال الفرزدق :
فإنى أنا الموْتُ الذي هو نازلٌ
بنفسكَ فانظر كيف أنت تُحاولهْ
خاطَبَ جريراً ، فأجابه :
أنا الدّهرُ يُفنِي الموتَ والدهرُ خالد
فجئني بمثلِ الدهر شيئاً يُطاوِله
قلتُ : جعل الدّهرَ الدنيا والآخرة ، لأن الموت يِفنَى بعد انقضاء الدنيا ، هكذا جاء في الحديث . وداهر : مَلِك الدَّيْبُل قتله محمد بن القاسم الثَّقَفيّ ابن عمّ الحجّاج ، فذكره جرير فقال :
وأَرْضَ هِرَقْلٍ قد قَهَرْتَ وداهراً
ويسعى لكم من آل كِسْرَى النَّواصِفُ
أراد بالنواصف الخَدَم .
رهد : في ( نوادر الأعراب ) : ما عندي في هذا الأمر رَهْوَدِيَّةٌ ولا رَخْوَدِيَّة : أي ليس عندي فيه رِفق والا مُهاوَدَة ، ولا هُوَيْدِيّة ولا رُوَيْدِيّة ، ولا هَوْداء ولا هَيْداء ، بمعنًى واحد .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : رَهَّدَ الرجلُ : إذا حَمُق حماقة محكمة .
وقال الليث : الرَّهِيد : الناعم ، والرَّهادَة هي الرَّخاصة ، تقول : فتاة رَهِيدَة : أي رَخْصَة .
رده : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : رَدَّهَ الرَّجُلُ : إذا ساد القومَ بشجاعةٍ أو سخاء أو غيرِهما .
وقال الليث : الرَّدْهُ : شِبْهُ أَكَمَةٍ خَشِنةٍ كثيرة الحجارة ، والواحدة رَدْهَة ، وهي قِلالُ القِفاف ، وأنشد لرؤبة :
من بَعْض أَنْضادِ القِفافِ الرُّدَّهِ
قال : وربما جاءت الرَّدهَة في وصف بئر تُحْفَر في قُفَ أو تكون خِلْقَةً فيه .
وقال أبو عُبيد : قال الأصمعيّ : الرَّدْهَة : النُّقرة في الجبل يُسْتنقَع فيها الماءُ ، وجمعُها رِدَاهٌ .
وقال أبو خَيْرَة : الرَّدْه شبه أكمة في رأس الجبل : صفاةٌ يُسْتَنْقَعُ فيها الماء ، وأنشد :
لِمن الديارُ بجانبِ الرَّدْهِ
قَفْراً مِنَ التَّأْييهِ والنَّدْهِ
التأييه : أن يُؤَيِّه بالفَرَس إذا نَفَر ، فيقول : إيهِ إيهِ . والنَّدْه بالإبل : أن يقول لها : هِدَهْ هِدَهْ .
وقال غيره : الرَّدْهَة : حَجَر مستنقَع في الماء ، وجمعها رِداهٌ . وقال ابن مُقبِل :
وقافِيَةٍ مِثلِ وَقْع الرِّدا
هِ لم تَتَّرِكْ لمجيبٍ مَقالا
وقال المؤرِّج : الرَّدْهة : الموْرِدُ ، والرّدْهة : الصَّخْرة في الماء ، وهي الأتانُ .
قال : والرَّدْهة أيضاً : ماءُ الثَّلْج .
قال : والرَّدْهة : الثَّوْبُ الخَلَق المُسَلْسَل .
ورجل رَدِهٌ : صُلْبٌ مَتينٌ لَجُوجٌ لا يُغْلَب .
قلتُ : لا أعرف الذي رَوَى للمُؤَرِّج هذه الأشياء ، وهي مُنْكَرةٌ عِنْدي .
وقال الليث : يُسَمَّى البَيْتُ العظيم الذي لا يكون أعظَمُ منه الرَّدْهة ، وجمعُها الرِّداهُ ، وقد ردَّهت المرأةُ بيتَها تَرْدَهُ رَدْهاً .
قلت : كان الأصل فيه رَدَحَتْ بالحاء ، فأُبدِلت هاءً ، ومنه قوله :
بَيْتَ حَتُوفٍ مُكْفَأً مَرْدُوحَا
حدّثنا أبو إسحاق قال : حدّثنا عثمان قال : حدّثنا هارون بن معروف قال : حدّثنا سفيان بن عيينة قال : حدّثنا العلاء بن أبي العبَّاس ، عن أبي الطفيل ، عن بكر بن قِرْواش ، عن سعد قال : سمعت النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) ذكر ذاك الذي قتل عليٌّ صلوات الله عليه : ذا الثُّدَيّة ، فقال شيطان الرَّدْهة ، راعِي الخيل ، يحتدِرُه رجلٌ من بَجِيلة : أي يُسْقِطه .
دره : قال الليث : أُمِيت فِعلُه إلاّ قولهم : رجل مِدْرَهُ حرب ، وهو مِدْرَهُ القوم وهو الدافع عنهم .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : المِدْرَهُ : لسان القوم والمتكلِّم عنهم ، وأنشد غيره :
وأنتَ في القوم أخُو عِفّةٍ
ومِدْرَهُ القومِ غداةَ الخِطابْ
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : دَرَه فلانٌ علينا ، ودَرَأ : إذا هَجَم من حيث لم تَحْتسبْه ، وأنشد :
عزيز عليَّ فَقْدُه ففقَدْتُه
فبان وخَلَّى دارهات النَّوائبِ
قال : دارِهاتُها : هاجِمَاتها . ويقال : إنّه لَذُو تُدْرَإ وذو تُدْرَأةٍ : إذا كان هجّاماً على أعدائه من حيث لا يحتسبونه .
عمرو عن أبيه قال : قال : الدَّرَهْرَهَةُ : المرأة القاهرةُ لبَعْلها ، قال : والسَّمَرْمَرَة : الغول ، ويقال لِلكَوكَبَةِ الوَقّادةِ إذا دَرَأَتْ بنُورِها من الأفق : دَرَهْرَهة .

##### Türkçe

ه د ر
**هدر** , **هرد** , **دهر** , **دره** , **رهد** , **رده** : hepsi kullanımdaki lafızlardır.

**هدر** : Leys dedi: **الهَدَر**: bâtıl olan şeydir; dersin ki: **هَدَرَ دَمُه يَهْدِرُ هِداراً**; ben de onu **أهدرْتُه أنا إهداراً** (bâtıl kıldım). Ve deve **هَدَرَ** eder, **يَهدِر هديراً** ve **هَدْراً**; güvercin de **تَهدِر** eder; şarap küpü **تهدِر** eder. Dedi: **الأرض الهادرة** ve **العُشْب الهادِر**: çok olan (bol) demektir. Ve “falancanın oğulları **هِدَرَةٌ**” (yani düşkünlerdir, bir şey değillerdir).

Dedim: Bu harfi Ebû Ubeyd, Asmaî’den **هَدَره** şeklinde **الهاء** ve **الدال**’ı fetha ile rivayet etti; ve bunu, onların düşkünler oldukları diye tefsir etti.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: “falancanın oğulları **هِدَرة**” **الهاء**’ın kesriyle; ve **هُدَرةٌ** **الهاء**’ın zammıyla; ve **بُذَرةٌ**.

Bazıları dedi: **الهِدَرَة**’nin teki **هِدْر**’dür; **قِرْد** ve **قِرَدَة** gibi. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
إنّي إذا حان الجَبانُ الهِدَرَهْ
قصدتُ من قَصْدِ الطريق مَنْجَرَه

Ebû Sahr el-Hüzelî dedi:
إذا اسْتوْسَنَتْ واستَبْقَل الهَدَفُ الهِدْرُ

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Süt, üstü pıhtılaşıp altı ince (sulu) olursa o **هادِر**’dir.

İbn Şümeyl dedi: Sebze için “**قد هَدَر**” denir; boy ve büyüklükte olgunluğuna ulaştığında. Aynı şekilde “yer **قد هَدَرَت** **هَدِيراً**” (otları boyca nihayete vardığında). Ve ottan **الهادِر**: üstünde hiçbir şey olmayan (en yüksek) olandır.

Ebû Nasr, Asmaî’den: Deve **هدَرَ** eder, **يَهْدِر هَدِيراً**. Ve ben ona vurdum da akciğeri **هَدَرَت** eder, **تهدُر هُدُوراً**: düştüğünde.

Dedi: “Kanı **هَدَرَ** eder, **يَهْدِرُ هَدْراً**”; ve “kanı **هَدَرٌ**”: yani bâtıldır; onda ne **قَوَد** (kısas) vardır ne **عَقْل** (diyet). Ve “o, **المُهَدِّر** gibidir **في العُنَّة**”: bağırıp çağıran, gürültü koparan ama bunun arkasında bir şey olmayan kimseye misal olarak söylenir; tıpkı bir ağıla hapsedilip çiftleşmeden men edilen devenin **يُهَدِّر** etmesi gibi. (Bâhilî, A‘câc’ın şu sözü hakkında dedi:
وهَدَرَ الناسُ من الجِدِّ الهَدَرْ
Buradaki **الهَدَر**’in manası **أَهْدَرَ**’dır; yani ciddiyet, insanlardan hayır olmayanı düşürmüştür. Ve **الهَدَرُ**: hayır olmayan kimselerdir. Ve kuş **هَدَر** eder ve **هَدَل** eder; **يهْدِر** ve **يهْدِل** eder; **هَدِيراً** ve **هَدِيلا**.)

Ebû Hâtim, Asmaî’den: Deve ve güvercin **هدر** eder, **يَهْدِر هَدْراً**; ve “kanı **هَدَرٌ**”: yani bâtıldır; onda ne **قَوَدٌ** vardır ne **عقْل**.

Dedi: “Öldürülenin kanı **هَدَرَ** eder, zamm ile **يهدُر**; **هَدَراً** **الدال**’ın fethasıyla”; ve sultan onu **أهدَرَه** (bâtıl kıldı).

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den rivayet etti: Kan **هَدَر** eder, **يَهدِر**; ben de onu **أهْدَرْتُه**.

Ebû Turâb, Asmaî için rivayet etti: Çocuk **هَدَر** etti ve **هَدَلَ**: ses çıkardığında.

Dedi: Ebû’s-Semeyda‘ dedi: Bu, küçükken konuşmayı istemesi (diline gelmesi)dir. Zü’r-Rumme’nin şu sözünü okudu:
طَوى البَطْنَ زَيّامٌ كأنّ سَحيلَه
عليهنَّ إذ وَلَّى هَدِيلُ غُلاَمِ
Yani: bir çocuğun şarkısı (nağmesi).

**هرد** : Leys dedi: **الهُرْدِيَّة**: asma çubuklarının üzerine salınan, asma demetleriyle birlikte bükülerek bağlanan kamışlardır. Ve dersin ki: “Eti **هرَّدْتُ**; o da **مُهَرَّد**’dir”; ve et **هَرِد** oldu.

Dedim: Bizim imamlarımızdan kamış hakkında koruduğumuz (rivayet ettiğimiz) **الحُرْدِيّ** (yani **الحاء** ile)dir; onların yanında **الهاء** ile caiz değildir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Eti ateşe sokup pişirirsen o **مُهرَّد**’dir; ben onu **هَرَّدْتُ**; o da **هَرِدَ** oldu.

Dedi: **المُهَرَّأُ** da onun gibidir.

Hadiste: “(Îsâ yere iner; üzerinde iki **مَهْرُودَان** elbise vardır.)”

Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan rivayet etti; dedi: **الهَرْدُ**: yarıktır.

Dedi: Îsâ’nın haberinde, iki **مَهْرُودَتيْن** içinde iner; yani iki parça (yarık parça) içinde; yahut iki hülle içinde.

Şemmir dedi: Ebû Adnân dedi: Bâhile Araplarından bir âlim bana haber verdi: Elbise önce **الوَرْس** ile, sonra safranla boyanır; rengi **زَهْرة الحَوْذَانة**’nin rengi gibi olur; işte o elbise **المَهْرُود**’dur.

Dedi: Hadis ehlinden bazıları bana haber verdi: Ona ulaşmış ki **المَهْرُود**: **بالعُروق** ile boyanan şeydir. Dedi: **العروق**’a **الهُرْد** denir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Elbisesini **هَرَد** etti ve **هَرَتَه**: onu yardığında; o da **هَرِيدٌ** ve **هَرِيتٌ** olur. Sâ‘ide el-Hüzelî dedi:
غَداة شُواحِطٍ فَنَجَوْتَ شَدّاً
وَثَوْبُكَ في عباقِيَةٍ هَرِيدُ
Yani: yırtık.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Falanca şeyi **هَرَت** etti ve **هَرَدَه**: onu çok şiddetli bir pişirme ile pişirdiğinde.

İbnü’l-Enbârî, Îsâ hadisi hakkında dedi: **مَهْرُودَتَيْن** içinde rivayet edildi; ve **مُمَصَّرتَيْن** içinde rivayet edildi. Dedi: İkisinin manası birdir; o da safran yahut başkasıyla sarılığa boyanmış olandır.

Kuteybî dedi: O, bence nakilcilerden bir hatadır; ben onu **مَهْرُوَّتين** görüyorum: yani iki sarı. Denir ki: “Sarıkı **هرّيت** ettim”: onu sarı olarak giydiğimde. Ve ondan yaptığım (fiil): **هرَوْتُ**.

Ebû Bekr dedi: Araplar “**هرَوتُ** elbiseyi” demez; fakat “**هرَّيتُ**” derler. Şu halde bu üzere tesniye edilse, meçhul isimde “(**مُهَرَّاتين**)” denirdi. Sonra, Araplar “**هرَّيْتُ**”yu ancak sarık hakkında söyler; bu yüzden onun, parçayı sarığa kıyas etmesi yoktur; çünkü dil rivayettir. Ve “**مَهْرُودَتين**” sözü: “iki parça” demektir; **الهَرْد**’den (yarık) alınmıştır demek hatadır; çünkü Araplar, ıslah için olan yarığa **هرْداً** adını vermez; bilakis yırtmayı ve bozmayı **هرْداً** diye adlandırırlar.

İbnü’s-Sikkît dedi: Dokumacı **هرَد** etti elbiseyi ve **هرَته**: onu yırttığında. Ve falanca, falancanın ırzını **هرَد** etti ve **هرَته**; bu, bozmayı gösterir. Bizim yanımızda hadisteki söz: **مهرودتين** **الدال** ile ve **الذال** ile (yani **ممصَّرتين** arasında)dır; hadiste geldiği üzere. Biz onu ancak hadiste işittik; tıpkı **الصِّيَر**’i **الصِّحناة** (ile), ve **الثُّفّاءَ**’yı **الحُرْف** (ile) işitmediğimiz gibi ve benzeri.

Dedi: **الدال** ve **الذال** iki kız kardeştir; biri ötekinden بدل edilir. Denir ki: “Adam **مِدْلٌ** ve **مِذْلٌ**”: bedeni az, şahsı gizli olduğunda. Aynı şekilde **الدال** ve **الذّال** da “**مهروذتين**” sözündedir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الهِرْدَى**: bir bitkidir. İbnü’l-Enbârî de bunu söyledi; ve o müennestir.

**دهر** : Leys dedi: **الدَّهر**: sınırlandırılmış ebediyettir. Ve “adam **دُهْرِيٌّ**”: yani eski. Ve “adam **دَهْرِيّ**”: dehrin bekasına inanır ve âhirete iman etmez.

Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) rivayet edildi ki dedi: “(Dehre sövmeyin; çünkü Allah, O dehrdir.)”

Ebû Ubeyd dedi: “Çünkü Allah, O dehrdir” sözü, İslâm ehlinden hiç kimsenin vechini bilmezlik etmemesi gereken şeydendir; çünkü muattıla bununla Müslümanlara karşı delil getirir. Dedi: Zındıklık ve **الدَّهْرِيّة** ile itham edilenlerden bazısını gördüm; bu hadisle delil getiriyor ve diyor ki: “(Bakmıyor musun, ‘çünkü Allah, O **الدَّهْر**’dir’ diyor?)” Ben dedim: Dehrin ebedleri boyunca Allah’a söven biri hiç oldu mu?

A‘şâ câhiliyede şöyle dedi:
استأثر الله بالوفاء وبالحَمْ
دِ وَوَلّى الملاَمَةَ الرَّجُلاَ

Dedi: Bunun te’vili bence şudur: Arapların âdeti, kendilerine ölüm yahut ihtiyarlık gibi musibetler indiğinde **الدَّهْر**’i yermek ve ona sövmekti; derlerdi: “Onlara **قوارِعُ الدهرِ** isabet etti”; “**الدَّهْر** onları yok etti.” Böylece bunu yapan olarak **الدَّهْر**’i kılarlar ve onu yererlerdi. Bunu şiirlerinde zikrettiler. Allah da onlardan bunu haber verdi; sonra onları yalanladı; celâl ve azamet sahibi şöyle dedi: “(تَذَكَّرُونَ وَقَالُواْ مَا هِىَ إِلاَّ حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَآ إِلاَّ الدَّهْرُ وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ)” (الجَاثيَة: 24). Allah celâl ve azamet sahibi dedi: “(**الدَّهْرُ** وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ)” (الجَاثيَة: 24).

Bunun üzerine Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) “(Dehre sövmeyin)” dedi; şu te’vil üzere: “Sizinle bu şeyleri yapan dehre sövmeyin; çünkü siz onun yapanına sövdüğünüzde, sövme ancak Allah’a düşer; zira onları yapan O’dur, dehr değil.” İşte hadisin vechi budur, inşallah.

Dedim: Şâfiî de bu hadisin tefsirinde, Ebû Ubeyd’in dediğine benzer bir şey söyledi; Ebû Ubeyd’in zikrettiği beyitlerle delil getirdi. Ben de zannettim ki Ebû Ubeyd bu tefsiri ondan aldı; çünkü onu ilk tefsir eden odur.

Şemmir dedi: **الزّمان** ile **الدَّهْر** birdir. Şu sözle delil getirdi:
إنّ دَهْراً يَلُفُّ حَبْلي بِجُمْل
لَزَمانٌ يَهُمُّ بالإحسانِ

Ebû’l-Heysem, Şemmir’e sözünde karşı çıktı ve “**الزّمان** ile **الدّهر** birdir” demesinde onu hatalı saydı. Dedi: **الزمان**: hurmanın zamanı, meyvenin zamanı, sıcağın zamanı, soğuğun zamanı.

Ve **الزمان** iki aydan altı aya kadar olur; **الدّهر** ise kesilmez. Dedim: **الدّهر** Arapların yanında, daha uzun dehrin bir kısmına da vâki olur; dünyanın tamamının müddetine de vâki olur. Araplardan birden fazlasını işittim: “Şu şu su başında **دَهْراً** kaldık”; “İndiğimiz evde **دَهْراً** (kaldık).” Bu böyle olunca, bir manada değil de bir manada “**الزمان** ile **الدّهر** birdir” denmesi caiz olur. Ve fasih bir bedevîyi işittim, dedi ki: “Şu şu su bizi bir ay ve iki ay taşır; uzun dehr bizi taşımaz.” Yani: çevresindeki ot çabuk tükenir; başka bir suya gitmeye muhtaç oluruz; çünkü suyun çevresindeki otu hayvanlar yediğinde, orada kalanların başka bir su aramasından kaçınma yoktur; onun çevresinde otlasınlar diye. Ve şöyle demen caizdir: “Falancanın valiliğinin **أزمانَ**’ında şu şu yerdeydik”; valiliğinin müddeti uzunsa. Ve **السَّنَة** Arapların yanında dört **أزمنة**’dir: otun baharı, yaz sıcağı, sonbahar ve kış. “**الدّهر** dört **أزمنة**’dir” denmesi caiz değildir; bu yerde ayrılırlar.

Şâfiî dedi: **الحينُ** dünyanın müddetine de vâki olur, bir güne de; **الحين** için bir nihayet bilmeyiz. Aynı şekilde **زمانٌ** ve **دَهْرٌ** ve **أحقابٌ**. Bunu (الإيمان) kitabında zikretti. Müzenî, (مختصره)’inde ondan nakletti.

İbnü’l-Enbârî dedi: Eski adama nisbetle “**دَهْرِيّ**” denir. Eğer **دَهْر** b. Âmir oğullarından ise “**دُهْرِيّ**” dersin; **الدال**’ın zammıyla, başka değil.

İbn Keysân dedi: Nisbet içinde harekesi değiştirilmiş olanlardan, onların “adam **سُهْليٌّ**” demeleridir; **السَّهل**’e nisbet edilende **السِّين**’in zammıyla. Aynı şekilde “adam **دُهريّ**”. Dedi: İkisine benzer çok misaller vardır.

Bize Abdullah b. Muhammed b. Hâcek haber verdi; İbn Cebele’den; Ebû Ubeyd’den; İbn Uleyye’den; Eyyûb’dan; İbn Sîrîn’den; Ebû Bekre’den; Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun): “(Dikkat edin, **الزَّمان** Allah’ın gökleri ve yeri yarattığı günkü heyeti gibi dönüp dolaştı; **السَّنة** on iki aydır; onlardan dördü haramdır; üçü peş peşedir: **ذو القعدة** ve **ذو الحجة** ve **محرَّمٌ**; ve **رجب** tek olandır.)” Dedim: **الزمان** ile **الدَّهْر**’i ve onun yıllarını kastetti.

Leys dedi: **الدَّهارير**: geçmiş zamandan dehrin evvelidir. Denir ki: “Bu, **دَهْر الدَّهارير**’de idi.” Dedi: Ondan **دِهْرِير** tekil yapılmaz.

Dedi: **الدّهر**: kavme inen musibettir. Dersin ki: “Bir iş onları **دَهَرَهمْ**”: onlara bir musibet indi. Ve denir ki: “Benim **دَهري** şu şu değildir”: yani benim himmetim değildir.

İbnü’s-Sikkît dedi: “Benim **طِبِّي** şu şu değildir”: yani benim **دهري** değildir.

Leys dedi: “Adam **دَهْوَرِيُّ الصَّوْت**”: o, sert sestir. Dedim: Bu bence hatadır; doğrusu “adam **جَهْوَرِيُّ الصَّوْت**” **الجيم** ile: yani sesi yüksek, gür (kalın) olan. Böylece tashif edildi ve **الجيم** **دال**’a çevrildi; Allah daha iyi bilir.

Ve **الدَّهْوَرة**: şeyi toplamak, sonra onu bir uçuruma atmak. Leys’ten başkası dedi: Falanca lokmaları **دَهْوَرَ** etti: onları döndürdü, sonra yuttu.

Mücâhid, Allah celâl ve azamet sahibinin “(إذا الشمس كورت)” (التّكوير: 1) sözü hakkında dedi: yani **دُهْوِرتْ**.

Rabî‘ b. Huseym dedi: “**كوِّرت**”: yani onunla atıldı. Dil ehlinden bazıları dedi: “Duvarı **دَهْوَرْتُ**”: onu düşene kadar attığımda. Ve denir ki: “Ona sapladı da onu **كوَّره** etti”: onu attığında ve yere serdiğinde.

Zeccâc, Allah celâl ve azamet sahibinin “(فَكُبْكِبُواْ فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ)” (الشُّعَرَاء: 94) sözü hakkında dedi: yani cehennemde. Dedi: “(**كُبْكِبُوا**)”nun manası: bazılarının bazılarının üzerine atılmasıdır. Dil ehlinden başkası dedi: manası **دُهْوِروا**’dur.

Bir hadiste:
فإنّ ذا الدّهر أطوارا دهاريرُ

Ezherî dedi: **الدهر** iki hâl sahibidir: sıkıntı ve nimet.

Ferazdak dedi:
فإنى أنا الموْتُ الذي هو نازلٌ
بنفسكَ فانظر كيف أنت تُحاولهْ
Cerîr’e hitap etti; o da ona cevap verdi:
أنا الدّهرُ يُفنِي الموتَ والدهرُ خالد
فجئني بمثلِ الدهر شيئاً يُطاوِله

Dedim: **الدّهر**i dünya ve âhiret kıldı; çünkü ölüm, dünyanın bitmesinden sonra yok olur; hadiste böyle geldi. Ve **داهر**: **الدَّيْبُل**’ün kralıdır; onu Muhammed b. el-Kâsım es-Sekafî, Haccâc’ın amcaoğlu, öldürdü. Cerîr onu zikretti ve dedi:
وأَرْضَ هِرَقْلٍ قد قَهَرْتَ وداهراً
ويسعى لكم من آل كِسْرَى النَّواصِفُ
**النواصف** ile hizmetkârları kastetti.

**رهد** : (نوادر الأعراب)’da: “Bu işte bende ne **رَهْوَدِيَّةٌ** var ne **رَخْوَدِيَّة**”: yani onda bende ne yumuşaklık vardır ne de **مُهاوَدَة**; ne **هُوَيْدِيّة** ne **رُوَيْدِيّة**; ne **هَوْداء** ne **هَيْداء**; tek manadadır.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **رَهَّدَ** etti: sağlamlaştırılmış bir ahmaklıkla ahmaklaştığında.

Leys dedi: **الرَّهِيد**: yumuşak (nazik) olandır. **الرَّهادَة** ise ucuzluk (bolluk)tur. Dersin ki: “Kız **رَهِيدَة**”: yani yumuşak/rahat (râhâ).

**رده** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **رَدَّهَ** etti: cesaretle yahut cömertlikle yahut bunların dışındakilerle kavme efendi olduğunda.

Leys dedi: **الرَّدْهُ**: taşları çok, kaba bir tümseğe benzer şeydir; teki **رَدْهَة**’dir. O, kayalık tepelerin zirveleridir. Ru’be için şu beyit okundu:
من بَعْض أَنْضادِ القِفافِ الرُّدَّهِ

Dedi: Bazen **الرَّدهَة**, kayalıkta kazılan bir kuyunun vasfında gelir; yahut onda yaratılıştan olur.

Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi: **الرَّدْهَة**: dağdaki çukurdur; içinde su birikir. Çoğulu **رِدَاهٌ**’dır.

