# دهر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%87%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دهر

الدهر قد يعد في الأسماء الحسنى، لما ورد في الحديث الصحيح الذي رواه أبو هريرة يرفعه. قال الله تعالى:  يؤذيني ابن آدم، يسب الدهر، وإنما أنا الدهر، أقلب الليل والنهار  . كما في الصحيحين وغيرهما. وفي حديث آخر:  لا تسبوا الدهر فإن الله هو الدهر  وفي رواية أخرى  فإن الدهر هو الله تعالى  . قال شيخنا: وعده في الأسماء الحسنى من الغرابة بمكان مكين، وقد رده الحافظ بن حجر، وتعقبه في مواضع من فتح الباري، وبسطه في التفسير وفي الأدب وفي التوحيد، وأجاد الكلام في شراح مسلم أيضا عياض والنووي والقرطبي وغيرهم، وجمع كلامهم الآبي في الإكمال. وقال عياض: القول بأنه من أسماء الله مردود غلط لا يصح، بل هو مدة زمان الدنيا، انتهى.

  وقال الجوهري في معنى لا تسبوا الدهر، أي ما أصابك من الدهر فالله فاعله ليس الدهر، فإذا شتمت به الدهر فكأنك أردت به الله ؛ لأنهم كانوا يضيفون النوازل إلى الدهر، فقيل لهم: لا تسبوا فاعل ذلك بكم، فإن ذلك هو الله تعالى. ونقل الأزهري عن أبي عبيد في قوله  فإن الله هو الدهر  مما لا ينبغي لأحد من أهل الإسلام أن يجهل وجهه، وذلك أن المعطلة يحتجون به على المسلمين، قال: ورأيت بعض من يتهم بالزندقة والدهرية يحتج بهذا الحديث ويقول: ألا تراه يقول  فإن الله هو الدهر  . قال: فقلت: وهل كان أحد يسب الله في آباد الدهر. وقد قال الأعشى في الجاهلية:
  استأثر الله بالوفـاء وبـال                      حمد وولى الملامة الرجلا قال: وتأويله عندي أن العرب كان شأنها أن تذم الدهر وتسبه عند الحوادث والنوازل تنزل بهم، من موت أو هرم، فيقولون أصابتهم قوارع الدهر وحوادثه، وأبادهم الدهر، فيجعلون الدهر الذي يفعل ذلك فيذمونه، وقد ذكروا ذلك في أشعارهم، وأخبر الله تعالى عنهم بذلك في كتابه العزيز، فنهاهم النبي صلى الله عليه وسلم عن ذلك وقال  لا تسبوا الدهر..  على تأويل لا تسبوا الذي يفعل بكم هذه الأشياء، فإنكم إذا سببتم فاعلها فإنما يقع السب على الله، لأنه الفاعل لها لا الدهر. فهذا وجه الحديث. قال الأزهري: وقد فسر الشافعي هذا الحديث بنحو ما فسره أبو عبيد، فظننت أن أبا عبيد حكى كلامه.
 وقال المصنف في البصائر: والذي يحقق هذا الموضع ويفصل بين الروايتين هو قوله:  فإن الدهر هو الله  ، حقيقته: فإن جالب الحوادث هو الله لا غير، فوضع الدهر موضع جالب الحوادث، كما تقول: إن أبا حنيفة أبو يوسف، تريد أن النهاية في الفقه هو أبو يوسف لا غيره. فتضع أبا حنيفة موضع ذلك لشهرته بالتناهي في فقهه، كما شهر عندهم الدهر بجلب الحوادث. ومعنى الرواية الثانية  إن الله هو الدهر  ، فإن الله هو الجالب للحوادث لا غير، ردا لاعتقادهم أن جالبها الدهر، كما إذا قلت: إن أبا يوسف أبو حنيفة، كان المعنى أنه النهاية في الفقه. وقال بعضهم: الدهر الثاني في الحديث غير الأول، وإنما هو مصدر بمعنى الفاعل، ومعناه إن الله هو الدهر، أي المصرف المدبر المفيض لما يحدث، انتهى.

