# دهش (د-ه-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D9%87%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ه - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B4/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والشين والدال معهما
ش ه د، د ه ش، ش د ه، ه د ش مستعملات
شهد:
الشَّهْد: العسل ما لم يُعْصَرْ من شَمْعِه، شِهاد، والواحدة: شَهْدَة وشُهْدة.
والشّهادة أن تقول: آستُشْهِد فلانٌ فهو شهيد، وقد شهد عليّ فلانٌ بكذا شَهادةً، وهو: شاهد وشهيد.
والتّشهُّدُ في الصّلاة من قولك: أشهدُ أن لا إله إلاّ اللهُ، وأشهد أنّ محمّداً عَبْدُه ورسولُه.
وفلانٌ يشهَدُ بالخطبة. منه.
والمَشْهَدُ: مَجْمعُ النّاسِ، والجمعُ: مشاهدٌ.
ومشاهدُ مكّة: مواضعُ المناسك، وقولُ اللهِ عزّ وجلّ "وشاهدٍ ومشهوده" قَيلَ في تفسيره: الشّاهد هو النبي صلى الله عليه وعلى آله. والمشهودُ هو يومُ القِيامة.
ولغة تميم: شِهيد بكسر الشّين، يكسرون فِعيلاً في كل شيء كان ثانيه أحد حروف الحَلْق، وكذلك: سُفْلىَ مُضَر. ولغةً شنعاءُ؛ يكسِرون كلَّ فعيلٍ، والنَّصبُ: اللّغةُ العالية.
والشُّهود: ما يَخْرُجُ على رأسِ الصَّبيّ، واحدُها: شاهد، وهي الأغْراسُ، والواحدةُ: غرسٌ، قال:
فجاءت بمثلِ السّابريّ تعجّـبـوا		له والثَّرىَ ما جفّ عنها شُهودها
وهي: الأغراس.
دهش:
شده: الدَّهَش: قَهابُ العَقْل، من الذَّهل والوَلَه ونحوه. دَهِشَ الرّجلُ فهو دَهِشٌ وشُدِهَ فهو مشدود شدها، وأدهشه الأمر، وأشدهه.
هدش:
هُدِش الكَلْبُ فانهَدشِ، وهُتِشَ فاهْتَتَشَ، أي: حُرش فاحتَرش، ولا يقالُ إلاّ للسِّباع.
وفي هذا المعنى: حُتِّش الرّجلُ، أي: هُيِّج للنَّشاط.

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **الشين** ve **الدال** onlarla birlikte

**ش ه د**، **د ه ش**، **ش د ه**، **ه د ش** kullanımdadırlar
**شهد**:
**الشَّهْد**: baldır; mumundan sıkılmamış olan; **شِهاد**; tekili: **شَهْدَة** ve **شُهْدة**.
Ve **الشّهادة**: söylemendir: **آستُشْهِد** falan; o da **شهيد**dir; ve falan bana şu ile şahitlik etti: **شَهادةً**; ve o: **شاهد** ve **شهيد**dir.
Ve namazda **التّشهُّدُ**, senin sözünden: “**أشهدُ أن لا إله إلاّ اللهُ** ve **أشهد أنّ محمّداً عَبْدُه ورسولُه**.”
Ve falan hutbe ile **يشهَدُ**. Ondandır.
Ve **المَشْهَدُ**: insanların toplanma yeri; çoğulu: **مشاهدٌ**.
Ve Mekke’nin **مشاهدُ**’i: menâsikin yerleridir; ve Allah’ın عزّ وجلّ sözü: “**وشاهدٍ ومشهوده**”; onun tefsirinde denildi: **الشّاهد** Peygamber’dir صلى الله عليه وعلى آله. Ve **المشهودُ** kıyamet günüdür.
Ve Temîm’in dili: şîn’i kesreli olarak **شِهيد**; ikinci harfi boğaz harflerinden biri olan her şeyde **فِعيلاً**’ı kesrelerler; ve aynı şekilde: Mudar’ın **سُفْلىَ**’sı. Ve çirkin bir dil: her **فعيلٍ**’i kesrelerler; ve nasb: yüce dildir.
Ve **الشُّهود**: çocuğun başında çıkan şeydir; tekili: **شاهد**; ve o, fidanlardır; tekili: **غرسٌ**; dedi ki:
فجاءت بمثلِ السّابريّ تعجّـبـوا		له والثَّرىَ ما جفّ عنها شُهودها
Ve o: fidanlardır.

**دهش**:
**شده**: **الدَّهَش**: aklın gitmesidir; **الذَّهل** ve **الوَلَه** ve benzeri şeylerden. Adam **دَهِشَ** olur; o da **دَهِشٌ**’tir; ve **شُدِهَ** olur; o da **مشدود**’dur, **شدها**; ve iş onu **أدهشه**; ve onu **أشدهه**.

**هدش**:
Köpek **هُدِش** edildi de **فانهَدشِ**; ve **هُتِشَ** de **فاهْتَتَشَ**; yani: tahrik edildi de tahrik oldu; ve ancak yırtıcı hayvanlar için söylenir.
Ve bu mânada: adam **حُتِّش** edildi; yani: canlılığa sevk edildi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B4/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

دَهِشَ الرجل بالكسر يَدْهَشُ دَهَشاً: تحيّر. ودُهِشَ أيضاً فهو مدهوشٌ. وأَدْهَشَهُ الله.