Ebû Hayra dedi: **الرَّدْه**: dağın başında tümseğe benzer şeydir: suyun biriktiği düz kaya. Şu beyit okundu:
لِمن الديارُ بجانبِ الرَّدْهِ
قَفْراً مِنَ التَّأْييهِ والنَّدْهِ

**التأييه**: at ürktüğünde onunla “**إيهِ إيهِ**” demendir. **النَّدْه** ise develerle: onlara “**هِدَهْ هِدَهْ**” demendir.

Başkası dedi: **الرَّدْهَة**: suda su biriktiren taştır; çoğulu **رِداهٌ**’dır. İbn Mukbil dedi:
وقافِيَةٍ مِثلِ وَقْع الرِّدا
هِ لم تَتَّرِكْ لمجيبٍ مَقالا

Müerric dedi: **الرَّدْهة**: su varılan yerdir (mورد). Ve **الرّدْهة**: sudaki kayadır; o da **الأتانُ**’dır.

Dedi: **الرَّدْهة** ayrıca: kar suyudur.

Dedi: **الرَّدْهة**: zincirli, eski elbisedir.

Ve “adam **رَدِهٌ**”: sert, sağlam, inatçı; yenilmez.

Dedim: Müerric’e bu şeyleri kim rivayet etti bilmiyorum; bunlar bence münkerdir.

Leys dedi: Kendinden daha büyüğü olmayan büyük eve **الرَّدْهة** adı verilir; çoğulu **الرِّداهُ**’dur. Kadın evini **ردَّهت** eder: **تَرْدَهُ رَدْهاً**.

Dedim: Aslı **رَدَحَتْ** idi, **الحاء** ile; sonra **هاء**ya بدل edildi. Ondan şu söz:
بَيْتَ حَتُوفٍ مُكْفَأً مَرْدُوحَا

Bize Ebû İshâk haber verdi; dedi: Bize Osman haber verdi; dedi: Bize Hârûn b. Ma‘rûf haber verdi; dedi: Bize Süfyân b. Uyeyne haber verdi; dedi: Bize el-Alâ b. Ebî’l-Abbâs haber verdi; Ebû’t-Tufeyl’den; Bekr b. Kırvâş’tan; Sa‘d’dan; dedi: Peygamber’i (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) Ali’nin—Allah’ın salavâtı onun üzerine olsun—öldürdüğü o kişiyi, **ذا الثُّدَيّة**’yi zikrederken işittim; “**شيطان الرَّدْهة**” dedi; “atların çobanı”; onu **يحتدِرُه** Becîle’den bir adam: yani onu düşürür.

**دره** : Leys dedi: Fiili öldürülmüştür (kullanımdan düşmüştür); ancak onların “adam **مِدْرَهُ حرب**” sözleri müstesna; o, kavmin **مِدْرَهُ**’sidir: onlardan savandır.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **المِدْرَهُ**: kavmin dili ve onlar adına konuşandır. Başkası şu beyti okudu:
وأنتَ في القوم أخُو عِفّةٍ
ومِدْرَهُ القومِ غداةَ الخِطابْ

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: Falanca bize **دَرَه** etti ve **دَرَأ** etti: ummadığın yerden baskın yaptığında. Şu beyit okundu:
عزيز عليَّ فَقْدُه ففقَدْتُه
فبان وخَلَّى دارهات النَّوائبِ

Dedi: **دارِهاتُها**: onun baskınlarıdır. Ve denir ki: “O, **ذُو تُدْرَإ** ve **ذو تُدْرَأةٍ** sahibidir”: düşmanlarına, onların ummadıkları yerden baskıncı olduğunda.

Amr, babasından: dedi: **الدَّرَهْرَهَةُ**: kocasına galip gelen kadındır. Dedi: **السَّمَرْمَرَة**: guldür. Ve **الكَوكَبَةِ الوَقّادة** için, ufuktan nuru ile **دَرَأَتْ** ettiğinde: **دَرَهْرَهة** denir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والهاء وما يثلثهما)
  (دهي)  الدال والهاء والحرف المعتلّ يدلُّ على إصابة الشّيء بالشيء بما لا يَسُرُّ. يقال ما دَهَاه: أيْ ما أصابه. لا يقال ذلك إلاّ فيما يسوء. ودواهِي الدَّهر: ما أصابَ الإِنسانَ من عظائم نُوَبِه. والدَّهْي: النُّكْر وجَودةُ الرّأي؛ وهو من الباب؛ لأنَّه يُصِيب برأيه ما يريدُه.
  (دهر)  الدال والهاء والراء أصلٌ واحد، وهو الغَلَبة والقَهْر. وسُمِّي الدّهرُ دَهْراً لأنَّه يأتي على كلِّ شيءٍ ويَغلِبُه. فأمّا قولُ النبيّ صلى الله عليه وآله وسلم: "لا تسبُّوا الدَّهْرَ فإنَّ اللهَ هُوَ الدّهر"، فقال أبو عبيد: معناه أنّ العربَ كانوا إذا أصابتْهم المصائبُ قالوا: أبادَنَا الدّهرُ، وأتَى علينا الدّهر. وقد ذكروا ذلك في أشعارهم. قال عمرو الضُّبَعِيّ([1]):
رَمَتْنِي بناتُ الدَّهرِ من حيثُ لا أَرَى *** فكيفَ بمن يُرمَى وليس بِرَامِفلو أنَّنِي أُرمَى بنَبْلٍ تَقَيْتُها *** ولكنَّني أُرمَى بغير سهامِ  وقال آخر([2]):
فاستأثَرَ الدّهرُ الغَدَاةَ بهمْ *** والدّهرُ يرمِينِي وما أَرْمِييا دهرُ قد أكثَرْتَ فَجْعَتَنا *** بسَرَاتنا ووقَرْتَ في العَظْمِ([3])وسلَبْتَنَا ما لستَ تُعِْقبُنا *** يا دَهرُ ما أنصفْتَ في الحُكْمِ  فأعلَمَ رسولُ الله صلى الله عليه وآله وسلم، أن الذي يفعل ذلك بهم هو الله جلّ ثناؤُه، وأنّ الدّهرَ لا فِعلَ له، وأنّ مَن سَبَّ فاعِلَ ذلك فكأنّه قد سَبَّ ربّه، تبارك وتعالى عمّا يقول الظالمون عُلُوّاً كبيراً.
  وقد يحتمل قياساً أن يكون الدَّهرُ اسماً مأخوذاً من الفِعْل، وهو الغَلَبة، كما يقال رجل صَوْمٌ وفِطرٌ، فمعنى لا تسبُّوا الدَّهْرَ، أي الغالبَ الذي يقهركم ويغلِبُكم على أموركم.
  ويقال دَهْرٌ دَهِيرٌ، كما يقال أبدٌ أبِيدٌ. وفي كتاب العين: دَهَرَهُم أمْرٌ، أي نزَل بهم. ويقولون ما دَهْرِي كذا، أي ما همّتِي([4]). وهذا توسُّعٌ في التفسير، ومعناه ما أشغَلُ دهرِي به. فأمَّا الهمَّة فما تُسمَّى دهراً. والدَّهْوَرَة: جَمْع الشيء وقَذْفُه في مَهواةٍ؛ وهو قياس الباب.
  (دهس)  الدال والهاء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على لِين في مكان. فالدَّهْسُ: المكان الليِّن؛ وكذلك الدَّهَاس. والدُّهْسَة: لونٌ كلون الرَّمْل.
  (دهش)  الدال والهاء* والشين كلمةٌ واحدة لا يُقاس عليها. يقال دُهِشَ، إذا بُهِت، ودَهِشَ دَهَشاً.
  (دهق)  الدال والهاء والقاف يدلُّ على امتلاءٍ في مجيءٍ وذَهاب واضطراب. يقال أدْهَقْتُ الكأسَ: ملأتُها. قال الله تعالى: ﴿وَكَأْساً دِهَاقاً﴾ [النبأ 34]. والدَّهْدَقَةُ: دَوَرَان البَضْعة الكبيرة في القِدْر، تعلو مَرَّةً وتسفُل أخْرى.
  (دهك)  الدال والهاء والكاف ليس بشيءٍ. وذكر ابن دُريد دَهَكْتُ الشّيءَ أدْهَكُه، إذا سحقتَه([5]).
  (دهل)  الدال والهاء واللام ليس بشيءٍ. ويقولون: مَرَّ دَهْلٌ من اللَّيل، أي طائفة. ويقولون لا دَهْلَ، أي لا بأس. وهذه نَبَطِيَّةٌ لا معنَى لها([6]).
  (دهم)  الدال والهاء والميم أصلٌ يدلُّ على غِشيانِ الشّيء في ظلامٍ ثم يتفرّع فيستوي الظَّلامُ وغيرُه يقال مَرَّ دَهمٌ من اللَّيل، أي طائفةٌ. والدُّهمة: السَّواد. والدُّهَيْماءُ: تصغير الدَّهماء، وهي الدَّاهية، سُمِّيت بذلك لإظلامها.
  ومن الباب الدَّهْم: العدد الكثير. وادْهامَّ الزّرعُ، إذا عَلاه السَّوادُ رِيّاً. قال الله جلّ ثناؤُه في صِفة الجنَّتين: ﴿مُدْهَامَّتَانِ﴾ [الرحمن 64]، أي سَوداوانِ في رأي العَين، وذلك للرّيّ والخُضْرة. ودَهمَتْهم الخيلُ تدهَمُهم، إذا غَشِيَتْهُم. والدَّهماء: القِدْر.
  (دهن)  الدال والهاء والنون أصلٌ واحد يدلُّ على لِينٍ وسُهولةٍ وقِلَّة. من ذلك الدُّهْن. ويقال دَهَنْتُه أَدْهُنُه دَهْنا. والدِّهان: ما يُدْهَن به. قال الله عزّ وجلّ: ﴿فَكَانَتْ وَرْدَةً كالدِّهَانِ﴾ [الرحمن 37]. قالوا: هو دُرْدِيُّ الزَّيت. ويقال دَهَنَه بالعصا دَهْناً، إذا ضربَه بها ضرْباً خفيفاً.
  ومن الباب الإدهان، من المُداهَنَة، وهي المصانَعة. داهَنْتُ الرجُلَ، إذا واربْتَه وأظهرْت له خلاف ما تُضْمِرُ له([7])، وهو من الباب، كأنّه إذا فعل ذلك فهو يدهُنُه ويسكِّن منه. وأدْهَنْتُ إدهاناً: غَشَشْتُ، ومنه قولُه جلَّ ثناؤُه: ﴿وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ﴾ [القلم 9]. والمُدْهُنُ: ما يُجْعَل فيه الدُّهن، وهو أحد ما جاء على مُفْعُلٍ مما يُعْتَمَلُ وأَوَّلُه ميم. ومن التشبيه به المُدْهُن: نُقْرَةٌ في الجَبل يَستَنْقِعُ فيها الماء، ومن ذلك حديث النَّهديّ([8]): "نَشِفَ المُدْهُنُ، ويَبِسَ الجِعْثِنُ". والدَّهِينُ: الناقة القليلةُ الدَّرّ. ودهَنَ المطرُ الأرضَ: بَلَّها بَلاًّ يَسيراً. وبنو دُهْنٍ: حيٌّ من العرب، وإِليهم ينسب عَمَّارٌ الدُّهْنيّ. والدَّهْناء: موضعٌ، وهو رملٌ ليِّن، والنسبة إليها دَهناوِيٌّ. والله أعلم.
----------------------------------------------------------------------تت
([1]) في الأصل: "الضابع"، وإنما هو عمرو بن قميئة بن سعد بن مالك بن ضبيعة. انظر المعمرين 62، 89 ومعجم المرزباني 200 والخزانة (1: 338) حيث أنشد الشعر له.
([2]) هو الأعشى. انظر ملحقات ديوانه 258 واللسان (وقر).
([3]) في الأصل: "وقد قرت"، تحريف.
([4]) في المجمل وغيره: "ما همي"، ولكن هكذا ورد هنا وفيما يتلوه من التعقيب.
([5]) الجمهرة (2: 298).
([6]) كذا. وفي المجمل: "ولا دهل بالنبطية، أي لا تخف".
([7]) في الأصل: "خلاف ما يضمرونه".
([8]) هو طهفة بن أبي زهير النهدي. انظر النهاية لابن الأثير، وما سيأتي في مادة (رسل).
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **الهاء** ve ikisini üçleyen şey)
  (**دهي**)  **الدال** ve **الهاء** ve illetli harf, bir şeyin bir şeye, sevindirmeyen bir şeyle isabet etmesine delâlet eder. Denir: **ما دَهَاه**: yani, ona ne isabet etti. Bu, ancak kötü olan şeyde söylenir. Ve **ودواهِي الدَّهر**: insanın başına gelen büyük musibetlerdir. Ve **الدَّهْي**: inkâr (edilecek şey) ve görüşün iyiliğidir; ve o, babdandır; çünkü görüşüyle istediğini isabet ettirir.
  (**دهر**)  **الدال** ve **الهاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da galebe ve kahırdır. Ve **الدّهر**e **دَهْراً** adı verildi; çünkü her şeyin üzerine gelir ve ona galip gelir. Amma Peygamber’in صلى الله عليه وآله وسلم sözü: "لا تسبُّوا **الدَّهْرَ** فإنَّ اللهَ هُوَ **الدّهر**"، Ebû Ubeyd dedi: manası, Araplar musibetler onlara isabet ettiğinde derlerdi: **أبادَنَا الدّهرُ** ve **وأتَى علينا الدّهر**. Bunu şiirlerinde zikrettiler. Amr ed-Dubâ‘î dedi([1]):
رَمَتْنِي بناتُ **الدَّهرِ** من حيثُ لا أَرَى *** فكيفَ بمن يُرمَى وليس بِرَامِ
فلو أنَّنِي أُرمَى بنَبْلٍ تَقَيْتُها *** ولكنَّني أُرمَى بغير سهامِ
  Ve bir başkası dedi([2]):
فاستأثَرَ **الدّهرُ** الغَدَاةَ بهمْ *** و**الدّهرُ** يرمِينِي وما أَرْمِي
يا **دهرُ** قد أكثَرْتَ فَجْعَتَنا *** بسَرَاتنا ووقَرْتَ في العَظْمِ([3])
وسلَبْتَنَا ما لستَ تُعِْقبُنا *** يا **دَهرُ** ما أنصفْتَ في الحُكْمِ
  Böylece Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, bunu onlara yapanın Allah جلّ ثناؤُه olduğunu, ve **الدّهر**in fiili olmadığını, ve bunu yapanı sövenin sanki Rabbine sövmüş gibi olduğunu bildirdi; تبارك وتعالى, zalimlerin söylediklerinden büyük bir yücelikle münezzehtir.
  Ve kıyasça muhtemeldir ki **الدَّهر** fiilden alınmış bir isim olsun; o da galebedir; nitekim denir: adam **صَوْمٌ** ve **فِطرٌ**. O hâlde "لا تسبُّوا **الدَّهْرَ**"ın manası: sizi kahreden ve işlerinize karşı size galip gelen galibi (sövmeyin).
  Ve denir: **دَهْرٌ دَهِيرٌ**, nitekim denir: **أبدٌ أبِيدٌ**. Ve Kitâbü’l-‘Ayn’da: **دَهَرَهُم أمْرٌ**, yani onlara indi. Ve derler: **ما دَهْرِي كذا**, yani himmetim (değil)([4]). Bu, tefsirde bir genişletmedir; manası: onunla vaktimi ne meşgul ederim. Amma himmet, **دهراً** diye adlandırılmaz. Ve **الدَّهْوَرَة**: bir şeyi toplamak ve onu bir uçuruma atmak; ve o, babın kıyasıdır.
  (**دهس**)  **الدال** ve **الهاء** ve **السين** tek bir asıldır; bir yerde yumuşaklığa delâlet eder. Artık **الدَّهْس**: yumuşak yer; ve كذلك **الدَّهَاس**. Ve **الدُّهْسَة**: kum rengi gibi bir renktir.
  (**دهش**)  **الدال** ve **الهاء** ve **الشين** tek bir kelimedir; üzerine kıyas edilmez. Denir: **دُهِشَ**, hayrete düşürüldüğü zaman; ve **دَهِشَ دَهَشاً**.
  (**دهق**)  **الدال** ve **الهاء** ve **القاف**, geliş-gidiş ve çalkantıda bir doluluğa delâlet eder. Denir: **أدْهَقْتُ الكأسَ**: onu doldurdum. Allah تعالى dedi: ﴿وَكَأْساً **دِهَاقاً**﴾ [النبأ 34]. Ve **الدَّهْدَقَةُ**: büyük et parçasının tencerede dönmesi; bir kere yükselir, başka bir kere alçalır.
  (**دهك**)  **الدال** ve **الهاء** ve **الكاف** bir şey değildir. İbn Düreyd zikretti: **دَهَكْتُ الشّيءَ أَدْهَكُه**, onu ezdiğin zaman([5]).
  (**دهل**)  **الدال** ve **الهاء** ve **اللام** bir şey değildir. Ve derler: **مَرَّ دَهْلٌ من اللَّيل**, yani bir taife. Ve derler: **لا دَهْلَ**, yani beis yok. Ve bu, Nabatîcedir; onun için mana yoktur([6]).
  (**دهم**)  **الدال** ve **الهاء** ve **الميم** bir asıldır; karanlıkta bir şeyin üstünü kaplamaya delâlet eder; sonra dallanır da karanlık ve başkası eşit olur. Denir: **مَرَّ دَهمٌ من اللَّيل**, yani bir taife. Ve **الدُّهمة**: siyahlıktır. Ve **الدُّهَيْماءُ**: **الدَّهماء**ın küçültmesidir; o, **الدَّاهية**dir; karartmasından dolayı böyle adlandırıldı.
  Ve babdandır **الدَّهْم**: çok sayı. Ve **ادْهامَّ الزّرعُ**, siyahlık sululuk sebebiyle onun üzerine çıktığı zaman. Allah جلّ ثناؤُه iki cennetin sıfatında dedi: ﴿مُدْهَامَّتَانِ﴾ [الرحمن 64], yani gözün görüşünde iki siyah; ve bu, sululuk ve yeşilliktendir. Ve **دَهمَتْهم الخيلُ تدهَمُهم**, onları kapladığı zaman. Ve **الدَّهماء**: tencere.
  (**دهن**)  **الدال** ve **الهاء** ve **النون** tek bir asıldır; yumuşaklığa ve kolaylığa ve azlığa delâlet eder. Ondan **الدُّهْن**. Ve denir: **دَهَنْتُه أَدْهُنُه دَهْنا**. Ve **الدِّهان**: onunla yağ sürülen şey. Allah عزّ وجلّ dedi: ﴿فَكَانَتْ وَرْدَةً ك**الدِّهَانِ**﴾ [الرحمن 37]. Dediler: o, zeytinyağının tortusudur. Ve denir: **دَهَنَه بالعصا دَهْناً**, onu onunla hafif bir vuruşla vurduğu zaman.
  Ve babdandır **الإدهان**, **المُداهَنَة**dendir; ve o, idareciliktir (müsâna‘a). **داهَنْتُ الرجُلَ**, ona karşı yumuşak davrandığın ve ona, ona içinden gizlediğinin tersini gösterdiğin zaman([7]); ve o, babdandır; sanki bunu yaptığında onu yağlıyor ve ondan (sertliği) yatıştırıyor gibidir. Ve **أدْهَنْتُ إدهاناً**: aldattım; ve ondan O’nun جلَّ ثناؤُه sözü: ﴿وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ﴾ [القلم 9]. Ve **المُدْهُنُ**: içine yağ konulan şeydir; ve o, kullanılan şeylerden ve başı **ميم** olanlardan **مُفْعُل** vezninde gelenlerden biridir. Ve onunla teşbihten **المُدْهُن**: dağda bir oyuktur; içinde su birikir. Ve bundan Nehdî’nin hadisi([8]): "**نَشِفَ المُدْهُنُ**، ويَبِسَ **الجِعْثِنُ**". Ve **الدَّهِينُ**: sütü az olan dişi devedir. Ve **دهَنَ المطرُ الأرضَ**: onu az bir ıslatmayla ıslattı. Ve **بنو دُهْنٍ**: Araplardan bir kabiledir; ve onlara **عَمَّارٌ الدُّهْنيّ** nisbet edilir. Ve **الدَّهْناء**: bir yerdir; ve o, yumuşak kumdur; ve ona nisbet **دَهناوِيٌّ**dur. Ve Allah daha iyi bilir.
----------------------------------------------------------------------تت
([1]) Asılda: "الضابع"; hâlbuki o, Amr b. Kumey’e b. Sa‘d b. Mâlik b. Dubey‘a’dır. el-Mu‘ammerîn 62, 89 ve Mu‘cemü’l-Merzubânî 200 ve el-Hizâne (1: 338)’e bak; orada şiiri ona nisbetle okuttu.
([2]) O, el-A‘şâ’dır. Dîvânının ملحقات 258’ine ve Lisân’a (**وقر**) bak.
([3]) Asılda: "وقد قرت"; tahriftir.
([4]) el-Mücmel ve başkasında: "ما همي"; fakat burada ve onu izleyen ta‘kîbde böyle vârid olmuştur.
([5]) el-Cemhere (2: 298).
([6]) Böyle. el-Mücmel’de: "ولا دهل بالنبطية، أي لا تخف".
([7]) Asılda: "خلاف ما يضمرونه".
([8]) O, Tuhfe b. Ebî Zuheyr en-Nehdî’dir. İbnü’l-Esîr’in en-Nihâye’sine ve ileride (رسل) maddesinde gelecek olana bak.
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الدهر في الأصل: اسم لمدة العالم من مبدأ وجوده إلى انقضائه، وعلى قوله تعالى: ﴿هل أتى على الإنسان حين من الدهر﴾ [الدهر/1]، ثم يعبر به عن كل مدة كثيرة، وهو خلاف الزمان، فإن الزمان يقع على المدة القليلة والكثيرة، ودهر فلان: مدة حياته، واستعير للعادة الباقية مدة الحياة، فقيل: ما دهري بكذا، ويقال: دهر فلانا نائبه دهرا، أي: نزلت به، حكاه (الخليل) (انظر: العين 4/23، وفي عبارة المؤلف بعض التصرف)، فالدهر ها هنا مصدر، وقيل: دهدره دهدرة، ودهر داهر ودهير. وقوله عليه الصلاة والسلام: (لا تسبوا الدهر فإن الله هو الدهر) (الحديث أخرجه مسلم عن أبي هريرة، وأحمد في المسند 5/399 والبخاري. فتح الباري 8/574) قد قيل معناه: إن الله فاعل ما يضاف إلى الدهر من الخير والشر والمسرة والمساءة، فإذا سببتم الذي تعتقدون أنه فاعل ذلك فقد سببتموه تعالى عن ذلك (وهذا قول أبي عبيد في غريب الحديث 2/47). وقال بعضهم (هو محمد بن داود الظاهري. انظر فتح الباري 8/574) : الدهر الثاني في الخبر غير الدهر الأول، وإنما هو مصدر بمعنى الفاعل، ومعناه: أن الله هو الداهر، أي: المصرف المدبر المفيض لما يحدث، والأول أظهر (نقله ابن حجر عنه في الفتح 8/575). وقوله تعالى إخبار عن مشركي العرب: ﴿ما هي إلا حياتنا الدنيا نموت ونحيا وما يهلكنا إلا الدهر﴾ [الجاثية/24]، قيل: عني به الزمان.

##### Türkçe

- **الدهر** aslında: âlemin varlığının başlangıcından sona ermesine kadar olan müddete isimdir; ve O’nun (yüce) sözü üzerine: ﴿هل أتى على الإنسان حين من **الدهر**﴾ [الدهر/1]، sonra onunla her çok müddet hakkında ifade edilir; ve o, **الزمان**’ın zıddıdır; çünkü **الزمان** az ve çok müddet üzerine vâki olur. Ve **دهر** falan: onun hayatının müddeti. Ve hayat müddeti boyunca bâkî olan âdet için istiâre edildi; böylece denildi: **ما دهري بكذا**. Ve denilir: **دهر** falana onun musibeti **دهرا**; yani: ona indi. Onu (**الخليل**) hikâye etti (bak: العين 4/23, ve müellifin ibaresinde bir miktar tasarruf vardır); böylece **الدهر** burada masdardır. Ve denildi: **دهدره دهدرة**، ve **دهر داهر ودهير**. Ve onun (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) sözü: (**لا تسبوا الدهر فإن الله هو الدهر**) (hadisi Müslim Ebû Hureyre’den, Ahmed Müsned’de 5/399 ve Buhârî çıkarmıştır. فتح الباري 8/574) hakkında denilmiştir ki mânâsı: Allah, **الدهر**’e nisbet edilen hayır ve şer ve sevinç ve üzüntünün fâilidir; böylece siz, onun bunu yapan olduğuna inandığınız şeyi sövdüğünüzde, O’nu (teâlâ) bundan dolayı sövmüş olursunuz (ve bu, Ebû Ubeyd’in غريب الحديث 2/47’deki sözüdür). Ve bazısı dedi (o, Muhammed b. Dâvûd ez-Zâhirî’dir. bk. فتح الباري 8/574): haberdeki ikinci **الدهر**, birinci **الدهر** değildir; ancak o, fâil mânâsında masdardır; ve mânâsı: Allah **الداهر**’dir; yani: vuku bulanı akıtan, tedbir eden, çevirip eviren; ve birincisi daha zâhirdir (İbn Hacer onu ondan فتح 8/575’te nakletti). Ve O’nun (teâlâ) sözü, Arap müşriklerinden haber olarak: ﴿ما هي إلا حياتنا الدنيا نموت ونحيا وما يهلكنا إلا **الدهر**﴾ [الجاثية/24]، denildi: onunla **الزمان** kastedildi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ه ر
مضـت عليـه أدهـر ودهـور وكـان ذلـك دهـر النجـم حيـن خلـق اللـه النجـوم‏:‏ تريـد في أول الزمان وفي القديـم‏.‏
ورأيـت شيخاً دهرياً دهرياً‏:‏ مسنا ملحداً يقول بقدم الدهر‏.‏
ودهرهم أمر‏:‏ أصابهم به الدهر‏.‏
ومضت دهور دهارير‏:‏ طـوال‏.‏
ورأيتـه يدهـور اللقـم‏:‏ يعظمهـا ويتلقمهـا‏.‏
ووقـع فـي الدهاريس وهي الدواهي‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ما ذاك بدهري جعلوا دهره الفعل كونهفيه‏.‏

##### Türkçe

د ه ر
Üzerinden **أدهر** ve **دهور** geçti; ve bu, Allah yıldızları yarattığı vakit yıldızın **دهر**’i idi: yani zamanın ilkinde ve eskide.