  قلت: وما ذكره من التفصيل وتأويل الروايتين فهو بعينه نص كلام الأزهري في التهذيب، ما عدا التمثيل بأبي يوسف وأبي حنيفة. وأما القول الأخير الذي عزاه لبعضهم فقد صرحوا به، واستدلوا بالآية  يدبر الأمر يفصل الآيات  ، ونسبوه للراغب. وقد عد المدبر في الأسماء الحسنى الحاكم والفريابي من رواية عبد العزيز بن الحصين، كما نقله شيخنا عن الفتح، ولكن يخالفه ما في المفردات له بعد ذكر معنى الدهر تأويل الحديث بنحو من كلام الشافعي وأبي عبيد، فليتأمل ذلك. قال شيخنا: وكأن المصنف رحمه الله قلد في ذلك الشيخ محيي الدين ابن عربي قدس سره، فإنه قال في الباب الثالث والسبعين من الفتوحات: الدهر من الأسماء الحسنى، كما ورد في الصحيح، ولا يتوهم من هذا القول الزمان المعروف الذي نعده من حركات الأفلاك ونتخيل من ذلك درجات الفلك التي تقطعها الكواكب، ذلك هو الزمان، وكلامنا إنما هو في الاسم: الدهر، ومقاماته التي ظهر عنها الزمان، انتهى. ونقله الشيخ إبراهيم الكوراني شيخ مشايخنا، ومال إلى تصحيحه. قال: فالمحققون من أهل الكشف عدوه من أسماء الله بهذا المعنى، ولا إشكال فيه. وتغليط عياض القائل بأنه من أسماء الله مبني على ما فسره به من كونه مدة زمان الدنيا، ولا شك أنه بهذا المعنى يغلط صاحبه. أما بالمعنى اللائق كما فسره الشيخ الأكبر، أو المدبر المصرف، كما فسره الراغب، فلا إشكال فيه، فالتغليط ليس على إطلاقه.
 قال شيخنا: وكان الأشياخ يتوقفون في هذا الكلام بعض التوقف لما عرضته عليهم ويقولون: الإشارات الكشفية لا يطلق القول بها في تفسير الأحاديث الصحيحة المشهورة، ولا يخالف لأجلها أقوال أئمة الحديث المشاهير، والله أعلم. وقيل الدهر: الزمان قل أو كثر، وهما واحدا، قاله شمر، وأنشد:
  إن دهرا يلف حبلى بجمل                      لزمان يهم بالإحـسـان وقد عارضه خالد بن يزيد وخطأه في قوله: الزمان والدهر واحد، وقال: يكون الزمان شهرين إلى ستة أشهر، والدهر لا ينقطع، فهما يفترقان، ومثله قال الأزهري. وقيل: الدهر هو الزمان الطويل، قاله الزمخشرى. وإطلاقه على القليل مجاز واتساع، قاله الأزهري. وفي المصباح: الدهر: يطلق على الأمد، هكذا بالميم في في النسخ، وفي الأصول الصحيحة الأبد بالموحدة، ومثله في البصائر والمصباح والمحكم، وزاد في المحكم الممدود، وفي البصائر: لا ينقطع. وقيل: الدهر: ألف سنة. وقال الأزهري: الدهر عند العرب يقع على بعض الدهر الأطول، ويقع على مدة الدنيا كلها. وفي المفردات للراغب: الدهر في الأصل اسم لمدة العالم من ابتداء وجوده إلى إنقضائه، وعلى ذلك قوله تعالى:  هل أتى على الإنسان حين من الدهر  يعبر به عن كل مدة كبيرة، بخلاف الزمان، فإنه يقع على المدة القليلة والكثيرة.
 ونقل الأزهري عن الشافعي: الحين يقع على مدة الدنيا ويوم، قال: ونحن لا نعلم للحين غاية، وكذلك زمان ودهر وأحقاب. ذكر هذا في كتاب الأيمان، حكاه المزني في مختصره عنه. وتفتح الهاء، قال ابن سيده: وقد حكي ذلك، فإما أن يكونا لغتين، كما ذهب إليه البصريون في هذا النحو، فيقتصر على ما سمع منه، وإما أن يكون ذلك لمكان حرف الحلق، فيطرد في كل شيء، كما ذهب إليه الكوفيون. قال أبو النجم:
  وجبلا طال معدا فاشمخـر
  أشم لا يسطيعه الناس الدهر