##### Türkçe

**دَهِشَ** adam, kesre ile, **يَدْهَشُ** **دَهَشاً**: şaşırdı/şaşkınlığa düştü. Ve **دُهِشَ** de; artık o **مدهوشٌ**tur. Ve Allah onu **أَدْهَشَهُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B4/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ش د
شهد ، شده ، دهش
استعمل من وجوهها : شهد ، شده ، دهش .
شهد : أخبرني المنذريُّ أنّه سأل أحمد بنَ يحيى عن قول الله عزّ وجلَّ : ( شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لاَ إِلَاهَ إِلاَّ هُوَ ( فقال : كلُّ ما كان ) شَهِدَ اللَّهُ ( فهو بمعنى عَلِم الله ، قال : وقال ابن الأعرابيّ : معناه قال الله . قال : ويكون معناه عَلِم الله ، ويكون ) شَهِدَ اللَّهُ ( كَتَب الله ، وقال أبو بكر بنُ الأنباريَّ في معنى قول المؤذّن : أشهد أن لا إلاه إلاّ الله : أَعلَم أن لا إلاه إلاّ الله وأبيّن أنّه لا إلاه إلاّ الله ، قال وقولُه جلَّ وعزَّ : ( شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لاَ إِلَاهَ إِلاَّ هُوَ ( معناه : بيَّن الله أنّه لا إلاه إلاّ هو ، قال : وقوله : أشهد أنّ محمَّداً رسول الله : أعلَم وأبيّن أَنَّ محمداً رسول الله .
قال : وقال أبو عبيدة : معنى ) شَهِدَ اللَّهُ ( قضَى الله أنّه لا إلاه إلاّ الله ، قال : وحقيقتُه عَلِمَ الله وبَيَّن الله ؛ لأن الشاهد : هو العالم الذي يبيِّن ما عَلِمه ، فالله قد دلَّ على توحيده بجميع ما خلق ، فبيَّن أنه لا يقدِر أحدٌ أن ينشىء شيئاً واحداً ممَّا أَنشَأَ ، وشَهِدَتِ الملائكة لِمَا عاينتْ مِن عظيم قدرتِه ، وشهد أولُو العِلم بما ثَبَت عندهم ، وتبين من خلْقه الذي لا يقدر عليه غيرُه .
وقال أبو العباس أَحمدُ بنُ يحيى : ( شَهِدَ اللَّهُ ( : بيَّن الله وأَظهَر . وشَهِد الشّاهد عند الحاكم : أي بَيَّن ما يَعلَمه وأَظهَره ، يدل على ذلك قوله : ( شَهِدِينَ عَلَى أَنفُسِهِم بِالْكُفْرِ ) ( التّوبَة : 17 ) وذلك أنّهم يؤمنون بأنبياءَ شَعرُوا بمحمّد ( صلى الله عليه وسلم ) وحَثّوا على اتِّباعه ، ثمّ خالَفُوهم فكذّبوه ، فبيّنوا بذلك الكفرَ على أنفسهم ، وإنْ لم يقولوا : نحن كفّار .
وقال ابن شميل في تفسير الشّهيد الّذي يُستشهَد : الشَّهيد : الحيُّ .
قلتُ : أراه تأوّل قولَ الله جلّ وعزّ : ( وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُواْ فِى سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتاً بَلْ أَحْيَاءٌ عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ ) ( آل عِمرَان : 169 ) كأنّ أرواحَهم أُحضِرتْ دارَ السّلام أحياءً وأرواح
غيرههم أُخِّرت إلى يوم البَعْث ، وهذا قولٌ حَسَن .
وقال ابن الأنباريُّ : سُمِّي الشهيدُ شهيداً لأنَّ الله وملائكته شَهدوا له بالجنَّة ، وقيل : سُمُّوا شُهداءَ لأنهم ممّن يستشهد يوم القيامة مع النبي ( صلى الله عليه وسلم ) على الأمم الخالية .
قال الله جلّ وعزّ : ( لِّتَكُونُواْ شُهَدَآءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا ) ( البَقَرَة : 143 ) .
وقال أبو إسحاق الزّجّاج : جاء في التفسير أنّ أمم الأنبياء تكذب في الآخرة إذا سُئلوا عمَّن أُرسلوا إليهم ، فيجحَدون أنبياءهم . هذا فيمَن جَحَدَ في الدَّنيا منهم أمْرَ الرسولِ فتَشهد أمةُ مُحمد ( صلى الله عليه وسلم ) بصدق الأنبياء ث وتشهد عليهم بتكذيبهم ، ويشهد النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لهذه الأمَّة بصدقهم . قال : والشَّهادةُ تكون للأفضل فالأفضل من أمته ، فأفضلهُم مَن قُتل في سبيل الله مُجاهِداً أعداءَ الله ، لتكون كلمةُ الله هي العُلْيا ، مُيّزت هذه الطبقةُ عن الأمة بالفَضْل الّذي حازُوه ، وبيَّن الله أنهم أحياءٌ عند ربهم يُرزَقون فَرِحين بما آتاهم الله من فضله ، ثمّ يتلوهم في الفَضْل مَن جَعَله النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في عِداد الشُّهداء ، فإنّه قال : ( المَبْطُونُ شهيد ، والمَطعُون شهيد ) .
قال : ومنهم أن تموتَ المرأةُ بِجُمْع ، وعَدّ فيهم الغَريق والميت في سبيلِ الله ، ودلّ حديث عمرَ بنِ الخطّاب أنَّ من أَنكَر مُنكَراً ، وأقام حَقّاً ولم يَخَفْ في الله لومةَ لائم أنّه في جملة الشهداء ، لقوله ح : ( ما لَكم إذا رأيتم الرجلَ يَخْرِقُ أعراضَ الناس أن لا تُعرِبوا عليه ؟ قالوا : نخاف لسانَه ، فقال : ذلك أدنى أن لا تكونوا شُهَداءَ ) ، معناه والله أعلم أنكم إذا لم تُعرِبوا وتقبِّحوا قولَ من يَقترض أعراضَ المسلمين مخافةَ لسانِه لم تكونوا في جُملة الشّهداء الّذين يُستشهَدون يوم القيامة على الأمم الّتي كَذّبتْ أنبياءَها في الدّنيا وجَحدتْ تكذيبها في الدّنيا يومَ القيامة .
والشّهيد في أسماء الله وصفاته . قال أبو إسحاق : هو الأمين في شهادته ، قال : وقيل : الشّهيد : الّذي لا يَغيب عن علمه شيء .
وقال اللّيث : الشَّهْد : العَسَل ما دام لم يُعصَر من شَمعه ، ويُجمَع على الشِّهاد ، والواحدةُ : شَهْدة وشُهْدة .
قال : وشَهد فلانٌ بحقّ فهو شاهد وشهيد ، واستُشهد فلان فهو شَهيد : إذا مات شهيداً ، واشتَشهَدْتُ فلاناً على فلان : أي أشهَدْته .
قال الله جلّ وعزّ : ( وَاسْتَشْهِدُواْ شَهِيدَيْنِ مِّن رِّجَالِكُمْ ) ( البَقَرَة : 282 ) ، واستَشْهَدتُ فلاناً : إذا سألتَه إقامة شهادة احتَملها .
والتشهُّد : قراءة خُطبة الصلاة : التحيّات لله والصَّلوات ، واشتقاقه من قوله : أشهدُ أن لا إلاه إلاّ الله وأشهد أنّ محمداً عبدُه ورسوله .
والمَشهد : مَجمعٌ من الناس ، وجَمعُه المَشاهد ، وقولُ الله جلّ وعزّ : ( الْمَوْعُودِ وَشَاهِدٍ وَمَشْهُودٍ ) ( البُرُوج : 3 ) قيل في التفسير : الشاهد هو النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) والمشهود : يوم القيامة .
وقال الفرّاء في قوله : ( الْمَوْعُودِ ( هو يومُ الجمعة ) وَشَاهِدٍ ( هو يوم عرفة . قال : ويقال أيضاً : الشاهد : يوم القيامة ، فكأنَّه قال : واليوم الموعود والشاهد ، فجَعَل الشاهدَ من صفة الموعود يتبعه في خَفضه .
وقال اللّيث : لغةُ تميم ( شِهِيد ) بكسر الشين يكسرون فَعيلاً في كلّ شيء كان ثانِيَه أحدُ حرُوف الحَلْق ، وكذلك سُفلَى مُضَر ، يقولون : فِعيل . قال : ولغةٌ شَنْعاء يَكسرون كلّ فَعِيل ، والنَّصب اللّغة العالية .
ورَوى شمِر في حديث رواه لأبي أيُّوبَ الأنصاريّ أَنّه ذكر صلاةَ العصر ثم قال : ولا صلاةَ بعدَها حتّى يُرَى الشاهد ، قال : قلنا لأبي أيوب : ما الشاهد ؟ قال : النجم .
قال شمر : وهذا راجعٌ إلى ما فسَّره أبو أيوب أنّه النجم ، كأَنه يَشهد على الليل .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الشُّهود : ما يخرج على رأس الصبيّ ، واحدها شاهد ، وأنشد :
فجاءتِ بمِثْل السابريّ تَعجَّبوا
له والثَّرَى ما جَفّ عنها شُهودُها
وهي الأغراس .
وقال أبو بكر في قولهم : ما لِفلان رُوَاء ولا شاهد : معناه ماله مَنظر ولا لسان . والرواء : المَنظر ، وكذلك الرِّيُّ ، قال الله : ( ) ( مريم : 74 ) .
أنشد ابن الأعرابي :
لله دَرُّ أبيك رُبَّ عَمَيدَرٍ
حَسَنِ الرُّوَاءِ وقلبُه مَدْكوكُ
قال : والشاهد : اللِّسان ، من قولهم : لفلانٍ شاهدٌ حَسَن : أي عبارة جميلة .
بخطّ شَمِر : قال الفراء وغيره : صلاةُ الشاهد صلاةُ المغرب ، وهو اسمُها . قال شَمِر : وهو راجعٌ إلى ما فَسَّر أبو أيوبَ أنّه النجم .
وقال غيره : وتُسمَّى هذه الصلاة صلاةَ البَصَر ، لأنه يُبصَر في وقته نجومُ السماء ، فالبَصَر يُدرِك رؤيةَ النَّجم ، ولذلك قيل له : صلاة البَصَر .
عمرو ، عن أبيه : أَشْهَد الغلامُ : إذا أَمَذَى وأَدْرَك ، وأَشْهَدَت الجارية : إذا حاضَت وأَدْرَكَتْ ، وأنشد :
قامت تُناجِي عامراً فأَشهَدَا
فَداسَها ليلتَه حتى اغتَدَى
وقال الكسائيّ : أُشهِدَ الرجلُ : إذا استُششْهِد في سبيلِ الله ، فهو مُشهَد بفتح الهاء . وأنشد :
إني أقول سأموت مُشْهَدا
ويقال للشاهد : شَهِيد ، ويُجمَع شُهَدَاء .
وقال غيره : أشهدتُ الرجلَ على إقرار الغَريم ، واستشهدتُه ، بمعنًى واحد ، ومنه قولُ الله تعالى : ( أَحْسَنُ أَثَاثاً وَرِءْياً ) ( البَقَرَة : 282 ) أي أَشْهِدوا شاهدين ، يقال للشاهد : شهيد ، ويُجمَعُ شهداء .
وقال أبو سعيد الضَّرير : صلاة المغرب تسمّى شاهداً لاستواء المُسافِر والمقيم فيها ، لأنها لا تُقصَر .
قلت : والقول ما قاله شمر ، لأن صلاة الفجْر لا تُقصَر أيضاً ، ويَستوِي فيها الحاضر والمسافر فلم تُسَمّ شاهداً .
وقال ابن بزرج : شَهِدتُ على شهادة سَوْء : يريد شُهَداء سَوْء ، قال : وكلاًّ تكون الشهادة كلاماً يُؤدَّى وقوماً يَشهدون .
وأما قولُ الله جلّ وعزّ : ( فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ) ( البَقَرَة : 185 ) فإن الفراء قال : نَصَبَ الشهرَ بِنَزْعِ الصِّفة ، ولم يَنْصِبه بوُقوع الفعل عليه . المعنى : فمن شَهِد منكم في الشهر : أي كان حاضراً غيرَ غائب في سفره .
وقال ابنُ الأعرابيّ : أنشدني أعرابيٌّ في صفة فَرَس :
له غائبٌ لم يَبتَذِلْهُ وشَاهِدُ
قال : الشاهد مِن جَرْيه ما يشهد له على سَبْقه وَجَوْدته ، وقيل : شاهدُهُ بَذْلُه جَرْيَه ، وغائبه مَصُونُ جرْيه .
أبو حاتم ، عن الأصمعي : امرأةٌ مُشْهِد بغير هاء : إذا كان زَوجُها شاهداً وامرأة مُغيبة بالهاء : إذا غاب زوجُها . هكذا حُفِظ عن العرب لا على مَذْهب القياس ، ولا يجوز غيرُه .
دهش شده : قال الليث : الدَّهَشُ : ذَهابُ العَقل من الذَّهْل والوَلَه ، يقال : دَهِش وشُدِه فهو دَهِش ومَشْدُوه شَدْها ، وقد أَشدَهه هكذا .
أبو عبيد ، عن أبي زيد : شُدِه الرجلُ فهو مَشْدوه شَدْهاً ، وهو الشُّغْل ليس غيره .
قلت : لم يُجعل شدِه من الدَّهش كما يتوَهّم بعضُ الناس أنه مقلوب منه ، واللّغة العالية دَهِش على فَعِل ، كذلك قال أبو عمرو ، وهو الدّهَشِ بفتح الهاءِ ، وأما الشَّدْه فالدال ساكنةٌ ، والدَّهَش مثل الخَرَق والبَعَل ونحوه ، وأما شُدِه ، فهو مَشدوه ، فمعناه شغِل فهو مشغول .