**دهرياً** **دهرياً** bir şeyh gördüm: yaşlı bir zındık; **الدهر**’in kıdemine (ezelîliğine) dair söz söyler.

**دهرهم** bir iş: **الدهر** onu onlara isabet ettirdi.

**دهور** **دهارير** geçti: uzun.

Onu lokmaları **يدهـور** ederken gördüm: onları büyütür ve onları lokma yapıp yutar.

Ve **الدهاريس** içine düştü; o da musibetlerdir.

Mecazdan: Bu benim **دهري**m değildir; fiilin **دهر**’ini, onun içinde bulunması (vuku bulması) kıldılar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّهْرُ: الأَمَدُ المَمْدُودُ، وقيل: الدهر أَلف سنة. قال ابن سيده: وقد حكي فيه الدَّهَر، بفتح الهاء: فإِما أَن يكون الدَّهْرُ والدَّهَرُ لغتين كما ذهب إِليه البصريون في هذا النحو فيقتصر على ما سمع منه، وإِما أَن يكون ذلك لمكان حروف الحلق فيطرد في كل شيء كما ذهب إِليه الكوفيون؛ قال أَبو النجم:
وجَبَلاَ طَالَ مَعَدّاً فاشْمَخَرْ،
أَشَمَّ لا يَسْطِيعُه النَّاسُ، الدَّهَرْ
قال ابن سيده: وجمعُ الدَّهْرِ أَدْهُرٌ ودُهُورٌ، وكذلك جمع الدَّهَرِ لأَنا لم نسمع أَدْهاراً ولا سمعنا فيه جمعاً إِلاَّ ما قدّمنا من جمع دَهْرٍ؛ فأَما قوله، صلى الله عليه وسلم: لا تَسُبُّوا الدَّهْرَ فإِن الله: هو الدَّهْرُ؛ فمعناه أَن ما أَصابك من الدهر فالله فاعله ليس الدهر، فإِذا شتمت به الدهر فكأَنك أَردت به الله؛ الجوهري: لأَنهم كانوا يضيقون النوازل إِلى الدهر، فقيل لهم: لا تسبوا فاعل ذلك بكم فإِن ذلك هو الله تعالى؛ وفي رواية: فإِن الدهر هو الله تعالى؛ قال الأَزهري: قال أَبو عبيد قوله فإِن الله هو الدهر مما لا ينبغي لأَحد من أَهل الإِسلام أَن يجهل وجهه وذلك أَن المُعَطِّلَةَ يحتجون به على المسلمين، قال: ورأَيت بعض من يُتهم بالزندقة والدَّهْرِيَّةِ يحتج بهذا الحديث ويقول: أَلا تراه يقول فإِن الله هو الدهر؟ قال: فقلت وهل كان أَحد يسب الله في آباد الدهر؟ وقد قال الأَعشى في الجاهلية:
اسْتَأْثرَ اللهُ بالوفاءِ وبالْـ
ـحَمْدِ، وَوَلَّى المَلامَةَ الرَّجُلا
قال: وتأْويله عندي أَن العرب كان شأْنها أَن تَذُمَّ الدهر وتَسُبَّه عند الحوادث والنوازل تنزل بهم من موت أَو هَرَمٍ فيقولون: أَصابتهم قوارع الدهر وحوادثه وأَبادهم الدهر، فيجعلون الدهر الذي يفعل ذلك فيذمونه، وقد ذكروا ذلك في أَشعارهم وأَخبر الله تعالى عنهم بذلك في كتابه العزيز ثم كذبهم فقال: وقالوا ما هي إِلا حياتنا الدنيا نموت ونحيا وما يهلكنا إِلاَّ الدهر؛ قال الله عز وجل: وما لهم بذلك من علم إِن هم إِلاَّ يظنون. والدهر: الزمان الطويل ومدّة الحياة الدنيا، فقال النبي، صلى الله عليه وسلم: لا تسبوا الدهر، على تأْويل: لا تسبوا الذي يفعل بكم هذه الأَشياء فإِنكم إِذا سببتم فاعلها فإِنما يقع السب على الله تعالى لأَنه الفاعل لها لا الدهر، فهذا وجه الحديث؛ قال الأَزهري: وقد فسر الشافعي هذا الحديث بنحو ما فسره أَبو عبيد فظننت أَن أَبا عبيد حكى كلامه، وقيل: معنى نهي النبي، صلى الله عليه وسلم، عن ذم الدهر وسبه أَي لا تسبوا فاعل هذه الأَشياء فإِنكم إِذا سببتموه وقع السب على الله عز وجل لأَنه الفعال لما يريد، فيكون تقدير الرواية الأُولى: فإِن جالب الحوادث ومنزلها هو الله لا غير، فوضع الدهر موضع جالب الحوادث لاشتهار الدهر عندهم بذلك، وتقدير الرواية الثانية: فإِن الله هو الجالب للحوادث لا غير ردّاً لاعتقادهم أَن جالبها الدهر.
وعامَلَهُ مُدَاهَرَةً ودِهاراً: من الدَّهْرِ؛ الأَخيرة عن اللحياني، وكذلك اسْتَأْجَرَهُ مُدَاهَرَةً ودِهاراً؛ عنه. الأَزهري: قال الشافعي الحِيْنُ يقع على مُدَّةِ الدنيا، ويوم؛ قال: ونحن لا نعلم للحين غاية، وكذلك زمان ودهر وأَحقاب، ذكر هذا في كتاب الإِيمان؛ حكاه المزني في مختصره عنه. وقال شمر: الزمان والدهر واحد؛ وأَنشد:
إِنَّ دَهْراً يَلُفُّ حَبْلِي بِجُمْلٍ
لَزَمَانٌ يَهُمُّ بالإِحْسانِ
فعارض شمراً خالد بن يزيد وخطَّأَه في قوله الزمان والدهر واحد وقال: الزمان زمان الرطب والفاكهة وزمان الحرّ وزمان البرد، ويكون الزمان شهرين إِلى ستة أَشهر والدهر لا ينقطع. قال الأَزهري: الدهر عند العرب يقع على بعض الدهر الأَطول ويقع على مدة الدنيا كلها. قال: وقد سمعت غير واحد من العرب يقول: أَقمنا على ماء كذا وكذا دهراً، ودارنا التي حللنا بها تحملنا دهراً، وإِذا كان هذا هكذا جاز أَن يقال الزمان والدهر واحد في معنى دون معنى. قال: والسنة عند العرب أَربعة أَزمنة: ربيع وقيظ وخريف وشتاء، ولا يجوز أَن يقال: الدهر أَربعة أَزمنة، فهما يفترقان. وروى الأَزهري بسنده عن أَبي بكر. رضي الله عنه، عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: أَلا إِنَّ الزمانَ قد اسْتَدارَ كهيئته يومَ خَلَق اللهُ السمواتِ والأَرضَ، السنةُ اثنا عشر شهراً، أَربعةٌ منها حُرُمٌ: ثلاثَةٌ منها متوالياتٌ: ذو القَعْدَةِ وذو الحجة والمحرّم، ورجب مفرد؛ قال الأَزهري: أَراد بالزمان الدهر. الجوهري: الدهر الزمان. وقولهم: دَهْرٌ دَاهِرٌ كقولهم أَبَدٌ أَبِيدٌ، ويقال: لا آتيك دَهْرَ الدَّاهِرِين أَي أَبداً. ورجل دُهْرِيٌّ: قديم مُسِنٌّ نسب إِلى الدهر، وهو نادر. قال سيبويه: فإِن سميت بِدَهْرٍ لم تقل إِلاَّ دَهْرِيٌّ على القياس. ورجل دَهْرِيٌّ: مُلْحِدٌ لا يؤمن بالآخرة، يقول ببقاء الدهر، وهو مولَّد. قال ابن الأَنباري: يقال في النسبة إِلى الرجل القديم دَهْرِيٌّ. قال: وإِن كان من بني دَهْرٍ من بني عامر قلت دُهْرِيٌّ لا غير، بضم الدال، قال ثعلب: وهما جميعاً منسوبان إِلى الدَّهْرِ وهم ربما غيروا في النسب، كما قالوا سُهْلِيٌّ للمنسوب إِلى الأَرض السَّهْلَةِ. والدَّهارِيرُ: أَوّل الدَّهْرِ في الزمان الماضي، ولا واحد له؛ وأَنشد أَبو عمرو بن العلاء لرجل من أَهل نجد، وقال ابن بري: هو لِعثْيَر
(* قوله: «هو لعثير إلخ» وقيل لابن عيينة المهلبي، قاله
صاحب القاموس في البصائر كذا بخط السيد مرتضى بهامش الأَصل). بن لبيد العُذْرِيِّ، قال وقيل هو لِحُرَيْثِ بن جَبَلَةَ العُذْري: فاسْتَقْدِرِ اللهَ خَيْراً وارْضَيَنَّ بهِ،
فَبَيْنَما العُسْرُ إِذا دَارَتْ مَيَاسِيرُ
وبينما المَرْءُ في الأَحياءِ مُغْتَبَطٌ،
إِذا هُوَ الرَّمْسُ تَعْفُوهُ الأَعاصِيرُ
يَبْكِي عليه غَرِيبٌ ليس يَعْرِفُهُ،
وذُو قَرَابَتهِ في الحَيِّ مَسْرُورُ
حتى كأَنْ لم يكن إِلاَّ تَذَكُّرُهُ،
والدَّهْرُ أَيَّتَمَا حِينٍ دَهارِيرُ
قوله: استقدر الله خيراً أَي اطلب منه أَن يقدر لك خيراً. وقوله: فبينما العسر، العسر مبتدأٌ وخبره محذوف تقديره فبينما العسر كائن أَو حاضر. إِذ دارت مياسير أَي حدثت وحلت، والمياسير: جمع ميسور. وقوله: كأَن لم يكن إِلاَّ تذكره، يكن تامة وإِلاَّ تذكره فاعل بها، واسم كأَن مضمر تقديره كأَنه لم يكن إِلاَّ تذكره، والهاء في تذكره عائدة على الهاء المقدّرة؛ والدهر مبتدأٌ ودهارير خبره، وأَيتما حال ظرف من الزمان والعامل فيه ما في دهارير من معنى الشدّة. وقولهم: دَهْرٌ دَهارِيرٌ أَي شديد، كقولهم: لَيْلَةٌ لَيْلاءُ ونهارٌ أَنْهَرُ ويومٌ أَيْوَمُ وساعَةٌ سَوْعاءُ. وواحدُ الدَّهارِيرَ دَهْرٌ، على غير قياس، كما قالوا: ذَكَرٌ ومَذاكِيرُ وشِبْهٌ ومَشَابهِ، فكأَنها جمع مِذْكارٍ ومُشْبِهٍ، وكأَنّ دَهارِير جمعُ دُهْرُورٍ أَو دَهْرار. والرَّمْسُ: القبر. والأَعاصير: جمع إِعصار، وهي الريح تهب بشدّة. ودُهُورٌ دَهارِير: مختلفة على المبالغة؛ الأَزهري: يقال ذلك في دَهْرِ الدَّهارِير. قال: ولا يفرد منه دِهْرِيرٌ؛ وفي حديث سَطِيح:فإِنَّ ذا الدَّهْرَ أَطْواراً دَهارِيرُ
قال الأَزهري: الدَّهارير جمع الدُّهُورِ، أَراد أَن الدهر ذو حالين من بُؤْسٍ ونُعْمٍ. وقال الزمخشري: الدهارير تصاريف الدهر ونوائبه، مشتق من لفظ الدهر، ليس له واحد من لفظه كعباديد. والدهر: النازلة. وفي حديث موت أَبي طالب: لولا أَن قريشاً تقول دَهَرَهُ الجَزَعُ لفعلتُ. يقال: دَهَرَ فلاناً أَمْرٌ إِذا أَصابه مكروه، ودَهَرَهُمْ أَمر نزل بهم مكروه، ودَهَرَ بهم أَمرٌ نزل بهم. وما دَهْري بكذا وما دَهْري كذا أَي ما هَمِّي وغايتي. وفي حديث أُم سليم: ما ذاك دَهْرُكِ. يقال: ما ذاكَ دَهْرِي وما دَهْرِي بكذا أَي هَمِّي وإِرادتي؛ قال مُتَمِّم ابن نُوَيْرَةَ: لَعَمْرِي وما دَهْرِي بِتَأْبِينِ هالِكٍ،
ولا جَزَعاً مما أَصابَ فأَوْجَعَا
وما ذاك بِدَهْري أَي عادتي.
والدَّهْوَرَةُ: جَمْعُك الشيءَ وقَذْفُكَ به في مَهْوَاةٍ؛ ودَهْوَرْتُ الشيء: كذلك. وفي حديث النجاشي: فلا دَهْوَرَة اليومَ على حِزْبِ إِبراهيم، كأَنه أَراد لا ضَيْعَةَ عليهم ولا يترك حفظهم وتعهدهم، والواو زائدة، وهو من الدَّهْوَرَة جَمْعِكَ الشيء وقَذْفِكَ إِياه في مَهْوَاةٍ؛ ودَهْوَرَ اللُّقَمَ منه، وقيل: دَهْوَرَ اللُّقَمَ كبَّرها. الأَزهري: دَهْوَرَ الرجلُ لُقَمَهُ إِذا أَدارها ثم الْتَهَمَها. وقال مجاهد في قوله تعالى: إِذا الشمس كُوِّرَتْ، قال: دُهْوِرَتْ، وقال الربيع بن خُثَيْمٍ: رُمِيَ بها. ويقال: طَعَنَه فَكَوَّرَهُ إِذا أَلقاه. وقال الزجاج في قوله: فكُبْكِبُوا فيها هم والغَاوونَ؛ أَي في الجحيم. قال: ومعنى كبكبوا طُرِحَ بعضهم على بعض، وقال غيره من أَهل اللغة: معناه دُهْوِرُوا. ودَهْوَرَ: سَلَحَ. ودَهْوَرَ كلامَه: قَحَّمَ بعضَه في إِثر بعض. ودَهْوَرَ الحائط: دفعه فسقط. وتَدَهْوَرَ الليلُ: أَدبر.
والدَّهْوَرِيُّ من الرجال: الصُّلْبُ الضَّرْب.
الليث: رجل دَهْوَرِيُّ الصوت وهو الصُّلْبُ الصَّوْتِ؛ قال الأَزهري: أَظن هذا خطأَ والصواب جَهْوَرِيُّ الصوت أَي رفيع الصوت. ودَاهِرٌ: مَلِكُ الدَّيْبُلِ، قتله محمد بن القاسم الثقفي ابن عمر الحجاج فذكره جرير وقال:
وأَرْضَ هِرَقْل قد ذَكَرْتُ وداهِراً،
ويَسْعَى لكم من آلِ كِسْرَى النَّواصِفُ
وقال الفرزدق:
فإِني أَنا الموتُ الذي هو نازلٌ
بنفسك، فانْظُرْ كيف أَنْتَ تُحاوِلُهْ
فأَجابه جرير:
أَنا الدهرُ يُفْني الموتَ، والدَّهْرُ خالدٌ،
فَجِئْني بمثلِ الدهرِ شيئاً تُطَاوِلُهْ
قال الأَزهري: جعل الدهر الدنيا والآخرة لأَن الموت يفنى بعد انقضاء الدنيا، قال: هكذا جاء في الحديث.
وفي نوادر الأَعراب: ما عندي في هذا الأَمر دَهْوَرِيَّة ولا رَخْوَدِيَّةٌ أَي ليس عندي فيه رفق ولا مُهاوَدَةٌ ولا رُوَيْدِيَةٌ ولا هُوَيْدِيَةٌ ولا هَوْدَاء ولا هَيْدَاءُ بمعنى واحد.
ودَهْرٌ ودُهَيْرٌ ودَاهِرٌ: أَسماء. ودَهْرٌ: اسم موضع، قال لبيد بن ربيعة:
وأَصْبَحَ رَاسِياً بِرُضَامِ دَهْرٍ،
وسَالَ به الخمائلُ في الرِّهامِ
والدَّوَاهِرُ: رَكايا معروفة؛ قال الفرزدق:
إِذاً لأَتَى الدَّوَاهِرَ، عن قريبٍ،
بِخِزْيٍ غيرِ مَصْرُوفِ العِقَالِ

##### Türkçe

**الدَّهْرُ**: uzatılmış süre; ve denildi ki: **الدهر** bin yıldır. İbn Sîde dedi: onda **الدَّهَر** de rivayet edilmiştir, **الهاء**’nın fethasıyla; artık ya **الدَّهْرُ** ile **الدَّهَرُ** iki dildir, Basralıların bu türde gittiği üzere, o hâlde ondan işitilene hasredilir; yahut bu, boğaz harfleri sebebiyledir de Kûfelilerin gittiği üzere her şeyde düzenli olur; Ebû’n-Necm dedi:
وجَبَلاَ طَالَ مَعَدّاً فاشْمَخَرْ،
أَشَمَّ لا يَسْطِيعُه النَّاسُ، الدَّهَرْ

İbn Sîde dedi: **الدَّهْر**’in çoğulu **أَدْهُرٌ** ve **دُهُورٌ**’dur; **الدَّهَر**’in çoğulu da böyledir; çünkü **أَدْهاراً** işitmedik ve onda, **دَهْرٍ**’in çoğulu olarak takdim ettiğimizden başka bir çoğul işitmedik. Amma onun sözü, sallallahu aleyhi ve sellem: “**الدَّهْرَ**’e sövmeyin; çünkü Allah: O, **الدَّهْرُ**’dür”; bunun manası: **الدهر**’den sana isabet eden şeyin faili Allah’tır, **الدهر** değildir; artık sen **الدهر** ile sövdüğünde sanki onunla Allah’ı kastetmiş olursun. Cevherî: çünkü onlar musibetleri **الدهر**’e nispet ederlerdi; onlara denildi ki: size bunu yapan fâile sövmeyin; çünkü bu, Allah Teâlâ’dır. Bir rivayette: “çünkü **الدهر** Allah Teâlâ’dır.” Ezherî dedi: Ebû Ubeyd dedi: “çünkü Allah **الدهر**’dür” sözü, İslâm ehlinin hiçbir kimsenin onun vechini bilmez olması uygun olmayan şeydendir; çünkü **المُعَطِّلَةَ** bununla Müslümanlara karşı delil getirirler. Dedi: ve zındıklık ve **الدَّهْرِيَّةِ** ile itham olunanlardan bazısını gördüm, bu hadisle delil getiriyor ve diyor ki: “Bak, ‘çünkü Allah **الدهر**’dür’ diyor.” Dedi: Ben de dedim: **الدهر**’in abadlarında Allah’a söven bir kimse var mıydı? Hâlbuki A‘şâ cahiliyede dedi:
اسْتَأْثرَ اللهُ بالوفاءِ وبالْـ
ـحَمْدِ، وَوَلَّى المَلامَةَ الرَّجُلا

Dedi: ve onun te’vili benim yanımda şudur ki: Arapların hâli, kendilerine ölüm yahut ihtiyarlık gibi bir hâdise ve musibet indiğinde **الدهر**’i zemmetmek ve ona sövmek idi; derlerdi: **الدهر**’in darbeleri ve hâdiseleri onlara isabet etti; ve **الدهر** onları helâk etti; böylece bunu yapan **الدهر**’i kılarlar da onu zemmederlerdi. Bunu şiirlerinde zikrettiler; Allah Teâlâ da aziz kitabında onlardan haber verdi; sonra onları yalanladı ve dedi ki: “Ve dediler: O ancak bizim dünya hayatımızdır; ölürüz ve yaşarız; bizi ancak **الدهر** helâk eder.” Allah Azze ve Celle dedi: “Bununla ilgili onların hiçbir ilmi yoktur; onlar ancak zannederler.” Ve **الدهر**: uzun zaman ve dünya hayatının müddeti. Bunun üzerine Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “**الدهر**’e sövmeyin”; şu te’vil üzere: size bu şeyleri yapanı sövmeyin; çünkü siz onun fâiline sövdüğünüzde sövme ancak Allah Teâlâ’ya vâki olur; zira onun fâili O’dur, **الدهر** değil. İşte hadisin vechi budur. Ezherî dedi: Şâfiî bu hadisi, Ebû Ubeyd’in tefsir ettiği gibi tefsir etmiştir; ben de zannettim ki Ebû Ubeyd onun sözünü nakletmiştir. Ve denildi ki: Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, **الدهر**’i zemmetmekten ve ona sövmekten nehyinin manası: yani bu şeyleri yapanı sövmeyin; çünkü siz ona sövdüğünüzde sövme Allah Azze ve Celle’ye vâki olur; zira O, dilediğini yapan **الفعّال**’dır. Böylece birinci rivayetin takdiri: hâdiseleri getiren ve indiren Allah’tır, başkası değil; **الدهر**’i, onlarda bununla meşhur olması sebebiyle, hâdiseleri getirenin yerine koydu. İkinci rivayetin takdiri: hâdiseleri getiren Allah’tır, başkası değil; onların, getirenin **الدهر** olduğuna dair itikadına redden.

Ve ona **مُدَاهَرَةً** ve **دِهاراً** ile muamele etti: **الدَّهْرِ**’dendir; sonuncusu Lihyânî’dendir. Ve yine onu **مُدَاهَرَةً** ve **دِهاراً** ile kiraladı; ondan. Ezherî: Şâfiî dedi: **الحِيْنُ** dünya müddetine ve bir güne vâki olur. Dedi: ve biz **الحين** için bir gaye bilmiyoruz; aynı şekilde **زمان** ve **دهر** ve **أَحقاب**; bunu **كتاب الإِيمان**’da zikretti; Muzanî onu muhtasarında ondan nakletti. Şemmer dedi: **الزمان** ile **الدهر** birdir; ve inşad etti:
إِنَّ دَهْراً يَلُفُّ حَبْلِي بِجُمْلٍ
لَزَمَانٌ يَهُمُّ بالإِحْسانِ

Bunun üzerine Şemmer’e Hâlid b. Yezîd karşı çıktı ve “**الزمان** ile **الدهر** birdir” sözünde onu hatalı saydı ve dedi: **الزمان** yaş hurma ve meyvenin zamanı, sıcak zamanı, soğuk zamanı olur; ve **الزمان** iki aydan altı aya kadar olur; **الدهر** ise kesilmez. Ezherî dedi: **الدهر** Araplar yanında, daha uzun **الدهر**’in bir kısmına vâki olur; ve dünya müddetinin tamamına vâki olur. Dedi: Araplardan birden fazlasını işittim, derlerdi: “Falanca falanca su başında bir **دهراً** ikamet ettik”; ve “indiğimiz ev bizi bir **دهراً** taşıdı.” Bu böyle olunca, bir manada değil de bir manada, **الزمان** ile **الدهر** birdir denilmesi câiz olur. Dedi: ve **السنة** Araplar yanında dört **أَزمنة**’dir: **ربيع** ve **قيظ** ve **خريف** ve **شتاء**; ve “**الدهر** dört **أَزمنة**’dir” denilmesi câiz değildir; böylece ikisi ayrılır. Ezherî senediyle Ebû Bekir’den, radıyallahu anh, Nebî’den, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet etti: “Dikkat edin, **الزمان** Allah gökleri ve yeri yarattığı günkü heyeti gibi dönüp dolaştı; **السنة** on iki aydır; onlardan dördü haramdır: üçü peş peşedir: **ذو القَعْدَةِ** ve **ذو الحجة** ve **المحرّم**; ve **رجب** tek olandır.” Ezherî dedi: **الزمان** ile **الدهر**’i kastetti. Cevherî: **الدهر** **الزمان**’dır. Ve onların sözü: **دَهْرٌ دَاهِرٌ**, onların sözü **أَبَدٌ أَبِيدٌ** gibidir. Ve denilir: “Sana **دَهْرَ الدَّاهِرِين** gelmem” yani ebeden. Ve **رجل دُهْرِيٌّ**: eski, yaşlı; **الدهر**’e nispet edilmiştir; ve o nadirdir. Sîbeveyh dedi: eğer **دَهْرٍ** ile isimlendirirsen kıyasa göre ancak **دَهْرِيٌّ** dersin. Ve **رجل دَهْرِيٌّ**: âhirete iman etmeyen, **الدهر**’in bekâsını söyleyen mülhid; ve o müvelleddir. İbnü’l-Enbârî dedi: eski adamın nispetinde **دَهْرِيٌّ** denilir. Dedi: eğer Âmir oğullarından **بني دَهْرٍ**’den ise, **الدال**’ın zammıyla, başka değil, **دُهْرِيٌّ** dersin. Sa‘leb dedi: ikisi de **الدَّهْرِ**’e nispet edilmiştir; ve onlar nispette bazen değiştirirler; nitekim **الأَرض السَّهْلَةِ**’ye nispet edilene **سُهْلِيٌّ** dedikleri gibi. Ve **الدَّهارِيرُ**: geçmiş zamanda, **الدهر**’in evveli; onun tekili yoktur. Ebû Amr b. Alâ, Necd ehlinden bir adam için inşad etti; İbn Berrî dedi: o, **لِعثْيَر**’indir
(* Onun sözü: “o, **لعثير**’indir” ilh. Ve **لابن عيينة المهلبي**’ye denildi; bunu **صاحب القاموس** **البصائر**’de söyledi; Seyyid Murtazâ’nın hattıyla aslın hâmişinde böyle).
**بن لبيد العُذْرِيِّ**’dir; dedi: ve denildi ki o, **لِحُرَيْثِ بن جَبَلَةَ العُذْري**’dir:
فاسْتَقْدِرِ اللهَ خَيْراً وارْضَيَنَّ بهِ،
فَبَيْنَما العُسْرُ إِذا دَارَتْ مَيَاسِيرُ
وبينما المَرْءُ في الأَحياءِ مُغْتَبَطٌ،
إِذا هُوَ الرَّمْسُ تَعْفُوهُ الأَعاصِيرُ
يَبْكِي عليه غَرِيبٌ ليس يَعْرِفُهُ،
وذُو قَرَابَتهِ في الحَيِّ مَسْرُورُ
حتى كأَنْ لم يكن إِلاَّ تَذَكُّرُهُ،
والدَّهْرُ أَيَّتَمَا حِينٍ دَهارِيرُ