  قال ابن سيده: وج الدهر أدهر ودهور، وكذلك جمع الدهر، لأنا لم نسمع أدهارا ولا سمعنا فيه جمعا إلا ما قدمناه من جمع دهر. والدهر: النازلة، وهذا على اعتقادهم على أنه هو الطارق بها، كما صرح به الزمخشرى، ونقله عنه المصنف في البصائر. قال: ولذلك اشتقوا من اسمه دهر فلانا خطب، كما سيأتي قريبا. والدهر: الهمة والإرادة والغاية، تقول: ما دهري بكذا، وما دهري كذا، أي ما همي وغايتي وإرادتي. وفي حديث أم سليم  ما ذاك دهرك  وقال متمم بن نويرة:
  لعمري وما دهري بتأبين هالك                      ولا جزعا مما أصاب فأوجعا ومن المجاز: الدهر: العادة الباقية مدة الحياة: تقول: ما دهري بكذا وما ذاك بدهري. ذكره الزمخشرى في الأساس والمصنف في البصائر. والدهر: الغلبة والدولة، ذكره المصنف في البصائر. والدهارير: أول الدهر في الزمن الماضي، بلا واحد، كالعباديد، قاله الأزهري. والدهارير: السالف، ويقال: كان ذلك في دهر الدهارير. وفي الأساس: يقال: كان ذلك دهر النجم: حين خلق الله النجوم، يريد أول الزمان وفي القديم. ودهور دهارير: مختلفة، على المبالغة. وقال الزمخشرى: الدهارير: تصاريف الدهر ونوائبه. مشتق من لفظ الدهر، ليس له واحد من لفظه، كعبابيد، انتهى. وأنشد أبو عمرو بن العلاء لرجل من أهل نجد. وقال ابن بري، هو لعثير بن لبيد العذري. وقيل: هو لحريث بن جبلة العذري. قلت: وفي البصائر للمصنف: لأبي عيينة المهلبي:
  فاستقدر الله خيرا وارضين بـه                      فبينما العسر إذا دارت مياسير
  وبينما المرء في الأحياء مغتبط                      إذا هو الرمس تعفوه الأعاصير
  يبكي عليه غريب ليس يعرفـه                      وذو قرابته في الحي مسـرور
  حتى كأن لم يكـن إلا تـذكـره                      والدهر أيتمـا حـين دهـارير قال: وواحد الدهارير: دهر، على غير قياس. كما قالوا: ذكر ومذاكير، وشبه ومشابيه وقيل: جمع دهرور أو دهرات. وقيل: دهرير. وفي حديث سطيح:
  فإن ذا الدهر أطوارا دهارير ويقال: دهر دهارير، أي شديد، كقولهم: ليلة ليلاء، ونهار أنهر، ويوم أيوم، وساعة سوعاء. وكذا دهر دهير، ودهر داهر، مبالغة، أي شديد، كقولم أبد آبد، وأبد أبيد. ودهرهم أمر، ودهر بهم، كمنع: نزل بهم مكروه، وقال الزمخشرى: أصابهم به الدهر. وفي حديث موت أبي طالب  لولا أن قريشا تقول دهره الجزع لفعلت  وهم مدهور بهم ومدهورون، إذا نزل بهم وأصابهم. والدهري بالفتح ويضم: الملحد الذي لا يؤمن بالآخرة القائل ببقاء الدهر. وهو مولد.قال ثعلب: وهما جميعا منسوبان إلى الدهر، وهم ربما غيروا في النسب، كما قالوا سهلي للمنسوب إلى الأرض السهلة، واقتصر الزمخشرى على الفضتح، كما سيأتي.

  وعامله مداهرة ودهارا، كمشاهرة الأخيرة عن اللحياني، وكذلك استأجره مداهرة ودهارا، عنه. ودهوره دهورة: جمعه وقذفه به في مهواة، وقال مجاهد في قوله تعالى:  إذا الشمس كورت  قال: دهورت. وقال الربيع بن خثيم: رمى بها. ويقال: طعنة فكوره، إذا ألقاه. وقال بعض أهل اللغة في تفسير قوله تعالى:  فكبكبوا فيها هم والغاوون  أي دهوروا. وقال الزجاج أي طرح بعضهم على بعض. وفي مجمع الأمثال للميداني: يقال:  دهور الكلب  ، إذا فرق من الأسد فنبح وضرط وسلح. ودهور الكلام: فخم بعضه في إثر بعض. ودهور الحائط: دفعه فسقط، وتدهور الليل: أدبر وولى. والدهوري: الرجل الصلب الضرب. وقال الليث: رجل دهوري الصوت، وهو الصلب. قال الأزهري: أظن هذا خطأ، والصواب جهوري الصوت، أي رفيع الصوت. ودهر، بفتح فسكون: واد دون حضرموت. قال لبيد بن ربيعة:
  وأصبح راسيا برضام دهـر                      وسال به الخمائل في الرهام ودهر بن وديعة بن لكيز أبو قبيلة، من عامر. والدهري، بالضم، نسبة إليها على غير قياس، من تغيرات النسب. وهو كثير، كسهلي إلى الأرض السهلة، كما تقدم عن ثعلب. قال ابن الأنباري: يقال في النسبة إلى الرجل القديم: دهري. قال: وإن كان من بني دهر من بني عامر قلت: دهري لا غير، بضم الدال، وقد تقدم عن ثعلب ما يخالفه. وقال سيبويه: فإن سميت بدهر لم تقل إلا دهري، على القياس. وقال الزمخشرى في الأساس والدهري، بالضم: الرجل المسن القديم، لكبره. يقال: رجل دهري، أي قديم مسن نسب إلى الدهر، وهو نادر، وبالفتح: الملحد. وقال بعض أهل اللغة: والدهري أيضا بالضم: الحاذق. والمصنف مشى على قول ابن الأنباري، وهنا وفي الأول على قول ثعلب، وفاته معنى الحاذق، فتأمل. وداهر، ودهير، كأمير. من الأعلام. ويقال: إنه لداهرة الطول: طويله جدا. وداهر كهاجر: ملك للديبل قصبة السند، قتله محمد بن القاسم الثقفي ابن عم الحجاج بن يوسف، واستباح الديبل وافتتح من الديبل إلى مولتان وهو غير منصرف للعلمية والعجمة، ذكره جرير فقال:
  وأرض هرقل قد ذكـرت وداهـرا                      ويسعى لكم من آل كسرى النواصف وفي الصحاح: لا آتيه دهر الداهرين، أي أبدا، كقولهم: أبد الآبدين. وأبو بكر عبد الله بن حكيم الداهري، ضعيف. وقال الذهبي: اتهموه بالوضع. وقال ابن أبي حاتم عن أبيه قال: ترك أبو زرعة حديثه وقال: ضعيف، وقال مرة: ذاهب الحديث. وعبد السلام بن بكران الداهري، حدث. والداهر: بطن من مهرة من قضاعة قاله الهمداني. وجنيد بن العلاء بن أبي دهرة، روى عنه محمد بن بشر وغيره. ودهير الأقطع، كزبير، عن ابن سيرين. وكأمير دهير بن لؤي بن ثعلبة، من أجداد المقداد بن الأسود.
 ومما يستدرك عليه:

  دهر دهارير ، أي ذو حالين من بؤس ونعم. والدهارير. تصاريف الدهر ونوائبه. ووقع في الدهارير: الدواهي. والدهورة: الضيعة وترك التحفظ والتعهد. ومنه حديث النجاشي:  ولا دهورة اليوم على حزب إبراهيم  . ودهور اللقمة: كبرها. وقال الأزهري. دهور الرجل لقمة، إذا أدارها ثم التهمها. وفي الأساس: رأيته يدهور اللقم، أي يعظمها ويتلقمها. وفي نوادر الأعراب: ما عندي في هذا الأمر دهورية ولا هوداء ولا هيداء ولا رخودية، أي ليس عنده فيه رفق ولا مهاودة ولا رويدية. والدواهر: ركايا معروفة. قال الفرزدق:
  إذا لأتى الدواهر عن قـريب                      بخزي غير مصروف العقال ودهران، كسحبان: قرية باليمن، منها أبو يحيى محمد بن أحمد بن محمد المقرئ، حدث.

### Türkçe

**الدهر** bazen **الأسماء الحسنى** içinde sayılabilir; **أبو هريرة**’nin onu merfû olarak rivayet ettiği sahih hadiste vârid olduğundan dolayı. Allah Teâlâ dedi ki: “Âdemoğlu bana eziyet eder; **الدهر**’e söver; hâlbuki ben **الدهر**’im; geceyi ve gündüzü çevirip dururum.” Sahihayn’da ve başkalarında olduğu gibi. Başka bir hadiste: “**الدهر**’e sövmeyin; çünkü Allah O, **الدهر**’dir.” Başka bir rivayette: “Çünkü **الدهر** Allah Teâlâ’dır.” Şeyhimiz dedi ki: Onu **الأسماء الحسنى** içinde saymak, yerleşik bir garabetle garabettir; Hâfız İbn Hacer onu reddetmiştir; **فتح الباري**’nin yerlerinde ona ta‘kîbde bulunmuştur; onu tefsirde, edebde ve tevhidde genişletmiştir; Müslim şârihlerinden İyâz, Nevevî, Kurtubî ve başkaları da sözü güzelce söylemiştir; onların sözünü **الآبي** **الإكمال**’de toplamıştır. İyâz dedi ki: Onun Allah’ın isimlerinden olduğu sözü reddedilmiştir; yanlıştır, sahih olmaz; bilakis o, dünya zamanının müddetidir; bitti.

وقال **الجوهري** “**لا تسبوا الدهر**”in mânâsında: Yani **الدهر**’den sana isabet eden şeyin fâili Allah’tır, **الدهر** değildir; sen onunla **الدهر**’e sövdüğünde sanki onunla Allah’ı kastetmiş olursun; çünkü onlar nâzil olan musibetleri **الدهر**’e nisbet ederlerdi; onlara denildi ki: Size bunu yapan fâile sövmeyin; çünkü bu Allah Teâlâ’dır. **الأزهري** Ebû Ubeyd’den “**فإن الله هو الدهر**” sözü hakkında nakletti: İslâm ehlinden hiç kimsenin onun vechini bilmezlik etmesi uygun olmayan şeylerdendir; çünkü muattıla onunla Müslümanlara karşı delil getirirler. Dedi ki: Zındıklık ve dehrîlikle itham olunanlardan bazısını gördüm; bu hadisle delil getiriyor ve diyor ki: Onun “**فإن الله هو الدهر**” dediğini görmüyor musun? Dedi ki: Ben de dedim: Dehrin âbâdında Allah’a söven biri var mıydı? A‘şâ câhiliyede demiştir:
  Allah vefâ ile ve hamd ile tek başına kaldı; kınamayı adama bıraktı.
Dedi ki: Te’vîli benim yanımda şudur: Arapların hâli, kendilerine inen hâdiseler ve nâzil olan musibetler sırasında **الدهر**’i zemmetmek ve ona sövmek idi; ölüm veya ihtiyarlık gibi; “**الدهر**’in çarpanları ve hâdiseleri onlara isabet etti” derlerdi; “**الدهر** onları helâk etti” derlerdi; böylece bunu yapan **الدهر**’i kılarlar ve onu zemmederlerdi; bunu şiirlerinde zikretmişlerdir; Allah Teâlâ da aziz kitabında onlardan bunu haber vermiştir; bunun üzerine Nebî صلى الله عليه وسلم onları bundan nehyetti ve “**لا تسبوا الدهر..**” dedi; “Size bu şeyleri yapan kimseye sövmeyin” te’vîli üzere; çünkü siz onun fâiline sövdüğünüzde sövme ancak Allah’ın üzerine vâki olur; zira onun fâili O’dur, **الدهر** değil. İşte hadisin vechi budur. **الأزهري** dedi ki: Şâfiî bu hadisi, Ebû Ubeyd’in tefsir ettiği gibi bir tarzda tefsir etmiştir; ben de zannettim ki Ebû Ubeyd onun sözünü hikâye etti.