##### Türkçe

ه ش د
**شهد** , **شده** , **دهش**
Onun vecihlerinden kullanıldı: **شهد** , **شده** , **دهش** .

**شهد**: el-Münzirî bana haber verdi ki, Allah عزّ وجلّ’ün şu sözü hakkında: ( **شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لاَ إِلَاهَ إِلاَّ هُوَ** ( Ahmed b. Yahyâ’ya sormuş; o da dedi ki: her ne ki ( **شَهِدَ اللَّهُ** ( olmuştur, o, **عَلِم الله** mânâsınadır. Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî de dedi ki: mânâsı **قال الله**’dır. Dedi ki: mânâsı **عَلِم الله** olur; ve ( **شَهِدَ اللَّهُ** ( **كَتَب الله** olur. Ebû Bekr b. el-Enbârî, müezzinin sözü: **أشهد أن لا إلاه إلاّ الله**’ın mânâsı hakkında dedi ki: “**أَعلَم** ki **أن لا إلاه إلاّ الله** ve açıklarım ki **أنّه لا إلاه إلاّ الله**.” Dedi ki: O’nun جلَّ وعزَّ sözü: ( **شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لاَ إِلَاهَ إِلاَّ هُوَ** ( mânâsı: Allah açıkladı ki O’ndan başka ilâh yoktur. Dedi ki: Ve onun sözü: **أشهد أنّ محمَّداً رسول الله**: “Bilirim ve açıklarım ki Muhammed Allah’ın elçisidir.”

Dedi ki: Ebû Ubeyde de dedi ki: ( **شَهِدَ اللَّهُ** ( mânâsı: Allah hükmetti ki Allah’tan başka ilâh yoktur. Dedi ki: Onun hakikati **عَلِمَ الله** ve Allah açıkladı’dır; çünkü **الشاهد**: bildiğini açıklayan âlimdir. Allah, yarattığı her şeyle tevhidine delâlet etti; böylece açıkladı ki, O’nun inşâ ettiği şeylerden tek bir şeyi bile hiç kimse inşâ etmeye güç yetiremez. Melekler, O’nun büyük kudretinden müşahede ettikleri şeye şahitlik ettiler; ilim sahipleri de, yanlarında sabit olan şeye şahitlik ettiler; ve O’ndan başkasının güç yetiremeyeceği yaratmasından (bu) ortaya çıktı.

Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi ki: ( **شَهِدَ اللَّهُ** ( : Allah açıkladı ve izhar etti. **وشَهِد الشّاهد عند الحاكم**: yani bildiğini açıkladı ve izhar etti; buna delil O’nun sözü: ( **شَهِدِينَ عَلَى أَنفُسِهِم بِالْكُفْرِ** ) ( **التّوبَة : 17** )’dir. Bu, şundan dolayıdır ki onlar, Muhammed’i ( صلى الله عليه وسلم ) hisseden peygamberlere iman ederler ve onun tâbi olunmasına teşvik ederlerdi; sonra onlara muhalefet edip onu yalanladılar; böylece, “biz kâfiriz” demeseler bile, bununla küfrü kendi nefisleri üzerine açıkladılar.

İbn Şümeyl, **الشّهيد**’in, kendisiyle **يُستشهَد** olunanın tefsirinde dedi ki: **الشَّهيد**: diri olandır.

Dedim ki: Onun, Allah جلّ وعزّ’ün şu sözünü te’vil ettiğini görüyorum: ( **وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُواْ فِى سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتاً بَلْ أَحْيَاءٌ عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ** ) ( **آل عِمرَان : 169** ); sanki onların ruhları, diri olarak **دارَ السّلام**’a getirildi; başkalarının ruhları ise **يوم البَعْث**’a ertelendi. Bu, güzel bir sözdür.

İbnü’l-Enbârî dedi ki: **الشهيد**e **شهيد** denildi; çünkü Allah ve melekleri ona cennetle şahitlik ettiler. Ve denildi ki: **شُهداء** diye adlandırıldılar; çünkü onlar, kıyamet günü peygamberle ( صلى الله عليه وسلم ) birlikte geçmiş ümmetler üzerine şahitlik ettirilenlerdendir.

Allah جلّ وعزّ dedi ki: ( **لِّتَكُونُواْ شُهَدَآءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا** ) ( **البَقَرَة : 143** ) .

Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi ki: Tefsirde geldiğine göre, peygamberlerin ümmetleri, kendilerine kimin gönderildiği sorulduğunda âhirette yalanlar; peygamberlerini inkâr ederler. Bu, dünyada onlardan resulün emrini inkâr eden kimse hakkındadır. Böylece Muhammed’in ( صلى الله عليه وسلم ) ümmeti, peygamberlerin doğruluğuna şahitlik eder ve onların yalanlamalarına karşı şahitlik eder; peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) de bu ümmet için onların doğruluğuna şahitlik eder. Dedi ki: **الشَّهادة** ümmetinden daha faziletli olana, sonra daha faziletli olana olur. Onların en faziletlisi, Allah’ın düşmanlarıyla mücâhid olarak Allah yolunda öldürülendir; Allah’ın kelimesi en yüce olsun diye. Bu tabaka, elde ettikleri faziletle ümmetten ayrıldı; Allah, onların Rableri katında diri olduklarını, Allah’ın fazlından kendilerine verdiğiyle sevinerek rızıklandırıldıklarını açıkladı. Sonra fazilette onların ardından, peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) **عِداد الشُّهداء** içinde kıldığı kimse gelir; çünkü o dedi ki: ( **المَبْطُونُ شهيد ، والمَطعُون شهيد** ) .

Dedi ki: Onlardan: kadının **بِجُمْع** ile ölmesidir. Ve onlarda boğulanı ve Allah yolunda öleni saydı. Ömer b. el-Hattâb’ın hadisi, bir münkeri inkâr eden, bir hakkı ikame eden ve Allah hakkında kınayanın kınamasından korkmayanın, şehitler cümlesinde olduğuna delâlet etti; onun şu sözü sebebiyle: ( **ما لَكم إذا رأيتم الرجلَ يَخْرِقُ أعراضَ الناس أن لا تُعرِبوا عليه ؟ قالوا : نخاف لسانَه ، فقال : ذلك أدنى أن لا تكونوا شُهَداءَ** ) ; mânâsı—Allah daha iyi bilir—şudur: Müslümanların ırzlarına saldıran kimsenin sözünü, dilinden korkarak kınamaz ve çirkin görmezseniz, kıyamet günü, dünyada peygamberlerini yalanlayan ve kıyamet günü dünyadaki yalanlamalarını inkâr eden ümmetler üzerine şahitlik ettirilen şehitler cümlesinde olmazsınız.

**والشّهيد** Allah’ın isimleri ve sıfatlarındandır. Ebû İshâk dedi ki: O, şahitliğinde emindir. Dedi ki: Ve denildi ki: **الشّهيد**: ilminden hiçbir şeyin gaip olmadığıdır.

el-Leys dedi ki: **الشَّهْد**: balmumundan sıkılmadığı müddetçe baldır; **الشِّهاد** üzerine cem‘ olunur; tekili: **شَهْدة** ve **شُهْدة**’dir.

Dedi ki: **وشَهد فلانٌ بحقّ**; o halde o, **شاهد** ve **شهيد**’dir. **واستُشهد فلان فهو شَهيد**: şehit olarak öldüğü zaman. **واشتَشهَدْتُ فلاناً على فلان**: yani onu şahit tuttum.

Allah جلّ وعزّ dedi ki: ( **وَاسْتَشْهِدُواْ شَهِيدَيْنِ مِّن رِّجَالِكُمْ** ) ( **البَقَرَة : 282** ) ; **واستَشْهَدتُ فلاناً**: kendisine, yüklendiği bir şahitliği ikame etmesini sorduğum zaman.

**والتشهُّد**: namaz hutbesinin okunmasıdır: **التحيّات لله والصَّلوات**; onun اشتقاقı, şu sözden gelir: **أشهدُ أن لا إلاه إلاّ الله وأشهد أنّ محمداً عبدُه ورسوله** .

**والمَشهد**: insanlardan bir toplanma yeridir; cem‘i **المَشاهد**’dir. Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( **الْمَوْعُودِ وَشَاهِدٍ وَمَشْهُودٍ** ) ( **البُرُوج : 3** ) ; tefsirde denildi ki: **الشاهد** peygamberdir ( صلى الله عليه وسلم ), **والمشهود**: kıyamet günüdür.

el-Ferrâ, şu söz hakkında dedi ki: ( **الْمَوْعُودِ** ( cuma günüdür ) **وَشَاهِدٍ** ( arefe günüdür. Dedi ki: Ayrıca denilir: **الشاهد**: kıyamet günüdür. Sanki dedi ki: va‘d olunan gün ve şahit; böylece **الشاهد**i, **الموعود**un sıfatından kıldı; onun cer’inde ona tâbi kıldı.

el-Leys dedi ki: Temîm’in dili: **شِهِيد** (şînin kesriyle); her şeyde, ikincisi boğaz harflerinden biri olan her **فَعِيل**i kesrederler; aynı şekilde Mudar’ın aşağısı; derler: **فِعيل**. Dedi ki: Çirkin bir dil (vardır): her **فَعِيل**i kesrederler; nasb ise yüksek dildir.

Şemir, Ebû Eyyûb el-Ensârî’den rivayet ettiği bir hadiste rivayet etti ki: o, ikindi namazını zikretti, sonra dedi ki: ondan sonra, **الشاهد** görülünceye kadar namaz yoktur. Dedi ki: Ebû Eyyûb’a dedik: **ما الشاهد**? Dedi ki: yıldız.

Şemir dedi ki: Bu, Ebû Eyyûb’un onu yıldız diye tefsir ettiğine râcidir; sanki gece üzerine şahitlik eder.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الشُّهود**: çocuğun başında çıkan şeydir; tekili **شاهد**’dir. Ve şu beyti okudu:
فجاءتِ بمِثْل السابريّ تَعجَّبوا
له والثَّرَى ما جَفّ عنها شُهودُها
Ve o, fidanlardır.

Ebû Bekr, onların şu sözü hakkında: “**ما لِفلان رُوَاء ولا شاهد**”: mânâsı, onun ne görünüşü ne de dili vardır. **والرواء**: görünüş; aynı şekilde **الرِّيُّ**. Allah dedi ki: ( ) ( **مريم : 74** ) .

İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
لله دَرُّ أبيك رُبَّ عَمَيدَرٍ
حَسَنِ الرُّوَاءِ وقلبُه مَدْكوكُ
Dedi ki: **والشاهد**: dildir; onların şu sözünden: “falancanın **شاهدٌ حَسَن**’i vardır”: yani güzel bir ifade.

Şemir’in hattıyla: el-Ferrâ ve başkaları dedi ki: **صلاةُ الشاهد** akşam namazıdır; onun adıdır. Şemir dedi ki: Bu, Ebû Eyyûb’un onu yıldız diye tefsir ettiğine râcidir.

Başkası dedi ki: Bu namaz, **صلاةَ البَصَر** diye adlandırılır; çünkü onun vaktinde göğün yıldızları görülür; böylece **البَصَر**, yıldızı görmeyi idrak eder; bundan dolayı ona **صلاة البَصَر** denildi.

Amr, babasından: **أَشْهَد الغلامُ**: mezi geldiği ve erdiği zaman. **وأَشْهَدَت الجارية**: hayız gördüğü ve erdiği zaman. Ve şu beyti okudu:
قامت تُناجِي عامراً فأَشهَدَا
فَداسَها ليلتَه حتى اغتَدَى

el-Kisâî dedi ki: **أُشهِدَ الرجلُ**: Allah yolunda şehit edilmek istendiği zaman; o, **مُشهَد**’dir (hâ’nın fethiyle). Ve şu beyti okudu:
إني أقول سأموت مُشْهَدا

**ويقال للشاهد : شَهِيد**; ve **شُهَدَاء** üzerine cem‘ olunur.

Başkası dedi ki: **أشهدتُ الرجلَ على إقرار الغَريم** ve **استشهدتُه**: tek mânâ üzeredir. Ondandır Allah تعالى’nın sözü: ( **أَحْسَنُ أَثَاثاً وَرِءْياً** ) ( **البَقَرَة : 282** ) yani iki şahit şahit tutun. Şahide **شهيد** denilir; ve **شهداء** üzerine cem‘ olunur.

Ebû Saîd ed-Darîr dedi ki: Akşam namazı, yolcu ile mukimin onda eşit olması sebebiyle **شاهداً** diye adlandırılır; çünkü o kısaltılmaz.

Dedim ki: söz, Şemir’in dediğidir; çünkü sabah namazı da kısaltılmaz; onda da hazır ile yolcu eşittir; buna rağmen **شاهداً** diye adlandırılmadı.