Onun sözü: “**استقدر الله خيراً**” yani ondan, sana hayır takdir etmesini iste. Ve onun sözü: “**فبينما العسر**”; **العسر** mübtedadır, haberi hazfedilmiştir; takdiri: “**فبينما العسر** mevcut yahut hazır iken.” “**إِذ دارت مياسير**” yani meydana geldi ve vuku buldu; ve **المياسير**: **ميسور**’un çoğuludur. Ve onun sözü: “**كأَن لم يكن إِلاَّ تذكره**”; **يكن** tamdır ve **إِلاَّ تذكره** onunla fâildir; ve **كأَن**’ın ismi gizlidir; takdiri: “sanki o, **إِلاَّ تذكره** olmadı”; ve **تذكره**’deki **الهاء**, takdir edilen **الهاء**’ya döner. Ve **الدهر** mübtedadır, **دهارير** onun haberidir. Ve **أَيتما** zaman zarfı olarak hâl’dir; ve onda âmil, **دهارير**’deki şiddet manasıdır. Ve onların sözü: **دَهْرٌ دَهارِيرٌ** yani şiddetli; onların sözü: **لَيْلَةٌ لَيْلاءُ** ve **نهارٌ أَنْهَرُ** ve **يومٌ أَيْوَمُ** ve **ساعَةٌ سَوْعاءُ** gibidir. Ve **الدَّهارِيرَ**’in tekili **دَهْرٌ**’dür; kıyas dışı olarak; nitekim **ذَكَرٌ** ve **مَذاكِيرُ**, ve **شِبْهٌ** ve **مَشَابهِ** dedikleri gibi; sanki o, **مِذْكارٍ** ve **مُشْبِهٍ**’in çoğuludur; ve sanki **دَهارِير** **دُهْرُورٍ** yahut **دَهْرار**’ın çoğuludur. Ve **الرَّمْسُ**: kabirdir. Ve **الأَعاصِير**: **إِعصار**’ın çoğuludur; o, şiddetle esen rüzgârdır. Ve **دُهُورٌ دَهارِير**: mübalağa üzere muhteliftir. Ezherî: bu, **دَهْرِ الدَّهارِير**’de söylenir. Dedi: ondan **دِهْرِيرٌ** tekil yapılmaz. Ve **سَطِيح** hadîsinde:فإِنَّ ذا الدَّهْرَ أَطْواراً دَهارِيرُ
Ezherî dedi: **الدَّهارير** **الدُّهُورِ**’un çoğuludur; kastetti ki **الدهر** iki hâl sahibidir: sıkıntı ve nimet. Zemahşerî dedi: **الدهارير** **الدهر**’in tasarrufları ve musibetleridir; **الدهر** lafzından türemiştir; **عباديد** gibi, lafzından tekili yoktur. Ve **الدهر**: musibettir. Ebû Tâlib’in ölümü hadîsinde: “Kureyş ‘**دَهَرَهُ الجَزَعُ**’ der diye olmasaydı yapardım.” Denilir: “Falancaya bir iş **دَهَرَ** etti” yani ona bir hoşlanılmayan şey isabet etti; ve “onlara bir iş **دَهَرَهُمْ** etti” yani onlara hoşlanılmayan bir şey indi; ve “onlara bir iş **دَهَرَ** oldu” yani onlara indi. Ve “Benim **دَهْري** falanca ile değildir” ve “Benim **دَهْري** falancadır” yani benim kaygım ve gayem. Ümmü Süleym hadîsinde: “Bu, senin **دَهْرُكِ** değildir.” Denilir: “Bu benim **دَهْرِي** değildir” ve “Benim **دَهْرِي** falanca ile değildir” yani kaygım ve iradem. Mütemmim b. Nuveyra dedi:
لَعَمْرِي وما دَهْرِي بِتَأْبِينِ هالِكٍ،
ولا جَزَعاً مما أَصابَ فأَوْجَعَا

Ve “Bu benim **دَهْري** değildir” yani âdetim değildir.

Ve **الدَّهْوَرَةُ**: bir şeyi toplaman ve onunla bir uçuruma atmandır; ve “Şeyi **دَهْوَرْتُ**” : böyledir. Necâşî hadîsinde: “Bugün İbrâhim’in hizbi üzerine **دَهْوَرَة** yoktur”; sanki kastetti: onlara zayi olma yoktur; ve onların korunmasını ve gözetilmesini terk etmez. Ve **الواو** ziyadedir; ve o, **الدَّهْوَرَة**’dendir: bir şeyi toplaman ve onu bir uçuruma atman. Ve ondan lokmaları **دَهْوَرَ** etti; ve denildi ki: lokmaları **دَهْوَرَ** etti, onları büyüttü. Ezherî: adam lokmalarını **دَهْوَرَ** eder; onları döndürür, sonra yutar. Mücâhid, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: “**إِذا الشمس كُوِّرَتْ**”; dedi: “**دُهْوِرَتْ**.” Rebî‘ b. Huseym dedi: “Onunla atıldı.” Ve denilir: “Ona sapladı da onu **فَكَوَّرَهُ**” yani onu attı. Zeccâc, onun sözü hakkında: “**فكُبْكِبُوا فيها هم والغَاوونَ**”; yani cehennemde. Dedi: **كبكبوا**’nın manası: bazısı bazısının üzerine atıldı. Dil ehlinden başkası dedi: manası **دُهْوِرُوا**’dur. Ve **دَهْوَرَ**: dışkıladı. Ve sözünü **دَهْوَرَ** etti: bir kısmını bir kısmının ardına sıkıştırdı. Ve duvarı **دَهْوَرَ** etti: onu itti de düştü. Ve gece **تَدَهْوَرَ** etti: geri döndü.

Ve erkeklerden **الدَّهْوَرِيُّ**: sert, darbeli olandır.

Leys: **رجل دَهْوَرِيُّ الصوت**; o, sert seslidir. Ezherî dedi: bunun hata olduğunu zannediyorum; doğrusu **جَهْوَرِيُّ الصوت**’tur; yani yüksek sesli.

Ve **دَاهِرٌ**: **الدَّيْبُلِ**’ün kralıdır; onu Muhammed b. Kâsım es-Sekafî, Haccâc’ın oğlu Ömer’in oğlu, öldürdü; Cerîr onu zikretti ve dedi:
وأَرْضَ هِرَقْل قد ذَكَرْتُ وداهِراً،
ويَسْعَى لكم من آلِ كِسْرَى النَّواصِفُ

Ve Ferazdak dedi:
فإِني أَنا الموتُ الذي هو نازلٌ
بنفسك، فانْظُرْ كيف أَنْتَ تُحاوِلُهْ

Buna Cerîr cevap verdi:
أَنا الدهرُ يُفْني الموتَ، والدَّهْرُ خالدٌ،
فَجِئْني بمثلِ الدهرِ شيئاً تُطَاوِلُهْ

Ezherî dedi: **الدهر**’i dünya ve âhiret kıldı; çünkü ölüm, dünyanın sona ermesinden sonra yok olur. Dedi: hadîste böyle gelmiştir.

Ve **نوادر الأَعراب**’da: “Bu işte bende **دَهْوَرِيَّة** yoktur ve **رَخْوَدِيَّةٌ** yoktur”; yani onda bende yumuşaklık yoktur ve **مُهاوَدَةٌ** yoktur ve **رُوَيْدِيَةٌ** yoktur ve **هُوَيْدِيَةٌ** yoktur ve **هَوْدَاء** yoktur ve **هَيْدَاءُ** yoktur; tek manadadır.

Ve **دَهْرٌ** ve **دُهَيْرٌ** ve **دَاهِرٌ**: isimlerdir. Ve **دَهْرٌ**: bir yer adıdır; Lebîd b. Rebîa dedi:
وأَصْبَحَ رَاسِياً بِرُضَامِ دَهْرٍ،
وسَالَ به الخمائلُ في الرِّهامِ

Ve **الدَّوَاهِرُ**: bilinen kuyulardır; Ferazdak dedi:
إِذاً لأَتَى الدَّوَاهِرَ، عن قريبٍ،
بِخِزْيٍ غيرِ مَصْرُوفِ العِقَالِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ه ر * * الدَّهْرُ * الزمان وجمعه * دُهُورٌ * وقيل * الدَّهْرُ * الأبد وفي الحديث ﴿لا تبوا الدهر فإن الدهر هو الله﴾ لأنهم كانوا يضيقون بالنوازل إليه فقيل لهم لا تسبوا فاعل ذلك فإن ذلك هو الله تعالى و * الدُّهْرِيُّ * بالضم المسن وبالفتح الملحد قال ثعلب كلاهما منسوب إلى الدهر وهم ربما غيروا في النسب كما قالوا سهلي للمنسوب إلى الأرض السهلة

##### Türkçe

* د ه ر * * **الدَّهْرُ** * zaman; çoğulu **دُهُورٌ**’dur. Ve denildi ki: **الدَّهْرُ** ebedliktir. Ve hadiste: ﴿**لا تبوا الدهر فإن الدهر هو الله**﴾; çünkü onlar musibetleri O’na nispet ederek daralıyorlardı; bunun üzerine onlara “Sövmeyin, zira bunun faili Allah Teâlâ’dır” denildi. Ve **الدُّهْرِيُّ**: zamme ile yaşlı; fetha ile mülhid. Sa‘leb dedi ki: ikisi de **الدهر**’e nispet edilmiştir; ve onlar nispette bazen değiştirirler; nitekim düz (yumuşak) yere nispet edilene **سهلي** dedikleri gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدهر قد يعد في الأسماء الحسنى، لما ورد في الحديث الصحيح الذي رواه أبو هريرة يرفعه. قال الله تعالى:  يؤذيني ابن آدم، يسب الدهر، وإنما أنا الدهر، أقلب الليل والنهار  . كما في الصحيحين وغيرهما. وفي حديث آخر:  لا تسبوا الدهر فإن الله هو الدهر  وفي رواية أخرى  فإن الدهر هو الله تعالى  . قال شيخنا: وعده في الأسماء الحسنى من الغرابة بمكان مكين، وقد رده الحافظ بن حجر، وتعقبه في مواضع من فتح الباري، وبسطه في التفسير وفي الأدب وفي التوحيد، وأجاد الكلام في شراح مسلم أيضا عياض والنووي والقرطبي وغيرهم، وجمع كلامهم الآبي في الإكمال. وقال عياض: القول بأنه من أسماء الله مردود غلط لا يصح، بل هو مدة زمان الدنيا، انتهى.

  وقال الجوهري في معنى لا تسبوا الدهر، أي ما أصابك من الدهر فالله فاعله ليس الدهر، فإذا شتمت به الدهر فكأنك أردت به الله ؛ لأنهم كانوا يضيفون النوازل إلى الدهر، فقيل لهم: لا تسبوا فاعل ذلك بكم، فإن ذلك هو الله تعالى. ونقل الأزهري عن أبي عبيد في قوله  فإن الله هو الدهر  مما لا ينبغي لأحد من أهل الإسلام أن يجهل وجهه، وذلك أن المعطلة يحتجون به على المسلمين، قال: ورأيت بعض من يتهم بالزندقة والدهرية يحتج بهذا الحديث ويقول: ألا تراه يقول  فإن الله هو الدهر  . قال: فقلت: وهل كان أحد يسب الله في آباد الدهر. وقد قال الأعشى في الجاهلية:
  استأثر الله بالوفـاء وبـال                      حمد وولى الملامة الرجلا قال: وتأويله عندي أن العرب كان شأنها أن تذم الدهر وتسبه عند الحوادث والنوازل تنزل بهم، من موت أو هرم، فيقولون أصابتهم قوارع الدهر وحوادثه، وأبادهم الدهر، فيجعلون الدهر الذي يفعل ذلك فيذمونه، وقد ذكروا ذلك في أشعارهم، وأخبر الله تعالى عنهم بذلك في كتابه العزيز، فنهاهم النبي صلى الله عليه وسلم عن ذلك وقال  لا تسبوا الدهر..  على تأويل لا تسبوا الذي يفعل بكم هذه الأشياء، فإنكم إذا سببتم فاعلها فإنما يقع السب على الله، لأنه الفاعل لها لا الدهر. فهذا وجه الحديث. قال الأزهري: وقد فسر الشافعي هذا الحديث بنحو ما فسره أبو عبيد، فظننت أن أبا عبيد حكى كلامه.
 وقال المصنف في البصائر: والذي يحقق هذا الموضع ويفصل بين الروايتين هو قوله:  فإن الدهر هو الله  ، حقيقته: فإن جالب الحوادث هو الله لا غير، فوضع الدهر موضع جالب الحوادث، كما تقول: إن أبا حنيفة أبو يوسف، تريد أن النهاية في الفقه هو أبو يوسف لا غيره. فتضع أبا حنيفة موضع ذلك لشهرته بالتناهي في فقهه، كما شهر عندهم الدهر بجلب الحوادث. ومعنى الرواية الثانية  إن الله هو الدهر  ، فإن الله هو الجالب للحوادث لا غير، ردا لاعتقادهم أن جالبها الدهر، كما إذا قلت: إن أبا يوسف أبو حنيفة، كان المعنى أنه النهاية في الفقه. وقال بعضهم: الدهر الثاني في الحديث غير الأول، وإنما هو مصدر بمعنى الفاعل، ومعناه إن الله هو الدهر، أي المصرف المدبر المفيض لما يحدث، انتهى.

  قلت: وما ذكره من التفصيل وتأويل الروايتين فهو بعينه نص كلام الأزهري في التهذيب، ما عدا التمثيل بأبي يوسف وأبي حنيفة. وأما القول الأخير الذي عزاه لبعضهم فقد صرحوا به، واستدلوا بالآية  يدبر الأمر يفصل الآيات  ، ونسبوه للراغب. وقد عد المدبر في الأسماء الحسنى الحاكم والفريابي من رواية عبد العزيز بن الحصين، كما نقله شيخنا عن الفتح، ولكن يخالفه ما في المفردات له بعد ذكر معنى الدهر تأويل الحديث بنحو من كلام الشافعي وأبي عبيد، فليتأمل ذلك. قال شيخنا: وكأن المصنف رحمه الله قلد في ذلك الشيخ محيي الدين ابن عربي قدس سره، فإنه قال في الباب الثالث والسبعين من الفتوحات: الدهر من الأسماء الحسنى، كما ورد في الصحيح، ولا يتوهم من هذا القول الزمان المعروف الذي نعده من حركات الأفلاك ونتخيل من ذلك درجات الفلك التي تقطعها الكواكب، ذلك هو الزمان، وكلامنا إنما هو في الاسم: الدهر، ومقاماته التي ظهر عنها الزمان، انتهى. ونقله الشيخ إبراهيم الكوراني شيخ مشايخنا، ومال إلى تصحيحه. قال: فالمحققون من أهل الكشف عدوه من أسماء الله بهذا المعنى، ولا إشكال فيه. وتغليط عياض القائل بأنه من أسماء الله مبني على ما فسره به من كونه مدة زمان الدنيا، ولا شك أنه بهذا المعنى يغلط صاحبه. أما بالمعنى اللائق كما فسره الشيخ الأكبر، أو المدبر المصرف، كما فسره الراغب، فلا إشكال فيه، فالتغليط ليس على إطلاقه.
 قال شيخنا: وكان الأشياخ يتوقفون في هذا الكلام بعض التوقف لما عرضته عليهم ويقولون: الإشارات الكشفية لا يطلق القول بها في تفسير الأحاديث الصحيحة المشهورة، ولا يخالف لأجلها أقوال أئمة الحديث المشاهير، والله أعلم. وقيل الدهر: الزمان قل أو كثر، وهما واحدا، قاله شمر، وأنشد:
  إن دهرا يلف حبلى بجمل                      لزمان يهم بالإحـسـان وقد عارضه خالد بن يزيد وخطأه في قوله: الزمان والدهر واحد، وقال: يكون الزمان شهرين إلى ستة أشهر، والدهر لا ينقطع، فهما يفترقان، ومثله قال الأزهري. وقيل: الدهر هو الزمان الطويل، قاله الزمخشرى. وإطلاقه على القليل مجاز واتساع، قاله الأزهري. وفي المصباح: الدهر: يطلق على الأمد، هكذا بالميم في في النسخ، وفي الأصول الصحيحة الأبد بالموحدة، ومثله في البصائر والمصباح والمحكم، وزاد في المحكم الممدود، وفي البصائر: لا ينقطع. وقيل: الدهر: ألف سنة. وقال الأزهري: الدهر عند العرب يقع على بعض الدهر الأطول، ويقع على مدة الدنيا كلها. وفي المفردات للراغب: الدهر في الأصل اسم لمدة العالم من ابتداء وجوده إلى إنقضائه، وعلى ذلك قوله تعالى:  هل أتى على الإنسان حين من الدهر  يعبر به عن كل مدة كبيرة، بخلاف الزمان، فإنه يقع على المدة القليلة والكثيرة.
 ونقل الأزهري عن الشافعي: الحين يقع على مدة الدنيا ويوم، قال: ونحن لا نعلم للحين غاية، وكذلك زمان ودهر وأحقاب. ذكر هذا في كتاب الأيمان، حكاه المزني في مختصره عنه. وتفتح الهاء، قال ابن سيده: وقد حكي ذلك، فإما أن يكونا لغتين، كما ذهب إليه البصريون في هذا النحو، فيقتصر على ما سمع منه، وإما أن يكون ذلك لمكان حرف الحلق، فيطرد في كل شيء، كما ذهب إليه الكوفيون. قال أبو النجم:
  وجبلا طال معدا فاشمخـر
  أشم لا يسطيعه الناس الدهر

  قال ابن سيده: وج الدهر أدهر ودهور، وكذلك جمع الدهر، لأنا لم نسمع أدهارا ولا سمعنا فيه جمعا إلا ما قدمناه من جمع دهر. والدهر: النازلة، وهذا على اعتقادهم على أنه هو الطارق بها، كما صرح به الزمخشرى، ونقله عنه المصنف في البصائر. قال: ولذلك اشتقوا من اسمه دهر فلانا خطب، كما سيأتي قريبا. والدهر: الهمة والإرادة والغاية، تقول: ما دهري بكذا، وما دهري كذا، أي ما همي وغايتي وإرادتي. وفي حديث أم سليم  ما ذاك دهرك  وقال متمم بن نويرة:
  لعمري وما دهري بتأبين هالك                      ولا جزعا مما أصاب فأوجعا ومن المجاز: الدهر: العادة الباقية مدة الحياة: تقول: ما دهري بكذا وما ذاك بدهري. ذكره الزمخشرى في الأساس والمصنف في البصائر. والدهر: الغلبة والدولة، ذكره المصنف في البصائر. والدهارير: أول الدهر في الزمن الماضي، بلا واحد، كالعباديد، قاله الأزهري. والدهارير: السالف، ويقال: كان ذلك في دهر الدهارير. وفي الأساس: يقال: كان ذلك دهر النجم: حين خلق الله النجوم، يريد أول الزمان وفي القديم. ودهور دهارير: مختلفة، على المبالغة. وقال الزمخشرى: الدهارير: تصاريف الدهر ونوائبه. مشتق من لفظ الدهر، ليس له واحد من لفظه، كعبابيد، انتهى. وأنشد أبو عمرو بن العلاء لرجل من أهل نجد. وقال ابن بري، هو لعثير بن لبيد العذري. وقيل: هو لحريث بن جبلة العذري. قلت: وفي البصائر للمصنف: لأبي عيينة المهلبي:
  فاستقدر الله خيرا وارضين بـه                      فبينما العسر إذا دارت مياسير
  وبينما المرء في الأحياء مغتبط                      إذا هو الرمس تعفوه الأعاصير
  يبكي عليه غريب ليس يعرفـه                      وذو قرابته في الحي مسـرور
  حتى كأن لم يكـن إلا تـذكـره                      والدهر أيتمـا حـين دهـارير قال: وواحد الدهارير: دهر، على غير قياس. كما قالوا: ذكر ومذاكير، وشبه ومشابيه وقيل: جمع دهرور أو دهرات. وقيل: دهرير. وفي حديث سطيح:
  فإن ذا الدهر أطوارا دهارير ويقال: دهر دهارير، أي شديد، كقولهم: ليلة ليلاء، ونهار أنهر، ويوم أيوم، وساعة سوعاء. وكذا دهر دهير، ودهر داهر، مبالغة، أي شديد، كقولم أبد آبد، وأبد أبيد. ودهرهم أمر، ودهر بهم، كمنع: نزل بهم مكروه، وقال الزمخشرى: أصابهم به الدهر. وفي حديث موت أبي طالب  لولا أن قريشا تقول دهره الجزع لفعلت  وهم مدهور بهم ومدهورون، إذا نزل بهم وأصابهم. والدهري بالفتح ويضم: الملحد الذي لا يؤمن بالآخرة القائل ببقاء الدهر. وهو مولد.قال ثعلب: وهما جميعا منسوبان إلى الدهر، وهم ربما غيروا في النسب، كما قالوا سهلي للمنسوب إلى الأرض السهلة، واقتصر الزمخشرى على الفضتح، كما سيأتي.

  وعامله مداهرة ودهارا، كمشاهرة الأخيرة عن اللحياني، وكذلك استأجره مداهرة ودهارا، عنه. ودهوره دهورة: جمعه وقذفه به في مهواة، وقال مجاهد في قوله تعالى:  إذا الشمس كورت  قال: دهورت. وقال الربيع بن خثيم: رمى بها. ويقال: طعنة فكوره، إذا ألقاه. وقال بعض أهل اللغة في تفسير قوله تعالى:  فكبكبوا فيها هم والغاوون  أي دهوروا. وقال الزجاج أي طرح بعضهم على بعض. وفي مجمع الأمثال للميداني: يقال:  دهور الكلب  ، إذا فرق من الأسد فنبح وضرط وسلح. ودهور الكلام: فخم بعضه في إثر بعض. ودهور الحائط: دفعه فسقط، وتدهور الليل: أدبر وولى. والدهوري: الرجل الصلب الضرب. وقال الليث: رجل دهوري الصوت، وهو الصلب. قال الأزهري: أظن هذا خطأ، والصواب جهوري الصوت، أي رفيع الصوت. ودهر، بفتح فسكون: واد دون حضرموت. قال لبيد بن ربيعة:
  وأصبح راسيا برضام دهـر                      وسال به الخمائل في الرهام ودهر بن وديعة بن لكيز أبو قبيلة، من عامر. والدهري، بالضم، نسبة إليها على غير قياس، من تغيرات النسب. وهو كثير، كسهلي إلى الأرض السهلة، كما تقدم عن ثعلب. قال ابن الأنباري: يقال في النسبة إلى الرجل القديم: دهري. قال: وإن كان من بني دهر من بني عامر قلت: دهري لا غير، بضم الدال، وقد تقدم عن ثعلب ما يخالفه. وقال سيبويه: فإن سميت بدهر لم تقل إلا دهري، على القياس. وقال الزمخشرى في الأساس والدهري، بالضم: الرجل المسن القديم، لكبره. يقال: رجل دهري، أي قديم مسن نسب إلى الدهر، وهو نادر، وبالفتح: الملحد. وقال بعض أهل اللغة: والدهري أيضا بالضم: الحاذق. والمصنف مشى على قول ابن الأنباري، وهنا وفي الأول على قول ثعلب، وفاته معنى الحاذق، فتأمل. وداهر، ودهير، كأمير. من الأعلام. ويقال: إنه لداهرة الطول: طويله جدا. وداهر كهاجر: ملك للديبل قصبة السند، قتله محمد بن القاسم الثقفي ابن عم الحجاج بن يوسف، واستباح الديبل وافتتح من الديبل إلى مولتان وهو غير منصرف للعلمية والعجمة، ذكره جرير فقال:
  وأرض هرقل قد ذكـرت وداهـرا                      ويسعى لكم من آل كسرى النواصف وفي الصحاح: لا آتيه دهر الداهرين، أي أبدا، كقولهم: أبد الآبدين. وأبو بكر عبد الله بن حكيم الداهري، ضعيف. وقال الذهبي: اتهموه بالوضع. وقال ابن أبي حاتم عن أبيه قال: ترك أبو زرعة حديثه وقال: ضعيف، وقال مرة: ذاهب الحديث. وعبد السلام بن بكران الداهري، حدث. والداهر: بطن من مهرة من قضاعة قاله الهمداني. وجنيد بن العلاء بن أبي دهرة، روى عنه محمد بن بشر وغيره. ودهير الأقطع، كزبير، عن ابن سيرين. وكأمير دهير بن لؤي بن ثعلبة، من أجداد المقداد بن الأسود.
 ومما يستدرك عليه:

  دهر دهارير ، أي ذو حالين من بؤس ونعم. والدهارير. تصاريف الدهر ونوائبه. ووقع في الدهارير: الدواهي. والدهورة: الضيعة وترك التحفظ والتعهد. ومنه حديث النجاشي:  ولا دهورة اليوم على حزب إبراهيم  . ودهور اللقمة: كبرها. وقال الأزهري. دهور الرجل لقمة، إذا أدارها ثم التهمها. وفي الأساس: رأيته يدهور اللقم، أي يعظمها ويتلقمها. وفي نوادر الأعراب: ما عندي في هذا الأمر دهورية ولا هوداء ولا هيداء ولا رخودية، أي ليس عنده فيه رفق ولا مهاودة ولا رويدية. والدواهر: ركايا معروفة. قال الفرزدق:
  إذا لأتى الدواهر عن قـريب                      بخزي غير مصروف العقال ودهران، كسحبان: قرية باليمن، منها أبو يحيى محمد بن أحمد بن محمد المقرئ، حدث.