Musannif **البصائر**’de dedi ki: Bu mevzii tahkik eden ve iki rivayet arasında fasl eden şey onun sözü: “**فإن الدهر هو الله**”dır; hakikati: Hâdiseleri getiren Allah’tır, başkası değil; böylece **الدهر**’i hâdiseleri getirenin yerine koydu; senin “Ebû Hanîfe Ebû Yûsuf’tur” demen gibi; fıkıhta nihayet Ebû Yûsuf’tur, başkası değil, demek istersin; böylece fıkhında nihayete ulaşmakla şöhret bulduğu için Ebû Hanîfe’yi onun yerine koyarsın; **الدهر** de onlarda hâdiseleri getirmekle meşhur olduğu gibi. İkinci rivayetin mânâsı “**إن الله هو الدهر**”: Hâdiseleri getiren Allah’tır, başkası değil; onların, getirenin **الدهر** olduğu itikadına redd olarak; sen “Ebû Yûsuf Ebû Hanîfe’dir” dediğinde olduğu gibi; mânâ, fıkıhta nihayetin o olduğudur. Bazıları dedi ki: Hadisteki ikinci **الدهر** birincisi değildir; ancak o, fâil mânâsında bir masdardır; mânâsı: Allah **الدهر**’dir; yani vâki olanı çevirip yöneten, tedbir eden, akıtan; bitti.