İbn Büzerc dedi ki: **شَهِدتُ على شهادة سَوْء**: **شُهَداء سَوْء** ister. Dedi ki: Her ikisi de olur: şahitlik, eda edilen bir söz olur; ve şahitlik eden bir kavim olur.

Allah جلّ وعزّ’ün şu sözüne gelince: ( **فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ** ) ( **البَقَرَة : 185** ) ; el-Ferrâ dedi ki: **الشهر**i, sıfatın çıkarılmasıyla nasb etti; fiilin onun üzerine vukuuyla nasb etmedi. Mânâ: sizden kim ay içinde **شَهِدَ** ederse: yani seferinde gaip olmayıp حاضر olursa.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Bir bedevî bana, bir atın vasfında şu beyti okuttu:
له غائبٌ لم يَبتَذِلْهُ وشَاهِدُ
Dedi ki: **الشاهد**, onun koşusundan, onun süratine ve iyiliğine onun lehine şahitlik eden şeydir. Ve denildi ki: onun **شاهد**i, koşusunu harcamasıdır; **غائب**i ise koşusunun korunmuş olmasıdır.

Ebû Hâtim, el-Asma‘î’den: **امرأةٌ مُشْهِد** (hâ’sız): kocası حاضر olduğu zaman. **وامرأة مُغيبة** (hâ ile): kocası gaip olduğu zaman. Böylece Araplardan, kıyas mezhebi üzere değil, böylece korunarak nakledildi; ondan başkası câiz olmaz.

**دهش شده**: el-Leys dedi ki: **الدَّهَشُ**: **الذَّهْل** ve **الوَلَه** sebebiyle aklın gitmesidir. Denilir: **دَهِش** ve **شُدِه**; o halde o, **دَهِش** ve **مَشْدُوه**’dur; **شَدْها** (olarak). Ve onu böylece **أَشدَهه** etmiştir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **شُدِه الرجلُ**; o halde o, **مَشْدوه**’dur; **شَدْهاً** (olarak). Ve o, meşguliyettir; ondan başkası değildir.