##### Türkçe

**الدهر** bazen **الأسماء الحسنى** içinde sayılabilir; **أبو هريرة**’nin onu merfû olarak rivayet ettiği sahih hadiste vârid olduğundan dolayı. Allah Teâlâ dedi ki: “Âdemoğlu bana eziyet eder; **الدهر**’e söver; hâlbuki ben **الدهر**’im; geceyi ve gündüzü çevirip dururum.” Sahihayn’da ve başkalarında olduğu gibi. Başka bir hadiste: “**الدهر**’e sövmeyin; çünkü Allah O, **الدهر**’dir.” Başka bir rivayette: “Çünkü **الدهر** Allah Teâlâ’dır.” Şeyhimiz dedi ki: Onu **الأسماء الحسنى** içinde saymak, yerleşik bir garabetle garabettir; Hâfız İbn Hacer onu reddetmiştir; **فتح الباري**’nin yerlerinde ona ta‘kîbde bulunmuştur; onu tefsirde, edebde ve tevhidde genişletmiştir; Müslim şârihlerinden İyâz, Nevevî, Kurtubî ve başkaları da sözü güzelce söylemiştir; onların sözünü **الآبي** **الإكمال**’de toplamıştır. İyâz dedi ki: Onun Allah’ın isimlerinden olduğu sözü reddedilmiştir; yanlıştır, sahih olmaz; bilakis o, dünya zamanının müddetidir; bitti.

وقال **الجوهري** “**لا تسبوا الدهر**”in mânâsında: Yani **الدهر**’den sana isabet eden şeyin fâili Allah’tır, **الدهر** değildir; sen onunla **الدهر**’e sövdüğünde sanki onunla Allah’ı kastetmiş olursun; çünkü onlar nâzil olan musibetleri **الدهر**’e nisbet ederlerdi; onlara denildi ki: Size bunu yapan fâile sövmeyin; çünkü bu Allah Teâlâ’dır. **الأزهري** Ebû Ubeyd’den “**فإن الله هو الدهر**” sözü hakkında nakletti: İslâm ehlinden hiç kimsenin onun vechini bilmezlik etmesi uygun olmayan şeylerdendir; çünkü muattıla onunla Müslümanlara karşı delil getirirler. Dedi ki: Zındıklık ve dehrîlikle itham olunanlardan bazısını gördüm; bu hadisle delil getiriyor ve diyor ki: Onun “**فإن الله هو الدهر**” dediğini görmüyor musun? Dedi ki: Ben de dedim: Dehrin âbâdında Allah’a söven biri var mıydı? A‘şâ câhiliyede demiştir:
  Allah vefâ ile ve hamd ile tek başına kaldı; kınamayı adama bıraktı.
Dedi ki: Te’vîli benim yanımda şudur: Arapların hâli, kendilerine inen hâdiseler ve nâzil olan musibetler sırasında **الدهر**’i zemmetmek ve ona sövmek idi; ölüm veya ihtiyarlık gibi; “**الدهر**’in çarpanları ve hâdiseleri onlara isabet etti” derlerdi; “**الدهر** onları helâk etti” derlerdi; böylece bunu yapan **الدهر**’i kılarlar ve onu zemmederlerdi; bunu şiirlerinde zikretmişlerdir; Allah Teâlâ da aziz kitabında onlardan bunu haber vermiştir; bunun üzerine Nebî صلى الله عليه وسلم onları bundan nehyetti ve “**لا تسبوا الدهر..**” dedi; “Size bu şeyleri yapan kimseye sövmeyin” te’vîli üzere; çünkü siz onun fâiline sövdüğünüzde sövme ancak Allah’ın üzerine vâki olur; zira onun fâili O’dur, **الدهر** değil. İşte hadisin vechi budur. **الأزهري** dedi ki: Şâfiî bu hadisi, Ebû Ubeyd’in tefsir ettiği gibi bir tarzda tefsir etmiştir; ben de zannettim ki Ebû Ubeyd onun sözünü hikâye etti.

Musannif **البصائر**’de dedi ki: Bu mevzii tahkik eden ve iki rivayet arasında fasl eden şey onun sözü: “**فإن الدهر هو الله**”dır; hakikati: Hâdiseleri getiren Allah’tır, başkası değil; böylece **الدهر**’i hâdiseleri getirenin yerine koydu; senin “Ebû Hanîfe Ebû Yûsuf’tur” demen gibi; fıkıhta nihayet Ebû Yûsuf’tur, başkası değil, demek istersin; böylece fıkhında nihayete ulaşmakla şöhret bulduğu için Ebû Hanîfe’yi onun yerine koyarsın; **الدهر** de onlarda hâdiseleri getirmekle meşhur olduğu gibi. İkinci rivayetin mânâsı “**إن الله هو الدهر**”: Hâdiseleri getiren Allah’tır, başkası değil; onların, getirenin **الدهر** olduğu itikadına redd olarak; sen “Ebû Yûsuf Ebû Hanîfe’dir” dediğinde olduğu gibi; mânâ, fıkıhta nihayetin o olduğudur. Bazıları dedi ki: Hadisteki ikinci **الدهر** birincisi değildir; ancak o, fâil mânâsında bir masdardır; mânâsı: Allah **الدهر**’dir; yani vâki olanı çevirip yöneten, tedbir eden, akıtan; bitti.

Ben dedim ki: Onun tafsîl ve iki rivayetin te’vîli olarak zikrettiği şey, Ebû Yûsuf ve Ebû Hanîfe ile temsil hariç, aynen **الأزهري**’nin **التهذيب**’deki sözünün nassıdır. Son söz ise ki onu bazısına nisbet etti; onu açıkça söylemişlerdir; “**يدبر الأمر يفصل الآيات**” âyetiyle istidlâl etmişlerdir; onu Râgıb’a nisbet etmişlerdir. **المدبر**’i **الأسماء الحسنى** içinde Hâkim ve Firyâbî, Abdülazîz b. el-Husayn rivayetinden saymıştır; şeyhimiz onu **الفتح**’tan naklettiği gibi; lâkin ona, onun **المفردات**’ında **الدهر** mânâsını zikrettikten sonra hadisi Şâfiî ve Ebû Ubeyd’in sözünden bir tarz üzere te’vîl etmesi muhaliftir; öyleyse buna dikkat edilsin. Şeyhimiz dedi ki: Sanki musannif رحمه الله bu hususta Şeyh Muhyiddîn İbn Arabî’yi taklid etti; Allah sırrını takdis etsin; zira o **الفتوحات**’ın yetmiş üçüncü bâbında dedi ki: **الدهر** **الأسماء الحسنى**’dandır; sahihte vârid olduğu gibi; bu sözden, feleklerin hareketlerinden saydığımız ve bundan, yıldızların kestiği felek derecelerini hayal ettiğimiz mâruf zaman vehmedilmez; o, **الزمان**dır; bizim sözümüz ise ancak isim hakkındadır: **الدهر**; ve ondan **الزمان**ın zuhur ettiği makamları hakkındadır; bitti. Şeyh İbrâhîm el-Kûrânî, şeyhlerimizin şeyhi, onu nakletti ve tashihine meyletti. Dedi ki: Keşf ehlinden muhakkikler onu bu mânâ ile Allah’ın isimlerinden saydılar; onda işkâl yoktur. İyâz’ın, onun Allah’ın isimlerinden olduğunu söyleyeni hatalı sayması, onu dünya zamanının müddeti olmasıyla tefsir etmesi üzerine bina edilmiştir; şüphe yok ki bu mânâ ile sahibini hatalı kılar. Ama Şeyhü’l-ekber’in tefsir ettiği gibi lâyık mânâ ile; yahut Râgıb’ın tefsir ettiği gibi **المدبر المصرف** ile; onda işkâl yoktur; öyleyse hatalı sayma mutlak değildir.
Şeyhimiz dedi ki: Şeyhler bu sözde bir miktar tevakkuf ederlerdi; ben onu onlara arz ettiğimde derlerdi ki: Keşfî işaretlerle, meşhur sahih hadislerin tefsirinde söz mutlak olarak söylenmez; onun için meşhur hadis imamlarının sözlerine muhalefet edilmez; Allah daha iyi bilir. “**الدهر**: **الزمان**dır; az olsun çok olsun; ikisi birdir” denildi; Şemmer söyledi; ve şu beyti inşâd etti:
  Bir **دهر** ki gebe birini bir deveyle sarar; iyilikle hemmetmeye (niyetlenmeye) bir **زمان**dır.
Hâlid b. Yezîd ona muâraza etti ve “**الزمان** ve **الدهر** birdir” sözünde onu hatalı saydı; dedi ki: **الزمان** iki aydan altı aya kadar olur; **الدهر** kesilmez; böylece ikisi ayrılır; **الأزهري** de bunun benzerini söyledi. “**الدهر** uzun zamandır” denildi; Zemahşerî söyledi. Onun az olana ıtlâkı mecaz ve genişliktir; **الأزهري** söyledi. **المصباح**’ta: **الدهر**: müddete ıtlâk olunur; nüshalarda mîm ile böyle; sahih asıllarda ise muvahhada ile **الأبد**; **البصائر** ve **المصباح** ve **المحكم**’de de böyledir; **المحكم**’de “uzatılmış”ı ziyade etti; **البصائر**’de: kesilmez. “**الدهر**: bin yıldır” denildi. **الأزهري** dedi ki: **الدهر** Araplarda, daha uzun **الدهر**’in bir kısmına vâki olur; ve dünya müddetinin tamamına vâki olur. Râgıb’ın **المفردات**’ında: **الدهر** aslında, âlemin varlığının başlangıcından onun sona ermesine kadar olan müddetin ismidir; bunun üzerine Allah Teâlâ’nın sözü: “**هل أتى على الإنسان حين من الدهر**”; onunla her büyük müddet ifade edilir; **الزمان**ın hilâfına; zira o, az ve çok müddete vâki olur.
**الأزهري** Şâfiî’den nakletti: **الحين** dünya müddetine ve bir güne vâki olur. Dedi ki: Biz **الحين** için bir gaye bilmiyoruz; aynı şekilde **زمان** ve **دهر** ve **أحقاب**. Bunu **كتاب الأيمان**’da zikretti; Muzanî onun **مختصر**’ında ondan hikâye etti. **الهاء** fetha ile okunur. İbn Sîde dedi ki: Bu hikâye edilmiştir; ya ikisi iki lugattır; Basralıların bu nev‘de gittiği gibi; o hâlde ondan işitilene iktisar edilir; yahut bu, boğaz harfinin yeri sebebiyledir; o hâlde her şeyde muttarid olur; Kûfelilerin gittiği gibi. Ebû’n-Necm dedi ki:
  Ve bir dağ ki Ma‘add’ı aştı da yükseldi;
  Yüksek; insanlar ona **الدهر** boyunca güç yetiremez.

İbn Sîde dedi: **الدهر**’in çoğulu **أدهر** ve **دهور**’dur; **الدهر**’in cem‘i de böyledir; çünkü biz **أدهارا** işitmedik ve onda, daha önce sunduğumuz **دهر**’in cem‘inden başka bir cem‘ işitmedik. Ve **الدهر**: musibet/başına gelen felâket; bu, onların inancına göredir; onun, onunla gelen (musibeti getiren) olduğuna (dair), Zemahşerî’nin açıkça belirttiği gibi; musannif de onu ondan **البصائر**’de nakletti. Dedi: Bu yüzden onun isminden “**دهر** falana **خطب**” (falana bir iş/musibet isabet etti) türettiler; yakında geleceği üzere. Ve **الدهر**: himmet, irade ve gaye; dersin ki: “**ما دهري** بكذا” ve “**ما دهري** كذا”, yani: benim himmetim, gayem ve iradem nedir (bu değildir). Ümmü Süleym hadîsinde: “**ما ذاك دهرك**”. Ve Mütemmim b. Nüveyre dedi:

  Ömrüme yemin olsun, benim **دهري** bir helâk olanı ağıtla anmakla değildir,
  ne de isabet eden şeyden sızlanmakla; sonra acıtır.

Mecazdan: **الدهر**: hayat müddeti boyunca süregelen âdet; dersin ki: “**ما دهري** بكذا” ve “**ما ذاك بدهري**”. Zemahşerî bunu **الأساس**’ta, musannif de **البصائر**’de zikretti. Ve **الدهر**: galebe ve devlet (üstün gelme ve iktidar); musannif bunu **البصائر**’de zikretti. Ve **الدهارير**: geçmiş zamanda, evvel-i dehr; tekili yoktur; **العباديد** gibi; Ezhârî söyledi. Ve **الدهارير**: geçmiş olan; ve denir ki: “Bu, **دهر الدهارير**’de idi.” Ve **الأساس**’ta: denir ki: “Bu, **دهر النجم** idi: Allah yıldızları yarattığı vakit”; zamanın evvelini ve kadimde olanı kasteder. Ve “**دهور دهارير**”: muhtelif; mübalağa üzere. Zemahşerî dedi: **الدهارير**: dehrin tasarrufları ve musibetleri. **الدهر** lafzından türemiştir; lafzından bir tekili yoktur; **عبابيد** gibi. Bitti. Ebû Amr b. el-Alâ, Necd ehlinden bir adam için inşâd etti. İbn Berrî dedi: o, Useyr b. Lebîd el-Uzrî’nindir. Ve denildi: o, Harîs b. Cebele el-Uzrî’nindir. Dedim: Musannifin **البصائر**’inde: Ebû Uyeyne el-Mühellebî’nindir:

  Allah’tan hayır iste ve onunla razı ol;
  bir de bakarsın ki güçlük, döndüğü vakit kolaylıklar olur.
  Bir de bakarsın ki kişi diriler içinde sevinçli iken,
  bir de o, kabirdir; kasırgalar onu siler.
  Üzerine, onu tanımayan bir garip ağlar,
  hâlbuki akrabası mahallede sevinçlidir.
  Nihayet sanki o, ancak anılmasıymış;
  ve **الدهر** (öyle bir şeydir ki) ne zaman **دهارير** olursa, yetim bırakır.

Dedi: **الدهارير**’in tekili: **دهر**’dir; kıyasa aykırı olarak. Nitekim dediler: **ذكر** ve **مذاكير**; ve **شبه** ve **مشابيه**. Ve denildi: **دهرور**’un veya **دهرات**’ın cem‘idir. Ve denildi: **دهرير**. Sutayh hadîsinde:

  Çünkü şu **الدهر**in hâlleri vardır: **دهارير**.

Ve denir ki: “**دهر دهارير**”, yani şiddetli; onların “**ليلة ليلاء**”, “**نهار أنهر**”, “**يوم أيوم**” ve “**ساعة سوعاء**” demeleri gibi. Ve yine “**دهر دهير**” ve “**دهر داهر**”: mübalağa; yani şiddetli; onların “**أبد آبد**” ve “**أبد أبيد**” demeleri gibi. Ve “**دهرهم** أمر” ve “**دهر** بهم”, **منع** gibi: onlara bir hoşlanılmayan şey indi. Zemahşerî dedi: **الدهر** onu onlara isabet ettirdi. Ebû Tâlib’in ölümü hadîsinde: “Kureyş ‘Onu sızlanma **دهر** etti’ der diye olmasaydı, yapardım.” Ve onlar, kendilerine inip isabet ettiği vakit, “**مدهور** بهم” ve “**مدهورون**”dur. Ve **الدهري** fetha ile ve damme ile: âhirete iman etmeyen, dehrin bekâsını söyleyen mülhid; o, müvelleddir. Sa‘leb dedi: ikisi de **الدهر**’e nisbetlidir; nisbet içinde bazen değiştirirler; nitekim “**سهلي**” dediler: düz (kolay) yere nisbet edilene. Zemahşerî fethaya iktisar etti; yakında geleceği üzere.

Ve onunla muamele etti: **مداهرة** ve **دهارا**; **مشاهرة** gibi; sonuncusu Lihyânî’dendir; ve yine “Onu kiraladı: **مداهرة** ve **دهارا**”; ondan. Ve “**دهوره** **دهورة**”: onu topladı ve onu bir uçuruma attı. Mücâhid, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: “**إذا الشمس كورت**” dedi: “**دهورت**.” Rebî‘ b. Huseym dedi: Onu attı. Ve denir ki: “Bir darbe onu **فكوره** etti”, onu attığı vakit. Ehl-i lugattan bazıları, Allah Teâlâ’nın sözü “**فكبكبوا فيها هم والغاوون**”un tefsirinde dedi: yani “**دهوروا**”. Zeccâc dedi: yani bazılarını bazılarının üzerine attı. Meydânî’nin **مجمع الأمثال**’inde: denir ki: “**دهور الكلب**”, köpek aslandan korktuğu vakit; havladı, yellenip pisledi. Ve “**دهور** الكلام”: onun bir kısmını bir kısmının ardından iri/heybetli kıldı. Ve “**دهور** الحائط”: onu itti de düştü. Ve “**تدهور** الليل”: geri döndü ve gitti. Ve **الدهوري**: sert vuruşlu adam. Leys dedi: “Adam **دهوري** seslidir”; o, serttir. Ezhârî dedi: Zannederim bu hatadır; doğrusu “**جهوري** seslidir”, yani yüksek sesli. Ve **دهر**, fetha sonra sükûn ile: Hadramut’un aşağısında bir vâdidir. Lebîd b. Rebîa dedi:

  Ve **دهر**’in kayalıklarında yerleşmiş olarak sabahladı,
  ve onunla, ince ağaçlıklar çise içinde aktı.

Ve **دهر** b. Vedîa b. Lekîz, bir kabile babasıdır; Âmir’dendir. Ve **الدهري**, damme ile, ona nisbet: kıyasa aykırı olarak; nisbet değişikliklerindendir. O çoktur; **سهلي**’nin düz yere (nisbeti) gibi; Sa‘leb’den geçtiği üzere. İbnü’l-Enbârî dedi: eski adama nisbet hakkında “**دهري**” denir. Dedi: Eğer Âmir oğullarından Dehr oğullarından ise “**دهري**” dersin, başka değil; **الدال**’in dammesiyle. Sa‘leb’den, ona muhalif olan geçti. Sîbeveyh dedi: Eğer **دهر** ile isimlendirirsen, kıyasa göre ancak “**دهري**” dersin. Zemahşerî **الأساس**’ta dedi: ve **الدهري**, damme ile: yaşlı, eski adam; yaşlılığından dolayı. Denir ki: “Adam **دهري**”, yani eski, yaşlı; **الدهر**’e nisbet edildi; o nadirdir. Ve fetha ile: mülhid. Ehl-i lugattan bazıları dedi: ve **الدهري** ayrıca damme ile: mahir. Musannif, İbnü’l-Enbârî’nin sözü üzere yürüdü; burada ve ilkin Sa‘leb’in sözü üzere; “mahir” mânâsı ona kaçtı; düşün. Ve **داهر** ve **دهير**, **أمير** gibi: özel adlardandır. Ve denir ki: “O, **لداهرة الطول**’dür”: boyu pek uzundur. Ve **داهر**, **هاجر** gibi: Sind’in kasabası Debel’in melikidir; onu Muhammed b. el-Kâsım es-Sekafî, Haccâc b. Yûsuf’un amcaoğlu, öldürdü; Debel’i mubah kıldı ve Debel’den Multân’a kadar fethetti; o, ilmiyye ve acemlikten dolayı gayr-i munsarıftır. Cerîr onu zikretti de dedi:

  Herakl’ın diyarını andım ve **داهرا**’yı,
  ve size, Kisrâ âlinden nâsıfeler koşar.

Ve **الصحاح**’ta: “Ona, **دهر الداهرين** gelmem”, yani asla; onların “**أبد الآبدين**” demeleri gibi. Ve Ebû Bekr Abdullah b. Hakîm ed-Dâhirî zayıftır. Zehebî dedi: onu uydurmakla itham ettiler. İbn Ebî Hâtim, babasından: dedi ki: Ebû Zur‘a onun hadîsini terk etti ve dedi: zayıf. Ve bir kere dedi: hadîsi gitmiş. Ve Abdüsselâm b. Bekrân ed-Dâhirî: rivayet etti. Ve **الداهر**: Kudâa’dan Mehreh’ten bir batındır; Hemdânî söyledi. Ve Cüneyd b. el-Alâ b. Ebî Dehre: ondan Muhammed b. Bişr ve başkaları rivayet etti. Ve **دهير الأقطع**, **زبير** gibi, İbn Sîrîn’den. Ve **أمير** gibi: **دهير** b. Lüey b. Sa‘lebe, Mikdâd b. el-Esved’in dedelerindendir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır:

“**دهر دهارير**”, yani sıkıntı ve nimet olmak üzere iki hâlli. Ve **الدهارير**: dehrin tasarrufları ve musibetleri. Ve **الدهارير** içinde vuku buldu: büyük belâlar. Ve **الدهورة**: zayi etme ve korunmayı ve gözetmeyi terk etme. Ondandır: Necâşî hadîsi: “Bugün İbrâhim’in hizbi üzerine **دهورة** yoktur.” Ve “**دهور** lokmayı”: onu büyüttü. Ezhârî dedi: Adam lokmayı **دهور** etti; onu çevirdi, sonra yuttuğu vakit. **الأساس**’ta: “Onu lokmaları **يدهـور** ederken gördüm”, yani onları büyütür ve lokma lokma yutar. **نوادر الأعراب**’da: “Bu işte bende **دهورية** yoktur, ne **هوداء** ne **هيداء** ne **رخودية**”; yani onda onda bir yumuşaklık, bir yaltaklanma, bir ağırdan alma yoktur. Ve **الدواهر**: bilinen kuyulardır. Ferazdak dedi:

  Yakında **الدواهر**’e gelirse,
  bağ çözülmesi geri çevrilmeyen bir rezillikle (gelir).

Ve **دهران**, **سحبان** gibi: Yemen’de bir köy; ondan Ebû Yahyâ Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Mukri’: rivayet etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَهَرَهُمْ أَمْرٌ
1 دَهَرَهُمْ أَمْرٌ ذ , (JK, A, K,) and دَهَرَ بِهِمْ أَمْرٌ, (S, TA,) aor. دَهَرَ , (K,) An event befell them (S, A) from fate, or fortune: (A:) or an evil event befell them. (JK, K.) In a trad. respecting the death of Aboo-Tلlib occur these words [as said by him]: لَوْ لَا أَنًّ قُرَيْشًا تَقُولُ دَهَرَهُ الجَزَعُ لَفَعَلْتُ [Were it not that the tribe of Kureysh would say, Impatience hath befallen him, (or, perhaps, constrained him, from دَهْرٌ signifying “fate,” or overcome him, see what follows,) I would do it]. (TA.) ― -b2- دَهَرَهُ, (Bd in xlv. 23,) inf. n. دَهْرٌ, (K,) He overcame, conquered, subdued, overpowered, or mastered, him; gained the mastery, prevailed, or predominated, over him; or surpassed him. (Bd ubi suprà, B, * K.)

٣
3 عَامَلَهُ مُدَاهَرَةٌ ذ and دِهَارًا is like مُشَاهَرَةً [i. e. it means He made an engagement, or a contract, or bargain, with him to work, or the like, for a long period, or for a constancy; like as مُشَاهَرَةً means “for a month”]. (K.) And in like manner one says, اِسْتَأْجَرَهُ مُدَاهَرَةً and دِهَارًا [He hired him for a long period, or for a constancy]. (Lh, TA.)

دَهْوَرَهُ
Q. Q. 1 دَهْوَرَهُ دهرهم أمر , (S, K,) inf. n. دَهْوَرَةٌ, (TA,) He collected it together, and threw it into a deep place. (S, K.) ― -b2- He pushed it, namely, a wall, so that it fell. (K.) ― -b3- دهوراللُّقَمَ He made the mouthfuls large, (S, A,) or round, (Az,) and gulped them down. (Az, A.)

تَدَهْوَرَ
Q. Q. 2 تَدَهْوَرَ دهور تدهور It (sand) poured down, and for the most part fell. (Msb.) ― -b2- And hence, He, or it, fell down, from a higher to a lower place. (Msb.) ― -b3- And It (the night) for the most part went: (Msb:) or departed, or retreated. (K, TA.)