Ben dedim ki: Onun tafsîl ve iki rivayetin te’vîli olarak zikrettiği şey, Ebû Yûsuf ve Ebû Hanîfe ile temsil hariç, aynen **الأزهري**’nin **التهذيب**’deki sözünün nassıdır. Son söz ise ki onu bazısına nisbet etti; onu açıkça söylemişlerdir; “**يدبر الأمر يفصل الآيات**” âyetiyle istidlâl etmişlerdir; onu Râgıb’a nisbet etmişlerdir. **المدبر**’i **الأسماء الحسنى** içinde Hâkim ve Firyâbî, Abdülazîz b. el-Husayn rivayetinden saymıştır; şeyhimiz onu **الفتح**’tan naklettiği gibi; lâkin ona, onun **المفردات**’ında **الدهر** mânâsını zikrettikten sonra hadisi Şâfiî ve Ebû Ubeyd’in sözünden bir tarz üzere te’vîl etmesi muhaliftir; öyleyse buna dikkat edilsin. Şeyhimiz dedi ki: Sanki musannif رحمه الله bu hususta Şeyh Muhyiddîn İbn Arabî’yi taklid etti; Allah sırrını takdis etsin; zira o **الفتوحات**’ın yetmiş üçüncü bâbında dedi ki: **الدهر** **الأسماء الحسنى**’dandır; sahihte vârid olduğu gibi; bu sözden, feleklerin hareketlerinden saydığımız ve bundan, yıldızların kestiği felek derecelerini hayal ettiğimiz mâruf zaman vehmedilmez; o, **الزمان**dır; bizim sözümüz ise ancak isim hakkındadır: **الدهر**; ve ondan **الزمان**ın zuhur ettiği makamları hakkındadır; bitti. Şeyh İbrâhîm el-Kûrânî, şeyhlerimizin şeyhi, onu nakletti ve tashihine meyletti. Dedi ki: Keşf ehlinden muhakkikler onu bu mânâ ile Allah’ın isimlerinden saydılar; onda işkâl yoktur. İyâz’ın, onun Allah’ın isimlerinden olduğunu söyleyeni hatalı sayması, onu dünya zamanının müddeti olmasıyla tefsir etmesi üzerine bina edilmiştir; şüphe yok ki bu mânâ ile sahibini hatalı kılar. Ama Şeyhü’l-ekber’in tefsir ettiği gibi lâyık mânâ ile; yahut Râgıb’ın tefsir ettiği gibi **المدبر المصرف** ile; onda işkâl yoktur; öyleyse hatalı sayma mutlak değildir.
Şeyhimiz dedi ki: Şeyhler bu sözde bir miktar tevakkuf ederlerdi; ben onu onlara arz ettiğimde derlerdi ki: Keşfî işaretlerle, meşhur sahih hadislerin tefsirinde söz mutlak olarak söylenmez; onun için meşhur hadis imamlarının sözlerine muhalefet edilmez; Allah daha iyi bilir. “**الدهر**: **الزمان**dır; az olsun çok olsun; ikisi birdir” denildi; Şemmer söyledi; ve şu beyti inşâd etti:
  Bir **دهر** ki gebe birini bir deveyle sarar; iyilikle hemmetmeye (niyetlenmeye) bir **زمان**dır.
Hâlid b. Yezîd ona muâraza etti ve “**الزمان** ve **الدهر** birdir” sözünde onu hatalı saydı; dedi ki: **الزمان** iki aydan altı aya kadar olur; **الدهر** kesilmez; böylece ikisi ayrılır; **الأزهري** de bunun benzerini söyledi. “**الدهر** uzun zamandır” denildi; Zemahşerî söyledi. Onun az olana ıtlâkı mecaz ve genişliktir; **الأزهري** söyledi. **المصباح**’ta: **الدهر**: müddete ıtlâk olunur; nüshalarda mîm ile böyle; sahih asıllarda ise muvahhada ile **الأبد**; **البصائر** ve **المصباح** ve **المحكم**’de de böyledir; **المحكم**’de “uzatılmış”ı ziyade etti; **البصائر**’de: kesilmez. “**الدهر**: bin yıldır” denildi. **الأزهري** dedi ki: **الدهر** Araplarda, daha uzun **الدهر**’in bir kısmına vâki olur; ve dünya müddetinin tamamına vâki olur. Râgıb’ın **المفردات**’ında: **الدهر** aslında, âlemin varlığının başlangıcından onun sona ermesine kadar olan müddetin ismidir; bunun üzerine Allah Teâlâ’nın sözü: “**هل أتى على الإنسان حين من الدهر**”; onunla her büyük müddet ifade edilir; **الزمان**ın hilâfına; zira o, az ve çok müddete vâki olur.
**الأزهري** Şâfiî’den nakletti: **الحين** dünya müddetine ve bir güne vâki olur. Dedi ki: Biz **الحين** için bir gaye bilmiyoruz; aynı şekilde **زمان** ve **دهر** ve **أحقاب**. Bunu **كتاب الأيمان**’da zikretti; Muzanî onun **مختصر**’ında ondan hikâye etti. **الهاء** fetha ile okunur. İbn Sîde dedi ki: Bu hikâye edilmiştir; ya ikisi iki lugattır; Basralıların bu nev‘de gittiği gibi; o hâlde ondan işitilene iktisar edilir; yahut bu, boğaz harfinin yeri sebebiyledir; o hâlde her şeyde muttarid olur; Kûfelilerin gittiği gibi. Ebû’n-Necm dedi ki:
  Ve bir dağ ki Ma‘add’ı aştı da yükseldi;
  Yüksek; insanlar ona **الدهر** boyunca güç yetiremez.

İbn Sîde dedi: **الدهر**’in çoğulu **أدهر** ve **دهور**’dur; **الدهر**’in cem‘i de böyledir; çünkü biz **أدهارا** işitmedik ve onda, daha önce sunduğumuz **دهر**’in cem‘inden başka bir cem‘ işitmedik. Ve **الدهر**: musibet/başına gelen felâket; bu, onların inancına göredir; onun, onunla gelen (musibeti getiren) olduğuna (dair), Zemahşerî’nin açıkça belirttiği gibi; musannif de onu ondan **البصائر**’de nakletti. Dedi: Bu yüzden onun isminden “**دهر** falana **خطب**” (falana bir iş/musibet isabet etti) türettiler; yakında geleceği üzere. Ve **الدهر**: himmet, irade ve gaye; dersin ki: “**ما دهري** بكذا” ve “**ما دهري** كذا”, yani: benim himmetim, gayem ve iradem nedir (bu değildir). Ümmü Süleym hadîsinde: “**ما ذاك دهرك**”. Ve Mütemmim b. Nüveyre dedi:

  Ömrüme yemin olsun, benim **دهري** bir helâk olanı ağıtla anmakla değildir,
  ne de isabet eden şeyden sızlanmakla; sonra acıtır.