Dedim ki: **شدِه**, bazı insanların onun ondan ters çevrilmiş olduğunu vehmettiği gibi, **الدَّهش**ten kılınmadı. Yüksek dil, **دَهِش**’tir, **فَعِل** üzere; Ebû Amr böyle dedi. Ve o, **الدّهَشِ**tir (hâ’nın fethiyle). **وأما الشَّدْه** ise, dâl sâkindir. **والدَّهَش**; **الخَرَق** ve **البَعَل** ve benzeri gibidir. **وأما شُدِه** ise, o **مَشدوه**’dur; mânâsı: meşgul oldu, o halde o meşguldür.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والهاء وما يثلثهما)
  (دهي)  الدال والهاء والحرف المعتلّ يدلُّ على إصابة الشّيء بالشيء بما لا يَسُرُّ. يقال ما دَهَاه: أيْ ما أصابه. لا يقال ذلك إلاّ فيما يسوء. ودواهِي الدَّهر: ما أصابَ الإِنسانَ من عظائم نُوَبِه. والدَّهْي: النُّكْر وجَودةُ الرّأي؛ وهو من الباب؛ لأنَّه يُصِيب برأيه ما يريدُه.
  (دهر)  الدال والهاء والراء أصلٌ واحد، وهو الغَلَبة والقَهْر. وسُمِّي الدّهرُ دَهْراً لأنَّه يأتي على كلِّ شيءٍ ويَغلِبُه. فأمّا قولُ النبيّ صلى الله عليه وآله وسلم: "لا تسبُّوا الدَّهْرَ فإنَّ اللهَ هُوَ الدّهر"، فقال أبو عبيد: معناه أنّ العربَ كانوا إذا أصابتْهم المصائبُ قالوا: أبادَنَا الدّهرُ، وأتَى علينا الدّهر. وقد ذكروا ذلك في أشعارهم. قال عمرو الضُّبَعِيّ([1]):
رَمَتْنِي بناتُ الدَّهرِ من حيثُ لا أَرَى *** فكيفَ بمن يُرمَى وليس بِرَامِفلو أنَّنِي أُرمَى بنَبْلٍ تَقَيْتُها *** ولكنَّني أُرمَى بغير سهامِ  وقال آخر([2]):
فاستأثَرَ الدّهرُ الغَدَاةَ بهمْ *** والدّهرُ يرمِينِي وما أَرْمِييا دهرُ قد أكثَرْتَ فَجْعَتَنا *** بسَرَاتنا ووقَرْتَ في العَظْمِ([3])وسلَبْتَنَا ما لستَ تُعِْقبُنا *** يا دَهرُ ما أنصفْتَ في الحُكْمِ  فأعلَمَ رسولُ الله صلى الله عليه وآله وسلم، أن الذي يفعل ذلك بهم هو الله جلّ ثناؤُه، وأنّ الدّهرَ لا فِعلَ له، وأنّ مَن سَبَّ فاعِلَ ذلك فكأنّه قد سَبَّ ربّه، تبارك وتعالى عمّا يقول الظالمون عُلُوّاً كبيراً.
  وقد يحتمل قياساً أن يكون الدَّهرُ اسماً مأخوذاً من الفِعْل، وهو الغَلَبة، كما يقال رجل صَوْمٌ وفِطرٌ، فمعنى لا تسبُّوا الدَّهْرَ، أي الغالبَ الذي يقهركم ويغلِبُكم على أموركم.
  ويقال دَهْرٌ دَهِيرٌ، كما يقال أبدٌ أبِيدٌ. وفي كتاب العين: دَهَرَهُم أمْرٌ، أي نزَل بهم. ويقولون ما دَهْرِي كذا، أي ما همّتِي([4]). وهذا توسُّعٌ في التفسير، ومعناه ما أشغَلُ دهرِي به. فأمَّا الهمَّة فما تُسمَّى دهراً. والدَّهْوَرَة: جَمْع الشيء وقَذْفُه في مَهواةٍ؛ وهو قياس الباب.
  (دهس)  الدال والهاء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على لِين في مكان. فالدَّهْسُ: المكان الليِّن؛ وكذلك الدَّهَاس. والدُّهْسَة: لونٌ كلون الرَّمْل.
  (دهش)  الدال والهاء* والشين كلمةٌ واحدة لا يُقاس عليها. يقال دُهِشَ، إذا بُهِت، ودَهِشَ دَهَشاً.
  (دهق)  الدال والهاء والقاف يدلُّ على امتلاءٍ في مجيءٍ وذَهاب واضطراب. يقال أدْهَقْتُ الكأسَ: ملأتُها. قال الله تعالى: ﴿وَكَأْساً دِهَاقاً﴾ [النبأ 34]. والدَّهْدَقَةُ: دَوَرَان البَضْعة الكبيرة في القِدْر، تعلو مَرَّةً وتسفُل أخْرى.
  (دهك)  الدال والهاء والكاف ليس بشيءٍ. وذكر ابن دُريد دَهَكْتُ الشّيءَ أدْهَكُه، إذا سحقتَه([5]).
  (دهل)  الدال والهاء واللام ليس بشيءٍ. ويقولون: مَرَّ دَهْلٌ من اللَّيل، أي طائفة. ويقولون لا دَهْلَ، أي لا بأس. وهذه نَبَطِيَّةٌ لا معنَى لها([6]).
  (دهم)  الدال والهاء والميم أصلٌ يدلُّ على غِشيانِ الشّيء في ظلامٍ ثم يتفرّع فيستوي الظَّلامُ وغيرُه يقال مَرَّ دَهمٌ من اللَّيل، أي طائفةٌ. والدُّهمة: السَّواد. والدُّهَيْماءُ: تصغير الدَّهماء، وهي الدَّاهية، سُمِّيت بذلك لإظلامها.
  ومن الباب الدَّهْم: العدد الكثير. وادْهامَّ الزّرعُ، إذا عَلاه السَّوادُ رِيّاً. قال الله جلّ ثناؤُه في صِفة الجنَّتين: ﴿مُدْهَامَّتَانِ﴾ [الرحمن 64]، أي سَوداوانِ في رأي العَين، وذلك للرّيّ والخُضْرة. ودَهمَتْهم الخيلُ تدهَمُهم، إذا غَشِيَتْهُم. والدَّهماء: القِدْر.
  (دهن)  الدال والهاء والنون أصلٌ واحد يدلُّ على لِينٍ وسُهولةٍ وقِلَّة. من ذلك الدُّهْن. ويقال دَهَنْتُه أَدْهُنُه دَهْنا. والدِّهان: ما يُدْهَن به. قال الله عزّ وجلّ: ﴿فَكَانَتْ وَرْدَةً كالدِّهَانِ﴾ [الرحمن 37]. قالوا: هو دُرْدِيُّ الزَّيت. ويقال دَهَنَه بالعصا دَهْناً، إذا ضربَه بها ضرْباً خفيفاً.
  ومن الباب الإدهان، من المُداهَنَة، وهي المصانَعة. داهَنْتُ الرجُلَ، إذا واربْتَه وأظهرْت له خلاف ما تُضْمِرُ له([7])، وهو من الباب، كأنّه إذا فعل ذلك فهو يدهُنُه ويسكِّن منه. وأدْهَنْتُ إدهاناً: غَشَشْتُ، ومنه قولُه جلَّ ثناؤُه: ﴿وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ﴾ [القلم 9]. والمُدْهُنُ: ما يُجْعَل فيه الدُّهن، وهو أحد ما جاء على مُفْعُلٍ مما يُعْتَمَلُ وأَوَّلُه ميم. ومن التشبيه به المُدْهُن: نُقْرَةٌ في الجَبل يَستَنْقِعُ فيها الماء، ومن ذلك حديث النَّهديّ([8]): "نَشِفَ المُدْهُنُ، ويَبِسَ الجِعْثِنُ". والدَّهِينُ: الناقة القليلةُ الدَّرّ. ودهَنَ المطرُ الأرضَ: بَلَّها بَلاًّ يَسيراً. وبنو دُهْنٍ: حيٌّ من العرب، وإِليهم ينسب عَمَّارٌ الدُّهْنيّ. والدَّهْناء: موضعٌ، وهو رملٌ ليِّن، والنسبة إليها دَهناوِيٌّ. والله أعلم.
----------------------------------------------------------------------تت
([1]) في الأصل: "الضابع"، وإنما هو عمرو بن قميئة بن سعد بن مالك بن ضبيعة. انظر المعمرين 62، 89 ومعجم المرزباني 200 والخزانة (1: 338) حيث أنشد الشعر له.
([2]) هو الأعشى. انظر ملحقات ديوانه 258 واللسان (وقر).
([3]) في الأصل: "وقد قرت"، تحريف.
([4]) في المجمل وغيره: "ما همي"، ولكن هكذا ورد هنا وفيما يتلوه من التعقيب.
([5]) الجمهرة (2: 298).
([6]) كذا. وفي المجمل: "ولا دهل بالنبطية، أي لا تخف".
([7]) في الأصل: "خلاف ما يضمرونه".
([8]) هو طهفة بن أبي زهير النهدي. انظر النهاية لابن الأثير، وما سيأتي في مادة (رسل).
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** و**الهاء** وما يثلثهما)
  (دهي)  **الدال** ve**الهاء** ve illetli harf, bir şeyin, sevindirmeyen bir şeyle şeye isabet etmesine delâlet eder. Denir: ما **دَهَاه**: yani, ona ne isabet etti. Bu, ancak kötü olan şeyde söylenir. Ve **دواهِي الدَّهر**: insanın başına gelen büyük musibetlerdir. Ve **الدَّهْي**: yadırganan şey ve görüşün iyiliğidir; ve o, babdandır; çünkü görüşüyle istediğini isabet ettirir.
  (دهر)  **الدال** ve**الهاء** ve**الراء** tek bir asıldır; o da galebe ve kahırdır. Ve **الدّهر**e **دَهْراً** adı verildi; çünkü her şeyin üzerine gelir ve ona galip gelir. Amma Nebî’nin صلى الله عليه وآله وسلم sözü: "لا تسبُّوا **الدَّهْرَ** فإنَّ اللهَ هُوَ **الدّهر**"، Ebû Ubeyd dedi ki: manası, Arapların, musibetler onlara isabet ettiğinde: bizi **الدّهر** helâk etti, ve **الدّهر** üzerimize geldi, demeleridir. Ve bunu şiirlerinde zikretmişlerdir. Amr ed-Dubâ‘î dedi([1]):
رَمَتْنِي بناتُ **الدَّهرِ** من حيثُ لا أَرَى *** فكيفَ بمن يُرمَى وليس بِرَامِ
فلو أنَّنِي أُرمَى بنَبْلٍ تَقَيْتُها *** ولكنَّني أُرمَى بغير سهامِ
  Ve bir başkası dedi([2]):
فاستأثَرَ **الدّهرُ** الغَدَاةَ بهمْ *** و**الدّهرُ** يرمِينِي وما أَرْمِي
يا **دهرُ** قد أكثَرْتَ فَجْعَتَنا *** بسَرَاتنا ووقَرْتَ في العَظْمِ([3])
وسلَبْتَنَا ما لستَ تُعِْقبُنا *** يا **دَهرُ** ما أنصفْتَ في الحُكْمِ
  Böylece Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, onlara bunu yapanın Allah جلّ ثناؤُه olduğunu, ve **الدّهر**in fiili olmadığını, ve bunu yapan fâile sövenin sanki Rabbine sövmüş gibi olduğunu bildirdi; تبارك وتعالى, zalimlerin söylediklerinden yüce bir yücelikle münezzehtir.
  Ve kıyas yoluyla muhtemeldir ki **الدَّهر**, fiilden alınmış bir isim olsun; o da galebedir; nitekim denir: رجل **صَوْمٌ** ve **فِطرٌ**. O hâlde "لا تسبُّوا **الدَّهْرَ**"ın manası: sizi kahreden ve işlerinizde size galip gelen galibe sövmeyin, demektir.
  Ve denir: **دَهْرٌ دَهِيرٌ**, nitekim denir: **أبدٌ أبِيدٌ**. Ve **كتاب العين**’de: **دَهَرَهُم** **أمْرٌ**, yani onlara indi. Ve derler: ما **دَهْرِي** كذا, yani benim himmetim değildir([4]). Bu, tefsirde bir genişletmedir; manası: onunla vaktimi ne meşgul ederim. Amma himmet, **دهراً** diye adlandırılmaz. Ve **الدَّهْوَرَة**: bir şeyi toplamak ve onu bir uçuruma atmak; ve o, babın kıyasıdır.
  (دهس)  **الدال** ve**الهاء** ve**السين** tek bir asıldır; bir yerde yumuşaklığa delâlet eder. O hâlde **الدَّهْسُ**: yumuşak yer; ve كذلك **الدَّهَاس**. Ve **الدُّهْسَة**: kum rengi gibi bir renktir.
  (دهش)  **الدال** ve**الهاء** ve**الشين** tek bir kelimedir; ona kıyas edilmez. Denir: **دُهِشَ**, hayrete düşürüldüğü zaman; ve **دَهِشَ** **دَهَشاً**.
  (دهق)  **الدال** ve**الهاء** ve**القاف**, geliş-gidiş ve çalkantıda bir doluluğa delâlet eder. Denir: **أدْهَقْتُ** **الكأسَ**: onu doldurdum. Allah تعالى dedi: ﴿وَكَأْساً **دِهَاقاً**﴾ [النبأ 34]. Ve **الدَّهْدَقَةُ**: büyük et parçasının tencerede dönmesi; bir kere yükselir, başka bir kere alçalır.
  (دهك)  **الدال** ve**الهاء** ve**الكاف** bir şey değildir. İbn Düreyd zikretti: **دَهَكْتُ** **الشّيءَ** **أدْهَكُه**, onu ezdiğin zaman([5]).
  (دهل)  **الدال** ve**الهاء** ve**اللام** bir şey değildir. Ve derler: مَرَّ **دَهْلٌ** من **اللَّيل**, yani bir taife. Ve derler: لا **دَهْلَ**, yani beis yok. Ve bu, Nabatîcedir; onun manası yoktur([6]).
  (دهم)  **الدال** ve**الهاء** ve**الميم**, bir şeyin karanlıkta bürünmesine delâlet eden bir asıldır; sonra dallanır da karanlık ve başkası eşit olur. Denir: مَرَّ **دَهمٌ** من **اللَّيل**, yani bir taife. Ve **الدُّهمة**: siyahlıktır. Ve **الدُّهَيْماءُ**: **الدَّهماء**ın küçültmesidir; ve o, **الدَّاهية**dir; karartmasından dolayı onunla adlandırıldı.
  Ve babdandır **الدَّهْم**: çok sayı. Ve **ادْهامَّ** **الزّرعُ**, siyahlık sululuktan dolayı onun üzerine çıktığı zaman. Allah جلّ ثناؤُه iki cennetin sıfatında dedi: ﴿**مُدْهَامَّتَانِ**﴾ [الرحمن 64], yani gözün görüşünde iki siyah; ve bu, sululuk ve yeşilliktendir. Ve **دَهمَتْهم** **الخيلُ** **تدهَمُهم**, onları bürüdüğü zaman. Ve **الدَّهماء**: tenceredir.
  (دهن)  **الدال** ve**الهاء** ve**النون** tek bir asıldır; yumuşaklığa ve kolaylığa ve azlığa delâlet eder. Ondan **الدُّهْن**. Ve denir: **دَهَنْتُه** **أَدْهُنُه** **دَهْنا**. Ve **الدِّهان**: onunla yağlanan şeydir. Allah عزّ وجلّ dedi: ﴿فَكَانَتْ وَرْدَةً ك**الدِّهَانِ**﴾ [الرحمن 37]. Dediler: o, zeytinin tortusudur. Ve denir: **دَهَنَه** بالعصا **دَهْناً**, onu onunla hafif bir vuruşla vurduğun zaman.
  Ve babdandır **الإدهان**, **المُداهَنَة**dendir; ve o, idare etmedir. **داهَنْتُ** **الرَّجُلَ**, ona karşı iki yüzlü davrandığın ve ona, ona içinden gizlediğinin tersini gösterdiğin zaman([7]); ve o, babdandır; sanki bunu yaptığında onu yağlıyor ve ondan (sertliği) yatıştırıyor gibidir. Ve **أدْهَنْتُ** **إدهاناً**: aldattım; ve ondan O’nun جلَّ ثناؤُه sözü: ﴿وَدُّوا لَوْ **تُدْهِنُ** فَيُدْهِنُونَ﴾ [القلم 9]. Ve **المُدْهُنُ**: içine **الدُّهن** konulan şeydir; ve o, kullanılan şeylerden ve başı **ميم** olanlardan **مُفْعُلٍ** vezninde gelenlerden biridir. Ve onunla benzetmeden **المُدْهُن**: dağda bir oyuktur; içinde su birikir. Ve ondan en-Nehdî’nin hadisi([8]): "**نَشِفَ المُدْهُنُ**، ويَبِسَ **الجِعْثِنُ**". Ve **الدَّهِينُ**: sütü az olan dişi devedir. Ve **دهَنَ** **المطرُ** **الأرضَ**: onu az bir ıslatmayla ıslattı. Ve **بنو دُهْنٍ**: Araplardan bir kabiledir; ve onlara **عَمَّارٌ الدُّهْنيّ** nisbet edilir. Ve **الدَّهْناء**: bir yerdir; ve o, yumuşak kumdur; ve ona nisbet **دَهناوِيٌّ**dur. Ve Allah daha iyi bilir.
----------------------------------------------------------------------تت
([1]) Asılda: "الضابع"; hâlbuki o, عمرو بن قميئة بن سعد بن مالك بن ضبيعة’dir. المعمرين 62, 89 ve معجم المرزباني 200 ve الخزانة (1: 338)’e bak; orada şiiri ona nisbetle inşad etti.
([2]) O, **الأعشى**dır. Dîvânının ملحقات’ına 258 ve **اللسان** (وقر)’a bak.
([3]) Asılda: "وقد قرت"; tahriftir.
([4]) **المجمل** ve başkasında: "ما همي"; fakat burada ve onu takip eden ta‘kîbde böyle vârid olmuştur.
([5]) **الجمهرة** (2: 298).
([6]) Böyle. Ve **المجمل**’de: "ولا دهل بالنبطية، أي لا تخف".
([7]) Asılda: "خلاف ما يضمرونه".
([8]) O, طهفة بن أبي زهير النهدي’dir. İbnü’l-Esîr’in **النهاية**’sine ve (رسل) maddesinde gelecek olana bak.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B4/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ه ش
دهش ودهش فهو دهش ومدهوش وأصابه دهش ودهشة وأدهشه الحياء‏.‏

