# دهس — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B3/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%87%D8%B3/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دهس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B3.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: دهس

ه س د
سهد ، دهس : مستعملان .
سهد : قال الليث : السَّهَدُ ، السُّهَاد : نقيض الرُّقاد ، وقال الأعشى :
أَرِقْتُ وما هذا السُّهاد المؤرِّقُ
ويقال : ما رأيت من فلان سَهْدةً : أي أمراً أعْتَمِدُ عليه من بركة أو خيْرٍ ، أو كلامٍ مُطْمِع . وسَهْدَدُ : اسم جبل ، لا ينصرف .
وقال غيره : فلانٌ ذو سَهْدةٍ : أي ذو يَقَظَةٍ ، وهو أَسْهَدُ رأياً منك ، وفلان يُسَهَّدُ : أي لا يُتْرَكُ أن ينام ، ومنه قول النَّابغة :
يُسَهَّدُ من نَوْم العِشاءِ سليمها
لِحَلْي النِّساء في يَدَيْهِ قَعَاقِعُ
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : يقال : للمرأة إذا وَلَدَتْ وَلَدَهَا بزَحْرةٍ واحدةٍ : قد أَمْصَعَتْ بهِ ، وأُحْفِدتْ به ، وأَسْهَدَتْ به وأَمْهَدَتْ بهِ ، وحَطَأَتْ بهِ .
شمر : يقال : غُلامٌ سَهْوَدٌ : إذا كان غَضَّا حَدَثاً ، وأنشد :
وَلَيْتَهُ كانَ غُلاماً سَهْوَدَا
إذا عَسَتْ أغْصَانُهُ تجدَّدَا
أبو عبيد في باب الإتْباع : هو سَهْدٌ مَهْدٌ أي حَسَن .
دهس : قال الليث : الدُّهْسَةُ : لَوْن كلَوْنِ الرِّمال وألوانِ المعزى . قال العجاج :
مُوَاصلاً قَفَّاً بِلَوْنٍ أدْهَسَا
أبو زيد : من المِعْزَى الصَّدْآء ، وهي السَّوْدَاءُ المُشْرَبةُ حُمْرةً ، والدَّهْسَاءُ أَقَلُّ منها حُمْرةً .
وقال الليث : الدَّهاسُ : ما كان من الرّمْل وكذلك لا يُنْبِتُ شجراً ، وتَغِيبُ فيه القوائم ، وأنشد :
وفي الدَّهَاسِ مِضْبَرٌ مُوائِمُ
غيره : رجُلٌ دَهَاسُ الخُلُق : أي سَهْلُ الخُلُق دَمِثُه ، وما في خلقه دهاسة .
الأصمعيّ : الدَّهاسُ كل لَيِّنِ لا يَبْلُغُ أن يكون رَمْلاً ، وليس بتراب ، ولا طين ، والوعْثُ : كلُّ ليِّن سَهْلٍ ، وليس بكثير الرَّمْل جدّاً .
ورُوِي عن المؤرِّج أنه قال : يقال للأسد : هَسَد ، وأنشد :
فَلاَ تعْيَا مُعاوِيَ عَنْ جوابي
وَدَعْ عنك التعزّز للهِسَاد
أي لا تتعزَّر لِلأُسْدِ فإنَّها لا تذلّ لك . ويقال للشجاع : هَسَدٌ مِنْ هذا . قلت : ولم أسْمَع هذا لِغَيْرهِ .

### Türkçe

ه س د
**سهد** , **دهس** : ikisi de kullanımdadır.

**سهد** : Leys dedi: **السَّهَدُ** , **السُّهَاد** : **الرُّقاد**’ın zıddıdır. A‘şâ dedi:
“Uykusuz kaldım; bu uyutmayan **السُّهاد** nedir?”

Ve denilir: “Falandan bir **سَهْدةً** görmedim”: yani bereketten veya hayırdan, yahut ümit verici bir sözden, üzerine dayanacağım bir iş (görmedim). Ve **سَهْدَدُ** : bir dağın adıdır; munsarif olmaz.

Başkası dedi: “Falan **سَهْدةٍ** sahibidir”: yani uyanıklık sahibidir. Ve o, senden görüşçe daha **أَسْهَدُ**’dür. Ve “Falan **يُسَهَّدُ**”: yani uyumasına bırakılmaz. Nâbiga’nın sözü de bundandır:
“Akşam uykusundan onun sağlamı uyutulmaz;
Kadınların ziyneti için, onun iki elinde şıngırtılar vardır.”

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Denilir: kadın, çocuğunu tek bir itişle doğurduğunda: “Onunla **أَمْصَعَتْ**; onunla **أُحْفِدتْ**; onunla **أَسْهَدَتْ** ve onunla **أَمْهَدَتْ**; ve onunla **حَطَأَتْ**.”

Şemmer: Denilir: “**غُلامٌ سَهْوَدٌ**”: taze, yeni yetme olduğunda. Ve şu beyit okunmuştur:
“Keşke o, **غُلاماً سَهْوَدَا** olsaydı;
Dalları sertleştiğinde, yenilenmiş bulunurdu.”

Ebû Ubeyd, **الإتْباع** babında: “O, **سَهْدٌ مَهْدٌ**’dür” yani güzel.

**دهس** : Leys dedi: **الدُّهْسَةُ** : kumların rengi ve keçilerin renkleri gibi bir renktir. ‘Accâc dedi:
“Bir düzlükle bitişik, **أدْهَسَا** renkli olarak.”

Ebû Zeyd: Keçilerden **الصَّدْآء** vardır; o, kızıllıkla karışık siyah olandır. **الدَّهْسَاءُ** ise ondan daha az kızıldır.

Leys dedi: **الدَّهاسُ** : kumdan olan şeydir; aynı şekilde ağaç bitirmez; ayaklar onun içinde kaybolur. Ve şu beyit okunmuştur:
“Ve **الدَّهَاسِ** içinde, uyumlu bir **مِضْبَرٌ** vardır.”

Başkası: “Bir adam **دَهَاسُ الخُلُق**”: yani huyu kolay, yumuşaktır; onun huyunda **دهاسة** yoktur.

Asma‘î: **الدَّهاسُ** : her yumuşak olan şeydir; kum olacak dereceye varmaz; ne topraktır, ne çamur. **الوعْثُ** : her yumuşak, kolay olandır; pek çok kumlu değildir.

Ve el-Muerric’ten rivayet edildiğine göre dedi ki: Aslana **هَسَد** denilir. Ve şu beyit okunmuştur:
“Öyleyse, Muâvî, cevabıma karşı acze düşme;
Ve **للهِسَاد** için böbürlenmeyi bırak.”

Yani aslanlar için böbürlenme; çünkü onlar sana boyun eğmez. Ve yiğide: “Bundan bir **هَسَدٌ**” denilir. Dedim: Bunu başkasından işitmedim.