Mecazdan: **الدهر**: hayat müddeti boyunca süregelen âdet; dersin ki: “**ما دهري** بكذا” ve “**ما ذاك بدهري**”. Zemahşerî bunu **الأساس**’ta, musannif de **البصائر**’de zikretti. Ve **الدهر**: galebe ve devlet (üstün gelme ve iktidar); musannif bunu **البصائر**’de zikretti. Ve **الدهارير**: geçmiş zamanda, evvel-i dehr; tekili yoktur; **العباديد** gibi; Ezhârî söyledi. Ve **الدهارير**: geçmiş olan; ve denir ki: “Bu, **دهر الدهارير**’de idi.” Ve **الأساس**’ta: denir ki: “Bu, **دهر النجم** idi: Allah yıldızları yarattığı vakit”; zamanın evvelini ve kadimde olanı kasteder. Ve “**دهور دهارير**”: muhtelif; mübalağa üzere. Zemahşerî dedi: **الدهارير**: dehrin tasarrufları ve musibetleri. **الدهر** lafzından türemiştir; lafzından bir tekili yoktur; **عبابيد** gibi. Bitti. Ebû Amr b. el-Alâ, Necd ehlinden bir adam için inşâd etti. İbn Berrî dedi: o, Useyr b. Lebîd el-Uzrî’nindir. Ve denildi: o, Harîs b. Cebele el-Uzrî’nindir. Dedim: Musannifin **البصائر**’inde: Ebû Uyeyne el-Mühellebî’nindir:

  Allah’tan hayır iste ve onunla razı ol;
  bir de bakarsın ki güçlük, döndüğü vakit kolaylıklar olur.
  Bir de bakarsın ki kişi diriler içinde sevinçli iken,
  bir de o, kabirdir; kasırgalar onu siler.
  Üzerine, onu tanımayan bir garip ağlar,
  hâlbuki akrabası mahallede sevinçlidir.
  Nihayet sanki o, ancak anılmasıymış;
  ve **الدهر** (öyle bir şeydir ki) ne zaman **دهارير** olursa, yetim bırakır.

Dedi: **الدهارير**’in tekili: **دهر**’dir; kıyasa aykırı olarak. Nitekim dediler: **ذكر** ve **مذاكير**; ve **شبه** ve **مشابيه**. Ve denildi: **دهرور**’un veya **دهرات**’ın cem‘idir. Ve denildi: **دهرير**. Sutayh hadîsinde:

  Çünkü şu **الدهر**in hâlleri vardır: **دهارير**.

Ve denir ki: “**دهر دهارير**”, yani şiddetli; onların “**ليلة ليلاء**”, “**نهار أنهر**”, “**يوم أيوم**” ve “**ساعة سوعاء**” demeleri gibi. Ve yine “**دهر دهير**” ve “**دهر داهر**”: mübalağa; yani şiddetli; onların “**أبد آبد**” ve “**أبد أبيد**” demeleri gibi. Ve “**دهرهم** أمر” ve “**دهر** بهم”, **منع** gibi: onlara bir hoşlanılmayan şey indi. Zemahşerî dedi: **الدهر** onu onlara isabet ettirdi. Ebû Tâlib’in ölümü hadîsinde: “Kureyş ‘Onu sızlanma **دهر** etti’ der diye olmasaydı, yapardım.” Ve onlar, kendilerine inip isabet ettiği vakit, “**مدهور** بهم” ve “**مدهورون**”dur. Ve **الدهري** fetha ile ve damme ile: âhirete iman etmeyen, dehrin bekâsını söyleyen mülhid; o, müvelleddir. Sa‘leb dedi: ikisi de **الدهر**’e nisbetlidir; nisbet içinde bazen değiştirirler; nitekim “**سهلي**” dediler: düz (kolay) yere nisbet edilene. Zemahşerî fethaya iktisar etti; yakında geleceği üzere.

Ve onunla muamele etti: **مداهرة** ve **دهارا**; **مشاهرة** gibi; sonuncusu Lihyânî’dendir; ve yine “Onu kiraladı: **مداهرة** ve **دهارا**”; ondan. Ve “**دهوره** **دهورة**”: onu topladı ve onu bir uçuruma attı. Mücâhid, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: “**إذا الشمس كورت**” dedi: “**دهورت**.” Rebî‘ b. Huseym dedi: Onu attı. Ve denir ki: “Bir darbe onu **فكوره** etti”, onu attığı vakit. Ehl-i lugattan bazıları, Allah Teâlâ’nın sözü “**فكبكبوا فيها هم والغاوون**”un tefsirinde dedi: yani “**دهوروا**”. Zeccâc dedi: yani bazılarını bazılarının üzerine attı. Meydânî’nin **مجمع الأمثال**’inde: denir ki: “**دهور الكلب**”, köpek aslandan korktuğu vakit; havladı, yellenip pisledi. Ve “**دهور** الكلام”: onun bir kısmını bir kısmının ardından iri/heybetli kıldı. Ve “**دهور** الحائط”: onu itti de düştü. Ve “**تدهور** الليل”: geri döndü ve gitti. Ve **الدهوري**: sert vuruşlu adam. Leys dedi: “Adam **دهوري** seslidir”; o, serttir. Ezhârî dedi: Zannederim bu hatadır; doğrusu “**جهوري** seslidir”, yani yüksek sesli. Ve **دهر**, fetha sonra sükûn ile: Hadramut’un aşağısında bir vâdidir. Lebîd b. Rebîa dedi:

  Ve **دهر**’in kayalıklarında yerleşmiş olarak sabahladı,
  ve onunla, ince ağaçlıklar çise içinde aktı.