##### Türkçe

د ه ش
**دهش** ve **دهش**; o, **دهش** ve **مدهوش**tur. Ona **دهش** ve **دهشة** isabet etti. **الحياء** onu **أدهشه**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B4/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّهَشُ: ذهابُ العقل من الذَّهَلِ والوَلَهِ وقيل من الفزع ونحوه، دَهِشَ دهَشاً، فهو دَهِشٌ، ودُهِشَ، فهو مَدْهوش، وكَرِهَها بعضهم، وأَدْهَشَه اللَّه وأَدْهَشَه الأَمرُ. ودهِشَ الرجلُ، بالكسر، دَهَشاً: تحيّر. ويقال: دُهِشَ وشُدِهَ، فهو دَهِشٌ ومَشْدُوه
(* قوله «فهو دهش
ومشدوه» كذا بالأصل والمناسب لما قبله ومابعده أَن يقول فهو مدهوش ومشدوه.) شَدْهاً. قال: واللغةُ العالية دَهِشَ على فَعِلَ، وهو الدَّهَش، بفتح الهاء. والدَّهَشُ: مثلُ الخَرَقِ والبَعَل ونحوه.

##### Türkçe

**الدَّهَشُ**: **الذَّهَلِ** ve **الوَلَهِ** sebebiyle aklın gitmesi; ve denildi ki korkudan ve onun benzerinden. **دَهِشَ** **دهَشاً**; o hâlde o **دَهِشٌ**’tir. Ve **دُهِشَ**; o hâlde o **مَدْهوش**’tur. Ve bazıları onu kerih gördü. Ve Allah onu **أَدْهَشَه**; ve iş onu **أَدْهَشَه**. Ve adam **دهِشَ** (kesre ile) **دَهَشاً**: şaşırdı/tereddütte kaldı. Ve denilir: **دُهِشَ** ve **شُدِهَ**; o hâlde o **دَهِشٌ** ve **مَشْدُوه**’dur
(* Onun sözü: «o hâlde o **دَهِشٌ** ve **مَشْدُوه**»; asılda böyle; ve ondan önce ve sonra olana uygun olan, “o hâlde o **مَدْهوش** ve **مَشْدُوه**” demesidir.)
**شَدْهاً**. Dedi ki: ve yüksek dil **دَهِشَ**’tir, **فَعِلَ** üzere; ve o **الدَّهَش**’tır, **الهاء**’nın fethiyle. Ve **الدَّهَشُ**: **الخَرَقِ** ve **البَعَل** ve benzeri gibidir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B4/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ه ش * * دَهِشَ * الرجل تحير وبابه طرب و * دُهِشَ * أيضا على ما لم يسم فاعله فهو * مَدْهُوشٌ * و * أدْهَشَهُ * الله

##### Türkçe

* د ه ش * * **دَهِشَ** * adam şaşırdı; ve babı **طرب**’dır. Ve * **دُهِشَ** * da (vardır); faili adlandırılmayan (meçhul) üzere; o hâlde o **مَدْهُوشٌ**’tur. Ve **أدْهَشَهُ** Allah onu şaşırttı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B4/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

دهش، كفرح، دهشا، فهو دهش: تحير، أو ذهب عقله من ذهل أو وله، وقيل: من الفزع ونحوه.
 ودهش أيضا كعنى، فهو مدهوش، كشده فهو مشدوه، وقيل: هو مقلوب منه، وأباه الأزهري، قال واللغة العالشية: دهش، كفرح، فهو دهش، وما أدهشه، بسكون الدال. ودهش تدهيشا: مثل دهش دهشا قال رؤءبة:
  لما رأتني نزق التفحيش                      ذا رثيات دهش التدهيش يريد أنه كبر فساء خلقه. وأدهشه غيره، يقال: أدهشه الله، وأدهشه الأمر، والحياء، ويقال: أصابته الدهشة، وهو دهشان.