دَهْرٌ
دَهْرٌ دهر (T, S, M, K, &c.) and ↓ دَهَرٌ, (M, K,) the latter either a dial. var., agreeably with the opinion of the Basrees in cases of this kind, and therefore such cases are limited by the authority of hearsay, or it is so written and pronounced because of the guttural letter, and so is accordant to a universal rule, agreeably with the opinion of the Koofees, (ISd,) Time, from the beginning of the world to its end; (Esh-Shلfi'ee, Az, Msb, Er-Rلghib;) as also حِينٌ: (Esh-Shلfi'ee, Az:) this is the primary signification: (Er-Rلghib:) and any long period of time; (Z, Mgh, K, Er-Rلghib;) thus differing from زَمَانٌ, which will be explained below: (Er-Rلghib:) and a portion of the longest period of time: (Az:) or دَهْرٌ signifies, (S, A,) or signifies also, (Az, Msb,) time; or a time; or a space, or period, of time; syn. زَمَانٌ, (Sh, Az, S, A, Mgh, Msb,) whether long or short: (Msb:) or this is the proper signification of زَمَانٌ, but not of دَهْرٌ: (Er-Rلghib:) and (tropical:) a division of the year: and (tropical:) a less period: (Az, Msb:) Az says, I have heard more than one of the Arabs say, أَقَمْنَا عَلَى مَآءِ كَذَا دَهْرًا [We stayed at such a water a long time, or a time]; and هٰذَا المَرْعَى يَكْفِينَا دَهْرًا [This pasture-land will suffice us a long time, or a time]; but one does not say that الدَّهْرُ is four times, or four seasons, because its application to (tropical:) a short period of time is tropical, and an extension of its proper signification: (Msb:) or it signifies i. q. أَبَدٌ [meaning a long unlimited time; or an extended indivisible space of time; or duration without end; time without end]; (S, Msb;) it differs from زَمَانٌ in having no end: (Khلlid Ibn-Yezeed:) or a prolonged, or lengthened, term; syn. أَبَدٌ مَمْدُودٌ: (K, in some copies of which, in the place of ابد, we find أَمَد:) and (tropical:) the period, or duration, of life; an age: (Kull p. 183:) the present state of existence: (Msb:) and (assumed tropical:) a thousand years: (K:) pl. [of pauc.] أَدْهُرٌ (K) and [of mult.] دُهُورٌ: (S, A, K:) both said to be pls. of دَهْرٌ, and no other pls. are known as those of دَهَرٌ; the form أَدْهَارٌ not having been heard. (TA.) ― -b2- You say مَضَى عَلَيْهِ دَهْرٌ and دُهُورٌ [A long time and long times, or an age and ages, &c., passed over him, or it]. (A.) ― -b3- And كَانَ ذٰلِكَ دَهْرَ النَّجْمِ That was in the time of God's creation of the stars; meaning, in the beginning of time; in ancient time. (A.) ― -b4- [And فِى أَوَّلِ الدَّهْرِ In the beginning of time. (A.) ― -b5- [And يَبْقَى الدَّهْرَ It remains for ever. ― -b6- And لَا آتِيهِ الدَّهْرَ I will not come to him, ever. See also دَاهِرٌ.] ― -b7- And صَامَ الدَّهْرَ [He fasted ever, or always]. (TA in art. اول, &c. [See a trad. cited voce آلَ, in that art.]) ― -b8- [Hence, because, in one sense, time brings to pass events, good and evil,] الدَّهْرُ was applied by the Arabs to Fortune; or fate: and they used to blame and revile it: and as the doing so was virtually blaming and reviling God, since events are really brought to pass by Him, Mohammad forbade their doing thus. (Az, Mgh, TA, &c.) It is said in a trad., لَا تَسُبُّوا الدَّهْرَ فَاـِنَّ الدَّهْرَ هُوَ اللّٰهُ, (S, Mgh, TA, &c.,) or, accord. to one reading, فَاـِنَّ اللّٰهُ هُوَ الدَّهْرُ, (Az, Mgh, TA, &c.,) in which some explain الدهر in the first proposition as having a different meaning from that which it has in the second, whereas others assign to it the same meaning in both cases: (TA:) the meaning of the trad. is, Revile ye not [fortune, or] the Efficient of fortune; for the Efficient of fortune is God: (Az, S, TA, &c.:) or, accord. to the second reading, for God is the Efficient of fortune. (TA.) Hence, (TA,) some reckon الدَّهْرُ as one of the names of God: (K, &c.:) but some disallow this: and some say that it is allowable if meant to signify, as rendered above, the Efficient of fortune. (TA, &c.) ― -b9- زَوْجُ دَهْرٍ A husband prepared for the accidents or calamities of fortune. (S in art. بهر. [See بَهْرٌ.]) ― -b10- دَهْرٌ also signifies An evil event or accident; a misfortune; a calamity. (K.) See also دَهَارِيرُ. [And see 1.] ― -b11- Also A purpose; an intention: (S, K:) a desire: (TA:) the scope, or end that one has in view. (K, TA.) You say, مَا دَهْرِى بِكَذَا, (S, TA,) and مَا دَهْرِى كَذَا, (TA,) My purpose, or intention, (S, TA,) and my desire, and my scope, or the end that I have in view, (TA,) is not such a thing. (S, TA.) ― -b12- Also (tropical:) A custom, or habit, (S, K,) that is constant, or permanent, (Kull p. 183,) or that lasts throughout life. (TA.) You say, مَا ذَاكَ بِدَهْرِى (tropical:) That is not my custom, or habit, (S,) that lasts throughout my life: (TA:) and مَا دَهْرِى بِكَذَا (tropical:) My habit throughout life is not so. (TA.)

دَهَرٌ
دَهَرٌ دهر : see دَهْرٌ.

دَهْرِىٌّ
دَهْرِىٌّ دهر دهرى دهري (S, A, Msb, K) and ↓ دُهْرِىٌّ (K) One who deviates from the truth, and introduces into it that which does not belong to it, syn. مُلْحِدٌ; (S, A;) who asserts that the duration of the present world is from eternity, (A, Msb,) or that it is everlasting, (K,) and does not believe in the resurrection, (Msb,) or in the world to come. (TA.) ― -b2- And the latter, (S, A, Msb, K,) or the former, (IAmb,) An old, or aged, man. (IAmb, S, A, Msb, K.) Th says that both are rel. ns. from الدَّهْرُ, though the latter is contr. to rule, [as is also remarked in the Msb,] like سُهْلِىٌّ from الأَرْضُ السَّهْلَةُ. (S.) ― -b3- Some say also that the latter signifies An acute, or ingenious, or expert, man. (TA.)

دُهْرِىٌّ
دُهْرِىٌّ دهر دهرى دهري : see the next preceding paragraph.

دِهْرَارٌ
دِهْرَارٌ دهرار : see دَهَارِيرُ.

دُهرُورٌ
دُهرُورٌ دهرور : see دَهَارِيرُ.

دِهْرِيرٌ
دِهْرِيرٌ دهرير : see دَهَارِيرُ.

دَهيِرٌ
دَهيِرٌ دهير : see دَاهِرٌ.

دَهَارِيرُ
دَهَارِيرُ دهارير , a pl. without a sing.; (K, TA;) or its sing. is ↓ دَهْرٌ, like as the sing. of مَذَاكِيرُ is ذَكَرٌ, and that of مَشَابِهُ, شَبَهٌ; or its sing. is ↓ دُهْرُورٌ, or ↓ دِهْرَارٌ, [in the TA written by mistake دهرات,] or ↓ دِهْرِيرٌ; (TA;) Misfortunes; calamities: as in the phrase وَقَعَ فِى الدَّهَارِيرِ He fell into misfortunes, or calamities. (A, TA.) ― -b2- Also Severe, or calamitous. (S.) It is said in a trad. of Sateeh,
فَاـِنَّ ذَا الدَّهْرَ أَطْوَارًا دَهَارِيرُ
[For verily this age is at times calamitous]. (TA.) دَهْرٌ دَهَارِيرُ, A severe, or calamitous, age, is a phrase like لَيْلَةُ لَيْلَآءُ, and نَهَارٌ أَنْهَرُ, &c.: (S:) [see also دَاهِرٌ:] and it also signifies a time of two states, adverse and prosperous: (TA:) and دُهُورٌ دَهَارِيرٌ, various, or varying, times: (K:) or long times. (A.) [See دَاهِرٌ.] ― -b3- Also دَهَارِيرُ [or rather, as IbrD says, دَهْرُ الدَّهَارِيرِ, for this has the signification immediately following,] The beginning of time past: and [absolutely] preceding, or past, time. (K, TA.) You say كَانَ ذٰلِكَ فِى دَهْرِ الدَّهَارِيرِ [That was in the beginning of past time: or in the time of by-gone ages]. (TA.)

دَهْرٌ دَاهِرٌ
دَهْرٌ دَاهِرٌ دهر داهر (S, K) and ↓ دَهْرٌ دَهِيرٌ (K) are phrases in which the epithet has an intensive effect, [meaning A long, or an endless, period, or course, of time,] (K,) like أَبَدٌ أَبِيدٌ (S, TA) and أَبَدٌ آبِدٌ: (TA:) or a severe, or calamitous, age. (TA.) [See also دَهَارِيرُ.] ― -b2- لَا آتِيكَ دَهْرَ الدَّهِرِينَ I will not come to thee, ever: (S, K:) similar to the phrase أَبَدَ الآبِدِينَ. (TA.)

هُمْ مَدْهُورٌ بِهِمٌ
هُمْ مَدْهُورٌ بِهِمٌ هم مدهور بهم , and مَدْهُورُونَ, They are afflicted with an evil event. (K.)

##### Türkçe

**دَهَرَهُمْ أَمْرٌ**
1 **دَهَرَهُمْ أَمْرٌ** ذ , (JK, A, K,) ve **دَهَرَ بِهِمْ أَمْرٌ**, (S, TA,) muzârîsi **دَهَرَ**, (K,) Kaderden yahut talihten bir olay onlara isabet etti: (A:) yahut kötü bir olay onlara isabet etti. (JK, K.) Ebû Tâlib’in ölümü hakkında bir rivayette şu sözler geçer [onun söylediği üzere]: **لَوْ لَا أَنًّ قُرَيْشًا تَقُولُ دَهَرَهُ الجَزَعُ لَفَعَلْتُ** [“Kureyş kabilesi ‘Ona sabırsızlık isabet etti’ (yahut, belki, onu zorladı; çünkü **دَهْرٌ** “kader” mânasına gelir; yahut onu alt etti; aşağıda gelen şeye bak) diyecek olmasaydı, onu yapardım”]. (TA.) ― -b2- **دَهَرَهُ**, (Bd, xlv. 23’te,) mastarı **دَهْرٌ**, (K,) Ona galip geldi, onu yendi, boyun eğdirdi, ezdi yahut ona hâkim oldu; ona karşı üstünlüğü elde etti, ona üstün geldi yahut ona baskın çıktı; yahut onu geçti. (Bd a.g.y., B, * K.)

٣
3 **عَامَلَهُ مُدَاهَرَةٌ** ذ ve **دِهَارًا**, **مُشَاهَرَةً** gibidir [yani, “uzun bir müddet için yahut süreklilik üzere çalışmak vb. hususunda onunla bir taahhüt, yahut bir akit, yahut bir pazarlık yaptı” demektir; nitekim **مُشَاهَرَةً** “bir ay için” demektir]. (K.) Ve aynı şekilde şöyle denir: **اِسْتَأْجَرَهُ مُدَاهَرَةً** ve **دِهَارًا** [Onu uzun bir müddet için yahut süreklilik üzere ücretle tuttu]. (Lh, TA.)

**دَهْوَرَهُ**
Q. Q. 1 **دَهْوَرَهُ** دهرهم أمر , (S, K,) mastarı **دَهْوَرَةٌ**, (TA,) Onu bir araya topladı ve onu derin bir yere attı. (S, K.) ― -b2- Onu itti; yani bir duvarı; öyle ki düştü. (K.) ― -b3- **دهوراللُّقَمَ** Lokmaları büyük yaptı, (S, A,) yahut yuvarlak, (Az,) ve onları yutup indirdi. (Az, A.)

**تَدَهْوَرَ**
Q. Q. 2 **تَدَهْوَرَ** دهور تدهور O (kum) aşağı döküldü ve çoğunlukla düştü. (Msb.) ― -b2- Ve buradan: O, yahut o şey, yüksek bir yerden alçak bir yere düştü. (Msb.) ― -b3- Ve O (gece) çoğunlukla geçti: (Msb:) yahut çekildi, yahut geri gitti. (K, TA.)

**دَهْرٌ**
**دَهْرٌ** دهر (T, S, M, K, vb.) ve ↓ **دَهَرٌ**, (M, K,) ikincisi ya bu tür durumlarda Basralıların görüşüne uygun olarak bir lehçe varyantıdır ve bu yüzden bu tür durumlar semâ (işitme) otoritesiyle sınırlandırılır; yahut boğaz harfi sebebiyle böyle yazılır ve telaffuz edilir ve böylece Kûfelilerin görüşüne göre genel bir kaideye uygundur, (ISd,) Dünyanın başlangıcından sonuna kadar olan zaman; (Eş-Şâfi‘î, Az, Msb, Er-Râgıb;) ayrıca **حِينٌ**: (Eş-Şâfi‘î, Az:) bu, aslî mânadır: (Er-Râgıb:) ve zamanın herhangi bir uzun devresi; (Z, Mgh, K, Er-Râgıb;) böylece aşağıda açıklanacak olan **زَمَانٌ**’dan ayrılır: (Er-Râgıb:) ve zamanın en uzun devresinin bir parçası: (Az:) yahut **دَهْرٌ** şunu ifade eder, (S, A,) yahut ayrıca şunu ifade eder, (Az, Msb,) zaman; yahut bir zaman; yahut bir zaman aralığı yahut devresi; eş anlamlısı **زَمَانٌ**, (Sh, Az, S, A, Mgh, Msb,) uzun olsun kısa olsun: (Msb:) yahut bu, **زَمَانٌ**’ın asıl mânasıdır; fakat **دَهْرٌ**’ün değil: (Er-Râgıb:) ve (mecazen:) yılın bir bölümü: ve (mecazen:) daha kısa bir müddet: (Az, Msb:) Az der ki: Araplardan birden fazlasını şöyle derken işittim: **أَقَمْنَا عَلَى مَآءِ كَذَا دَهْرًا** [Şu su başında uzun bir müddet, yahut bir müddet kaldık]; ve **هٰذَا المَرْعَى يَكْفِينَا دَهْرًا** [Bu otlak bize uzun bir müddet, yahut bir müddet yeter]; fakat **الدَّهْرُ**’ün dört defa yahut dört mevsim olduğunu söylemez; çünkü onun (mecazen:) kısa bir zaman devresine uygulanması mecazdır ve asıl mânasının genişletilmesidir: (Msb:) yahut **أَبَدٌ** ile aynı mânadadır [yani sınırsız uzun zaman; yahut bölünmez geniş bir zaman aralığı; yahut sonu olmayan süre; yahut sonu olmayan zaman]; (S, Msb;) **زَمَانٌ**’dan, sonunun olmamasıyla ayrılır: (Hâlid İbn-Ye zîd:) yahut uzatılmış yahut uzunlaştırılmış bir müddet; eş anlamlısı **أَبَدٌ مَمْدُودٌ**: (K, bazı nüshalarında **ابد** yerine **أَمَد** buluruz:) ve (mecazen:) hayatın müddeti yahut süresi; bir yaş: (Kull s. 183:) mevcut varoluş hâli: (Msb:) ve (varsayılan mecazla:) bin yıl: (K:) çoğulu [kıllet] **أَدْهُرٌ** (K) ve [kesret] **دُهُورٌ**: (S, A, K:) ikisi de **دَهْرٌ**’ün çoğulu olarak söylenmiştir; **دَهَرٌ**’ün çoğulu olarak bunlardan başka çoğullar bilinmez; **أَدْهَارٌ** kalıbı işitilmemiştir. (TA.) ― -b2- Şöyle dersin: **مَضَى عَلَيْهِ دَهْرٌ** ve **دُهُورٌ** [Onun üzerinden uzun bir zaman ve uzun zamanlar, yahut bir çağ ve çağlar vb. geçti]. (A.) ― -b3- Ve **كَانَ ذٰلِكَ دَهْرَ النَّجْمِ** Bu, Allah’ın yıldızları yaratması zamanında idi; yani zamanın başlangıcında; eski zamanda. (A.) ― -b4- [Ve **فِى أَوَّلِ الدَّهْرِ** Zamanın başlangıcında. (A.) ― -b5- [Ve **يَبْقَى الدَّهْرَ** Ebediyen kalır. ― -b6- Ve **لَا آتِيهِ الدَّهْرَ** Ona asla gelmem. Ayrıca **دَاهِرٌ**’e bak.] ― -b7- Ve **صَامَ الدَّهْرَ** [O, daima yahut sürekli oruç tuttu]. (TA, **اول** maddesinde vb. [O maddede **آلَ** lafzı altında zikredilen bir rivayete bak.]) ― -b8- [Bundan dolayı, çünkü bir mânada zaman iyi ve kötü olayları meydana getirir,] **الدَّهْرُ** Araplar tarafından Talihe yahut Kadere uygulanırdı: ve onu ayıplar ve söverlerdi: ve bunu yapmak, olaylar gerçekte O’nun tarafından meydana getirildiği için, fiilen Allah’ı ayıplamak ve sövmek olduğundan, Muhammed onların böyle yapmasını yasakladı. (Az, Mgh, TA, vb.) Bir rivayette şöyle denir: **لَا تَسُبُّوا الدَّهْرَ فَاـِنَّ الدَّهْرَ هُوَ اللّٰهُ**, (S, Mgh, TA, vb.,) yahut bir kıraate göre, **فَاـِنَّ اللّٰهُ هُوَ الدَّهْرُ**, (Az, Mgh, TA, vb.,) bunda bazıları birinci önermede **الدهر**’i ikinci önermedekinden farklı bir mânada açıklar; diğerleri ise her iki durumda ona aynı mânayı verir: (TA:) rivayetin mânası: [talihe yahut] talihin icra edicisine sövmeyin; çünkü talihin icra edicisi Allah’tır: (Az, S, TA, vb.:) yahut ikinci kıraate göre: çünkü Allah talihin icra edicisidir. (TA.) Bundan dolayı, (TA,) bazıları **الدَّهْرُ**’ü Allah’ın isimlerinden sayar: (K, vb.:) fakat bazıları bunu kabul etmez: ve bazıları, yukarıda verildiği üzere “talihin icra edicisi” mânası kastedilirse bunun caiz olduğunu söyler. (TA, vb.) ― -b9- **زَوْجُ دَهْرٍ** Talihin kazalarına yahut musibetlerine hazırlanmış bir koca. (S, **بهر** maddesinde. [**بَهْرٌ**’e bak.]) ― -b10- **دَهْرٌ** ayrıca Kötü bir olay yahut kaza; bir musibet; bir felaket demektir. (K.) Ayrıca **دَهَارِيرُ**’e bak. [Ve 1’e bak.] ― -b11- Ayrıca Bir maksat; bir niyet: (S, K:) bir arzu: (TA:) kişinin göz önünde tuttuğu hedef yahut gaye. (K, TA.) Şöyle dersin: **مَا دَهْرِى بِكَذَا**, (S, TA,) ve **مَا دَهْرِى كَذَا**, (TA,) Maksadım yahut niyetim, (S, TA,) ve arzum, ve göz önünde tuttuğum hedef yahut gayem, (TA,) böyle bir şey değildir. (S, TA.) ― -b12- Ayrıca (mecazen:) sürekli yahut kalıcı olan, (Kull s. 183,) yahut hayat boyunca süren, (TA,) bir âdet yahut alışkanlık. (S, K.) Şöyle dersin: **مَا ذَاكَ بِدَهْرِى** (mecazen:) Bu, hayatım boyunca süren âdetim yahut alışkanlığım değildir: (TA:) ve **مَا دَهْرِى بِكَذَا** (mecazen:) Hayat boyu alışkanlığım böyle değildir. (TA.)

**دَهَرٌ**
**دَهَرٌ** دهر : **دَهْرٌ**’e bak.

**دَهْرِىٌّ**
**دَهْرِىٌّ** دهر دهرى دهري (S, A, Msb, K) ve ↓ **دُهْرِىٌّ** (K) Hakikatten sapan ve ona ondan olmayan şeyi sokan kimse; eş anlamlısı **مُلْحِدٌ**; (S, A;) mevcut dünyanın süresinin ezelden beri olduğunu, (A, Msb,) yahut onun ebedî olduğunu, (K,) ileri süren ve dirilişe inanmayan, (Msb,) yahut âhiret dünyasına inanmayan. (TA.) ― -b2- Ve ikincisi, (S, A, Msb, K,) yahut birincisi, (IAmb,) Yaşlı, ihtiyar bir adam. (IAmb, S, A, Msb, K.) Th der ki: ikisi de **الدَّهْرُ**’den nisbet ismidir; ancak ikincisi kaideye aykırıdır, [Msb’de de böyle kaydedildiği üzere,] **الأَرْضُ السَّهْلَةُ**’den **سُهْلِىٌّ** gibi. (S.) ― -b3- Bazıları ayrıca ikincisinin Zeki, yahut ince anlayışlı, yahut usta bir adam demek olduğunu söyler. (TA.)

**دُهْرِىٌّ**
**دُهْرِىٌّ** دهر دهرى دهري : bir önceki paragrafın hemen öncesine bak.

**دِهْرَارٌ**
**دِهْرَارٌ** دهرار : **دَهَارِيرُ**’e bak.

**دُهرُورٌ**
**دُهرُورٌ** دهرور : **دَهَارِيرُ**’e bak.

**دِهْرِيرٌ**
**دِهْرِيرٌ** دهرير : **دَهَارِيرُ**’e bak.

**دَهيِرٌ**
**دَهيِرٌ** دهير : **دَاهِرٌ**’e bak.

**دَهَارِيرُ**
**دَهَارِيرُ** دهارير , tekili olmayan bir çoğuldur; (K, TA;) yahut onun tekili ↓ **دَهْرٌ**’dür; nitekim **مَذَاكِيرُ**’ün tekili **ذَكَرٌ**, ve **مَشَابِهُ**’nin tekili **شَبَهٌ**’dir; yahut onun tekili ↓ **دُهْرُورٌ**, yahut ↓ **دِهْرَارٌ**, [TA’da yanlışlıkla **دهرات** yazılmıştır,] yahut ↓ **دِهْرِيرٌ**’dir; (TA;) Musibetler; felaketler: **وَقَعَ فِى الدَّهَارِيرِ** sözünde olduğu gibi: O, musibetlere yahut felaketlere düştü. (A, TA.) ― -b2- Ayrıca Şiddetli, yahut felaketli. (S.) Satîh hakkında bir rivayette şöyle denir:
**فَاـِنَّ ذَا الدَّهْرَ أَطْوَارًا دَهَارِيرُ**
[Çünkü gerçekten bu çağ, bazen felaketlidir]. (TA.) **دَهْرٌ دَهَارِيرُ**, şiddetli yahut felaketli bir çağ, **لَيْلَةُ لَيْلَآءُ** ve **نَهَارٌ أَنْهَرُ** vb. gibi bir terkiptir: (S:) [ayrıca **دَاهِرٌ**’e de bak:] ve ayrıca iki hâlin, sıkıntılı ve bolluklu, zamanı demektir: (TA:) ve **دُهُورٌ دَهَارِيرٌ**, çeşitli yahut değişken zamanlar: (K:) yahut uzun zamanlar. (A.) [**دَاهِرٌ**’e bak.] ― -b3- Ayrıca **دَهَارِيرُ** [yahut daha doğrusu, İbrD’nin dediği gibi, **دَهْرُ الدَّهَارِيرِ**; çünkü hemen sonraki mânaya sahip olan budur,] Geçmiş zamanın başlangıcı: ve [mutlak olarak] önceki yahut geçmiş zaman. (K, TA.) Şöyle dersin: **كَانَ ذٰلِكَ فِى دَهْرِ الدَّهَارِيرِ** [Bu, geçmiş zamanın başlangıcında idi: yahut geçmiş çağların zamanında idi]. (TA.)

**دَهْرٌ دَاهِرٌ**
**دَهْرٌ دَاهِرٌ** دهر داهر (S, K) ve ↓ **دَهْرٌ دَهِيرٌ** (K) sıfatın pekiştirme etkisi yaptığı terkiplardır; [yani “uzun yahut sonsuz bir zaman devresi yahut seyri” demektir,] (K,) **أَبَدٌ أَبِيدٌ** (S, TA) ve **أَبَدٌ آبِدٌ** gibi: (TA:) yahut şiddetli yahut felaketli bir çağ. (TA.) [Ayrıca **دَهَارِيرُ**’e bak.] ― -b2- **لَا آتِيكَ دَهْرَ الدَّهِرِينَ** Sana asla gelmem: (S, K:) **أَبَدَ الآبِدِينَ** terkibine benzer. (TA.)

**هُمْ مَدْهُورٌ بِهِمٌ**
**هُمْ مَدْهُورٌ بِهِمٌ** هم مدهور بهم , ve **مَدْهُورُونَ**, Kötü bir olayla musibete uğratılmışlardır. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَهَر
دَهَر A ( n. ac. دَهْر 1 ),
a.  Befell ( misfortune ).

b.  Overcame, gained the mastery over.

دَهْر
دَهْر 1 , ( pl. أَدْهُر 16 ,  دُهُوْر 27 ,  أَدْهَاْر 38 ),
a.  Time; age, generation.

b.  Fortune, vicissitudes of fortune.

دَهْرِيّ
دَهْرِيّ 1yi ,
a.  One who believes that the soul perishes with the body.

دَاْهِر
دَاْهِر 21 ,
a.  Prolonged, indefinite.

دِهَاْر
دِهَاْر 23 ,
a.  Indefinite period of time.

دَهِيْر
دَهِيْر 25 ,
a.  see 21 .

##### Türkçe

دَهَر
دَهَر A ( n. ac. **دَهْر** 1 ),
a. Musibet isabet etti.

b. Üstün geldi, üzerinde hâkimiyeti elde etti.

دَهْر
**دَهْر** 1 , ( pl. **أَدْهُر** 16 , **دُهُوْر** 27 , **أَدْهَاْر** 38 ),
a. Zaman; çağ, nesil.

b. Talih, talihin değişimleri.

دَهْرِيّ
**دَهْرِيّ** 1yi ,
a. Ruhun bedenle birlikte yok olduğuna inanan kimse.

دَاْهِر
**دَاْهِر** 21 ,
a. Uzatılmış, belirsiz.

دِهَاْر
**دِهَاْر** 23 ,
a. Belirsiz bir zaman dönemi.