Ve **دهر** b. Vedîa b. Lekîz, bir kabile babasıdır; Âmir’dendir. Ve **الدهري**, damme ile, ona nisbet: kıyasa aykırı olarak; nisbet değişikliklerindendir. O çoktur; **سهلي**’nin düz yere (nisbeti) gibi; Sa‘leb’den geçtiği üzere. İbnü’l-Enbârî dedi: eski adama nisbet hakkında “**دهري**” denir. Dedi: Eğer Âmir oğullarından Dehr oğullarından ise “**دهري**” dersin, başka değil; **الدال**’in dammesiyle. Sa‘leb’den, ona muhalif olan geçti. Sîbeveyh dedi: Eğer **دهر** ile isimlendirirsen, kıyasa göre ancak “**دهري**” dersin. Zemahşerî **الأساس**’ta dedi: ve **الدهري**, damme ile: yaşlı, eski adam; yaşlılığından dolayı. Denir ki: “Adam **دهري**”, yani eski, yaşlı; **الدهر**’e nisbet edildi; o nadirdir. Ve fetha ile: mülhid. Ehl-i lugattan bazıları dedi: ve **الدهري** ayrıca damme ile: mahir. Musannif, İbnü’l-Enbârî’nin sözü üzere yürüdü; burada ve ilkin Sa‘leb’in sözü üzere; “mahir” mânâsı ona kaçtı; düşün. Ve **داهر** ve **دهير**, **أمير** gibi: özel adlardandır. Ve denir ki: “O, **لداهرة الطول**’dür”: boyu pek uzundur. Ve **داهر**, **هاجر** gibi: Sind’in kasabası Debel’in melikidir; onu Muhammed b. el-Kâsım es-Sekafî, Haccâc b. Yûsuf’un amcaoğlu, öldürdü; Debel’i mubah kıldı ve Debel’den Multân’a kadar fethetti; o, ilmiyye ve acemlikten dolayı gayr-i munsarıftır. Cerîr onu zikretti de dedi:

  Herakl’ın diyarını andım ve **داهرا**’yı,
  ve size, Kisrâ âlinden nâsıfeler koşar.

Ve **الصحاح**’ta: “Ona, **دهر الداهرين** gelmem”, yani asla; onların “**أبد الآبدين**” demeleri gibi. Ve Ebû Bekr Abdullah b. Hakîm ed-Dâhirî zayıftır. Zehebî dedi: onu uydurmakla itham ettiler. İbn Ebî Hâtim, babasından: dedi ki: Ebû Zur‘a onun hadîsini terk etti ve dedi: zayıf. Ve bir kere dedi: hadîsi gitmiş. Ve Abdüsselâm b. Bekrân ed-Dâhirî: rivayet etti. Ve **الداهر**: Kudâa’dan Mehreh’ten bir batındır; Hemdânî söyledi. Ve Cüneyd b. el-Alâ b. Ebî Dehre: ondan Muhammed b. Bişr ve başkaları rivayet etti. Ve **دهير الأقطع**, **زبير** gibi, İbn Sîrîn’den. Ve **أمير** gibi: **دهير** b. Lüey b. Sa‘lebe, Mikdâd b. el-Esved’in dedelerindendir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır:

“**دهر دهارير**”, yani sıkıntı ve nimet olmak üzere iki hâlli. Ve **الدهارير**: dehrin tasarrufları ve musibetleri. Ve **الدهارير** içinde vuku buldu: büyük belâlar. Ve **الدهورة**: zayi etme ve korunmayı ve gözetmeyi terk etme. Ondandır: Necâşî hadîsi: “Bugün İbrâhim’in hizbi üzerine **دهورة** yoktur.” Ve “**دهور** lokmayı”: onu büyüttü. Ezhârî dedi: Adam lokmayı **دهور** etti; onu çevirdi, sonra yuttuğu vakit. **الأساس**’ta: “Onu lokmaları **يدهـور** ederken gördüm”, yani onları büyütür ve lokma lokma yutar. **نوادر الأعراب**’da: “Bu işte bende **دهورية** yoktur, ne **هوداء** ne **هيداء** ne **رخودية**”; yani onda onda bir yumuşaklık, bir yaltaklanma, bir ağırdan alma yoktur. Ve **الدواهر**: bilinen kuyulardır. Ferazdak dedi:

  Yakında **الدواهر**’e gelirse,
  bağ çözülmesi geri çevrilmeyen bir rezillikle (gelir).

Ve **دهران**, **سحبان** gibi: Yemen’de bir köy; ondan Ebû Yahyâ Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Mukri’: rivayet etti.