##### Türkçe

دهş, **كفرح**; **دهشا**; o hâlde o **دهش**: şaşırdı; yahut **ذهل** veya **وله**’den aklı gitti; ve denildi ki: korkudan ve benzerinden.

Ve **دهش** ayrıca **كعنى** (gibi); o hâlde o **مدهوش**; **كشده** (gibi) o hâlde o **مشدوه**; ve denildi ki: o, ondan ters çevrilmiştir; Ezherî bunu reddetti; dedi ki: ve **العالشية** dili: **دهش**، **كفرح** (gibi), o hâlde o **دهش**; ve “onu ne **أدهشه**!”; **الدال**’ın sükûnu ile. Ve **دهش** **تدهيشا**: **دهش** **دهشا** gibi; Ru’be dedi ki:

لما رأتني نزق التفحيش
ذا رثيات دهش التدهيش

Onun muradı: yaşlandı da yaratılışı kötüleşti. Ve başkası onu **أدهشه**; denilir: Allah onu **أدهشه**; ve iş onu **أدهشه**; ve hayâ (onu **أدهشه**); ve denilir: ona **الدهشة** isabet etti; ve o **دهشان**dır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَهِشَ
1 دَهِشَ ذ , (S, A, Msb, K,) aor. دَهَشَ , (S, Msb, K,) inf. n. دَهَشٌ; (S, Msb;) and دُهِشَ, (S, A, K,) which is said to be formed by transposition from شُدِهَ, but Az denies this, and says that دُهِشَ is the superior form; (TA;) He became confounded, or perplexed, and unable to see his right course: (S, K:) or he became bereft of his reason or intellect (Msb, K) in consequence of shame, or of fear, (Msb,) or of heedlessness, or diversion by some occupation, or of fear, or grief, or intense grief, (K,) or of fright, and the like: (TA:) and ↓ دهّش, inf. n. تَدْهِيشٌ, signifies the same: (K, TA:) or this last is trans., like ادهش. (TK.) -A2- دَهَشَهُ: see 4.

2 دَهَّشَ see 1: -A2- and 4.

ادهشهُ
4 ادهشهُ ذ He, (God, S, TA, or a man, Msb, K,) or it, (shame, A, TA, and an affair, TA,) confounded, or perplexed, him, so that he was unable to see his right course: (S, K:) or bereft him of his reason or intellect; (Msb, K;) as also ↓ دَهَشَهُ, aor. دَهَشَ , inf. n. دَهْشٌ; but some disallow this; (Msb;) and ↓ دهّشهُ. (TK.)

دَهِشٌ
دَهِشٌ ذ (A, K) and ↓ مَدْهُوشٌ (S, A, Msb, K) and ↓ دَهْشَان [whether with or without tenween is not indicated] (TA) Confounded, or perplexed, and unable to see his right course: (S, K:) or bereft of his reason or intellect (Msb, K) in consequence of shame, or of fear, (Msb,) or of heedlessness, or diversion by some occupation, or of fear, or grief, or intense grief, (K,) or of fright, and the like. (TA.)

أَصَابَتْهُ دَهْشَةٌ
أَصَابَتْهُ دَهْشَةٌ ذ [A fit of confusion, or perplexity, so that he was unable to see his right course, or a fit of alienation of mind in consequence of shame or fear, &c., befell him]. (A, TA.)

دَهْشَان
دَهْشَان ذ : see دَهِشٌ.

مَدْهُوشٌ
مَدْهُوشٌ ذ : see دَهِشٌ.

##### Türkçe

**دَهِشَ**
1 **دَهِشَ** ذ , (S, A, Msb, K,) muzâri‘ **دَهَشَ** , (S, Msb, K,) mastar ismi **دَهَشٌ**; (S, Msb;) ve **دُهِشَ**, (S, A, K,) ki bunun **شُدِهَ**’den yer değiştirme yoluyla yapılmış olduğu söylenir; fakat Az bunu reddeder ve **دُهِشَ**’in üstün şekil olduğunu söyler; (TA;) O, şaşkına döndü, yahut bocaladı ve doğru yolunu göremez oldu: (S, K:) yahut utançtan, yahut korkudan, (Msb,) yahut gafletten, yahut bir işle meşguliyet sebebiyle oyalanmadan, yahut korkudan, yahut kederden, yahut şiddetli kederden, (K,) yahut ürküntüden ve benzerinden dolayı aklından yahut idrakinden yoksun kaldı: (TA:) ve ↓ **دهّش**, mastar ismi **تَدْهِيشٌ**, aynı mânaya gelir: (K, TA:) yahut bu sonuncusu, **ادهش** gibi, geçişlidir. (TK.) -A2- **دَهَشَهُ**: bkz. 4.

2 **دَهَّشَ** bkz. 1: -A2- ve 4.

**ادهشهُ**
4 **ادهشهُ** ذ O, (Allah, S, TA, yahut bir adam, Msb, K,) yahut o, (utanç, A, TA, ve bir iş, TA,) onu şaşkına çevirdi, yahut bocalattı; öyle ki doğru yolunu göremez oldu: (S, K:) yahut onu aklından yahut idrakinden yoksun bıraktı; (Msb, K;) bunun gibi ↓ **دَهَشَهُ**, muzâri‘ **دَهَشَ** , mastar ismi **دَهْشٌ**; fakat bazıları bunu caiz görmez; (Msb;) ve ↓ **دهّشهُ**. (TK.)

**دَهِشٌ**
**دَهِشٌ** ذ (A, K) ve ↓ **مَدْهُوشٌ** (S, A, Msb, K) ve ↓ **دَهْشَان** [tenvîn ile mi yoksa tenvînsiz mi olduğu belirtilmemiştir] (TA) Şaşkına dönmüş, yahut bocalamış ve doğru yolunu göremez: (S, K:) yahut utançtan, yahut korkudan, (Msb,) yahut gafletten, yahut bir işle meşguliyet sebebiyle oyalanmadan, yahut korkudan, yahut kederden, yahut şiddetli kederden, (K,) yahut ürküntüden ve benzerinden dolayı aklından yahut idrakinden yoksun kalmış. (TA.)

**أَصَابَتْهُ دَهْشَةٌ**
**أَصَابَتْهُ دَهْشَةٌ** ذ [Doğru yolunu göremez hâle getiren bir şaşkınlık yahut bocalama nöbeti, yahut utanç veya korku vb. sebebiyle zihnin yabancılaşması nöbeti ona isabet etti]. (A, TA.)

**دَهْشَان**
**دَهْشَان** ذ : bkz. **دَهِشٌ**.

**مَدْهُوشٌ**
**مَدْهُوشٌ** ذ : bkz. **دَهِشٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B4/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَهِشَ
دَهِشَ A ( n. ac. دَهَش 4 ),
a.  Was astonished, stupified, bewildered.

دَهَّشَ
دَهَّشَ II ,  أَدْهَشَ IV ,
a.  Astonished, confounded, bewildered.

دَهِش
دَهِش 5 ,  أَدْهَاْش 38 ,
a.  Astonished, stupified, confounded, bewildered.

##### Türkçe

دَهِشَ
**دَهِشَ** A (n. ac. **دَهَش** 4),
a. Şaşırdı, sersemledi, hayrete düştü.

دَهَّشَ
**دَهَّشَ** II, **أَدْهَشَ** IV,
a. Şaşırttı, afallattı, hayrete düşürdü.

دَهِش
**دَهِش** 5, **أَدْهَاْش** 38,
a. Şaşırmış, sersemlemiş, afallamış, hayrete düşmüş.