دَهِيْر
**دَهِيْر** 25 ,
a. 21’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

دهر
دَهَرَ - يَدْهَرُ - دَهْر
دَهَرَ - يَدْهَرُ + أمر  أو مكان  أو زمان + كائناً أو شيئاً: يلفه ويغشاه ويستغرقه ويحيق به ويشمله: يقع الكائن في أحداثه وتداعياته، فيصيبه وينزل به
دَهْر: على وزن " فـَعْل" اسم فعل " دَهَرَ - يَدْهَرُ ": وهو أيضاً ما يكون بفعل " دَهَرَ - يَدْهَرُ ": الاستغراق والشمول والإحاطة: وهو كذلك اسم زمان منه: وهو اصطلاحاً الزمن أو الزمان بالعرف الحالي: الأمد أو المدة من الوقت الذي يشمل ويستغرق ويحيق ويغشى ويلف ويضم فعل أو أفعال الناس
تَدَهورَ - يتَدَهْوَر + الكائن: أصلها " تَدَهَّرَ - يَتَدَهَّرُ ": يسعى ويجهد أن" يدهَرَه" شيء بشكل ذاتي: يسعى أن يدخل في خضم وتداعيات شيء بإرادة ذاتية: يرمي نفسه بالمهالك والمجهول
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان المدة الزمنية التي يمكن أن تمضي أو يستغرقها فعل مضى أو سيقع، مرتبة بحسب طول هذه المدة "، وهي:
ساعَ - يَسوْعُ، لال - يَلِيْلُ، يَامَ - يَيُومُ، أَمِدَ - يَأْمَدُ، مَلا - يَمْلو، دَهَرَ - يَدْهَرُ

دهر
 	﴿وقالوا ما هي إلا حياتنا الدنيا نموت ونحيا وما يهلكنا إلا الدهر وما لهم بذلك من علم إن هم إلا يظنون(24)﴾ الجاثية ﴿هل أتى على الإنسان حين من الدهر لم يكن شيئا مذكورا(1)﴾ الإنسان
مختار الصحاح
● [دهر] د ه ر: الدَّهْرُ الزمان وجمعه دُهُورٌ وقيل الدَّهْرُ الأبد وفي الحديث ﴿لا تسبوا الدهر فإن الدهر هو الله﴾ لأنهم كانوا يضيقون بالنوازل إليه فقيل لهم لا تسبوا فاعل ذلك فإن ذلك هو الله تعالى و الدُّهْرِيُّ بالضم المسن وبالفتح الملحد قال ثعلب كلاهما منسوب إلى الدهر وهم ربما غيروا في النسب كما قالوا سهلي للمنسوب إلى الأرض السهلة
الراغب
دهر
- الدهر في الأصل: اسم لمدة العالم من مبدأ وجوده إلى انقضائه، وعلى قوله تعالى: }هل أتى على الإنسان حين من الدهر﴿[الدهر/1]، ثم يعبر به عن كل مدة كثيرة، وهو خلاف الزمان، فإن الزمان يقع على المدة القليلة والكثيرة، ودهر فلان: مدة حياته، واستعير للعادة الباقية مدة الحياة، فقيل: ما دهري بكذا، ويقال: دهر فلانا نائبه دهرا، أي: نزلت به، حكاه (الخليل) (انظر: العين 4/23، وفي عبارة المؤلف بعض التصرف)، فالدهر ها هنا مصدر، وقيل: دهدره دهدرة، ودهر داهر ودهير. وقوله عليه الصلاة والسلام: (لا تسبوا الدهر فإن الله هو الدهر) (الحديث أخرجه مسلم عن أبي هريرة، وأحمد في المسند 5/399 والبخاري. فتح الباري 8/574) قد قيل معناه: إن الله فاعل ما يضاف إلى الدهر من الخير والشر والمسرة والمساءة، فإذا سببتم الذي تعتقدون أنه فاعل ذلك فقد سببتموه تعالى عن ذلك (وهذا قول أبي عبيد في غريب الحديث 2/47). وقال بعضهم (هو محمد بن داود الظاهري. انظر فتح الباري 8/574) : الدهر الثاني في الخبر غير الدهر الأول، وإنما هو مصدر بمعنى الفاعل، ومعناه: أن الله هو الداهر، أي: المصرف المدبر المفيض لما يحدث، والأول أظهر (نقله ابن حجر عنه في الفتح 8/575). وقوله تعالى إخبار عن مشركي العرب:﴾ما هي إلا حياتنا الدنيا نموت ونحيا وما يهلكنا إلا الدهر{ [الجاثية/24]، قيل: عني به الزمان.
ملخص اللسان
1.     دَهَرَ  فلاناً أَمْرٌ إِذا أَصابه مكروه، ودَهَرَهُمْ أَمر نزل بهم مكروه،  ودَهَرَ بهم أَمرٌ نزل بهم.
2.     وما دَهْري بكذا وما دَهْري كذا أَي ما هَمِّي  وغايتي.
3.     دهر: الدَّهْرُ: الأَمَدُ المَمْدُودُ،
4.     والدهر: الزمان الطويل ومدّة الحياة الدنيا، - وجمعُ الدَّهْرِ أَدْهُرٌ ودُهُورٌ
5.     الزمان والدهر واحد؛
6.     الدهر عند العرب يقع على  بعض الدهر الأَطول ويقع على مدة الدنيا كلها.
7.     أَقمنا على ماء كذا وكذا دهراً، ودارنا التي حللنا بها تحملنا  دهراً، وإِذا كان هذا هكذا جاز أَن يقال الزمان والدهر واحد
8.     وقولهم: دَهْرٌ دَاهِرٌ كقولهم أَبَدٌ  أَبِيدٌ، ويقال: لا آتيك دَهْرَ الدَّاهِرِين أَي أَبداً.
9.     ورجل دَهْرِيٌّ: مُلْحِدٌ لا  يؤمن بالآخرة، يقول ببقاء الدهر، وهو مولَّد.
10.                         والدَّهْوَرَةُ: جَمْعُك الشيءَ وقَذْفُكَ به في مَهْوَاةٍ؛ ودَهْوَرْتُ  الشيء: كذلك - دَهْوَرَ الرجلُ لُقَمَهُ إِذا أَدارها ثم الْتَهَمَها
11.                         ودَهْوَرَ كلامَه: قَحَّمَ بعضَه في إِثر بعض.
12.                         ودَهْوَرَ  الحائط: دفعه فسقط.
13. وتَدَهْوَرَ الليلُ: أَدبر.
لسان العرب
● - دهر: الدَّهْرُ: الأَمَدُ المَمْدُودُ، وقيل: الدهر أَلف سنة. قال ابن  سيده: وقد حكي فيه الدَّهَر، بفتح الهاء: فإِما أَن يكون الدَّهْرُ  والدَّهَرُ لغتين كما ذهب إِليه البصريون في هذا النحو فيقتصر على ما سمع منه،  وإِما أَن يكون ذلك لمكان حروف الحلق فيطرد في كل شيء كما ذهب إِليه  الكوفيون؛ قال أَبو النجم:  وجَبَلاَ طَالَ مَعَدّاً فاشْمَخَرْ،  أَشَمَّ لا يَسْطِيعُه النَّاسُ، الدَّهَرْ  قال ابن سيده: وجمعُ الدَّهْرِ أَدْهُرٌ ودُهُورٌ، وكذلك جمع الدَّهَرِ  لأَنا لم نسمع أَدْهاراً ولا سمعنا فيه جمعاً إِلاَّ ما قدّمنا من جمع  دَهْرٍ؛ فأَما قوله، صلى الله عليه وسلم: لا تَسُبُّوا الدَّهْرَ فإِن  الله: هو الدَّهْرُ؛ فمعناه أَن ما أَصابك من الدهر فالله فاعله ليس الدهر،  فإِذا شتمت به الدهر فكأَنك أَردت به الله؛ الجوهري: لأَنهم كانوا يضيقون  النوازل إِلى الدهر، فقيل لهم: لا تسبوا فاعل ذلك بكم فإِن ذلك هو الله  تعالى؛ وفي رواية: فإِن الدهر هو الله تعالى؛ قال الأَزهري: قال أَبو عبيد  قوله فإِن الله هو الدهر مما لا ينبغي لأَحد من أَهل الإِسلام أَن يجهل  وجهه وذلك أَن المُعَطِّلَةَ يحتجون به على المسلمين، قال: ورأَيت بعض من  يُتهم بالزندقة والدَّهْرِيَّةِ يحتج بهذا الحديث ويقول: أَلا تراه يقول  فإِن الله هو الدهر؟ قال: فقلت وهل كان أَحد يسب الله في آباد الدهر؟  وقد قال الأَعشى في الجاهلية:  اسْتَأْثرَ اللهُ بالوفاءِ وبالْـ  ـحَمْدِ، وَوَلَّى المَلامَةَ الرَّجُلا  قال: وتأْويله عندي أَن العرب كان شأْنها أَن تَذُمَّ الدهر وتَسُبَّه  عند الحوادث والنوازل تنزل بهم من موت أَو هَرَمٍ فيقولون: أَصابتهم قوارع  الدهر وحوادثه وأَبادهم الدهر، فيجعلون الدهر الذي يفعل ذلك فيذمونه،  وقد ذكروا ذلك في أَشعارهم وأَخبر الله تعالى عنهم بذلك في كتابه العزيز ثم  كذبهم فقال: وقالوا ما هي إِلا حياتنا الدنيا نموت ونحيا وما يهلكنا  إِلاَّ الدهر؛ قال الله عز وجل: وما لهم بذلك من علم إِن هم إِلاَّ يظنون.  والدهر: الزمان الطويل ومدّة الحياة الدنيا، فقال النبي، صلى الله عليه  وسلم: لا تسبوا الدهر، على تأْويل: لا تسبوا الذي يفعل بكم هذه الأَشياء  فإِنكم إِذا سببتم فاعلها فإِنما يقع السب على الله تعالى لأَنه الفاعل لها  لا الدهر، فهذا وجه الحديث؛ قال الأَزهري: وقد فسر الشافعي هذا الحديث  بنحو ما فسره أَبو عبيد فظننت أَن أَبا عبيد حكى كلامه، وقيل: معنى نهي  النبي، صلى الله عليه وسلم، عن ذم الدهر وسبه أَي لا تسبوا فاعل هذه  الأَشياء فإِنكم إِذا سببتموه وقع السب على الله عز وجل لأَنه الفعال لما يريد،  فيكون تقدير الرواية الأُولى: فإِن جالب الحوادث ومنزلها هو الله لا  غير، فوضع الدهر موضع جالب الحوادث لاشتهار الدهر عندهم بذلك، وتقدير  الرواية الثانية: فإِن الله هو الجالب للحوادث لا غير ردّاً لاعتقادهم أَن  جالبها الدهر.  وعامَلَهُ مُدَاهَرَةً ودِهاراً: من الدَّهْرِ؛ الأَخيرة عن اللحياني،  وكذلك اسْتَأْجَرَهُ مُدَاهَرَةً ودِهاراً؛ عنه. الأَزهري: قال الشافعي  الحِيْنُ يقع على مُدَّةِ الدنيا، ويوم؛ قال: ونحن لا نعلم للحين غاية،  وكذلك زمان ودهر وأَحقاب، ذكر هذا في كتاب الإِيمان؛ حكاه المزني في مختصره  عنه. وقال شمر: الزمان والدهر واحد؛ وأَنشد:  إِنَّ دَهْراً يَلُفُّ حَبْلِي بِجُمْلٍ  لَزَمَانٌ يَهُمُّ بالإِحْسانِ  فعارض شمراً خالد بن يزيد وخطَّأَه في قوله الزمان والدهر واحد وقال:  الزمان زمان الرطب والفاكهة وزمان الحرّ وزمان البرد، ويكون الزمان شهرين  إِلى ستة أَشهر والدهر لا ينقطع. قال الأَزهري: الدهر عند العرب يقع على  بعض الدهر الأَطول ويقع على مدة الدنيا كلها. قال: وقد سمعت غير واحد من  العرب يقول: أَقمنا على ماء كذا وكذا دهراً، ودارنا التي حللنا بها تحملنا  دهراً، وإِذا كان هذا هكذا جاز أَن يقال الزمان والدهر واحد في معنى دون  معنى. قال: والسنة عند العرب أَربعة أَزمنة: ربيع وقيظ وخريف وشتاء، ولا  يجوز أَن يقال: الدهر أَربعة أَزمنة، فهما يفترقان. وروى الأَزهري بسنده  عن أَبي بكر. رضي الله عنه، عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال:  أَلا إِنَّ الزمانَ قد اسْتَدارَ كهيئته يومَ خَلَق اللهُ السمواتِ  والأَرضَ، السنةُ اثنا عشر شهراً، أَربعةٌ منها حُرُمٌ: ثلاثَةٌ منها متوالياتٌ:  ذو القَعْدَةِ وذو الحجة والمحرّم، ورجب مفرد؛ قال الأَزهري: أَراد  بالزمان الدهر. الجوهري: الدهر الزمان. وقولهم: دَهْرٌ دَاهِرٌ كقولهم أَبَدٌ  أَبِيدٌ، ويقال: لا آتيك دَهْرَ الدَّاهِرِين أَي أَبداً. ورجل  دُهْرِيٌّ: قديم مُسِنٌّ نسب إِلى الدهر، وهو نادر. قال سيبويه: فإِن سميت  بِدَهْرٍ لم تقل إِلاَّ دَهْرِيٌّ على القياس. ورجل دَهْرِيٌّ: مُلْحِدٌ لا  يؤمن بالآخرة، يقول ببقاء الدهر، وهو مولَّد. قال ابن الأَنباري: يقال في  النسبة إِلى الرجل القديم دَهْرِيٌّ. قال: وإِن كان من بني دَهْرٍ من بني  عامر قلت دُهْرِيٌّ لا غير، بضم الدال، قال ثعلب: وهما جميعاً منسوبان  إِلى الدَّهْرِ وهم ربما غيروا في النسب، كما قالوا سُهْلِيٌّ للمنسوب إِلى  الأَرض السَّهْلَةِ. والدَّهارِيرُ: أَوّل الدَّهْرِ في الزمان الماضي،  ولا واحد له؛ وأَنشد أَبو عمرو بن العلاء لرجل من أَهل نجد، وقال ابن بري:  هو لِعثْيَر  (* قوله: «هو لعثير إلخ» وقيل لابن عيينة المهلبي، قاله  صاحب القاموس في البصائر كذا بخط السيد مرتضى بهامش الأَصل). بن لبيد  العُذْرِيِّ، قال وقيل هو لِحُرَيْثِ بن جَبَلَةَ العُذْري:  فاسْتَقْدِرِ اللهَ خَيْراً وارْضَيَنَّ بهِ،  فَبَيْنَما العُسْرُ إِذا دَارَتْ مَيَاسِيرُ  وبينما المَرْءُ في الأَحياءِ مُغْتَبَطٌ،  إِذا هُوَ الرَّمْسُ تَعْفُوهُ الأَعاصِيرُ  يَبْكِي عليه غَرِيبٌ ليس يَعْرِفُهُ،  وذُو قَرَابَتهِ في الحَيِّ مَسْرُورُ  حتى كأَنْ لم يكن إِلاَّ تَذَكُّرُهُ،  والدَّهْرُ أَيَّتَمَا حِينٍ دَهارِيرُ  قوله: استقدر الله خيراً أَي اطلب منه أَن يقدر لك خيراً. وقوله: فبينما  العسر، العسر مبتدأٌ وخبره محذوف تقديره فبينما العسر كائن أَو حاضر.  إِذ دارت مياسير أَي حدثت وحلت، والمياسير: جمع ميسور. وقوله: كأَن لم يكن  إِلاَّ تذكره، يكن تامة وإِلاَّ تذكره فاعل بها، واسم كأَن مضمر تقديره  كأَنه لم يكن إِلاَّ تذكره، والهاء في تذكره عائدة على الهاء المقدّرة؛  والدهر مبتدأٌ ودهارير خبره، وأَيتما حال ظرف من الزمان والعامل فيه ما في  دهارير من معنى الشدّة. وقولهم: دَهْرٌ دَهارِيرٌ أَي شديد، كقولهم:  لَيْلَةٌ لَيْلاءُ ونهارٌ أَنْهَرُ ويومٌ أَيْوَمُ وساعَةٌ سَوْعاءُ. وواحدُ  الدَّهارِيرَ دَهْرٌ، على غير قياس، كما قالوا: ذَكَرٌ ومَذاكِيرُ  وشِبْهٌ ومَشَابهِ، فكأَنها جمع مِذْكارٍ ومُشْبِهٍ، وكأَنّ دَهارِير جمعُ  دُهْرُورٍ أَو دَهْرار. والرَّمْسُ: القبر. والأَعاصير: جمع إِعصار، وهي  الريح تهب بشدّة. ودُهُورٌ دَهارِير: مختلفة على المبالغة؛ الأَزهري: يقال  ذلك في دَهْرِ الدَّهارِير. قال: ولا يفرد منه دِهْرِيرٌ؛ وفي حديث  سَطِيح:فإِنَّ ذا الدَّهْرَ أَطْواراً دَهارِيرُ  قال الأَزهري: الدَّهارير جمع الدُّهُورِ، أَراد أَن الدهر ذو حالين من  بُؤْسٍ ونُعْمٍ. وقال الزمخشري: الدهارير تصاريف الدهر ونوائبه، مشتق من  لفظ الدهر، ليس له واحد من لفظه كعباديد. والدهر: النازلة. وفي حديث موت  أَبي طالب: لولا أَن قريشاً تقول دَهَرَهُ الجَزَعُ لفعلتُ. يقال: دَهَرَ  فلاناً أَمْرٌ إِذا أَصابه مكروه، ودَهَرَهُمْ أَمر نزل بهم مكروه،  ودَهَرَ بهم أَمرٌ نزل بهم. وما دَهْري بكذا وما دَهْري كذا أَي ما هَمِّي  وغايتي. وفي حديث أُم سليم: ما ذاك دَهْرُكِ. يقال: ما ذاكَ دَهْرِي وما  دَهْرِي بكذا أَي هَمِّي وإِرادتي؛ قال مُتَمِّم ابن نُوَيْرَةَ:  لَعَمْرِي وما دَهْرِي بِتَأْبِينِ هالِكٍ،  ولا جَزَعاً مما أَصابَ فأَوْجَعَا  وما ذاك بِدَهْري أَي عادتي.  والدَّهْوَرَةُ: جَمْعُك الشيءَ وقَذْفُكَ به في مَهْوَاةٍ؛ ودَهْوَرْتُ  الشيء: كذلك. وفي حديث النجاشي: فلا دَهْوَرَة اليومَ على حِزْبِ  إِبراهيم، كأَنه أَراد لا ضَيْعَةَ عليهم ولا يترك حفظهم وتعهدهم، والواو  زائدة، وهو من الدَّهْوَرَة جَمْعِكَ الشيء وقَذْفِكَ إِياه في مَهْوَاةٍ؛  ودَهْوَرَ اللُّقَمَ منه، وقيل: دَهْوَرَ اللُّقَمَ كبَّرها. الأَزهري:  دَهْوَرَ الرجلُ لُقَمَهُ إِذا أَدارها ثم الْتَهَمَها. وقال مجاهد في قوله  تعالى: إِذا الشمس كُوِّرَتْ، قال: دُهْوِرَتْ، وقال الربيع بن خُثَيْمٍ:  رُمِيَ بها. ويقال: طَعَنَه فَكَوَّرَهُ إِذا أَلقاه. وقال الزجاج في  قوله: فكُبْكِبُوا فيها هم والغَاوونَ؛ أَي في الجحيم. قال: ومعنى كبكبوا  طُرِحَ بعضهم على بعض، وقال غيره من أَهل اللغة: معناه دُهْوِرُوا.  ودَهْوَرَ: سَلَحَ. ودَهْوَرَ كلامَه: قَحَّمَ بعضَه في إِثر بعض. ودَهْوَرَ  الحائط: دفعه فسقط. وتَدَهْوَرَ الليلُ: أَدبر.  والدَّهْوَرِيُّ من الرجال: الصُّلْبُ الضَّرْب.  الليث: رجل دَهْوَرِيُّ الصوت وهو الصُّلْبُ الصَّوْتِ؛ قال الأَزهري:  أَظن هذا خطأَ والصواب جَهْوَرِيُّ الصوت أَي رفيع الصوت.  ودَاهِرٌ: مَلِكُ الدَّيْبُلِ، قتله محمد بن القاسم الثقفي ابن عمر  الحجاج فذكره جرير وقال:  وأَرْضَ هِرَقْل قد ذَكَرْتُ وداهِراً،  ويَسْعَى لكم من آلِ كِسْرَى النَّواصِفُ  وقال الفرزدق:  فإِني أَنا الموتُ الذي هو نازلٌ  بنفسك، فانْظُرْ كيف أَنْتَ تُحاوِلُهْ  فأَجابه جرير:  أَنا الدهرُ يُفْني الموتَ، والدَّهْرُ خالدٌ،  فَجِئْني بمثلِ الدهرِ شيئاً تُطَاوِلُهْ  قال الأَزهري: جعل الدهر الدنيا والآخرة لأَن الموت يفنى بعد انقضاء  الدنيا، قال: هكذا جاء في الحديث.  وفي نوادر الأَعراب: ما عندي في هذا الأَمر دَهْوَرِيَّة ولا  رَخْوَدِيَّةٌ أَي ليس عندي فيه رفق ولا مُهاوَدَةٌ ولا رُوَيْدِيَةٌ ولا  هُوَيْدِيَةٌ ولا هَوْدَاء ولا هَيْدَاءُ بمعنى واحد.  ودَهْرٌ ودُهَيْرٌ ودَاهِرٌ: أَسماء. ودَهْرٌ: اسم موضع، قال لبيد بن  ربيعة:  وأَصْبَحَ رَاسِياً بِرُضَامِ دَهْرٍ،  وسَالَ به الخمائلُ في الرِّهامِ  والدَّوَاهِرُ: رَكايا معروفة؛ قال الفرزدق:  إِذاً لأَتَى الدَّوَاهِرَ، عن قريبٍ،  بِخِزْيٍ غيرِ مَصْرُوفِ العِقَالِ
مقاييس اللغة:
(دهر)  الدال والهاء والراء أصلٌ واحد، وهو الغَلَبة والقَهْر. وسُمِّي الدّهرُ دَهْراً لأنَّه يأتي على كلِّ شيءٍ ويَغلِبُه. فأمّا قولُ النبيّ صلى الله عليه وآله وسلم: "لا تسبُّوا الدَّهْرَ فإنَّ اللهَ هُوَ الدّهر"، فقال أبو عبيد: معناه أنّ العربَ كانوا إذا أصابتْهم المصائبُ قالوا: أبادَنَا الدّهرُ، وأتَى علينا الدّهر. وقد ذكروا ذلك في أشعارهم. قال عمرو الضُّبَعِيّ([1]):
رَمَتْنِي بناتُ الدَّهرِ من حيثُ لا أَرَى *** فكيفَ بمن يُرمَى وليس بِرَامِ
فلو أنَّنِي أُرمَى بنَبْلٍ تَقَيْتُها *** ولكنَّني أُرمَى بغير سهامِ
وقال آخر([2]):
فاستأثَرَ الدّهرُ الغَدَاةَ بهمْ *** والدّهرُ يرمِينِي وما أَرْمِي
يا دهرُ قد أكثَرْتَ فَجْعَتَنا *** بسَرَاتنا ووقَرْتَ في العَظْمِ([3])
وسلَبْتَنَا ما لستَ تُعِْقبُنا *** يا دَهرُ ما أنصفْتَ في الحُكْمِ
فأعلَمَ رسولُ الله صلى الله عليه وآله وسلم، أن الذي يفعل ذلك بهم هو الله جلّ ثناؤُه، وأنّ الدّهرَ لا فِعلَ له، وأنّ مَن سَبَّ فاعِلَ ذلك فكأنّه قد سَبَّ ربّه، تبارك وتعالى عمّا يقول الظالمون عُلُوّاً كبيراً.
وقد يحتمل قياساً أن يكون الدَّهرُ اسماً مأخوذاً من الفِعْل، وهو الغَلَبة، كما يقال رجل صَوْمٌ وفِطرٌ، فمعنى لا تسبُّوا الدَّهْرَ، أي الغالبَ الذي يقهركم ويغلِبُكم على أموركم.
ويقال دَهْرٌ دَهِيرٌ، كما يقال أبدٌ أبِيدٌ. وفي كتاب العين: دَهَرَهُم أمْرٌ، أي نزَل بهم. ويقولون ما دَهْرِي كذا، أي ما همّتِي([4]). وهذا توسُّعٌ في التفسير، ومعناه ما أشغَلُ دهرِي به. فأمَّا الهمَّة فما تُسمَّى دهراً. والدَّهْوَرَة: جَمْع الشيء وقَذْفُه في مَهواةٍ؛ وهو قياس الباب.
القاموس المحيط:
الدَّهْرُ قد يُعَدُّ في الأسماءِ الحسنى، والزَّمانُ الطويلُ، والأَمَدُ المَمْدُودُ، وألفُ سَنَةٍ، وتفتحُ الهاءُ ج أدْهُرٌ ودُهُورٌ، والنازِلَةُ، والهِمَّةُ، والغايَةُ، والعادَةُ، والغَلَبَةُ.والدَّهارِيرُ أولُ الدَّهْرِ في الزمنِ الماضِي، بِلا واحدٍ، والسَّالِفُ.ودُهُورٌ دَهاريرُ مُخْتَلِفَةٌ.ودَهْرٌ دَهيرٌ وداهِرٌ مُبالَغَةٌ.ودَهَرَهُمْ أمْرٌ، كمنع نَزَلَ بهم مكروهٌ، وهم مَدْهُورٌ بهم ومَدْهورونَ.والدَّهْرِي، ويضمُّ القائلُ ببقاءِ الدَّهْرِ.وعَامَلَهُ مُداهَرَةً ودِهاراً، كمُشاهَرَةً.ودَهْوَرَهُ جَمَعَهُ وقَذَفَهُ في مَهْواةٍ، وسَلَحَ، الكلامَ فَخَّمَ بعضَه في إثْرِ بعضٍ، الحائِطَ دَفَعَهُ فَسَقَطَ.وتَدَهْوَرَ اللَّيلُ أدْبَرَ.والدَّهْورِيُّ الرجلُ الصُّلْبُ.ودَهْرٌ وادٍ دُونَ حَضْرَمَوْتَ، وأبو قبيلةٍ.والدُّهْرِيُّ، بالضم نسبةٌ إليها على غيرِ قياسٍ، والرجلُ المُسِنُّ. وداهِرٌ ودَهشيرٌ، كأَمِيرٍ من الأَعلامِ.وإنها لداهِرَةُ الطولِ طويلةٌ جِدّاً.ودَاهَرُ، كهاجَرَ مَلِكٌ لِلدَّيْبُلِ، قَتَلَهُ مُحمدُ بنُ القَاسِمِ الثَّقَفِيُّ.ولا آتِيهِ دَهْرَ الداهرينَ أبداً. وعبدُ اللّهِ بنُ حكيمٍ الداهِرِيُّ ضعيفٌ. وعبدُ السلامِ الداهِرِيُّ حَدَّثَ.
تاج العروس:
د ه ر
الدَّهْرُ قد يُعدُّ في الأسماء الحُسْنَى لِمَا وَرَدَ في الحَدِيث الصَّحِيح الذي رَواه أبو هُرَيْرَةَ يَرْفَعه . قال الله تعالى : " يُؤذِيني ابْنُ آدَمَ يَسُبُّ الدَّهْرَ وإنَّمَا أنَا الدّهْرُ أُقِلِّبُ اللَّيْلَ والنَّهَارَ " . كما في الصَّحِيحَين وغَيْرِهما . وفي حديث آخرَ : " لا تَسُبُّوا الدّهْرَ فإنَّ اللَه هو الدَّهْرُ " وفي رواية أُخْرَى " فإنّ الدَّهْرَ هو الله تعالى " . قال شيخُنا : وعَدُّه في الأَسماءِ الحُسْنَى من الغَرَابة بمَكَانٍ مَكِينٍ وقد رَدَّه الحافِظ بنُ حَجَر وتَعَقَّبَه في مَواضِعَ من فَتْحِ البَارِي وبسَطَه في التفسير وفي الأدب وفي التوحيد وأَجاد الكلاَم في شُرَّاحُ مُسْلِم أيضاً عِياضٌ والنَّوَوِيّ والقُرْطُبُّي وغيرُهُم وجَمَع كَلامَهم الآبِي في الإِكمال . وقال عِياضٌ : القَوْلُ بأنَّه من أَسماءِ اللِه مَرْدُودٌ غَلَطٌ لا يَصِحّ بل هُو مُدَّةُ زَمَانِ الدُّنْيَا انتهى
وقال الجوهريّ في مَعَنى لا تَسُبُّوا الدَّهْرَ أَي ما أَصابَك من الدَّهْر فاللهُ فاعِلُه لَيْس الدَّهْر فإذا شتَمْت به الدَّهْرَ فكأَنَّك أَردْتَ به اللهَ ؛ لأَنهم كانوا يُضِيفون النَّوَازِلَ إلى الدَّهْرِ فقيل لهم : لا تَسُبُّوا فاعِلَ ذلك بكم فإن ذلِك هُو الله تعالى . ونقَلَ الأَزْهَرِيّ عن أبي عُبَيْد في قوله " فإن الله هو الدَّهْر " مِمَّا لا يَنْبَغِي لأحَد من أَهْلِ الإِسْلام أَن يَجْهَل وَجْهَه وذلك أن المُعَطِّلة يَحتَجُّون به على المُسْلِمِين قال : ورأَيتُ بعضَ مَنْ يُتَّهم بالزَّنْدَقة والدَّهْرِيّة يَحْتَجُّ بهذا الحَدِيث ويقول : ألاَ تَراه يقول " فإنَّ اللَه هُوَ الدَّهْر " . قال : فقلُتْ : وهل كان أحَدٌ يَسُبّ الله في آبادِ الدَّهْر . وقد قال الأعْشَى في الجَاهِلّية :
اسْتَأْثَر اللهُ بالوفاءِ وبِالْ ... حَمْد ووَلَّى المَلامَةَ الرَّجُلاَ قال : وتأْوِيلُه عندي أَنَّ العَرَب كانَ شأْنُها أَن تَذُمَّ الدّهْرَ وتُسُبَّه عند الحوادِثِ والنوازِلِ تَنْزِلُ بهم من مَوْت أَو هَرَم فيقولون أصابَتْهُم قَوَارِعُ الدَّهْرِ وحَوادِثُه وأبادَهم الدَّهْرُ فيَجْعَلُون الدَّهْرَ الذي يَفعل ذلك فيَذُمُّونه وقد ذَكَروا ذلك في أَشْعَارهم وأَخْبَر الله تعالَى عنهم بذلك في كِتابِه العَزِيز فنهاهم النبي صلى الله عليه وسلم عن ذلك وقال " لا تَسُبُّوا الدّهرَ . . " على تأْوِيل لا تَسُبّوا الَّذي يَفْعَلُ بكُم هذِه الأَشْيَاءَ فإنَّكُم إِذَا سَبَبْتم فاعِلَهَا فإنَّمَا يَقَع السَّبُّ على الله لأنّه الفاعلُ لها لا الدَّهْر . فَهذا وَجْهُ الحَدِيث . قال الأَزْهَرِيّ : وقد فَسَّر الشَّافِعِيُّ هذا الحَدِيث بنَحْوِ ما فَسَّرَه أَبو عُبَيْد فظنَنَتْ أَنَّ أبَا عُبَيْد حَكَى كلامَه
وقال المُصَنِّف في البَصَائر : والذي يُحَقِّق هذا الموضِع ويَفْصِل بين الرِّوايَتَيْن هو قوله : " فإنًّ الدَّهْرَ هو الله " حَقِيقَتُه : فإنَّ جالبَ الحوادث هُوَ اللهُ لا غَيْرُ فوضَعَ الدَّهْرَ مَوْضِعَ جالِبِ الحَوَادِثِ كما تقول : إنَّ أبا حَنِيفَة أبُو يُوسفَ تُرِيد أَن النِّهَايَة في الفِقْه هو أَبُو يُوسفَ لا غيره . فتضع أبا حَنِيفَة مَوْضَع ذلِك لشُهْرَتِه بالتَّناهِي في فِقْهِه كما شُهِرَ عندَهم الدَّهْرُ بجَلْبِ الحوادثِ . ومعنَى الروايَةِ الثانيةِ " إنَّ اللهَ هُو الدَّهْر " فإنَّ اللهَ هو الجالِبُ للحوادثِ لا غَيْرُ رَدّاً لاعتقادِهِم أَنّ جالبَهِا الدَّهْرُ كما إِذَا قلتَ : إنَّ أَبا يُوسفَ أبو حَنِيفَةَ كان المعنَى أنَّه النِّهَايَة في الفِقْه . وقال بعضُهُم : الدَّهْر الثانِي في الحَدِيث غير الأوّل وإنما هو مَصْدَرٌ بمعنَى الفاعلِ ومَعْنَاه إنَّ الله هو الدَّهْر أَي المُصرِّف المُدَبِّر المُفِيض لِمَا يَحْدُث انتهى
قلتُ : وما ذَكَرِه من التَّفْصِيل وتأْوِيلِ الرِّوايَتَيْن فهو بعَيْنه نَصُّ كلام الأَزْهَرِيّ في التهذيبِ ما عَدا التَّمْثِيل بأبِي يُوسفَ وأبِي حنيفة . وأما القَوْلُ الأَخِيرُ الذي عَزَاه لبَعْضهم فقد صَرّحوا به واستَدَلُّوا بالآيةِ " يُدَبِّرُ الأمْرَ يُفصِّلُ الآيَاتِ " ونسبُوه للراغِب . وقد عَدَّ المُدَبِّرَ في الأسماءِ الحَسَنِى الحَاكِمُ والفِرْيَابِيّ من رِوَاية عبد العزيز بن الحُصَيْن كما نقله شيخُنَا عن الفَتْح ولكن يخالِفُه ما في المُفْردات له بَعْد ذِكْرِ مَعْنَى الدَّهْرِ تأْوِيل الحَدِيث بنَحْو من كلامِ الشافعيّ وأبي عُبَيْد فليُتَأَمَّل ذلك . قال شيخُنَا : وكأَنَّ المُصَنِّفَ رَحِمه اللهُ قَلَّد في ذِلك الشَّيْخَ مُحْيِيَ الدِّينِ ابن عَربِيّ قُدِّسَ سِرُّه فإنَّه قال في الباب الثالث والسبعين من الفتوحات : الدَّهرُ من الأسماءِ الحُسْنَى كما ورَدَ في الصّحِيح ولا يُتَوَهَّم من هذا القولِ الزَّمَانُ المعرُوفُ الذي نَعُدُّه من حَرَكاَتِ الأَفْلاكِ ونَتَخَيَّل من ذلِك دَرَجَاتِ الفَلَك التي تَقطَعها الكواكبُ ذلِك هو الزَّمَان وكلاُمنا إنَّمَا هو في الاسمِ : الدَّهْرِ ومَقَاماِته التي ظهر عنها الزمانُ انتهى . ونَقَلَه الشيخُ إبراهِيم الكُورانيّ شَيْخُ مَشايخنا ومالَ إلى تَصْحيحه . قال : فالمحِّققون من أَهل الكَشْف عَدُّوه من أَسماءِ اللهِ بهذا المَعْنَى ولا إِشكالَ فيه . وتَغْلِيطُ عِيَاض القائل بأنه من أسماءِ الله مَبْنِيٌّ على ما فَسَّرَه به من كَوْنِه مُدَّةَ زَمانِ الدُّنْيَا ولا شكَ أنه بهذا المعنَى يُغْلَّط صاحبُه . أما بالمعنَى اللائقِ كما فَسَّره الشيخُ الأَكبرُ أو المُدَبِّر المُصْرَّف كما فسَّره الراغبُ فلا إشكالَ فيه فالتغليط ليس على إطلاقه
قال شيخُنَا : وكان الأَشْياخُ يَتوقَّفُون في هذا الكلام بَعْضَ التَّوَقُّفِ لَمَّا عَرَضْته عليهم ويقولون : الِإشارات الكَشْفِيّة لا يُطلَق القَولُ بها في تَفْسِير الأَحاديثِ الصَّحِيحَة المَشْهُورَة ولا يُخَالَفُ لأَجلها أَقوالُ أئِمَّةِ الحَدِيث المَشَاهِيرِ والله أعلم . وقيل الدَّهْر : الزّمانُ قَلَّ أو كَثُر وهما وَاحداً قاله شَمِرٌ وأنشد :
إنَّ دَهْراً يَلُفُّ حَبْلِى بجُمْلٍ ... لَزَمَانٌ يَهُمُّ بالإْحْسَانِ وقد عَارَضه خالِدُ بنُ يَزِيدَ وخَطَّأَه في قَوْلِه : الزّمانُ والدَّهْر واحد وقال : يَكون الزمانُ شهرَيْن إلى سِتَّة أَشهُرٍ والدَّهْرُ لا يَنْقَطع فهما يَفْتَرِقَانِ ومثله قال الأَزْهَرِيّ . وقيل : الدَّهْرُ هو الزَّمانُ الطَّوِيلُ قاله الزَّمَخْشَرِىّ . وإطلاقُه على القَلِيل مَجَازٌ واتِّسَاعٌ قاله الأَزْهَرِيّ . وفي المصباح : الدَّهْر : يُطلقُ على الأَمَد هكذا بالمِيمِ في في النسخ وفي الأُصول الصّحيحة الأبَد بالمُوحَّدَة ومِثْله في البَصَائر والمِصْباح والمُحْكَم وزاد في المحكم المَمْدُود وفي البصائر : لا يَنقطع . وقيل : الدَّهْر : ألفُ سَنَة . وقال الأَزْهَرِيّ : الدَّهرُ عند العَرَب يَقَع على بَعْض الدَّهْرِ الأطْوَلِ ويَقَع على مُدَّةِ الدُّنْيَا كُلِّهَا . وفي المفردات للراغب : الدَّهْرُ في الأَصْل اسمٌ لمُدَّة العَالَمِ من ابتداءِ وُجُوده إلى إِنقضائه وعلى ذلك قوله تعالى : " هَلْ أتَى عَلَى الِإنسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ " يُعبَّر به عن كُلِّ مدّة كَبِيرَة بخلاف الزَّمَانِ فإنه يَقَعُ على المُدَّةِ القليلة والكَثِيرة
ونقل الأَزْهَرِيّ عن الشّافعيّ : الحِينُ يَقَع على مُدَّةِ الدُّنْيَا ويَوْم قال : ونحن لا نَعْلَم للحِينِ غَايَةً وكذلك زَمَانٌ ودَهْرٌ وأَحقابٌ . ذُكِر هذا في كتاب الأَيمان حَكاه المُزَنّي في مُخْتَصَره عنه . وتُفْتَح الهاءُ قال ابنٌ سِيدَه : وقد حُكِيَ ذلِك فإِما أَن يكونَا لُغَتَيْن كما ذَهَب إليه البَصْرِيّون في هذا النَّحْوِ فيُقْتَصر على ما سُمِعَ منه وإمّا أَن يكون ذلك لمكانِ حَرْف الحَلْق فيطرَّدِ في كُلّ شيءٍ كما ذَهَبَ إليه الكُوفِيُّون . قال أبو النَّجْم :
" وَجَبَلاً طَالَ مَعَدّاً فاشْمَخَرّ
" أَشَمَّ لا يَسْطِيعُه النَّاسُ الدَّهَرْ
قال ابنٌ سِيدَه : وج الدَّهْر أدْهُرٌ ودُهورٌ وكذلك جَمْع الدَّهَر لأنّا لم نَسمع أَدْهَاراً ولا سِمْعنا فيه جَمْعاً إلاَّ ما قدَّمناه من جَمْع دَهْر . والدّهْر : النّازِلَةُ وهذا على اعتقادِهم على أنَّه هو الطَّارِقُ بها كما صَرَّحَ به الزَّمَخْشَرِىّ ونَقَله عنه المُصَنِّف في البَصَائِر . قال : ولذلك اشتَقُّوا من اسمه دَهَرَ فُلاناً خَطْبٌ كما سيأْتي قريباً . والدَّهْر : الهِمَّةُ والإرادَة والغَايَةُ تقول : ما دَهْرِي بكذا وما دَهْرِي كذا أَي ما هَمِّي وغايَتِي وإرادَتِي . وفي حديث أُمِّ سُلَيْم " مَا ذَاكِ دَهْرُكِ " وقال مُتَمِّمُ بن نُوَيْرَة :
لعَمْرِي وما دَهْرِي بتَأْبِين هالِكٍ ... ولا جَزِعاً مِمَّا أَصابَ فَأَوْجَعَا ومن المَجاز : الدَّهْر : العَادَةُ الباقِيَة مُدَّةَ الحَيَاةِ : تقول : ما دَهْرِي بكذا وما ذَاكَ بدَهْرِي . ذكرَهَ الزَّمَخْشَرِىّ في الأساس والمُصَنِّف في الَبَصاِئر . والدَّهْر : الغَلْبَةُ والدّولَة ذكرَه المصنِّف في البَصَائِر . والدّهارِيرُ : أوّلُ الدّهرِ في الزَّمن الماضِي بلا واحدٍ كالعَبَادِيد قاله الأَزْهَرِيّ . والدَّهَارِيرُ : السَّالِفُ ويقال : كان ذلِك في دَهْر الدَّهارِير . وفي الأساس : يقال : كان ذلِك دَهْرَ النَّجْمِ : حينَ خلقَ اللهُ النُّجُومَ يريد أوّلَ الزَّمَان وفي القديمِ . ودُهُورٌ دَهَارِيرُ : مُخْتَلِفَةٌ على المبالغة . وقال الزَّمَخْشَرِىّ : الدَّهَارِيرُ : تَصَارِيفُ الدَّهْرِ ونَوَائِبُه . مُشْتَقٌّ من لَفْظِ الدَّهْرِ ليس له وَاحِدٌ من لَفْظِه كعَبَابِيدَ انتهى . وأَنشد أبُو عمَرِو بن العَلاَءِ لرَجُل من أَهْل نَجْد . وقال ابنُ بَرِّيّ هو لعِثْيَرِ بن لَبِيدٍ العُذْرِيّ . وقيل : هو لحُرَيْث بن جَبَلَةَ العُذْرِيّ . قلت : وفي البصائر للمُصنّفِ : لأَبي عُيَيْنة المُهَلَّبَي :
فاستَقْدِرِ اللهَ خَيْراً وارْضَيَنَ به ... فبَيْنَمَا العُسْرُ إِذَا دَارَتْ مَيَاسِيرُ
وبَيْنَمَا المَرْءُ في الأَحياءِ مُغْتَبِطُ ... إذَا هو الرَّمْسُ تَعْفُوه الأعَاصِيرُ
يَبْكِي عليه غَرِيبٌ ليس يَعْرِفُهُ ... وذُو قَرَابَتِه في الحَيِّ مَسْرُورُ
حتّى كأَنْ لمْ يَكُنْ إلّا تَذَكُّرُهُ ... والدَّهْرُ أَيَّتَمَا حِينٍ دَهَارِيرُ قال : وواحِدُ الدَّهارِير : دَهْر على غَيْر قياس . كما قالوا : ذَكَرٌ ومَذاكِير وشِبْه ومَشَابِيه وقيل : جَمْع دُهْرورٍ أو دَهْرَات . وقيل : دِهْرِير . وفي حديث سَطِيح :
" فإنَّ ذَا الدَّهْرَ أَطْواراً دَهَارِيرُ ويقال : دَهْرٌ دَهَارِيرُ أَي شَدِيدٌ كقولهم : لَيْلَةٌ لَيْلاءُ ونَهَارٌ أَنْهَرُ ويَومٌ أَيْوُمُ وساعَةُ سَوْعَاءُ . وكذا دَهْرٌ دَهِيرٌ ودَهْر داهِرٌ مُبَالَغٌة أَي شَدِيدٌ كقولم أبَدٌ آبِدٌ وأَبَدٌ أَبِيدٌ . ودَهَرَهُم أَمرٌ ودَهَرَ بهم كمَنَع : نزَلَ بهم مَكْرُوهٌ وقال الزَّمَخْشَرِىّ : أَصابَهم به الدَّهْرُ . وفي حديث مَوْتِ أبي طالب " لولا أَنَّ قُرَيْشاً تَقول دَهَرَه الجَزعُ لفَعلْتُ " وهم مَدْهورٌ بهم ومَدْهُورُون إِذَا نَزَل بهم وأَصابَهُم . والدَّهْرِيّ بالفتح ويُضمُّ : المُلحِدُ الذي لا يُؤْمن بالآخِرة القَائِلُ ببِقَاءِ الدَّهْرِ . وهو مُوَلَّد . قال ثَعْلبٌ : وهما جَمِيعاً مَنْسُوبانِ إلى الدَّهْر وهم رُبَّمَا غَيَّرُوا في النَّسَب كما قالوا سُهْلِيّ للمَنْسُوب إلى الأرِض السَّهْلَة واقْتَصَر الزَّمَخْشَرِىّ على الفضتْح كما سيأْتي
وعَامَلَه مُدَاهَرةً ودِهَاراً كمُشَاهَرَة الأَخيرَة عن اللِّحْيَانيّ وكذلِك استَأْجَرَه مُدَاهَرةً ودِهَاراً عنه . ودَهْوَرَهُ دَهْوَرَةً : جَمَعَه وقَذَفَه به في مَهْواةٍ وقال مُجَاهِد في قوله تعالى : " إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَت " قال : دُهْوِرَت . وقال الرَّبِيع بن خُثَيم : رَمَى بها . ويقال : طَعَنَة فكَوَّرهَ إِذَا أَلْقاه . وقال بعضُ أهلِ اللُّغَة في تَفْسِير قوله تعالى : " فكُبْكِبُوا فِيها هم والغَاوُونَ " أَي دُهْوِرُوا . وقال الزَّجّاج أَي طُرِحَ بعضُهم على بَعْض . وفي مجمع الأمثال للمَيْدَانِيّ : يقال : " دَهْوَرَ الكَلْبُ " إِذَا فَرِقَ من الأسَدَ فنَبَحَ وضَرِطَ وسَلَحَ . ودَهْوَرَ الكلام : فخّمَ بعضَه في إثْر بَعْضٍ . ودَهْوَرَ الحائِطَ : دَفَعَه فَسَقَطَ وتدَهْوَرَ اللَّيْلُ : أَدْبَرَ ووَلَّى . والدَّهْوَرِيُّ : الرّجلُ الصُّلْبُ الضَّرْبُ . وقال اللّيث : رَجُلٌ دَهْوَرِيُّ الصَّوْتِ وهو الصُّلْب . قال الأَزْهَرِيّ : أظُنَّ هذا خَطَأً والصواب جَهْوَرِيُّ الصَّوْتِ أَي رَفِيعُ الصَّوتِ . ودَهْرٌ بفَتْح فُسُكون : وادٍ دُونَ حَضْرَموْتَ . قال لَبِيد بنُ ربَيِعة :
وأَصْبَحَ راسِياً برُضَامِ دَهْرٍ ... وسَالَ به الخَمائِلُ في الرِّهَامِ ودَهْرُ بن وَدِيعةَ بن لُكَيْزٍ أبو قَبِيلَة من عامِرٍ . والدُّهْرِيّ بالضَّمّ نِسْبَةٌ إليها على غيرِ قِياس من تَغيرات النَّسب . وهو كَثِيرٌ كسُهْلِيّ إلى الأرْض السَّهْلَة كما تقدّم عن ثَعْلَب . قال ابن الأنَبارِيّ : يقال في النّسبة إلى الرجل القَدِيم : دَهْريّ . قال : وإن كان من بني دَهْرٍ من بني عامرٍ قُلْتَ : دُهْرِيّ لا غَيْرُ بضمّ الدالِ وقد تقدَّم عن ثَعْلَبِ ما يخالفه . وقال سيبويه : فإن سَمَّيت بدَهْر لم تَقُلْ إلا دَهْرِيّ على القِيَاسِ . وقال الزَّمَخْشَرِىّ في الأَساس والدُّهْرِيّ بالضَّمّ : الرَّجلُ المُسِنّ القدِيم لكِبَرِه . يقال : رَجُلٌ دُهْرِيٌّ أَي قديمٌ مُسِنٌّ نُسِب إلى الدَّهْر وهو نَادِرٌ وبالفَتْح : المُلْحِدُ . وقال بَعْضُ أَهْلِ اللُّغَة : والدُّهِريّ أيضاً بالضَّمّ : الحاذِقُ . والمصنّف مَشَى على قول ابن الأنَبارِيّ وهُنا وفي الأوّل على قول ثَعْلَب وفاتَه معنَى الحاذِقِ فتأَمَّلْ . ودَاهِرٌ ودَهِيرٌ كأمِير . من الأَعلام . ويقال : إنّه لدَاهِرَةُ الطُّولِ : طويلُهُ جِداً . ودَاهَرُ كهَاجَر : مَلِك للَّدْيُبل قَصَبة السِّنْد قَتَلَه مُحَمَّد بن القاسم الثَّقَفِيّ ابن عمّ الحَجّاجِ بن يُوسفَ واستباح الدَّيْبُل وافتَتَح من الدَّيْبُل إلى مُولَتَانَ وهو غَيْر مُنْصِرف للعلميّة والعُجْمَة ذَكَرَه جَرير فقال :
وأَرضَ هِرَقْلٍ قد ذكَرَتْ ودَاهَراً ... ويسَعْىَ لَكُم من آلِ كِسْرَى النوَّاصِفُ وفي الصّحاح : لا آتِيِه دَهْرَ الدَّاهِرينَ أَي أبداً كقولهم : أَبدَ الآبِدِين . وأبو بكرٍ عبدُ الله بن حَكِيم الدَّاهِرِيُّ ضعِيفٌ . وقال الذَّهَبِيّ : اتَّهموه بالوَضْع . وقال ابن أبي حاتِم عن أبِيه قال : تَرَك أبو زُرْعَةَ حَدِيثَهُ وقال : ضعَيف وقال مَرَّةً : ذاهِبُ الحَدِيث . وعبدُ السّلام بن بكرَانَ الدَّاهِرِيُّ حدَّثَ . والدَّاهِرُ : بَطْنٌ من مَهْرَةَ من قُضَاعَةَ قاله الهَمْدَانيّ . وجنُيَدْ بن العَلاَءِ بن أبي دَهْرَة روى عنه مُحَمَّد بن بِشْر وغيرُه . ودُهَيْرٌ الأَقْطَعُ كزُبَيْر عن ابن سِيرِين . وكأَمِيرٍ دَهِيرُ بن لُؤَيّ بن ثَعْلَبَةَ من أَجداد المِقدْاد ِبن الأسودِ
ومما يستدرك عليه :
دَهْرٌ دهَاَريِر ُ أَي ذُو حَالَيْن من بُؤْس ونُعْم . والدَهَارِيرُ . تَصَارِيفُ الدَّهْرِ ونَوَائِبُه . ووَقَعَ في الدَّهَارِير : الدَّوَاهِي . والدَّهْوَرَةُ : الضَّيْعَة وتَرْكُ التَّحَفُّظِ والتَّعَهُّدِ . ومنه حَدِيث النَّجَاشيّ : " ولا دهْورَةَ اليَومَ على حِزْبِ إِبراهِيم " . ودهْوَرَ اللُّقْمَةَ : كَبَّرَها . وقال الأَزهرِيُّ . دَهْوَرَ الرَّجلُ لُقْمَةً إِذَا أدارَهَا ثمّ الْتَهَمَهَا . وفي الأساَس : رأَيتُه يُدَهْوِرُ اللُّقَمَ أَي يُعظِّمها ويَتَلَقَّمُها . وفي نوادِر الأَعْرَابِ : ما عنِدْي في هذا الأمرِ دَهْوَرِيَّةٌ ولا هَوْدَاءُ ولا هَيْدَاءُ ولا رَخْوَدِيَّةٌ أَي ليس عِنْدَه فيه رِفْقٌ ولا مُهَاوَدَةٌ ولا رُوَيْدِيّة . والدَّوَاهِر : رَكَايَا مَعْرُوفةٌ . قال الفَرْزَدْقَ :
إذاً لأَتَى الدَّواهِرَ عن قَرِيبٍ ... بخِزْيٍ غَيْرِ مَصْرُوفِ العِقَالِ ودَهْرَانُ كسحْبَان : قَرية باليمن منها أبُو يَحْيَى مُحَمَّد بن أَحْمَد بن مُحَمَّد المُقْرئِ حدّثَ

_Türkçe çeviri henüz yok_
